BEROEPEN VAN VROEGER H.M. Lups

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BEROEPEN VAN VROEGER H.M. Lups"

Transcriptie

1 BEROEPEN VAN VROEGER H.M. Lups Tichel - Tonneur Tichel- Het basiswoord tichel kent verschillende betekenissen: dakpan (zowel vlak als een vloertegel, maar dikker en halfronde tichel, baksteen voor metselwerk, vierkante vlakke vloersteen, soms muurtegel. Tegel-, steen-, (dak)pannenbakker. Zie steenbakker voor de vervaardiging. Het maken van tegels/tichels was echter veel bewerkelijker dan van gewone bakstenen. Er was tamelijk vette klei voor nodig die minder nat verwerkt moest worden, zodat het mengen en treden zware arbeid was. In de zeventiende eeuw werd reeds een soort molen gebruikt die door paardenkracht werd aangedreven. Vette klei was niet overal in grote hoeveelheden aanwezig. Men vervaardigde daar in de zeventiende eeuw zelfs een uitvoerverbod van pan- en tegelklei om deze voor de eigen industrie te behouden. Het vormen van de tichels en pannen was ook moeilijker dan het vormen van stenen. Meestal werkten twee vormers samen, waarbij de eerste de klei vormde tot een platte koek, de tweede gaf er de juiste vorm aan. Ook prikte hij aan de bovenkant twee gaatjes, waardoor bij het leggen van de tegels houten pinnetjes werden gestoken. Deze werden later vervangen door een nokje, waar hij ook voor zorgde. Tichelbaas Baas, hoofd van een tichelarij. Tichelaar, tichelwerker Arbeider bij een tichelwerk. 2 Ticheldekker Persoon die een tegeldak maakte, dakwerker, dakpannenlegger (Zuid Nederland) Tichelmeester Door de lokale overheid aangestelde personen, belast met het toezicht, veelal jaarlijks door het stadsbestuur gekozen. (Utrecht: tichelmeister) In Zwolle stond in hun instructie dat ze behalve enkele andere werkzaamheden 'sullen den tychelsteen koepen ende brengen op t werk, off dair dit belegen ende bequeemst is, ende den tycheloven mytten huswe in opsien hebben.' De naam tichelmeester leidde echter gemakkelijk tot verwarring omdat de steenbakker veelal ook meester was en zowel meester-ticheler als tichelmeester genoemd kon worden. (bron: dr. J. Hollestelle De steenbakkerij in de Nederlanden tot omstreeks 1560), 1976 Tichelstrijker Tegel-, steenvormer Tiendbloker Persoon door de notaris aangesteld om de tienden op te nemen en om er inlichtingen over te geven. Tiendgaarder Inner van de tienden, een belasting van tien procent op gewassen, gegroeid op grond en/of de jongen van dieren, geworpen op grond die bij een ander in gebruik was. Deze vorm van (belasting)heffing is ontstaan in navolging van het Joodse gebruik tienden af te dragen aan de priesters. De vroege Christenen schonken ook zo n deel aan de kerk. Verschillende kerkvaders drongen hier op aan. Zo ontstond in Europa het zakelijk recht van de kerk, en door overdracht, ook van leken, vorsten en andere landheren. Sedert 1838 zijn er weinig dergelijke rechten gevestigd en in 1907 is dit instituut afgeschaft. Op verschillende plaatsen in ons land komt men nog tiendwegen tegen die herinneren aan deze vorm van belastingheffing. Tiendheffer Degeen die het recht had tienden te heffen. Hij kon dit recht, uiteraard tegen betaling van een pachtsom, weer overdoen aan een tiendpachter. Tiendpachter Pachter van tienden die de pacht kon heffen en moest proberen meer te ontvangen dan hij had betaald. Tiendschatter Persoon aangesteld om de hoogte van de tienden vast te stellen. In de Heerlijkheid Oudshoorn en Gnephoek bood Pieter Adriaan, baron van Reede van Oudshoorn aan Huibert van Doorn bij diens 50-jarig jubileum als tiendschatter in 1865 een geschenk aan. Tijdingkramer Rondtrekkend koopman in nieuwstijdingen, gedrukte nieuwsberichten en vliegende blaadjes waaruit onze kranten zijn voortgekomen. Leeft nu nog voort in woorden als doodstijding, jobstijding en scheepstijding. Tijkenmaker Vervaardiger van beddentijken, overtrekken van beddenkussens, peluwen, veren bedden, handdoeken enz. (WNT)

2 3 Tijkenwever Wever van beddentijken, een min of meer grove damastachtige stof, geheel of gedeeltelijk van katoen. (WNT) Tijnsmeester Ontvanger van tijnsgelden. Tijns is een periodieke, aanvankelijk doorgaans onafkoopbare uitkering tegen welke enig goed door de eigenaar in vast gebruik is uitgegeven (WNT) Tinnegieter Tinnen voorwerpen hebben eeuwenlang een belangrijke plaats ingenomen in de huishoudingen. Door het lage smeltpunt (plm. 230 gr. C.) kan het betrekkelijk gemakkelijk in allerlei vormen worden gegoten zoals eet- keukengerei. De mallen, voor het gieten gebruikt, zijn van brons. De diverse onderdelen van gecompliceerdere tinnen voorwerpen worden los gegoten en werden/ worden daarna aan elkaar gesoldeerd. Het tin dat ruw en dof uit de vormen kwam/komt werd/wordt gepolijst. Naast gegoten tin werd platwerk vervaardigd uit tinnenplaten. (Bron: B. Dubbe, Tin en tinnegieters in Nederland, 2 e druk, 1978) Toetser Ook proef- of keurmeester. Bij goud- en zilverwerken wordt het gehalte bepaald met behulp van een toetssteen of toetsnaalden. Ansichtkaart uit 1905 van het tolhuis in Heemstede met de tolgaarder, vermoedelijk L. Pleging, in ambtskostuum voor zijn kantoor. De hele buurt was uitgelopen voor de fotograaf. Foto uit collectie van Henk van Assema, verkregen via de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek. De tarieven waren: automobielen 15 -, motorfietsen 7½ - en vaartuigen 7½ ct. Tolbaas Beheerder van een tol. Tolgaarder Inner van tolgelden. Er werd tol geheven op vele manieren, zowel in ons land als elders, bijv. de Sonttollen, nu bekend als belangrijke bron, o.a. voor genealogen. Het heffen van tolgelden was alom verbreid. Zowel op wegen, bruggen als op waterwegen werd op vele plaatsen tol geheven. Personen, dieren, voertuigen en schepen waren tolplichtig. Waar weinig passanten waren, kon een enkele tolbaas (met zijn gezin) volstaan. Op drukke (scheepvaart)routes had men een uitgebreide bezetting nodig. Tolheffer Degeen, die het recht heeft tol te heffen. Dit kan bijv. een vorst of andere heerser zijn, maar ook een waterschap. Vaak werd het tolrecht verpacht, een enkele keer verkocht. Tolhouder Eigenaar of pachter van een tol. Tolknecht Werkzaam bij een tol. Tonnenlegger Persoon die zich bij contract verbonden heeft tot de zorg voor s rijks bebakening en betonning. Tonnenman, tonnenwerker, tonneur Arbeider die de privaattonnen plaatste, leegde en reinigde. Een vak waarover de nodige smeuïge verhalen de ronde deden. Zoals van een tonneur, die zijn gebit in een ton liet vallen, het er weer uitviste, het in de gracht schoonspoelde en het toen maar weer in zijn mond terug stopte.

3 4 PRODUCTIESLAG D. Kranen In MEENT, de uitgave van de Historische Vereniging Roterodamum, staat in de eerste aflevering van 2013 een artikel met de titel Boerenland aan de Botersloot, waarin verhaald wordt dat er in Rotterdam tijdens de bezettingsjaren op diverse locaties land- en tuinbouwprodukten werden geteeld. Niet alleen plantsoenen werden bebouwd maar ook de inmiddels van puin ontdane vlaktes in het centrum. In de Beeldbank van het Gemeentearchief van Rotterdam bevinden zich daar prachtige afbeeldingen van. De mooiste zijn wel de hiernaast afgebeelde. Het Gemeentelijk Oogst- en Landbouwbedrijf nam gronden in parken, plantsoenen en langs singels en kanalen in gebruik voor de teelt van tarwe, aardappelen en groenten, in het kader van de zogenaamde productieslag. Door het bombardement waren er vooral in de binnenstad grote open stukken grond die een agrarische bestemming kregen. Tijdens de oogst in de zomermaanden worden er aardige opbrengsten gehaald -ruim 2,6 miljoen kilo in die ten goede kwamen aan de bevolking. Enkele locaties zijn de Vroesenlaan, de Statensingel, het Park Blijdorp, de Mijnsherenlaan, het Museumpark en de Coolsingel voor het stadhuis. Er was schaarste aan van alles, ook aan groenten en aardappels, omdat de helft van de tuinbouwproduktie werd opgeëist door de bezetter voor export naar Duitsland. Hoewel Nederland ook in die jaren een belangrijke exporteur van agrarische producten (zuivel, groenten en bloemen) was, we waren en blijven voor een deel van onze voedselvoorziening afhankelijk van import en wel voornamelijk over zee. Dat werd al snel voelbaar na de bezetting in mei Het poten van aardappels in het plantsoen langs de Statenweg, april 1942, Foto E.A. Hof, Beeldbank Rotterdam XXXIII Oogsten voor het stadhuis in de zomer van 1944, tekening van H.G.M.L. Kappers, Beeldbank Rotterdam, nr. XXXIII De Geallieerden sloten onze handelsroutes af waardoor er al snel schaarste aan voedingsmiddelen ontstond. Distributie is dan in eerste instantie de oplossing. Ook de export over zee werd door de blokkade belemmerd. Welke problemen dat bijvoorbeeld voor een bloembollenexporteur opwierp volgt hier ter illustratie een fragment uit een brief van bloemist K. Klyn, Teylingerlaan 9, Sassenheim, gericht aan Zijne Excellentie Oud-Minister Dr. F.E. Posthuma d.d. 31 juli 1940: Ik ben schoonzoon van den heer J.W. Marbus te Sassenheim, met wien u voorheen in de Hollandsche Maatschappij van Landbouw nog al eens vergaderde. Ben exporteur van bloembollen op de Vereenigde Staten en naar aanleiding daarvan neem ik de vrijheid u te schrijven en te herinneren, hoe door uw loffelijke medewerking het in 1917 den Amerikaanschen exporteurs via de Scheepvaart- Commissie, waarvan ik lid was, mogelijk gemaakt werd, dat begin september 1917 het S.S. Waalwijk met kisten bloembollen geladen naar New York vertrok en deze lading in zulk een goede conditie aankwam. Thans verkeeren wij in dezelfde positie als in 1917: we hebben

