NB: Dit is de kale versie, zonder aanspreekvormen of danwoorden. De volle, Engelstalige, versie, met noten, verschijnt t.z.t. in gedrukte vorm.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NB: Dit is de kale versie, zonder aanspreekvormen of danwoorden. De volle, Engelstalige, versie, met noten, verschijnt t.z.t. in gedrukte vorm."

Transcriptie

1 Hoe Brits is Brits? Rede uitgesproken door Richard Todd bij de aanvaarding van de ambt van hoogleraar op het gebeid van de Britse letterkunde na 1500 aan de Universiteit Leiden, vrijdag 23 september 2005 NB: Dit is de kale versie, zonder aanspreekvormen of danwoorden. De volle, Engelstalige, versie, met noten, verschijnt t.z.t. in gedrukte vorm. In deze rede wil ik graag enkele culturele, historische en politieke aspecten van de Britse letterkunde na 1500 aan de orde stellen.ik zou graag willen beginnen met een nogal bizar citaat uit de roman 7KH9LFDURI:DNHILHOG van Oliver Goldsmith, uit In dit korte fragment vertelt de verloren zoon van Dominee Primrose zijn vader over zijn omzwervingen en avonturen. Op een bepaald moment doet een scheepskapitein Primrose junior een aanbod: Take my advice. My ship sails to-morrow for Amsterdam; What if you go in her as a passenger? The moment you land all you have to do is teach the Dutchmen English, and I ll warrant you ll get pupils and money enough. I suppose you understand English, added he, by this time, or the deuce [=duivel] is in it. I confidently assured him of that, but expressed a doubt whether the Dutch would be willing to learn English. He affirmed with an oath that they were fond of it to distraction; and upon that affirmation I agreed with his proposal, and embarked the next day to teach the Dutch English in Holland. The wind was fair, our voyage short, and after having paid my passage with half my movables, I found myself, fallen as from the skies, a stranger in one of the principal streets of Amsterdam. In this situation I was unwilling to let any time pass unemployed in teaching. I addressed myself therefore to two or three of those I met, whose appearance seemed most promising; but it was impossible to make ourselves mutually understood. It was not till this very moment, I recollected, that in order to teach Dutchmen English, it was necessary that they should first teach me Dutch. How I came to overlook so serious an objection, is to me amazing; but certain is I overlooked it. Hierna volgt een aantal opmerkingen met betrekking tot het onderwijzen van een literatuur die soms, om politiekhistorische redenen, moeilijk te plaatsen is, met een moedertaal die niet in deze letterkunde wordt gebezigd. Allereerst zal ik zo kort mogelijk een beschrijving geven van de manier waarop de Britse letterkunde binnen de literaire anglistiek in Nederland is ontvangen en zich heeft ontwikkeld. Daarnaast zal ik een aantal afbakeningsproblemen noemen waarmee ik zelf geconfronteerd wordt wanneer ik het onderwerp van mijn eigen leeropdracht bekijk, de Britse letterkunde na

2 Tot slot wil ik het hebben over de consequenties van deze afbakeningsproblemen door te kijken naar de politieke kwesties die ze teweeg brengen, vooral in het kader van wat we nu kennen als historisch revisionisme. De Anglistiek in Nederland is 120 jaar oud. Zij is ontstaan aan de Universiteit van Groningen waar in 1885 de eerste privaatdocent een leerstoel in de Engelse taalkunde toegewezen kreeg. Het vak kwam niet (zoals men zou verwachten) van de andere kant van de Noordzee, maar van buurland Duitsland en had een sterk filologisch karakter. Tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef Nederland neutraal, maar in Groot-Brittannië, één van de strijdende machten, leidde het conflict met Duitsland tot de eerste grote crisis rond de Anglistiek. Het hevige anti-duitse gevoel dat heerste in Groot-Brittannië werd gesymboliseerd door het omdopen van de naam van het