4 de orders; zelve kwam ik 10 mei l.l. 's morgens vroeg Rotterdam binnen uit Amerika; doch export is zonder energieke medewerking der betrokken instanties niet mogelijk. Is het veel gevergd als ik u langs dezen weg verzoek, mij enkele oogenblikken over dit onderwerp te willen ontvangen? Posthuma had wel enige invloed maar in dit geval moest hij erkennen dat: Tot mijn leedwezen moet ik u thans echter al reeds zeggen dat ik vrees dat ik ditmaal niet voor u kan doen wat ik in 1917 wel kon doen. Verzending naar Amerika behoort vrijwel tot de onmogelijkheden. Autarkie Behalve het invoeren van distributie, die al op korte termijn effectief is, kan er ook gestreefd worden naar een vorm van autarkie (zelfvoorziening). ROODE KOOL STAMPPOT MET SUIKERBIETENPULP ½ Kg roode kool, ¼ kg aardappelen, ¼ kg suikerbieten, kruidnagelsurrogaat en azijn. De kool fijnschaven. De aardappelen schoonboenen en in stukken snijden. De suikerbieten schillen en in blokjes snijden. Alle bestanddeelen opzetten met weinig water en zout en gaar koken. Kooktijd ¾ uur. Alle bestanddeelen fijnstampen en naar smaak kruidnagelsurrogaat en azijn toevoegen. Nazi-Duitsland streefde al vanaf 1933 naar autarkie. Dit onder invloed van een extreme paranoïde houding ten opzichte van de rest van de wereld. Daarnaast was autarkie noodzakelijk als voorbereiding op de komende veroveringsoorlog. Hierbij kon Duitsland immers alleen op zichzelf vertrouwen. Een belangrijk historisch argument dat werd aangehaald om de noodzaak van autarkie aan te tonen was 5 de blokkade door de Britse vloot in de Eerste Wereldoorlog. Vanaf 1936 stond in Duitsland autarkie voorop in het eerste Vierjarenplan. Hoe autarkie tijdens de bezetting in ons land werd nagestreefd, leest u hieronder. Productieslag In Nederland probeerde men autarkie na te streven onder de naam productieslag. In de brochure Blokkade met als ondertitel De Strijd voor onze Voedselvoorziening worden onder meer de doelstellingen van de productieslag als volgt gedefinieerd: Een gezamenlijke inspanning van alle krachten om het gestelde doel: de hoogst mogelijke opbrengst van de gewenschte producten te bereiken. Een ander doel was om zoveel mogelijk het ideaal van de zelfvoorziening (autarkie) te bereiken, want dat is immers het doel van elke zichzelf respecterende natie. De frontstrijders in deze strijd zijn de boeren, tuinders en vissers. Zij moeten dan ook de middelen krijgen om die strijd tot een goed einde te brengen. Vergeten wordt hier het bedrijfsleven, dat probeerde van de nood een deugd te maken. Enkele voorbeelden daarvan vind u onder het kopje: Uit de Correspondentie van Posthuma. Of wij hier honger zullen krijgen, hangt niet uitsluitend af van de een of andere organisatie, doch van de Nederlandsche boeren, van hen, waarop ons volk kan rekenen, waarop het niet te vergeefsch een beroep doet. Tusschen het volk en den honger staat dus niet uitsluitend een goede organisatie, doch staat de Nederlandsche boer. In de zelfde brochure worden zes actiepunten genoemd waarmee het gestelde doel bereikt zou kunnen worden: 1. Dekt het kunstmesttekort. Er wordt gewezen op de noodzakelijkheid van een goede mest-bewaarplaats en een gierkelder. Faecaliën en overige stedelijke en industrieele afvallen mogen niet meer nutteloos in zee vloeien. 2. Slechts gezonde planten zijn van nut. De bestrijding van plantenziekten en onkruid moet meer intensief ter hand worden genomen. De coloradokever mag bij ons geen kans maken. 3. Houdt den veestapel gezond. Rundertuberculose is schadelijk voor den boer en een gevaar voor het volk. 4. Slechts de beste rassen zijn heden goed genoeg. Gebruikt slechts door den N.A.K. 1 gekeurd zaaizaad en pootgoed. 5. Scheurt grasland, bouwt koolzaad. Bij onze voedselvoorziening baart de vetvoorziening de meeste zorgen. Het tekort kan en moet aangevuld worden door den verbouw van koolzaad. 6. Visscherij. Zoodra de omstandigheden het veroorloven moet de visscherij zijn achterstand inhalen. (Het was immers allesbehalve veilig op zee!) De Commissie Posthuma De landbouwkundige Folkert Evert Posthuma ( ) was gedurende de Eerste Wereldoorlog minister van Landbouw, Handel en Nijverheid geweest. In die moeilijke jaren had hij o.m. tot taak, om bij de toenemende schaarste ten gevolge van de blokkade, voor een billijke distributie te zorgen. 1 N.A.K.: Nederlandse Algemene Keuringsdienst voor zaaizaad en pootgoed van landbouwgewassen. 2 Posthuma werd geliquideerd door verzetsman Jan Verleun.

5 Ieder kreeg zijn broodkaart, zijn boter- en vetkaart en zijn bonboekje. Alleen bij inlevering van bonnen kon men een vastgestelde hoeveelheid brood, boter en andere schaarse artikelen kopen. Posthuma kreeg de schuld van van alles wat er fout ging rond de voedselvoorziening. Posthuma te zien op een schertsende manier op een herdenkingsbord uit 1918 over het Aardappeloproer van 1917 Een uitwas daarvan was het Amsterdamse Aardappeloproer dat begon op 28 juni 1917 en dat uitliep op een veldslag op 5 juli, waarbij militairen het vuur openden op een menigte die was samengekomen op het Haarlemmerplein. De opstand werd neergeslagen. Er vielen 9 doden en 114 gewonden. Posthuma vervulde vervolgens gedurende het interbellum een aantal functies in organisaties op landbouwkundig gebied. Hoewel hij geen lid van de Nationaal Socialistische Beweging (N.S.B.) zou zijn geweest, was hij wel sympathisant, en bood als zodanig eind mei 1940 zijn diensten aan bij Mussert. In maart 1941 resulteerde dat in zijn benoeming tot voorzitter van de Commissie voor de Productieslag, die al snel in het dagelijks gebruik de Commissie Posthuma werd genoemd. Daarvan maakten de voorzitters van de belangrijkste landbouworganisaties inclusief het Agrarisch Front van de N.S.B. deel uit. 6 De Commissie moest er voor zorgen dat de potentiele productiecapaciteit zo veel mogelijk werd benut. Een goede samenwerking tussen de boerenorganisaties was daarbij onontbeerlijk. Postuma werd dus geliquideerd, kennelijk werd hij gezien als een landverrader. Misschien kon hij de verleiding een min of meer belangrijke rol te spelen in het nieuwe bestel niet weerstaan. Uit de correspondentie blijkt o.m. dat hij regelmatig gevraagd werd te bemiddelen tussen instanties of aanbevelingen te doen bij sollicitaties. Ook schroomde hij niet Duitse instanties te vragen maatregelen tegen personen in te trekken of te matigen. Dat dat niet altijd lukte is hem natuurlijk niet aan te rekenen. Nederland voedt zich zelf Op 18 augustus 1941 hield Posthuma een rede in Den Haag onder de titel Nederland voedt zich zelf. In het kort komt het er op neer dat de doeleinden van de productieslag voor het oogstjaar 1941/42 een uitbreiding van het akkerbouwareaal met ha inhouden. Die oppervlakte is op korte termijn te vinden door grasland te scheuren. Op langere termijn valt te denken aan verdere inpolderingen. De inkrimping van het grasland kan gecompenseerd worden door algemeene toepassing van het omweidingssysteem, meer zorg voor de graszode, betere methoden bij de hooiwinning, meer inmaak van gras en door gras te drogen. etc. De vier voornaamste slagwoorden voor den productieslag 1941 zijn geweest en zij zullen voor het volgend jaar gelijk blijven: 1. Nergens braakland, 2. Betere benutting van het grasland, 3. Ook in den winter veevoeder van eigen bodem, 4. Meer graan, meer aardappelen, Als vijfde dringende oproep aan de boeren komt nu: Verbouwt meer koolzaad! Affiche in opdracht van F.E. Posthuma vervaardigd Verdere mogelijkheden Behalve het verhogen van de productie van landbouwgewassen zijn er meer mogelijkheden om het tekort aan bepaalde voedings- en genotmiddelen aan te pakken. Er zijn genotsmiddelen als koffie, thee, cacao, welke in Nederland niet verbouwd kunnen worden. Om toch een drankje te kunnen serveren dat lijkt op bijvoorbeeld koffie, kunnen we gebruikmaken van surrogaten. Op het etiket: Bereid volgens machtiging van 21 oct nr Uit: braamblad e.d., theestof, eikel-extract, melksuiker, natrium bicarbonaat en kunstmatige kleurstof Koffiesurrogaat, gemaakt van de wortel van cichorei, is al bekend in de 18e eeuw. Ook wordt als basis

6 7 wel graan gebruikt. Zo bracht Albert Heijn 'Smalsko' op basis van rogge op de markt. De naam is gebaseerd op de beginletters van de woorden: smaakt als koffie. Uit de correspondentie van Posthuma In de correspondentie van Posthuma bevinden zich een aantal brieven van bedrijven die ideeën hebben op het gebied van het maken van surrogaten Op 18 april 1941 stuurt de N.V. Leidsche Broodfabriek aan Posthuma een op 16 april gebakken brood, bereid uit 50% bloem en 50% aardappelen. De reactie van Posthuma: Het heeft mij uitstekend gesmaakt. Het blijft niet lang versch, maar zeer genietbaar. De Oliefabrieken Calvé te Delft op 18 februari 1941: Wij komen inderdaad met een aantal nieuwe producten uit, waaronder er één is, dat kip-eiwit en ook slagroom kan vervangen. Tot de fabricatie van deze nieuwe artikelen zijn wij overgegaan, om ons personeel, in het bijzonder ook onze reizigers, aan het werk te kunnen houden. Uit een brief van 8 augustus 1940 blijkt dat er proeven worden ondernomen spiritus uit aardappelen te winnen en die zo gewonnen spiritus te mengen met benzine tot motorbrandstof. DEPARTEMENT VAN OPVOEDING, WETENSCHAP EN KULTUURBESCHERMING, No I, afd. Kabinet. Betreffende: Oproep tot deelnemen der Nederlandsche jeugd aan het oogsten. s-gravenhage, 7 augustus 1942 Het behoeft wel geen betoog, dat met het oog op den komenden winter de oogst 1942 voor ons volk van het allergrootste belang is. De Overheid, hierop bedacht, heeft niet nagelaten de noodige maatregelen te nemen, ten einde het binnenhalen van dien oogst zoo goed mogelijk te bevorderen. Het is echter niet onmogelijk, dat men nog meer hulp daarbij zal behoeven dan aanvankelijk het plan is. Naar aanleiding hiervan doe ik een zeer dringend beroep op alle scholen in Nederland en roep ik leerkrachten en leerlingen ervan op om vereend ertoe bij te dragen, dat de oogst 1942 zal worden binnengehaald. Ik vertrouw, dat gemeente- en schoolbesturen, indien de medewerking van de scholen tot bereiking van het voormelde doel noodzakelijk mocht blijken, die medewerking met alle kracht zullen bevorderen. Mogen ook de ouders, indien de daartoe bevoegde autoriteiten een beroep op de hulp der kinderen doen, deze aansporen aan dat bij uitstek nationale werk deel te nemen. De Secretaris-Generaal van het Departement van Opvoeding Wetenschap en Kultuurbescherming, J. VAN DAM. Dan zijn er voedingsmiddelen die wel in Nederland verbouwd kunnen worden, maar die men echter voor de oorlog (goedkoper) uit het buitenland importeerde. Daarbij moet men denken aan landbouwproducten als granen. Voor de productie daarvan roept de overheid de boeren op om grasland om te zetten in bouwland, zodat de productie van voor menselijk gebruik bestemde gewassen opgevoerd wordt. De melkproductie moet minder gericht worden op het fokken van kalveren, maar meer op de melkvoorziening van kinderen. Bij deze campagne hoort dit affiche van 1 kalf te veel 8 kinderen géén melk. Iedereen moet meedoen Waar ook veel energie in werd gestoken was de propaganda voor het verzamelen van bos producten zoals eikels en beukennootjes. Uit het hierna volgende krantenartikel blijkt dat er een organisatie was belast met het in goede banen leiden van de gewenste inzameling. INZAMELING VAN KASTANJES, EIKELS EN BEUKENOOTJES De Persdienst van de Departementen van Handel, Nijverheid en Scheepvaart, en van Landbouw en Visscherij meldt: De zomer spoedt reeds ten einde. Nog enkele weken en de grond onder de boomen zal weer bedekt zijn met kastanjes, eikels en beukenootjes, die door rapers vlijtig zullen worden opgezocht. Onder de tegenwoordige omstandigheden echter is het voor de voeding van mensch en dier meer dan ooit noodzakelijk, dat niets verloren ga van alle producten, welke tot verruiming van de voedselvoorziening kunnen bijdragen. Eikels en kastanjes vormen, hoofdzakelijk wegens hun gehalte aan zetmeelachtige stoffen, een goed veevoer. Bovendien zijn eikels een gezochte grondstof voor de vervaardiging van koffie-surrogaat. En, wat beukennootjes betreft, hieruit kan olie worden geëxtraheerd en het restant kan tot veevoer worden verwerkt Daarom is, opdat geen eikels, beukenootjes of kastanjes op den grond blijven liggen en vergaan, ieders medewerking aan de inzameling ervan noodig. Voorts is de verwerking van de vruchten van veel belang. Aangezien ons het grootst mogelijke rendement van de vruchten moet verkrijgen, wordt dit jaar de inzameling van rijkswege geregeld

7 en geschiedt zij onder de auspiciën van de Nederlandsche Inkoopcentrale van Akkerbouwproducten (NICA). Het land is voor de inzameling in een achttal districten verdeeld. Aan het hoofd van elk district staat een hoofdagent. Deskundigen op het gebied van boschbouw, boomkweekerij en zaadteelt, zijn als hoofdagent aangewezen. De hoofdagenten hebben in het algemeen tot taak, maatregelen te treffen voor de inzameling in hun werkgebied en voor het vervoer naar de verwerkers. Onder goedkeuring van de N.I.C.A. zullen de hoofdagenten een voldoend aantal agenten aanstellen. Als agent kunnen fungeeren personen, die in zekere mate van de desbetreffende producten op de hoogte zijn en over een voldoende opslagruimte beschikken. Wie agent wil worden, moet zich niet met de N.I.CA, maar met den hoofdagent van de streek, waar hij woont, in verbinding stellen. Wat het rapen aangaat; ieder die wil, kan eraan meedoen. Men heeft er geen vergunning voor noodig en zal er wat mee kunnen verdienen. De prijzen, waar tegen de agenten, de vruchten van de rapers overnemen, zullen nog worden vastgesteld. Het spreekt vanzelf, dat de vruchten aan de eischen, welke de agenten zullen stellen, moeten voldoen. De rapers zijn verplicht, de vruchten, welke zij hebben verzameld, bij den naastbij gevestigden agent in te leveren. Voor het vervoer van de vruchten naar, en de aflevering ervan aan de agenten zullen voor hoeveelheden, kleiner dan 50 kg., de rapers geen vergunning behoeven, maar voor het overige zal het, ter wille van de controle, worden verboden, zonder vergunning kastanjes, eikels en beukenootjes te vervoeren, te doen vervoeren, af te leveren, te doen afleveren, te bewerken of te verwerken. De bezitters van afgesloten, particuliere terreinen zijn verplicht om, zoodra de hoofdagent dit eischt, de vruchten aan den 8 plaatselijken agent af te leveren. Wenschen de grondbezitters niet zelven te laten verzamelen, dan moeten zij toestaan, dat rapers, die de agent zal aanwijzen, de vruchten zullen verzamelen. Hierbij zal tegen beschadiging van parken, enz. worden gewaakt. Vergrooting van den voorraad voeder voor het vee strekt, indirect, ten bate van de voedselvoorziening van den mensch. Daarom worden alle landgenooten opgewekt om, wanneer het tijdstip hiervoor is aangebroken, aan de inzameling van kastanjes, eikels en beukenootjes mee te werken. In een Officiële Publicatie zijn de namen en adressen vermeld van de aangestelde hoofdagenten, met wie zij die als agent in aanmerking wenschen te komen, zich in verbinding kunnen stellen, benevens de eischen waaraan de agenten dienen te voldoen. In een tweede Officiële Publicatie zijn de maatregelen voor de zaaizaadvoorziening van kastanjes, eikels en beukenootjes, gepubliceerd. [Nieuwsblad van het Zuiden, ] Volkstuinen Als gevolg van de voedseltekorten wordt het zelf telen van allerlei voedingsgewassen snel populair en van overheidswege sterk aangemoedigd. Vanaf 1941 geven gemeentes duizenden tuintjes uit aan particulieren en dat aantal zal nog stijgen in de daaropvolgende jaren. Ter illustratie daarvan zijn hieronder een aantal advertenties geplaatst. UITBREIDING AANTAL VOLKSTUINEN Het college van B. en W. had In het belang van de voedselvoorziening reeds maatregelen getroffen voor de uitbreiding van het aantal volkstuinen met 114. Bovendien heeft men nog gelegenheid kunnen vinden tot uitbreiding van 't aantal volkstuinen met 20 langs de vijver achter de Algemeene Begraafplaats. Daar mogen met het oog op het tijdelijk karakter geen tuinhuisjes gebouwd worden. [Rotterdamsch Nieuwsblad, ] Voor het scheuren, ten bate van de voedselvoorziening, komt elk grasterrein in aanmerking, dat maar eenigszins de moeite loont. Zoo is thans ook de bekende Sonsbeek-weide op het landgoed Sonsbeek aan de beurt gekomen. Het gemeentebestuur van Arnhem laat het scheuren van deze 15 ha grasland in werkverschaffing uitvoeren. Een kijkje tijdens den arbeid. Op den achtergrond Sonsbeek. Foto: Zeylenmaker. DE VOLKSTUIN In het orgaan van De Volkstuin schat men het aantal oorlogstuinen op meer dan stuks. De Koog levert daarvan zeer zeker een groot percentage, want schier ieder hoekje is voor dit doel benut. Thans heeft men weer een serie tuintjes uitgezet op het terrein aan de Museumlaan, ten behoeve van het gemeentepersoneel. [Dagblad voor Noord-Holland, ]

8 Regelmatig worden diefstallen gemeld zoals hier van aardappels. AARDAPPELEN ONTVREEMD Ten nadeele van J. H. alhier, is een hoeveelheid aardappelen van zijn volkstuin ontvreemd. [Gooi- en Eemlander, ] GEEFT UW VOLKSTUIN AAN De houder van een volkstuin kan, naar de productie-commissaris voor den tuinbouw en de ooftteelt mededeelt, tot en met Zaterdag 22 Augustus 1942 nog de inschrijving van zijn volkstuin aanvragen. Den volkstuinder, die zijn tuin nog niet heeft doen inschrijven, wordt aangeraden dit alsnog te doen, aangezien het gebruiken van een niet-ingeschreven volkstuin verboden is. Voor nadere bijzonderheden wordt verwezen naar de desbetreffende officieele publicatie. [Nieuwsblad van het Noorden, ] ZELF BEWERKEN. Uitgezonderd het spitten en bemesten van den grond moeten alle werkzaamheden op den volkstuin door den houder of diens gezinsleden worden uitgevoerd. In verband hiermede moet de volkstuin op zoodanigen afstand van de woning van den houder zijn gelegen, dat redelijkerwijs kan worden aangenomen, dat men voor bewerking en onderhoud van den tuin regelmatig zelf zal kunnen zorgen. [De Tijd, ] Ongetwijfeld zijn er onder de lezers te vinden die herinneringen hebben aan het telen van tabak in de tuin. Zo kan ik me herinneren dat mijn vader op een (brood?)plank met een zeer scherp mes een bundel tabaksbladeren aan het snijden was. Het moest, denk ik, zo mogelijk om de millimeter worden gesneden. Iets later, (september 1946) toen ik naar de lagere school ging, zag ik 9 in een hoek van het schoolplein hoge planten groeien het bleken tabaksplanten te zijn - dat was de plek waar o.a. mijn vader, bestuurslid van de school, zijn ruwe (shag) tabak vandaan kreeg. BELANGRIJKE UITBREI- DING VAN DE TABAK- STEELT Voor het komende seizoen hebben zich alleen al in het Land van Maas en Waal meer dan 120 beroepstelers aangemeld om een teeltvergunning. Deze telers hebben gezamenlijk een teeltoppervlakte van ruim 20 H. A. Vorig jaar, toen de inlandsche tabaksteelt reeds een uitbreiding had ondergaan, telde het Land van Maas en Waal 51 beroepstabakstelers. Hieruit blijkt wel hoezeer de beteekenis van deze oude vaderlandsche culture is toegenomen. [Friesche Courant, ] ROOKTABAK Overigens wordt de gewone tabaksteelt, dus de teelt van 'n verbeterde inlandsche tabak, welke ook bruikbaar is voor de sigarenfabricage, dit jaar ook voor het eerst in meer deelen des lands beoefend. Zoo is b.v. in Valkenswaard een terrein van ongeveer één HA. voor tabaksteelt ingericht. In plaatsen als Den Bosch en Tegelen werd reeds in 1941 op bescheiden schaal met de tabaksteelt begonnen, terwijl momenteel ook in de Over-Betuwe, waar vroeger de sinds vele jaren verdwenen tabakscultuur wel wat te beteekenen had, de belangstelling voor de inlandsche tabaksteelt weer is toegenomen. Dezer dagen werd te Bemmel reeds een propaganda-bijeenkomst voor dit doel belegd, waarin tot aanleg van drie proefvelden werd besloten. In deze belangrijke uitbreiding van de binnenlandsche tabakscultuur is nog niet begrepen de amateur-tabaksteelt, die men letterlijk in alle oorden des lands aantreft. En ook deze is natuurlijk weer beduidend toegenomen. Zoo bedraagt het aantal amateurtabakkers, dat alleen reeds bij den heer P.J.M. Albers, den bekenden tabak-expert te Druten, staat ingeschreven, bijna tweeduizend. Het ligt in de bedoeling bij voldoende belangstelling ten behoeve van deze tallooze amateurs te komen tot een mondelinge voorlichting, door middel van zitdagen van enkele deskundigen op dit gebied in eenige centra des lands. ongetwijfeld zou een dergelijke mondelinge voorlichting den door amateurs bereikten resultaten niet weinig ten goede komen. [De Tijd, ] Handig voor de beginnende tabaksteler waren de teelt adviezen: TABAKSTEELT Vaak begint de amateurtabakker met meer enthousiasme aan zijn taak, dan hij in deze conste volhardt. Tabak telen is n.l. niet zoo eenvoudig als men zich gaarne voorstelt. Met enkele teeltaanwijzingen welke wij ontvingen van den tabaksteelt-consulent Ir. L. van de Ven, die wij in de volgende dagen zullen opnemen, zal de serieuze tabaksteler daarom zeker zijn voordeel kunnen doen. Het toppen De allereerste verzorging van het gewas bestaat in het schoonhouden van den grond. Het is noodig dezen onkruidvrij te houden door middel van hakken of schoffelen, waar-door tevens de bodemventilatie wordt bevorderd. Een vraag, welke zich herhaaldelijk voordoet, is wel of men de planten al dan niet moet toppen. Dit zal er voornamelijk van afhangen, voor welk doel men de tabak teelt.

9 10 Dit kon het uiteindelijke resultaat zijn! Indien men pruimtabak wenscht, zal men vroeg en diep dienen te toppen, waardoor de bladeren zwaar, vet en dik worden. Voor rooktabak zal men niet of zoo laat mogelijk moeten toppen. In het algemeen kan men zeggen, dat het gewenscht is, alleen de bloemknoppen uit te knijpen, zoodra deze zich gaan ontwikkelen. Door het wegnemen van de bloemtrossen verkrijgt men een vlugger afrijpen van het blad en daardoor een iets betere kwaliteit. Om bladbeschadiging te voorkomen kan men het beste toppen in den namiddag of tegen den avond, als de bladeren eenigszins slap hangen. Behalve dat het toppen een sterken groei van de bladeren bevordert, ontwikkelen zich uit de oksels der bladeren zijscheuten, de zogenaamde dieven of zuigers. De mate van optreden hiervan wordt mede bepaald door de variëteit. Deze zijscheuten moeten regelmatig worden weggebroken, zoodra zij 10 a 20 cm lang zijn. Slechts de twee bovenste zuigers kan men laten staan, deze kunnen, als het andere blad bijna geheel geoogst is, nog een kleinen naoogst leveren. De kwaliteit van deze bladeren is niet al te best; zij leveren een zware tabak, welke in kleine hoeveelheden aan shag toegevoegd, deze echter iets pittiger kan maken. [De Residentiebode, ] Gebruikte en geraadpleegde bronnen -Historische Kranten. - Meent, af , uitg. Hist.Ver. Roterodamum. -Blokkade, uitg. Cie. Posthuma -Verzameling 2 e Wereldoorlog Gem. Archief R dam -Europa kan zich zelf voeden (brochure)(1941) -Productieslag in Nederland (brochure) -F.E. Posthuma, Nederland voedt zich zelf (1941), rede uitgespr Correspondentie F.E. Posthuma: Nationaal Archief, Collectie 117, toegang inv. nr. 461