koninklijke huis Saxe-Coburg-Gotha in Windsor in 1917, en het zich toeëigenen na 1918 door het Britse literaire establishment van de Anglistiek door de politieke constructie Engeland, is voortreffelijk vastgelegd door Terence Hawkes en anderen. Rond diezelfde periode begon de invloed van een groep intellectuelen uit Cambridge te groeien. Hierin was een grote rol weggelegd voor vooral I.A. Richards (die leefde van 1893 tot 1979), die heuristische (en a-historische) experimenten introduceerde om teksten te analyseren, en Richards leerling, de briljante en eigenzinnige William Empson ( ), die het idee van ambiguïteit (oftewel dubbelzinnigheid) in de literatuur introduceerde. Maar de sterkste en meest verstrekkende invloed ging uit van de autoritaire uitspraken tegen de gevestigde orde door F.R. Leavis, die leefde van 1892 tot Deze invloed groeide in de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog en bereikte zijn hoogtepunt in de jaren 40 en 50 van de vorige eeuw. Deze ontwikkelingen, in combinatie met de invloed van de British Council, stimuleerde een klimaat waarin de Anglistiek, na 1945, steeds meer werd geëxporteerd naar verschillende landen (waaronder Nederland). In deze vorm begon het vak in andere Europese landen veel meer te lijken op de manier waarop het in Groot-Brittannië werd uitgeoefend, zowel door studenten, docenten, en wetenschappers, hoewel in Nederland het filologische aspect duidelijk aanwezig bleef en blijft. In deze gedaante maakten studenten en docenten kennis met de Engelse Letterkunde, en in deze vorm verspreidden ze het vak zelf in Nederland in de periode na Op deze manier werd in de eerste tien jaar na 1945 de meerderheid van de zes klassieke Engelse afdelingen in Nederland opgericht, of op z n minst nieuw leven ingeblazen. Om mijn bedoeling duidelijk te maken keer ik terug naar het citaat van Oliver Goldsmith waarmee ik begon. Achteraf gezien zijn diens woorden veel scherpzinniger dan in eerste instantie lijkt. In de jaren direct volgend op de bevrijding van Nederland begon het Verenigd Koninkrijk (grotendeels beïnvloed door Leavis en zijn aanhangers) de literaire anglistiek te exporteren als een vorm van naoorlogse culturele verrijking als u wilt: een mix van Marshall Plan en zendingspogingen. Door dit te doen veronderstelde het een Zelf (de exporteurs en missionarissen) en een Ander (dankbare ontvangers die cultureel-verbonden literair-kritische modellen importeerden om te bestuderen). We moeten onder ogen zien dat dit tijdperk nu een definitief afgesloten hoofdstuk is. Het einde is zo n twintig jaar geleden in de hand gewerkt door een krachtige, hoewel toen verkeerd begrepen, polemiek geschreven door wijlen Frans Kellendonk. We moeten dankbaar zijn voor de enorme inspanning van de British Council (zeker hier in Nederland, maar 2

3 ook tijdens haar verschillende Cambridge seminars onder leiding van wijlen Malcolm Bradbury, Chris Bigsby en anderen) om, in een klimaat van doorlopende bezuinigingen, in overeenstemming te komen met de nieuwe wereldorde van na Om in feite dus te realiseren wat de jonge Primrose beschrijft: in order to teach Dutchmen English, it was necessary that they should first teach me Dutch (om Nederlanders Engels te leren, was het nodig dat zij mij eerst Nederlands leerden). Ik stel nu de kernvraag: Wat is British ? Wanneer ik het heb over de Britse letterkunde na 1500 moet ik eerst een terminologisch probleem uit de weg helpen. Van nu af aan zal ik de Romeinse term Britannia misbruiken om te verwijzen naar Britain zoals dat in mijn leeropdracht vermeld staat. Wanneer ik Engeland gebruik, bedoel ik (QJHODQG en niet Britannia. Wanneer ik Britannia gebruik, bedoel ik Brittanië op welk historisch moment dan ook. Vanuit een puristich standpunt bekeken, betekent dit dat ik de term in de praktijk nauwelijks kan gebruiken voor 1603, toen de Engelse en Schotse troon (echter niet