10 11 De Lêste Hikke een boek met bijzondere Friese namen Fokke Wester HURDEGARYP Ook namen zijn aan mode onderhevig. Ze komen en verdwijnen weer. Aly van der Mark verzamelde voor haar boek De Lêste Hikke bijzondere Friese namen, die op het punt staan uit te sterven. Aly van der Mark verzamelde tien jaar lang rouwadvertenties uit de Leeuwarder Courant. Het begon met de voornaam Heiltje. 'Ik fûn it in bysûndere namme en ha de adfertinsje útknipt en yn in doaske stoppe. In pear dagen letter seach ik in oare aparte namme en sa is eins it sammeljen begûn. Dan wurde jo der ek alert op. It wienen nammen dy t ik sels net koe. Ik betocht dat sokke minsken hjoeddedei wierskynlik net mear ferneamd wurde soenen en dat dy nammen dus útstjerre.' Van der Mark beperkte de verzameling door de voorwaarde te stellen dat de naam in Nederland niet meer dan vijftig keer mocht voorkomen. Daarvoor maakte ze gebruik van de voornamenbank van het Meertens Instituut (www.meertens.knaw.nl). De enige uitzondering die ze zichzelf toestond is de naam Heiltje. Na tien jaar was de sigarendoos vol. 'Ik hie de adfertinsjes der gewoan hieltyd ynstoppe, mar der al dy tiid net wer nei omsjoen. Ik wie benijd wat der allegear ynsitte soe. It wienen der sa n trijehûndert en it wienen nammen as Frietske, Froatsje en Jilkjen by de famkes en Geue, Hikke en Oukert by de jongens. Na overleg met uitgeverij Friese Pers Boekerij besloot ze er een boekje van te maken. Om er meer van te maken dan alleen een namenlijst besloot ze van een aantal personen het levensverhaal uit te zoeken. Zo vertelt Van der Mark het verhaal van Hikke Visser uit De Westereen. Hij groeide op in een groot gezin, waarin de kinderen bij elkaar in de bedstee sliepen. 'Ze leinen om en om, de helte mei de holle op it fuottenein, sadat se der krekt yn pasten. Hikke moast mei tsien jier oan t wurk. En Naentske Rienks en har suske hienen tegearre mar ien pear sneinske klompen. De iene koe dus de moarns nei tsjerke, de oare middeis. De namenlijst in haar boek is niet volledig, weet Van der Mark, juist omdat het om advertenties in de LC gaat. 'Hie ik it Friesch Dagblad lêzen, dan wie it miskien in hiel oare list wurden. Lêsten belle my ien om te freegjen oft in bepaalde namme der ek yn stie, mar as der yn de lêste tsien jier net ien mei dy namme stoarn is, dan haw ik him dus net. Veel van de namen zijn al eeuwenoud en generaties lang in families gebruikt. Maar ze lopen naar een roemloos einde, beseft Van der Mark. 'Der wienen seis minsken mei de namme Fintsje, mar no is der ien stoarn en binne der noch mar fiif. Dochs is der ek hoop. By de boekpresintaasje wienen ek in Oktjen en in Kinke. Dy wienen neamd nei de minsken fan wa t ik de rou-adfertinsjes brûkt hie. Oktjen wie neamd nei beppe Ok en se hie ek in tante Okke, mar sels brûkte se har echte namme. Soks fyn ik moai. Ik ha fernaam dat dit boek ek wol wat losmakket, it rekket in snaar. [Gelezen in de Nieuwsbrief van het Meertens Instituut, art. afkomstig uit de Jouster Courant.] Het boek is verkrijgbaar in de boekhandel. RECTIFICATIE Artikelen zonder bronvermelding In het vorige nummer van GEM heeft de redactie verzuimd de herkomst te vermelden van de artikelen Online Grasduinen in brieven van geleerden en Linked Data zorgen voor meer dan brood alleen. (pag ) Deze artikelen zijn afkomstig van e-data&research

11 DE GESCHIEDE- NIS VAN HET KRUISWERK JW Koten Er zijn weinig instituties die zoveel hebben bijgedragen aan de gezondheidszorg als de kruisverenigingen. Het kruiswerk is een typisch Nederlandse manier van organiseren geweest. Het was vooral gebaseerd op particulier initiatief, gestructureerd in de bekende zuilen waar uit de Nederlandse samenleving toen nog was opgebouwd. De overheid bleef lang een afwachtende houding aannemen. In Vlaanderen heeft men dit systeem overgenomen, waardoor daar het Groene Kruis ook een vertrouwd begrip is geworden. Door het nastreven van een drietal doelen, te weten: (1) preventie (bijv. inenten) (2) voorlichting (consultatiebureaus) (3) zorg (uitleen van hulpmiddelen, wijkverpleegkunde, gezinszorg) hebben de kruisverenigingen sterk bijgedragen aan betere levenskansen voor iedereen. Zo was rond 1910 de gemiddelde levensverwachting met 25 jaar toegenomen tot 65 jaar van de oorspronkelijke 40 in het midden van de 19 e eeuw. De kruisverenigingen hebben hieraan een belangrijke bijdrage geleverd. Cholera aanzet tot preventie maatregelen bij ziekten De grote cholera epidemie kwam eerder in dit tijdschrift aan de orde 1. Deze epidemie was een nationale ramp van de eerste orde met vele tienduizenden slachtoffers. Maar uit deze ramp werd ook iets goeds geboren, namelijk een betere kijk op 12 epidemische ziekten en de beste manier deze door preventieve maatregelen te voorkomen. Het begrip hygiëne werd geboren en door de Amsterdamse Hygiënisten onder de bevolking krachtig gepropageerd. Jacobus Penn grondlegger van het kruiswerk Een van de belangrijke woordvoerders van deze hygiënisten was Dr. Jacobus Penn ( ). Mede door zijn politieke invloed wist hij de aanleg van een rioolstelsel en een goede drinkwatervoorziening in Amsterdam succesvol te propageren. Hij kreeg daardoor naamsbekendheid. Penn was bovendien hoofdredacteur (gerant) van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde en daardoor een belangrijke adviseur van de minister bij het opzetten van het staatstoezicht voor de volksgezondheid. In 1865 werd hij de eerste Inspecteur Volksgezondheid in NoordHolland. In deze positie had hij veel invloed. De aanzet voor de oprichting van het Witte Kruis In 1872 werd in verband met het opvlammen van de cholera een nieuwe wet ter bestrijding van besmettelijke ziekten van kracht. Deze wet gaf taken aan een gemeente bij de bestrijding van de cholera. Deze wet hield onder andere isolatie in en thuis verpleging. Ziekenhuizen waren er nauwelijks. De thuiszorg schoot bij minvermogenden ernstig te kort door een combinatie van onkunde en onvoldoende zorgmoge-lijkheden. Bovendien hadden de plaatselijke bestuurders weinig oog voor infectiebestrijding. Penn voelde zich door deze onwil en onkunde gefrustreerd. Dit was de reden dat hij, samen met zijn vriend Dr. G.A.N. Allebé ( ), eveneens een bekende Amsterdamse hygiënist, in 1875 te Hilversum een vereniging opzette. Deze had als doel voorlichting en verpleging (inclusief hulpmiddelen) te geven aan choleralijders of leiders aan andere infectieziekten. Deze vereniging kreeg aanvankelijk de omslachtige naam Vereniging tot Hulpbetoon en Afwering van Epidemische Ziekten, maar zou later de wervende naam Witte Kruis krijgen. Penn werd tot deze naam geïnspireerd door het Rode Kruis van Henri Dunant. Dunant voor Penn een voorbeeld Henri Dunant ( ), een Zwitserse bankier en sociale activist, was tijdens een dienstreis te Solferino getuige van een vreselijke veldslag (1859) waarbij Fransen en Italianen tegen Oostenrijkers vochten. Door het moderne wapentuig was de slachting onder de combattanten afschuwelijk, ca gewonden bleven kermend en stervend achter op het slachtveld, zonder enige bekommernis. Door grote inzet en persoonlijke moed wist hij veel slachtoffers van een zekere dood te redden, daarbij geholpen door een aantal plaatselijke vrouwen. 1 Aflevering 4/2012

12 Daarbij werden slachtoffers zonder aanzien des persoon gelijk behandeld. Tutti fratelli (wij zijn allen broeders) was zijn devies. Over zijn ervaringen schreef hij een boek: Souvenir de Solferino. (1862) Dat werd aanleiding tot de oprichting van een commissie in 1863 die verbetering van het lot van gewonde soldaten en een meer humanere oorlogvoering nastreefde. Gezien de Zwitserse achtergrond van Dunant (hij was in Geneve geboren) en de neutraliteit van dit land, koos Dunant Zwitserland (Geneve) als zetel voor deze commissie. Uit erkentelijkheid voor regering en land nam hij de omkering van de Zwitserse vlag als verenigingsembleem: het Rode Kruis dus. Penn koos als embleem voor zijn nieuwe vereniging het omgekeerde beeld van het Rode Kruis. Dit was het Witte Kruis, echter zonder de rode achtergrond. Dat kon niet omdat men het gebruik van de Zwitserse vlag voor dat doel als bezwaar zag. Het Witte Kruis werd zonder achtergrond gebruikt (in het verpleegsterkruis gebruikte men een gele achtergrond). Penn beschouwde zijn Witte Kruis als een pendant van het Rode Kruis, dat in oorlogsgebieden opereerde, en door preventie en hygiënische maatregelen veel sterfte wist te voorkomen. Dit Witte Kruis was bedoeld voor de burgerbevolking in vredestijd met overeenkomstige doelstellingen. Witte Kruis, groot succes maar te kort aan middelen Aanvankelijk was het Witte Kruis vooral gericht op de bestrijding van besmettelijke ziekten. Later werd de scoop van deze vereniging uitgebreid, zodat ook niet-epidemische aandoeningen tot het zorgpalet gingen behoren. 13 In eerste instantie ging het dus vooral om gezondheidsvoorlichting. Gezien de gunstige ervaringen van William Rathbone 1 bij de thuisverpleging van arme choleralijders in Engeland startte hij ook met de thuisverpleging die vooral op de gewone burgers was gericht. Hierbij werd naast goede voorlichting ook rechtstreekse zorg gegeven. Enkele jaren later werden hulpmiddelen (zoals thermometers, kussens e.d.) uitgeleend en vaccinaties en inentingen verricht. Dit Witte Kruis project werd een groot succes en leidde als snel het groot aantal nieuwe Witte Kruis vestigingen in andere plaatsen in de provincie NoordHolland waar Penn inspecteur volksgezondheid was. Reeds een jaar na de oprichting van de Hilversumse afdeling bestonden er in Noord Holland al 11 afdelingen met 600 leden. Een overkoepelende provinciale organisatie werd opgezet met als werkgebied uitsluitend de provincie Noord-Holland. Jeltje de Bosch Kemper ( ) Verpleging wordt professie Penn merkte al snel dat voor een goede verpleging, dit type zorg moest worden geprofessionaliseerd. Reden waarom hij een goede opleiding en professionalisering van dit beroep nastreefde. Daartoe werd een leer curriculum opgesteld dat werd afsloten met een examen. Anna Reynvaan ( ) Slaagde men voor het verpleegstersexamen dan kreeg betrokkene een zilveren speld uitgereikt. Deze Witte Kruisspeld die de gediplomeerde verpleegkundige als brocheinsigne op het uniform droeg werd het teken dat men als verpleegkundige inderdaad gekwalificeerd was. Een van de eerste afgestudeerden was. Anna Reynvaan. Zij zou met Jeltje Bosch Kemper en Frederike Meijboom tot boegbeelden van de Nederlandse verpleegzorg worden. De naam Florence Nightingale ( ) moet nu genoemd worden. Florence kwam uit een zeer vooraanstaande familie die in Italië verblijf had en waar zij ook ter wereld kwam. Ondanks een sterk verzet van haar familie, startte zij met het verzorgen van zieken. Verpleging als vak moest nog uitgevonden worden. Frederike Meyboom ( ) Korte tijd bracht ze door in het Diaconessenhuis in het Duitse Kaiserswert en bij de zusters van St. Vincent de Paul die in de buurt van Parijs een ziekenhuis hadden. Het door haar ingevoerde verpleegsters uniform lijkt op de nonnendracht van de St. Vincent de Paul zusters. 1 William Rathbone was een Britse zakenman later parlementslid, die na de dood van zijn eerste vrouw een verpleegzorg voor arme vrouwen opzette. Hij raakte bevriend met Florence Nightingale, en was betrokken bij het opzetten van het Queens Nursing Institute, waar verpleegkundigen werden opgeleid.

13 Ook Florence had oorlogservaring opgedaan en wel bij de Krimoorlog (1853/56) waar zeer veel soldaten stierven. Zij leidde een verpleegstergroep van 38 dames, die deze gewonden verzorgden. Met veel tact en inspanning wist zij het lot van de soldaten te verbeteren. Ze werd bekend als the lady with the lamp. Nadien heeft zij veel gedaan om het beroep van verpleegkundige op de kaart te zetten, waarbij zij meisjes met een goede opleiding voor dit beroep wist te interesseren. Dit had succes. Verpleegkundigen waren afkomstig uit gegoede middenstandgezinnen en hadden een goede vooropleiding (MULO) genoten. Algemeen Handelsblad Door de combinatie van deskundigheid, goede uniformkeuze en een beschaafd optreden kreeg de verpleegkundige een hoge maatschappelijke status. Uitbreiding taken Witte Kruis De gemeenten verwaarloosden hun zorgtaken ten aanzien van de bestrijding van de besmettelijke ziekten nogal. Geleidelijk aan kreeg het Witte Kruis steeds meer taken toegeschoven die eigenlijk door de 14 overheid zouden moeten worden verzorgd. Te denken valt hierbij aan ontsmettingsactiviteiten, isoleren van besmettelijke zieken, pokkenbestrijding, bestrijding van difterie, verstrekking van hulpmiddelen etc. De kruisverenigingen in Noord Holland hadden echter als zwak punt de financiering van hun activiteiten, omdat men sterk afhankelijk was van betalende leden en collectes en er slechts een zeer bescheiden subsidiëring vanuit de provinciale overheid plaats vond. Door geld tekort kon men de ambities niet waar maken wat weer tot ledenverlies leidde. Het Witte Kruis stond herhaaldelijk aan de rand van het faillissement. Uitleg kleuren Het gebruik van het kruis icoon, werd door het wervende en onderscheidende karakter, in de volgende jaren zeer populair. Dit symbool werd opgepakt door heel wat organisaties, ook die geen band met de kruisverenigingen hadden. Dit alles kan bij de lezer tot verwarring leiden; vandaar hier een kort overzicht. Wij noemden al het Witte en Rode Kruis. Het klassieke kruiswerk zou later als icoon het Groene Kruis (kruisvereniging op neutrale grondslag 1901 en 1912) voeren, Later ontstond het Wit-Gelekruis (katholieke grondslag 1916) en het Oranje-Groene Kruis (protestantse grondslag, 1932). De eerste hulp gebruikte het Oranje kruis als icoon (1909), men gebruikte deze icoon vele jaren als ANWB-verkeersbord om een EHBO-hulppost aan te duiden. Daarnaast was er nog het Paarse kruis van de fysiotherapeuten en het Ivoren kruis als icoon voor de preventieve tandheelkunde. Het Zwarte kruis werd soms in de zwakzinnigen zorg gebruikt o.a. als aanduiding voor een gediplomeerde psychiatrische verpleegkundige. De meeste van deze symbolen en insignes zijn nu in onbruik geraakt. Consultatiebureaus voor zuigelingen zorg en tuberculose bestrijding Het succes van de preventie zorg en de hygiëne bij de gezondheidsbevordering leidde in de jaren 1900 tot enkele nieuwe initiatieven die de zuigelingen en de tuberculose bestrijding als voornaamste object van zorg hadden. We bespreken deze zorgverlening eerst omdat deze later deels bij het kruiswerk werd opgenomen. Consultatiebureau voor zuigelingenzorg Hoewel de hygiëne en preventie zeer effectief waren, bleef de zuigelingensterfte door onkunde en armoede ongewoon hoog. Borstvoeding werd amper gegeven behalve in Friesland waar de traditie dit voorschreef en veel kinderen de zuigelingenperiode overleefden. De belangrijkste doodsoorzaak bij zuigelingen was gastroenteritis door verkeerde flesvoeding. Melk was te duur en meestal gaf men pap vaak aangemaakt met geïnfecteerd water. De nieuw verworven kennis van hygiëne en juiste aanmaak van babyvoeding leidden tot belangrijke initiatieven. Dr. Plantinga huisarts in den Haag stichtte in 1901 het eerste zuigelingenconsultatiebureau. In eerste instantie was dit bureau bedoeld voor melkverstrekking aan noodlijdende

14 gezinnen. Plantinga had persoonlijk koeien geselecteerd die de melk voor zijn praktijk leverden; verder werd deze melk door hem gesteriliseerd. Voorlichting werd gegeven in melkkeukens waar men leerde hoe men flesvoeding moest bereiden. Na intensieve propaganda van borstvoeding verdwenen deze melkkeukens. Het zogenaamde verpleegsterskruis waarin het Witte Kruis is te herkennen Dit Haagse zuigelingenbureau werd voorloper van de gemeentelijke consultatiebureaus. In Amsterdam werd al vroeg (1904) het nut van deze zuigelingenzorg ingezien. Door de gemeente werden over de stad verspreid diverse consultatiebureau opgezet die door gemeenteartsen werden geleid en onder leiding van de gemeentelijke gezondheidsdienst stonden (de beroemde Amsterdamse GGD was in 1901 opgericht). Later volgden ook in andere grote steden met gemeentelijke consultatiebureaus. (Maastricht 1906, Heerlen 1910, Utrecht 1910, Leiden 1908, Rotterdam 1910). Op plaatsen waar er geen gemeentelijke gezondheidsdienst bestond (platteland) nam al spoedig het Groene Kruis de consultatiebureaus voor zuigelingen als zorgtaak op zich. De tuberculose bestrijding Tuberculose was rond de eeuwwisseling (1900) de volksziekte bij uitstek; jaarlijks stierven er 2 lijders per duizend inwoners aan deze ziekte. De prognose was zo slecht, dat de diagnose tuberculose door de patiënt als doodsvonnis werd ervaren, 15 zo als voor kort kanker in onze tijd. In 1903 werd in Rotterdam een Vereniging ter Bestrijding van Tuberculose opgericht. Door de betere mogelijkheden onder meer door de röntgendiagnostiek werd in dat jaar een consultatiebureau voor tuberculose bestrijding opgericht. Vele gemeenten volgden (Haarlem, Arnhem, Den Haag en Amsterdam) en veelal ondergebracht bij de GGD s. In het zelfde jaar werd met de twee sanatoria in Hellendoorn en hoog- Laren de Nederlandse Centrale opgericht, die in 1907 de Centrale Vereniging (nu koninklijk) ging heten die onder de bescherming van koningin Emma stond. Deze vereniging heet nu de KNCV. Koningin Emma had zelf haar zusje Sophie aan deze ziekte verloren en zij kende de aandoening dus van nabij. De werkzaamheden van deze consultatiebureaus volgden in grote trekken het stramien van de zuigelingenbureaus. De vereniging was dus particulier initiatief en afhankelijk van leden en collectes, er werd slechts een zeer bescheiden subsidie verkregen. Deze instelling zou later veel van zijn activiteiten aan de Kruisverenigingen overlaten. De verdere ontwikkelingen bij het kruiswerk: het werk van Dr. Poolman Buiten Noord-Holland bestond geen kruiswerk. Een belangrijk initiatief kwam in 1901 van de huisarts Dr. Poolman. Hij had als waarnemer tijdelijk in Zandvoort gewerkt en het nut van het Witte Kruis leren waarderen. Nadat hij zich in het Zuid Hollandse dorp Driehuizen had gevestigd miste hij deze Witte Kruis instelling zeer. Vandaar dat hij een Witte Kruis naar het model van het Noord-Hollandse Witte Kruis in zijn dorp opzette. Maar omdat men in Noord-Holland exclusief voor deze provincie de naam Witte Kruis wilde behouden stuitte de naam Witte Kruis door Poolman voor Driehuizen voorgesteld op grote weerstand. Noord-Holland vreesde onduidelijkheid. Daarom aanvaardde hij de raad van een collega (Deinse) om in plaats van Witte Kruis, de naam Groene Kruis te gebruiken. Groen is immers de geneeskundige faculteitskleur. Poolman, een man met visie Poolman was een man van brede visie, die verder ging dan het Witte Kruis model met een meer professionelere aanpak. Hij ondervond daarbij steun van Ds. F.C. Fleischer die stelde dat het Noord-Hollandse Witte Kruis, zich meer door ethische motieven liet leiden dan door deskundigheid. De nieuwe beleidsuitgangspunten van het Groene Kruis werden: (1) deskundigheid gebaseerd op de recente wetenschappelijke inzichten, (2) een niet religieuze aanpak gericht op een zo breed mogelijk publiek en (3) een zoveel mogelijk decentrale verenigingsopbouw. Belangrijk was dat voor de zorg professionele krachten werden aangesteld die een bescheiden salariëring kregen. Door deze nieuwe visie en operationele successen kreeg het Groene Kruis model van Poolman veel navolging. In heel wat steden en provincies begonnen particulieren (meestal voorkomende uit de plaatselijke elite) lokale kruisverenigingen op te zetten die zelfstandig functioneerden. Op het platteland kreeg de kruisvereniging, zoals we eerder opmerkten al spoedig ook de zuigelingenzorg als taak toegewezen. Dit naast de wijkzorgtaak. Probleem was aanvankelijk dat deze elite moeite had om een breed draagvlak binnen de bevolking te creëren, want voor veel zaken was men afhankelijk van de contributie van zo veel mogelijk leden. De gewone burger wilde wel korte termijn hulp ontvangene maar men stond niet open voor lange ter-

15 mijnsopvattingen vooral als deze preventieve acties inhielden. De angst om overvleugeld te worden speelde natuurlijk hierbij mee. In diverse plaatsen bestond bovendien algemene scepsis bij de lokale overheden. Onkunde van de bevolking en een zeker conservatisme was een barrière die moest worden overwonnen. Ook de strikte neutraliteit van het Groene Kruis riep niet geheel ten onrechte soms weerstanden op. Het bijzondere karakter van het Limburgse Groene Kruis Een wat andere weg werd bewandeld door het Limburgse Groene Kruis. Gedenkboek geschreven door Jan Stöpetie In januari 1910 werd een Groene Kruis door Mr. Ch. Ruys de Beerebrouck (de latere president) te Maastricht opgezet. In september van datzelfde jaar voegde hij zich naar de wens van de bisschop dat dit Groene Kruis een katholiek karakter moest krijgen, waarbij geestelijken zitting dienden te hebben in de plaatselijke besturen. Niet katholieken konden zich bij het Groene Kruis aansluiten en dezelfde zorg krijgen. De verplegende staf moest echter uitsluitend uit katholieken bestaan, bij voorkeur religieuzen. In ruil voor dit standpunt zegde het bisdom toe alle mogelijk steun aan de vereniging te geven en deze ook met geldelijke en andere middelen 16 te steunen. Het gevolg was dat het Limburgse Groene Kruis snel zeer succesvol werd doordat men minder opstart problemen kenden. Rampjaar 1911: massale zuigelingen sterfte gedurende de hete zomer van 1911 Een kantelpunt in de geschiedenis van de zuigelingenzorg was het rampjaar Tijdens de zomermaanden trad er door een hittegolf en grote droogte een massale zuigelingensterfte op. Het was een echt rampjaar. Steden met goede technische voorzieningen hadden weinig te lijden. Maar in sommige plattelandsgebieden stierf de helft van alle zuigelingen. De massieve kindersterfte leidde tot diverse krantenartikelen waarbij men van een groot schandaal sprak en een betere zuigelingenzorg eiste. Met nadruk werd hierbij naar de consultatiebureaus gewezen zoals die door Plantinga waren opgezet. Een citaat uit een krant uit die dagen demonstreert dit voldoende: In de warme Augustusmaand van 1911 stierf in ons land 32 pct. van alle zuigelingen. In het vorige jaar bedroeg dit percentage niet meer dan 12. Niet overal in ons land was die zuigelingensterfte even groot. Het ergst was zij te Vlissingen, waar niet minder dan 74 pct. stierf. Deze cijfers wijzen er wel op, dat er bij groote hitte bijzondere maatregelen moeten worden getroffen. In de eerste plaats verandere men in den heeten tijd nooit van voeding. Voor een kunstmatig gevoed kind neme men twee keer per dag versche melk. De melk moet onmiddellijk worden gekookt en dan bewaard op de koelste plek van het huis, liefst in ijs. Bescherm het kind vooral voor vliegen. Denk er ook om, dat een kind evenals een groot mensch bij warmte dorst krijgt, geef het tusschentijds een klein beetje water (lauw) en wat zeer slappe thee. Kleed het kindje verder wat luchtig, laat armpjes en beentjes bloot en dek het ook niet toe. Men kan het kindje gerust een paar minuten naakt laten spartelen; het dagelijkse badje is vooral in dezen tijd een eerste vereischte. Ten slotte moet men er door een doelmatige ventilatie voor zorgen, dat de woning koel en frisch blijft. Wees heusch niet bang voor een tochtje. [Nieuwsblad van het Noorden, ] Politieke bemoeienis Na een tweede kamer debat werd een rijksonderzoekcommissie opgezet. Een van de aanbevelingen was het uitbreiden van het aantal consultatiebureaus voor zuigelingenzorg. In diverse plaatsen bestonden deze al, maar in andere plaatsen ontbrak dit particuliere initiatief of ondervond men tegenwerking van de plaatselijke overheid. De nieuwe slagzin: Beter preventie dan curatie werd het nieuwe leidende principe. Dit principe moest bevolking breed worden uitgedragen. De oprichting van het landelijke Groene Kruis Een van de initiatieven na dit rampjaar was de oprichting van het Groene Kruis, nu als nationaal instituut (1912) met provinciale afdelingen. De naamgeving werd: Algemene Nederlandse vereniging het Groene Kruis. De meeste provinciale kruisverenigingen sloten zich hier vrij snel bij aan, inclusief na enige aarzeling Limburg. Merkwaardig genoeg was Zuid Holland, de oudste kruis-vereniging, vrij laat omdat men sterk aan het decentrale karakter van de vereniging vast hield. Men vreesde o.a. dat de toch al schaarse middelen van de lokale afdelingen voor een deel moesten worden gebruikt voor het optuigen van de centrale organisatie. Het Noord-Hollandse Witte Kruis sloot zich als laatste aan bij deze landelijke organisatie. Zij bedong echter wel dat de bestaande