hun wetgevende machten) werden verenigd, en Jacobus VI & I in 1604 de term Great Britain introduceerde om zijn nieuwe koninkrijk aan te duiden. In feite, zoals de online 2[IRUG(QJOLVK'LFWLRQDU\ ons verzekert, werd het woord Britain vóór de Reformatie alleen geschiedkundig (en dan nog slechts zelden) gebruikt. In de eeuw daarna, en vooral na 1707, toen het Schotse Holyrood parlement van Edinburgh naar Westminster verhuisde, werd Schotland een tijd bekend als North Britain. Na 1801 werd ook het Ierse parlement van Dublin naar Westminster verplaatst. In 1921, werd de Ierse Vrijstaat uitgeroepen, en na een bloederige burgeroorlog werd uiteindelijk in 1937 de Ierse grens tamelijk willekeurig bepaald. Dit betekent dat Britannia slechts tussen de jaren 1801 en 1921 heeft bestaan uit alles wat zichtbaar is op een afbeelding van the British Isles (nu door sommigen als aanstootgevend ervaren), of liever The Isles (zoals Norman Davies ze noemt) of, weer anders, The Atlantic Isles (een term van Diarmaid McCullough) of zelfs the northwest Atlantic archipelago (maar dat is waarschijnlijk iets te veel van het goede wat de politieke correctheid betreft). Dit allemaal trouwens met uitzondering van de Kanaaleilanden en het Isle of Man, die zogenaamde dependencies blijven en noch lid zijn van het Verenigd Koninkrijk noch van de Europese Unie. De periode die mij is toebedeeld behelst meer dan vijf eeuwen, van 1500 tot nu. Het gaat over een gebied dat bestaat uit twee hoofdeilanden en een groot aantal kleinere eilanden. De kwestie van terminologie is ongelooflijk complex. In 1500 bestonden er de twee kleine onafhankelijke eilandrijken op het grotere eiland (Schotland; en Engeland samen met haar vorstendom Wales), en één op het kleinere eiland (het afhankelijk lordship Ierland, dat wel een koninkrijk werd, of een leengoed binnen het Engelse koninkrijk van Hendrik VIII, in 1541). Deze werden geleidelijk aan, met moeite en op vaak bloederige wijze gevormd (of liever gezegd, gemanipuleerd) tot wat een tijd lang, tussen 1801 en 1921 dus, een politieke eenheid was. Dit is waar de revisionist Linda Colley het over heeft als ze het smeden van een natie beschrijft. De engelse titel van haar beroemde boek is %ULWRQV7KH)RUJLQJRID1DWLRQ To forge betekent zowel smeden als vervalsen. De belangrijkste metafoor die ten grondslag ligt aan smeden is dus het samensmelten van verschillende metalen tot één geheel. De tweede betekenis is niets minder dan het plegen van ideologische fraude. Pas meer dan een eeuw na de Act of Union in 1707 bezocht een lid van het regerende (Duitse) Huis van Hannover Schotland voor het eerst; George IV slaagde uiteindelijk in een dergelijk bezoek in

4 Ik wil nu graag een aantal beslissende momenten in deze geschiedenis, van 1500 tot nu, onder de loep nemen. Daarbij zal ik me blijven aansluiten bij die revisionistische historici die tegenwoordig serieuze vraagtekens zetten bij de orthodoxe denkbeelden van wat vroeger de Whig interpretatie van de Britse geschiedenis werd genoemd. Deze denkbeelden worden toegeschreven aan en werden verspreid door de Britse historicus Thomas Babington Macaulay. De Whig opvatting over geschiedenis veronderstelt dat alle Engelse, en misschien zelfs alle Britse geschiedenis, hetzij door de Voorzienigheid, hetzij door toeval, heeft geleid tot de grote parlementaire Reform Acts van 1832 en in mindere mate die van Na Macaulay is de Whig geschiedschrijving voortgezet, een visie die wordt ondersteund door het feit dat er geen enkele succesvolle of aanhoudende militaire invasie van The Isles door een buitenlandse macht is geweest sinds het jaar 1066 met de sombere uitzonderingen van de Anglo-Normandische invasies in Ierland eind 12 e eeuw, en van de bezetting van de Kanaaleilanden door de Nazi s tussen 1940 en Whig geschiedschrijving leeft voort in de resultaten van de nationale BBC opiniepeiling, waar in 2004 