16 structuur gehandhaafd bleef en dat zij het Witte Kruis als icoon mochten blijven voeren. De strikte neutraliteit van het Groene Kruis riep weerstanden op in veel provincies. Het leidde tot een verzuiling van het kruiswerk. Men kreeg een aparte kruisvereniging met een katholieke signatuur: het Wit-Gele-Kruis (1916) dat in Brabant zijn origine vond. Pas in 1932 werd naar analogie het protestantse Oranje- Groene Kruis (voortgekomen uit de Drentse Christelijke Vereeniging voor Ziekenzorg Draagt Elkanders Lasten ) opgericht. Het Limburgse Groene Kruis (1910) bleef ondanks zijn expliciete katholieke signatuur toch Groene Kruis heten. Dit Limburgse Groene Kruis sloot zich wel in 1928 aan bij de federatie Wit-Gele Kruis; beiden hadden immers een duidelijke katholieke signatuur. Het Wit-Gele kruis. De oprichting van het Wit-Gele kruis volgde een complexe weg. In essentie berustte de basis structuur van de organisatie op een omzetting van een kerkelijke instelling die Onderlinge bijstand heette, een vorm van kerkelijke armoede ondersteuning. Door de maatschappelijke verandering nam de betekenis van deze instelling af. De vorming van het Wit- Gele kruis hieruit was een welkome vernieuwing van deze instelling die ter ziele dreigde te gaan. De officiële naam van deze kruisvereniging werd Rooms Katholieke Vereniging voor Volksgezondheid en Ziekenverpleging. De scoop van zorg was dus van het begin af aan breder dan die van de klassieke Groene Kruisafdelingen. De keuze van de kleuren wit en geel verwijst naar de kleuren van de pauselijke vlag, het 17 duidde op de katholieke signatuur van deze vereniging. Wat een keuzemogelijkheden! ( ) Museum Rotterdam no Een belangrijke rol bij de vorming van het Wit-Gele Kruis was weggelegd voor de arts J.L.B. Gribbelink die in Oudenbosch eerder getracht had een Groene Kruis op te zetten, maar dit faalde door het neutrale karakter van deze kruisvereniging. De landelijke organisatie van het Wit-Gele kruis kreeg een gelaagde structuur waarbij de regionale afdelingen met die van de bisdommen overeenstemden waardoor de kerkelijke leiding in ieder bisdom inspraak had. De besluitvorming was meer top down en vaak effectief, hoewel de plaatselijk afdelingen toch wel een zekere autonomie genoten. Belangrijke speerpunten van de Wit-Gele Kruiszorg waren de zieken-verzorging aan huis, kraamzorg en de bestrijding van infectieziekten en de consultatiebureaus voor zuigelingen. Veel werd gedaan aan de opleiding van bekwaam personeel. Het bezwaar was dat de katholieke meisjes door de achterstand van de katholieke volksdelen, onvoldoen-de waren opgeleid. Dien te gevolge kon men op katholiek personeel onvol-doende een beroep doen. In de eerste fase werd dan ook een beroep gedaan op kloosterzusters (nonnen), die niet altijd even bekwaam waren 1. Veel werd dan ook aan opleiding gedaan. De kruiswerkacties na 1911 Door de ernstige zuigelingen sterfte kreeg de zuigelingenzorg binnen het kruiswezen een extra impuls. Veel nieuwe afdelingen werden opgezet. Het duurde echter na 1912 toch nog een hele poos alvorens consultatie-bureaus algemeen ingang vonden. Vooral op het platteland was dit het geval. Er bestonden nogal wat weerstanden die geleidelijk moesten worden overwonnen. De zuigelingenzorg werd een dienstverlening waarmee de kruiszorg vooral op het platteland zich profileerde. Aanvankelijk was deze zorg beperkt tot gewichtscontrole en voedingsadviezen. Voorts vooral de bevordering van de drie R's (rust, reinheid en regelmaat). Later ging men ook de toestand van de luiers controleren en letten op verschijnselen van ondervoeding zoals ondergewicht en tekenen van rachitis (Engelse ziekte). Het spreekuur werd aanvankelijk gehouden in vaak kleine bedompte ruimten. Nogal eens waren het kleine ruimten in herbergen, patronaatsgebouwen, wijkgebouwen van kerken. Zelfs vond men onderdak in een oefenzaal van de dorpsfanfare en werd het onderzoek tussen de instrumenten van het muziekgezelschap uitgevoerd. Het biljart of de biertap in een café diende wel eens als aan- en uitkleedtafel, terwijl omstanders vrolijk een biertje dronken. Omdat deze zuigelingenzorg vooral op de armere delen van de bevolking was gericht en in principe gratis, organiseerden huisartsen ook consultatiespreekuren tegen betaling 1 Ook bij het Oranje-Groene Kruis zag je een dergelijke ontwikkeling waarbij diaconessen uit het lokale ziekenhuis in de omgeving kruiswerktaken op zich namen

17 voor de meer welgestelden ook wel mevrouwenspreekuren genoemd. Meestal was dit in de huisartsenpraktijk, maar vanaf de jaren 1930 was het niet ongewoon dat de huisartsen deze mevrouwen spreekuren ook in het wijkgebouw van de kruisvereniging hielden. De wachtkamer werd hiertoe wat mooier opgesierd. Mede door al deze maatregelen zag men dat na de eerste wereld oorlog (1920) de zuigelingensterfte reeds was gedaald tot minder dan 10%. 18 Het tweede kantelpunt: de uitbraak van tuberculose Een tweede kantelpunt voor de kruisactiviteiten waren de jaren tijdens eerste wereldoorlog. Er was toen voedselschaarste. Dit had als gevolg dat de longtuberculose zich haast epidemisch uitbreidde, waarbij de kruisvereniging nauwelijks aan de vragen kon voldoen omdat de financiële middelen daartoe ook ontoereikend waren. Toekenning van een rijkssubsidie was dus noodzakelijk. Tuberculosezorg was thuiszorg. Op het platteland zag men cabines in de tuin verschijnen waar de patiënt veel verse lucht en zonlicht kon opdoen. De ervaring leerde dat dit gunstig was en voorkwam dat huisgenoten bestemt raakten en ook de ziekte kregen. Pas de laatste jaren is duidelijk waarom deze zonlichtexpositie effectief was. Vitamine D heeft immers invloed op de werking van het immuunsysteem. Kruiswerk onmisbare Nederlandse institutie tijdens interbellum Tijdens het interbellum groeide het Groene Kruis uit tot een onmisbare instelling, waarbij het aantal kruisverenigingen en het ledenaantal sterk groeide. Spil van de kruisvereniging bleef de wijkverpleegster. Geüniformeerd rijdende op haar fiets door de dorpen en kleine steden was zij een zeer vertrouwd en gerespecteerd figuur geworden. Van kerkelijke zijde was toestemming verkregen dat nonnen als wijkverpleegkundige zich ook van een fiets mochten bedienen. Ook de fietsende non in kloostergewaad werd een vertrouwd en gewaardeerd beeld in de katholieke dorpsgemeenschap. Zij werd op handen gedragen en vaak werd zij de belangrijke vertrouwenspersoon. Vaak kende zij haar pappenheimers goed en door overleg met de huisarts werd zij een zeer waardevolle schakel in de gezondheidszorg. De wijkzuster genoot groot ontzag. Zij was goed benaderbaar en kundig. De wijkverpleegkundige De eisen waaraan een wijkverpleegster moest voldoen waren niet mals. Velen kunnen zich nog de wijkzuster van vroeger herinneren, ze verplaatste zich op een brommer, en ging, gekleed in een stevige leren jas, op pad. Na haar (verpleegsters) opleiding waren zogenaamde aantekeningen voor kinder- en zuigelingzorg en de kraamaantekening haast een dwingende voorwaarde om tot de wijkverpleegsterscursus te worden toegelaten. In 1920 werd met deze specifieke opleiding begonnen. De a.s. wijkverpleegkundige kreeg cursus in hygiëne en infectieziekten bestrijding, wondverzorging, sociale wetgeving, ouderen en gehandicapten zorg, tuberculosebestrijding, moeder en kindzorg, psychiatrie en psychologie als studieonderwerpen. In 1929 werd de titel wijkverpleegkundige wettelijk vastgelegd. Op het platteland waren haar taken zeer veel omvattend en vaak polyvalent: kinderhygiëne, moeder en kindzorg, zieke zorg, eenvoudige wondbehandeling, geestelijke voor- en nazorg, tuberculosebestrijding etc. Hoe was de kruiszorg over ons land verspreid? In de westelijke provincies was overwegend het Groene Kruis de belangrijkste kruisvereniging. In Limburg was dit eveneens het geval maar hier had het Groene Kruis wel een duidelijke katholieke signatuur. Het Wit-Gele kruis bediende vooral Brabant, maar ook in andere provincies met grote katholieke minderheden. In sommige provincies opereerden 3 kruisverenigingen: het Wit-Gele Kruis, naast het Groene Kruis en het Oranje-Groene Kruis. Dit was het geval o.a. Gelderland, Utrecht en Overijssel (Twente). In sommige provincies waren dus meerdere kruisverenigingen actief wat tot enige concurrentie leidde en niet altijd tot betere zorg. Van alle kruisverenigingsleden was ongeveer de helft lid van het Groene Kruis, eenderde lid van het Wit-Gele kruis en ca. een zesde deel lid van het Oranje-Groene Kruis. Verspreiding kruiswerk in Nederland Het kruiswerk gedijde het beste op het platteland. In steden was het ledental geringer. De verklaring hiervoor is meervoudig. De stedelijke GGD s deden zorgtaken die elders door de kruisvereniging werden gedaan. De medische verzorging in steden was beter en er waren meer artsen en welgestelden die liever particulier gingen. Er bestond zelfs vrees voor concurrentie bij artsen. Het ontbreken van een sociaal netwerk maakte het oprichten van een stedelijke Groene Kruisafdeling extra moeilijk. Ook de sociale controle bestond in een stad nauwelijks, de graad van ontkerkelijking lag hoger en het nut van het lidmaatschap van een kruisvereniging werd als minder urgent ervaren. Op het platteland was het ledenaantal veel groter.

18 In Limburg bijvoorbeeld waren vrijwel alle gezinnen lid van het Groene Kruis en het Groene Kruiswijkgebouw had een prominente plaats in het dorpsbeeld. Takenpakket kruisverenigingen Het takenpakket van de kruisverenigingen verschilde nogal per provincie maar globaal omvatte dit naast de wijkzorg een groot aantal taken zoals: 1. tuberculosezorg: dit omvatte de opsporing, desinfectie woning, thuiszorg, isolatie van patiënt, 2. moeder en kindzorg: bakercursussen, antenatale zorg, kraamzorg, kinderhygiëne, consultatiebureau activiteiten, kleuterzorg, en schoolartsendiensten, 3. bestrijding van besmettelijke ziekten, inenting en vaccinaties, voorlichting, geslachtsziektenopsporing, 4. EHBO hulp en EHBO-voorlichting. In de steden werden bepaalde taken door de GGD s verricht (consultatiebureaus, tbc-bestrijding, desinfectering e.d.) die op het platteland tot de kruiszorg behoorden. Op het platteland was dientengevolge het dienstenpakket veel breder. Veel nieuwe beroepen voor vrouwen Het is duidelijk dat met de komst van het kruiswerk een groot aantal nieuwe beroepen ontstonden waar veel vrouwen zeer zinvol werk konden doen. Zoals: wijkverpleegster, kraamverpleegster, kraamverzorgster, ziekenverzorgster, consultatiebureau assistente, ambulance personeel. e.d. Een zwak punt zeker in de aanvang was het ontbreken van voldoende gekwalificeerde zorgverleners. Bij het kruiswerk werd aan de opleiding zeer veel aandacht geschonken en scholen opgezet waar men zich in deze disciplines kon scholen. Indirect heeft het kruiswerk bovendien geleid tot emancipatie van de 19 vrouw, die door haar deskundigheid gezag in boezemde. Nogmaals de bijzondere Limburgse situatie In Limburg had door de vroege opzet van het Groene Kruis en de sterke kerkelijk ondersteuning de Limburgse kruisvereniging zeker op het platteland welhaast een monopoliepositie bij de medische zorg gekregen. Globaal gesproken was de gehele extramurale medische zorg vrijwel volledig in handen van het Groene Kruis. Deze zorg strekte zich uit van voor de geboorte tot na de dood (afleggen). Het Limburgse Groene Kruis beschikte verder te Horn over een tuberculose sanatorium. Het Wit-Gele kruis In meer of mindere mate gold deze Limburgse werkwijze en opzet ook voor het katholieke Brabantse Wit- Gele kruis, waar de kruisverenigingen eveneens een groot ledental hadden. Ook daar was de kerkelijke invloed groot en ook daar werd de bevolking sterk aangemoedigd om lid van het Wit-Gele kruis te worden. Bij het Wit-Gele kruis waren eveneens veel nonnen bij het wijkwerk betrokken. In een latere fase van het kruiswerk kwamen steeds meer leken verpleegkundigen in dienst. Zij kregen daarvoor een redelijke honorering omdat de subsidiekraan dit toestond. Veel literatuur beschikbaar Wie zich in het kruiswerk verder wil verdiepen moet ook eens de jaarverslagen raadplegen. De bestuursleden van een Groene Kruis hadden vaak een prominente plaats in de samenleving. De stafleden en leden van het verplegend personeel worden daarin gewoonlijk uitvoerig belicht. Veel van deze jaarverslagen zijn geïllustreerd en tonen vaak foto s van leden. In kranten kan men eveneens veel over het kruiswerk vinden omdat vooral de plaatselijke pers hier veel aandacht aan besteedde. Heel wat vakpublicaties zijn verder beschikbaar die een goed beeld van de ontwikkelingen geven. Enkele proefschriften zijn aan de kruisverenigingen gewijd. Slotopmerking In deze bijdrage heb ik mij beperkt tot de periode van vóór Tijdens de bezetting zou het kruiswerk nog belangrijker taken krijgen, en in de kommervolle tijd na de tweede wereldoorlog nog steeds een prominente plaats in de samenleving behouden totdat de sociale wetgeving zodanig veranderde dat een deel van de taken van het Groene Kruis wegviel. Wellicht een onderwerp voor een volgende bijdrage. ADVERTENTIE t' Amsterdam, by Jacobus Konynenbergh, Boeckverkooper in de Hoogstraet, by de Suyder Kerck, is gedruckt en werdt uytgegeven: den Volmaeckten Minnaer, of Kunst om wel te Vryen, verdeelt in Reden en Zedenkundige Min behelsende verliefde Herts-tochten, loffelijcke Min-deugden en edelmoedige Betrachtingen en Plichten van Minnaers en Minnaressen, met de daer toe ghepaste Vaersen doorgaens daer tusschen vloeyende. Vertaelt door P. de Wit [OHC ]

19 20 BASISCURSUS STAMBOOM ONDERZOEK VAN DE O PEN U NI- VERSITEIT Studieduur: uur Prijs: vrijwel gratis Structuur van de cursus De cursus bestaat uit vijf blokken. Blok 1 laat u kennismaken met een aantal begrippen en de methodiek van het onderzoek en u zet de eerste stappen op het onderzoekspad. Uitleg over het gebruik van het cursusmateriaal In het linkermenu staat onder 'start cursus' de structuur van de cursus weergegeven. U kunt van daaruit de Introductie tot de cursus, de inleidingen van de vijf blokken, de tien leereenheden en informatie over het tentamen benaderen. Onder 'afbeeldingenlijst' zijn alle in de cursus opgenomen afbeeldingen te vinden. Niet geheel gratis De vele akten die deel uitmaken van de cursus, zijn beschikbaar gesteld via de website van de Open Universiteit. Eén van de vele afbeeldingen, een acte van indemniteit De blokken 2 en 4 bespreken de basisbronnen voor stamboomonderzoek voor respectievelijk de 19e en 20e eeuw (blok 2) en de 17e en 18e eeuw (blok 4). Blok 3 geeft een introductie over naamkunde, de geschiedenis en verklaring van voornamen en familienamen. In blok 5 maakt u kennis met een aantal aanvullende bronnen: notariële en rechterlijke archieven en belastingregistratie. Er is echter in leereenheid 8 één akte opgenomen waaraan kosten verbonden zijn. Voor deze akte betaalt u 1,50. Hiervoor is gekozen omdat het registeren en aanschaffen van een tegoed om een akte te kunnen downloaden, deel uitmaakt van het leerproces. Hebt u de cursus met succes doorlopen, dan bieden wij u de mogelijkheid om tentamen te doen. Echter aan het maken van een tentamen zijn kosten verbonden. Voor het tentamen en de certificering betaalt u Voor het tentamen en de certificering betaalt u 125. [http://www.ou.nl/ecache/d EF/ 2/31/530.html] Informatie over beroepen van vroeger vindt u op de (start) site m.lups/ H.M. Lups Buitenwatersloot SV DELFT tel

20 DE HOLLANDSE VROUW GEZIEN DOOR DE OGEN VAN EEN E N- GELSMAN Dick Kranen Het is altijd aardig te vernemen hoe buitenlanders ons bekeken en hoe ze over ons dachten. Natuurlijk is het niet prettig wanneer minder sympathieke eigenschappen worden belicht. Het stukje dat hieronder staat is een mengeling van positief en negatief. Oordeelt u zelf! Richard Flecknoe (ca ) was een Engels dichter en toneelschrijver. Hij reisde veel en datgene wat over hem bekend is, komt voort uit een boek met verzamelde brieven aan zijn vrienden, Relation of Ten Years Travels in Europe, Asia, Afrique, and America (1654). Hieruit blijkt dat hij mogelijk van Ierse afkomst was en ooit priester was geweest. 21 De eerste van deze brieven dateert uit 1640 en was afkomstig uit Gent, waarheen hij was uitgeweken om te ontkomen aan de gebeurtenissen tijdens de Engelse Burgeroorlog. In 1658 verscheen van zijn hand een verzameling schetsen in proza onder de titel Enigmaticall Characters. 1 Richard Flecknoe is in de jaren 1640 in Vlaanderen geweest, en kan toen ook de Republiek hebben bezocht. Maar het is ook goed mogelijk dat hij noteerde wat hij hoorde over de vrouwen van het Noorden. Ik citeer hier letterlijk wat hij schreef over de Hollandse vrouw. Of a Dutch Frow 2 She is neat and cleanly in her house, but not in her self, and so frugal 3 in the kitchin, that if there be any grease, kitchin-stuff, or candles ends, tis sure to go to pot 4 ; there is no entring any of her other rooms, without first putting off your shoes, as if t were holy ground. And y ad better spit in her face then spit in t [: the floor], whilst you are there. Her tongs and fire-shovel, with all the rest of her chimney-implements, serve more for ornament then use. And you may as soon get her to set fire on the house, as make fire in any chimney besides the kitchin one; for her own chimney, tis under her coats in her lul-pot 5, with which she so bemackerels 6 her thighs, as you d take her for a maremaid 7, half fish, half flesh, by which unnatural heat she brings forth nothing but zooterkins 8. She never travels without her basket full of provant 9, or half stivers worth of shrimps 10 or nuts, with cracking and nibbling of which (besides her tatling 11 ) she entertains her self upon the way, and when she comes home, puts up every thing in a press, her band, and huke 12, and self too when she goes to bed 13. She housewives every thing so well, as not a seam of her gloves, but she has dern d 14 over twenty times at least. And she s so great an enemy to superfluity, as her handkerchief wod [: would] scarce make a plaister for her nose. There goes alwayes some brancht-velvet 15, or tufftaffity 16 to the stomacher 17 of her Stomacher (borstlap, lijfje) holiday gown 18 and the silver chain, with all its appendixes, must on on sundayes, or she l go to the lumbard 19 for it. In fine, she keeps the house or shop all day, and at night her husband and she drink lovingly together, till they are maudlindrunk 20, and then they go to bed together and sleep like pigs. 1 Enigmatical characters: raadselachtige types 2 Frow: Fonetische spelling van vrouw 3 Frugal: zuinig 4 Alles wordt bewaard 5 Lollepot: stoof 6 Mackerel: makreel [ze rookt haar dijen zoals men makreel rookt]. 7 Mermaid: zeemeermin 8 Zooterkins:zoeterkens:meisjes [door de warmte baart ze meer meisjes dan jongens] 9 Provant: voorraad 10 Shrimp: garnaal 11 To tattle: kletsen, roddelen 12 Huke: huik 13 Press: muurkast; ze slaapt dus zelf ook in een muurkast(bedstee) 14 To dern (darn): stoppen 15 Branch velvet: strook (?) fluweel 16 Tuft: in bosjes, gekuifd; taffity: tafzijde 17 Stomacher: Een geborduurd of met juwelen bezet kledingstuk dat vroeger voornamelijk door vrouwen werd gedragen op de borst en maagstreek (zie afbelding) 18 Holiday gown: zondagse kleding 19 Lumbard: lombard, pandjesbaas 20 Maudlin: huilerig, sentimenteel (ivm dronkenschap)

Surrogaten Personeel winkel Albert Heyn in 1942. In de winkel staan veel surrogaten voor koffie en thee. RHCe, fotocollectie nr. 117037.

Surrogaten Personeel winkel Albert Heyn in 1942. In de winkel staan veel surrogaten voor koffie en thee. RHCe, fotocollectie nr. 117037. 2. Voeding Nederland is voor zijn voedselvoorziening voor een belangrijk deel afhankelijk van import uit het buitenland. Tijdens de oorlog valt de import weg. Daardoor ontstaat schaarste aan voedingsmiddelen.

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren.

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren. Het Rode Kruis is ontstaan uit het verlangen hulp te bieden, zonder onderscheid. Overal ter wereld handelt de organisatie volgens dezelfde zeven grondbeginselen: Menslievendheid Onpartijdigheid Neutraliteit

Nadere informatie

Gemeentearchief Goes Opdrachten voor Calvijn College voorjaar Opdracht 10 - Eerste Wereldoorlog

Gemeentearchief Goes Opdrachten voor Calvijn College voorjaar Opdracht 10 - Eerste Wereldoorlog Gemeentearchief Goes Opdrachten voor Calvijn College voorjaar 2017 Opdracht 10 - Eerste Wereldoorlog Vrouwen aan het werk. De Centrale Keuken te Goes, 1917-1919 In de loop van 1916 werd de situatie in

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Nigeria. 1. Bevolking en welvaart in Nigeria 2. Voedselvoorziening in Nigeria 3. Nigeria in de wereldeconomie 4. Gezond in Nigeria

Nigeria. 1. Bevolking en welvaart in Nigeria 2. Voedselvoorziening in Nigeria 3. Nigeria in de wereldeconomie 4. Gezond in Nigeria Nigeria 1. Bevolking en welvaart in Nigeria 2. Voedselvoorziening in Nigeria 3. Nigeria in de wereldeconomie 4. Gezond in Nigeria Marèl Smit & Anne Jekel H3T3 1.Bevolking en welvaart in Nigeria Nigeria

Nadere informatie

Naam: Werken voor geld

Naam: Werken voor geld Naam: Werken voor geld Dat niet alle Nederlanders koeien melken en kaas maken voor hun werk wist je waarschijnlijk al. Maar wat doen Nederlanders nog meer en wat maakt Nederland zo bijzonder om in te werken?

Nadere informatie

De aardappel: van het veld tot op je bord

De aardappel: van het veld tot op je bord Lesinfo De aardappel: van het veld tot op je bord 1.1. Doelstelling De leerlingen inzicht geven in: de oorsprong van een aardappel en welke weg deze aflegt van het veld tot op je bord, de verschillende

Nadere informatie

Van kaviaar tot burgerpot: De Rotterdamsche kookschool

Van kaviaar tot burgerpot: De Rotterdamsche kookschool Van kaviaar tot burgerpot: De Rotterdamsche kookschool Marijke Hester Mulder en Laura Hassink Op 15 december 1890 werd op particulier initiatief het Naamloze Vennootschap De Rotterdamsche Kookschool opgericht.

Nadere informatie

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Middeleeuwen door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Inhoud blz 1. Voorpagina blz 2. Inhoud blz 7. Sint Willibrord blz 8. De Landheer blz 3. De Middeleeuwen blz 9. Munten blz 4. Carcassonne blz 10.

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De Kaasmaakster. Schoolplaat De kaasbereiding (Copyright Wolters-Noordhoff bv)

De Kaasmaakster. Schoolplaat De kaasbereiding (Copyright Wolters-Noordhoff bv) De Kaasmaakster Schoolplaat De kaasbereiding (Copyright Wolters-Noordhoff bv) Misschien is het je wel eens opgevallen, als je over een landweg reed, of over de dijk. Langs de kant van de weg staat een

Nadere informatie

Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika

Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika Aidsvirus Een HIV-besmetting verzwakt geleidelijk het immuunsysteem zodat je sneller vatbaar bent voor opportunistische

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

B E D D E N e n M A T R A S S E N. i n d e s l a a p k a m e r s v a n d e. W O O N H U I Z E N i n s-h E R T O G E N B O S C H.