Winston Churchill tot de belangrijkste Brit DOOHUWLMGHQ werd uitgeroepen; maar ook in het cynisme van de Britse conservatieve Eurosceptici. De BBC peiling was verrassend. Churchill werd op de tweede plaats gevolgd door de negentiende-eeuwse weg- en bouwkundige Isambard Kingdom Brunel, met Diana, Prinses van Wales, als derde. Op de vierde, vijfde en zesde plaats stonden lichtgewichten als respectievelijk Charles Darwin, William Shakespeare en Isaac Newton. Op de zevende plaats volgde John Lennon. Whig geschiedenisinterpretaties zijn in Britannia kennelijk ernstig klassengebonden. Ik deel de mening van Linda Colley dat Whig geschiedschrijving zich bezig heeft gehouden met het construeren van Britannia in de achttiende en vroeg negentiende eeuw. Dit heeft geleid tot het verdraaien van de Britse geschiedenis van de zestiende en zeventiende eeuw. Eén specifiek cultureel voortvloeisel van de nodige behoefte aan historisch revisionisme zijn de principes van heritage of nalatenschap. Met de opkomst van het imperium, gaat ook de behoefte samen om de culturele waarden van dat imperium te verspreiden. Tegenwoordig zien we de Isles op politiek en cultureel gebied uiteen vallen. Dit is geen ramp: het is een volstrekt normaal en gezond fenomeen. Als we ons zouden kunnen verplaatsen naar het jaar 1500, dan zouden we ervoor kunnen pleiten dat de meest veelbelovende gebeurtenis van dat jaar de geboorte van Karel de Vijfde was, die al op jonge leeftijd tot aan zijn mysterieuze aftreden in de jaren 1550, als Keizer van het Heilige Roomse Rijk de machtigste wereldlijk leider van de Westerse wereld werd. Dit zeg ik om aan te geven dat de positie van Britannia binnen het Europa van 1500 (in alle opzichten) relatief onbelangrijk en perifeer was, in tegenstelling tot haar positie binnen het Europa van Naast de geopolitieke samenstelling van deze kleine, onbelangrijke eilanden in 1500 moeten we kort stilstaan bij de taalvariatie binnen die eilanden. Anderen, deskundiger dan ik, hebben dit fenomeen grondig onderzocht. Waar zou een representatief voorbeeld van de Britse literatuur rond 1500 uit bestaan? Waarschijnlijk schreven de drie belangrijkste volksschrijvers rond 1500 niet in een Engels dat de meesten van ons als zodanig beschouwen, maar in oud Schots. Schots is niet de Keltische (Gaelic) taal, maar een uitloper van een Angelsaksische of Oud-Engelse taal die verwant is aan het moderne Brits Engels en Amerikaans Engels. Voor academisch geschoolde lezers is Oud Schots moeilijk, maar begrijpelijk. De dichters waar ik het over heb, en die zich in verschillende mate aansloten bij de rijke hofcultuur 4

5 van Jacobus IV van Schotland tot deze ineenstortte en Jacobus ten onder ging tijdens de Slag bij Flodden in 1513, zijn Robert Henryson, William Dunbar (die Flodden, evenals zijn vorst, waarschijnlijk niet heeft overleefd) en Gavin Douglas. Het waarschijnlijk meest invloedrijke Engelse literaire werk uit deze periode, Sir Thomas More s 8WRSLD, verscheen eerst in het Latijn in 1516 en werd pas in 1551 vertaald naar het Engels. Mijn bedoeling zal duidelijk zijn: er is verrassend weinig vroeg zestiende-eeuwse Britse literatuur geschreven in het Engels en zo goed als niets gedrukt vóór de tweede helft van de zestiende eeuw. Een opmerkelijke uitzondering (die we zeker tot de literatuur moeten rekenen) is het eerste %RRNRI&RPPRQ3UD\HU van Thomas Cranmer uit Daarom, zoals J.W. Binns en anderen hebben laten zien, overtroffen in Engeland de gedrukte boeken in het Latijn (inclusief literatuur) het aantal boeken in het Engels aanzienlijk. Het aantal Latijnse, gedrukte uitgaven bereikte een hoogtepunt in de vroeg zeventiende eeuw, en daalde vervolgens in het midden van de achttiende eeuw tot bijna niets. Aan de andere kant werd literatuur in het Engels rond 1580 tot aan het laatste kwart van de zeventiende eeuw veel vaker dan men denkt verspreid als manuscript: tot aan het begin van de achttiende eeuw verscheen er tijdens het leven van een schrijver relatief weinig in druk in het Engels. Tot de laatste dichters die centraal stonden in wat Harold Love de scribal publication noemt behoren Andrew Marvell (overleden in 1678) en John Wilmot, graaf van Rochester (overleden in 1680); dit was meer dan twee eeuwen na Gutenberg. Wat waren in dat geval dan wèl de talen van Britannia in 1500? Voor iemand die meent een expert te zijn op het gebied van de Britse literatuur vanaf 1500 geldt het verontrustende vooruitzicht dat hij zichzelf in het gunstigste geval op zijn minst één nu uitgestorven Scandinavische taal moet aanleren, het Norn; maar liefst vijf Keltische talen (waarvan er nu minstens twee zijn uitgestorven), en meer dan één vorm van het Frans en Engels, en dan ook nog wat nu het Neolatijn heet. Toegegeven, de literatuur van veel Britse talen die nu helaas zijn uitgestorven, was vooral mondeling en veel is hoogst waarschijnlijk verloren gegaan. Dat verplicht ons echter niet hun sluimerende sporen te negeren in een overzicht van de Britse literatuur na Het is zorgwekkender voor iemand die verantwoordelijk is voor een leerstoel, en die beweert deskundig te zijn, op het gebied van Britse literatuur sinds 1500 dat het hem niet lukt vroegmoderne poëzie in het Welsh en Iers te lezen zonder een parallelle vertaling. Eén van de belangrijkste (anonieme) manuscript kopiisten van de gedichten van John Donne moet op z n minst tweetalig zijn geweest, of misschien zelfs het Welsh als moedertaal hebben gehad, aangezien hij of zij tijdens het kopiëren de letter w noteerde voor een klinkertoon. In +HQU\,9, gebruikte Shakespeare overduidelijk een Welsh-sprekende jongen om Lady Mortimer te spelen: de acteur verzon ter plekke zijn eigen woorden. Haar vader Glendower [Glynd (een onsympathieke afschildering van de laatste Welsh-sprekende Prins van Wales [7\Z\VRJ&\PUX]) moet fungeren als tolk aangezien zowel Mortimer als zijn vrouw elkaar niet begrijpen. Ik wens niemand het lot toe van een Glendower die meeluistert tijdens ieder intiem moment. Op de achtergrond van dit bizarre dynastieke huwelijk speelt een bloedige Welshe opstand mee. Aan de overkant van de Ierse Zee leidde de Oorlog van de Drie Koninkrijken ( , 1648) in Ierland, toen deze officieel voorbij was, tot genocide. Zoals Simon Schama zei: What Cromwell perpetrated in [Drogheda and Wexford in] Ireland in the autumn of 1649 has been remembered as one of the most infamous atrocities in the entirety of British 5

6 history, an enormity so monstrous that it has shadowed the possibility of Anglo-Irish coexistence ever since. Waarom voelden de Ieren zich door deze gebeurtenissen niet meer aangespoord tot het schrijven van een opstand- of protestliteratuur? Het is moeilijk om het cliché van Ierse passiviteit, zoals Frank McCourt dat heeft vereeuwigd in $QJHOD V$VKHV, te vermijden. In 1541 was Ierland, zoals gezegd, met toestemming van het eigen parlement geannexeerd door de Engelse troon onder Hendrik VIII. En, zoals Brian Friels toneelstuk7udqvodwlrqv(1983) zo mooi tot leven brengt, ook van de laat-zeventiende eeuw tot ver in de negentiende eeuw werd de Ierse taal in een groot gedeelte van Ierland systematisch uitgeroeid door de Engelse kolonisten. Het plot van 7UDQVODWLRQV gaat over een korte periode rond 1830 wanneer een Engelse legertroep arriveert in County Donegal, in de oorspronkelijke provincie Ulster, met als doel zich de Ierse geografie toe te eigenen en te hernoemen en in te lijven in de Engelse taal. Een belangrijk punt is dat het verhaal zich zo n tien jaar voor de hongersnood van de jaren 40 van de negentiende eeuw afspeelt, een humanitaire en demografische catastrofe waarvan de Ierse bevolking nooit volledig is hersteld. Dit is het enige gedeelte van Britannia waar zich sinds de Zwarte Dood in het midden van de veertiende eeuw een dergelijke