B E D D E N e n M A T R A S S E N. i n d e s l a a p k a m e r s v a n d e. W O O N H U I Z E N i n s-h E R T O G E N B O S C H. B E D D E N e n M A T R A S S E N i n d e s l a a p k a m e r s v a n d e W O O N H U I Z E N i n s-h E R T O G E N B O S C H. Het slaappatroon van de Bosschenaren zal niet veel afgeweken hebben met dat

Nadere informatie

21-11-2010. Een tijd dat Nederland wereldkampioen volksgezondheid was. In de jaren 30 en 50 had Nederland de hoogste levensverwachting ter wereld

21-11-2010. Een tijd dat Nederland wereldkampioen volksgezondheid was. In de jaren 30 en 50 had Nederland de hoogste levensverwachting ter wereld JOHAN MACKENBACH Een tijd dat Nederland wereldkampioen volksgezondheid was In de jaren 30 en 50 had Nederland de hoogste levensverwachting ter wereld Door de lage zuigelingensterfte en de successen van

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2001 2002 Nr. 397 27 844 Regels inzake de veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal dat kan worden gebruikt bij een geneeskundige behandeling (Wet veiligheid

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Koning Juliana Inleiding Koningin Juliana werd geboren op 30 april 1909 in Den Haag. Haar volledige naam is: Koningin Juliana Louise Marie Wilhelmina van Oranje-Nassau. Ze is een dochter Prins van Hendrik

Nadere informatie

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM De immigratie van Duitse dienstboden naar Hilversum in de periode van 1 januari 1919 tot 1 januari 1925 (vervolg en slot) door Helma Ketelaar Het tweede

Nadere informatie

Or, W. J, LEYDn /!Nnl«msJag 8J7. ,...c F \ '- EEN TEHUIS VOOR WEEZEN IN ZUID-AFRIKA 1!.

Or, W. J, LEYDn /!Nnl«msJag 8J7. ,...c F \ '- EEN TEHUIS VOOR WEEZEN IN ZUID-AFRIKA 1!. Or, W. J, LEYDn /!Nnl«msJag 8J7,...c F \ '- EEN TEHUIS VOOR WEEZEN IN ZUID-AFRIKA 1!. L. S. Het is velen in Holland wellicht bekend, hoe ik, eerst onlangs uit Zuid-Afrika teruggekeerd, den langen en b'!ngen

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

De voedselbank Door : Mirte

De voedselbank Door : Mirte De voedselbank Door : Mirte Inhoud : De voedselbank 1. wat is de voedselbank?? 2. wanneer is de voedselbank opgericht?? 3. Wie mogen er bij de voedselbank komen?? 4. Wie werkt er bij de voedselbank?? 5.

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

Datum 10-07-2012 Betreft Beantwoording Kamervragen over de financiële problemen bij dierenasielen en opvangcentra.

Datum 10-07-2012 Betreft Beantwoording Kamervragen over de financiële problemen bij dierenasielen en opvangcentra. > Retouradres Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage Agroketens en Prins Clauslaan 5 2595 AJ DEN HAAG Postbus 20401 2500

Nadere informatie

BRAND. oorzaken. verzorgd door N.V. Erven B. van der Kamp, Groningen

BRAND. oorzaken. verzorgd door N.V. Erven B. van der Kamp, Groningen BRAND oorzaken Verslag van het verhandelde op het eerste symposium, gehouden op 2 en 3 April 1947 te Leiden, onder auspiciën van de rijksinspectie brandweerwezen van het ministerie van binnenlandse zafceu.

Nadere informatie

Onze Gids werd verboden in W.O. II

Onze Gids werd verboden in W.O. II -15- Onze Gids werd verboden in W.O. II Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de Duitse bezetter er uiteraard belang bij om de media aan banden te leggen en zodoende de informatie over de oorlogshandelingen

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Certificering van websites met medische informatie

Certificering van websites met medische informatie Certificering van websites met medische informatie Inhoudsopgave In dit document vindt u informatie over: De Health on the Net Foundation en de HON-code www.betrouwbarebron.nl ZegelGezond Internet Het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING

PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING Er is een dringend tekort aan grondstoffen voor de Nederlandsche industrie en het Nederlandsche ambacht. Voor het herstellen van beschadigde huizen is hout, glas,

Nadere informatie

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug.

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug. 1950 Het huilende beeld De zon schijnt met hete stralen op het kleine dorpje. Niets beweegt in de hitte van de middag. De geiten en koeien slapen in de schaduw. De blaadjes hangen stil aan de bomen. Geen

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Inventaris van het archief van het. Wit-Gele Kruis, R.K. Vereniging voor. Volksgezondheid en Ziekenverpleging te. Schalkwijk, en haar rechtsopvolger

Inventaris van het archief van het. Wit-Gele Kruis, R.K. Vereniging voor. Volksgezondheid en Ziekenverpleging te. Schalkwijk, en haar rechtsopvolger T00334 Inventaris van het archief van het Wit-Gele Kruis, R.K. Vereniging voor Volksgezondheid en Ziekenverpleging te Schalkwijk, en haar rechtsopvolger de Kruisvereniging Schalkwijk-Tull en t Waal, 1921-1991

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND DE VERHOUDING MENS EN MILIEU + 1p 21 Geef één voorbeeld van aantasting van het milieu door menselijk ingrijpen in Nederland uit de periode vóór de Industriële Revolutie.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Zes generaties warme toewijding

Zes generaties warme toewijding Zes generaties warme toewijding De geschiedenis van familiebedrijf Bakker van de Ven Bij gelegenheid van het 75-jarig bestaan in Venhorst Venhorst, juni 2010 PAG 1 INHOUD Voorwoord Inleiding 1 Martinus

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2012 208 Wet van 26 april 2012, houdende tijdelijke bepalingen over de ambulancezorg (Tijdelijke wet ambulancezorg) 0 Wij Beatrix, bij de gratie Gods,

Nadere informatie

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Geld. Ontstaan van geld

Geld. Ontstaan van geld Geld Ontstaan van geld Onze voorouders hadden geen geld. Als ze iets nodig hadden, ruilden ze dat. Dit heet ruilhandel. De bakker ruilde brood bij de slager voor vlees enz. Op een dag wilde iemand weten

Nadere informatie

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B Leydse Weelde Marie de Brimeu - B Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk planten

Nadere informatie

Stichting BIED EEN DIER EEN NIEUWE KANS JAARVERSLAG 2011

Stichting BIED EEN DIER EEN NIEUWE KANS JAARVERSLAG 2011 Stichting JAARVERSLAG 2011 dd 13-02-2013 INHOUDSOPGAVE Voorwoord... 3 Inleiding... 4 Doel van de stichting... 4 Werkwijze... 4 Locatie... 4 Bestuursverslag... 5 Bestuursvergaderingen... 5 Financieel verslag...

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Toespraak. Toespraak staatssecretaris Van Rijn bij EUconferentie. Dames en heren,

Toespraak. Toespraak staatssecretaris Van Rijn bij EUconferentie. Dames en heren, Toespraak Toespraak staatssecretaris Van Rijn bij EUconferentie over dementie 9 mei 2016 Dames en heren, Kijk om u heen. U ziet portretten van mensen met dementie. Ze zijn gemaakt door de kunstenaar Herman

Nadere informatie

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel Brochure Inleiding Boerenbusiness van grond tot mond, is ontwikkeld door jonge vrijwilligers van verschillende kinderboerderijen in Vlaanderen. Ze verdiepten zich in het thema Voedsel, ontwikkelden er

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid, geachte collega s, dames en heren,

Koninklijke Hoogheid, geachte collega s, dames en heren, Koninklijke Hoogheid, geachte collega s, dames en heren, Een ziekenhuis in Den Bosch dat het Jeroen Bosch Ziekenhuis heet. Dat is zo logisch dat je er eigenlijk nauwelijks bij stilstaat. We noemen instellingen

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 689.865

Behoort bij schrijven no. 689.865 Behoort bij schrijven no. 689.865 Ex. no.,2-c VERKIEZING TWEEDE KAMER 1963 - PSP Bij de ruim 70,000, door de PSP in maart 1962 gewonnen t.o.v. 1959» voegden zich op 15 mei jl. die van nog bijna 8.000 kiezers.

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch OPRICHTING VAN HET ECONOMISCH TECHNOLOGISCH INSTITUUT VOOR ZUID-HOLLAND TE ROTTERDAM EN DE VOORGESCHIEDENIS DOOR DRS. M. VAN DER VELDEN OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch Technologisch

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar , Grootegast, 31 augustus 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar , Grootegast, 31 augustus 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar 2010-2011, Grootegast, 31 augustus 2010 Er was eens een boerin die twee emmers verse, romige melk buiten zette. Vlakbij

Nadere informatie

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog Wereldoorlogen en Holocaust LES 1 LEVEN IN DE OORLOG JE LEERT wat er in het begin van de Tweede Wereldoorlog gebeurt; wat er verandert in het dagelijks leven van de mensen; wat de mensen doen bij een luchtalarm.

Nadere informatie

Verhalen uit een ander rijk

Verhalen uit een ander rijk Verhalen uit een ander rijk Ana-Magdalena Zainea www.anderssamen.nl www.ana-magdalena.nl Titel: Verhalen uit een ander rijk Auteur: Ana-Magdalena Zainea Correctie: Bart Renaer en Dorien Ruben Illustraties

Nadere informatie

10 april 1997 97-000540

10 april 1997 97-000540 10 april 1997 97-000540 2 presentatie boek gesticht in de duinen op 16 april 1997 Op woensdag 16 april a.s. wordt het eerste exemplaar van boek Gesticht in de duinen overhandigd aan gedeputeerde Tielrooij,

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

13 37 38 39 43 100 EXMENVRGEN IJ HET FOTOOEK EN DE FILM NR NEDERLND Nummer Vraagtekst Correcte antwoord vb01 U ziet de Nederlandse vlag. Wat zijn de kleuren van de Nederlandse vlag? vb02 U ziet een foto.

Nadere informatie

Archief van de. Groene Kruisverenigingen in. Tholen en Sint Philipsland

Archief van de. Groene Kruisverenigingen in. Tholen en Sint Philipsland Archief van de Groene Kruisverenigingen in Tholen en Sint Philipsland 1907-1974 Inleiding 2 In Nederland werd de eerste plaatselijke kruisvereniging opgericht in 1875 in Hilversum. Ongeveer gelijktijdig

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 7 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Boze

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Maart 2012 1. Voorwoord Op 20 april 2011 was het zover: de officiële oprichting van de Vereniging Buurtmoestuin Castellum! Het was het tastbare resultaat

Nadere informatie

Fototentoonstelling WO I

Fototentoonstelling WO I Fototentoonstelling WO I gewone dieren, bijzondere situaties Ook op de kinderboerderij zijn we de herdenking van WO I niet vergeten. Hoe kan het ook anders, bij ons staat deze in het teken van de dieren.

Nadere informatie

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog - deel IV (slot) Postzegelruil met het buitenland Direct na de bevrijding was postzegelruil met het buitenland niet mogelijk, zeer tot ongenoegen van de

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA Wim de Kam. 15 In het tweede deel van deze serie thans een aanzet tot een levensbeschrijving van de heer G.H.Veenstra. Ik noem het een aanzet omdat er nog

Nadere informatie

Op één voetje en één kleppertje

Op één voetje en één kleppertje Op één voetje en één kleppertje Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan?

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Genesis 2:8-10 8 Ook plantte de HEERE God een hof in Eden, in het oosten, en Hij plaatste daar de mens, die Hij gevormd had. 9 En de HEERE

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). TWEEDE WERELDOORLOG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970 pagina 1 van 5 Halte Bergentheim Gewijzigd: e:10-07-2010 Inhoud: Gegevens halte Exploitatie Gebouwen Emplacement Spoorweghaven Personeel Gegevens plaats Links: Fabrieksaansluitingen: Turfstrooiselfabriek

Nadere informatie

Tijdelijk Museum. Het spel

Tijdelijk Museum. Het spel Tijdelijk Museum Het spel Welkom in de Nationale Bank van België! De Nationale Bank van België is geen gewone bank! Jij kan hier immers geen bankrekening openen. Alleen de gewone banken kunnen dit. Bovendien

Nadere informatie

Geschiedenis van Suriname : de slavenhandel

Geschiedenis van Suriname : de slavenhandel Geschiedenis van Suriname 1502-1808: de slavenhandel 1502: het begin van de Europese slavenhandel Na de ontdekking van Amerika werden er door de Spanjaarden en Portugezen al snel plantages aangelegd. Op

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Voor Cootje. de vuurtoren

Voor Cootje. de vuurtoren Voor Cootje de vuurtoren De Koos Meinderts vuurtoren Lemniscaat & Annette Fienieg Nederlandse rechten Lemniscaat b.v. Rotterdam 2007 isbn 978 90 5637 909 4 Tekst: Koos Meinderts, 2007 Illustraties: Annette

Nadere informatie

ONDERWIJSRAAD.. IVjo 148 00. 'S-GRAVENHAGE, Jjf&jj>Jfl... 193 & 2 i j ne Sxc.e Henti de n Minis t er van Onderwijs». Kunsten en Wetenschappen

ONDERWIJSRAAD.. IVjo 148 00. 'S-GRAVENHAGE, Jjf&jj>Jfl... 193 & 2 i j ne Sxc.e Henti de n Minis t er van Onderwijs». Kunsten en Wetenschappen ONDERWIJSRAAD.. IVjo 148 00. 'S-GRAVENHAGE, Jjf&jj>Jfl... 193 & Statenlaan 125. Bericht op schrijven van Meiv^gsèïieve bij het antwoord dagteekening 17. JU\XJ

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie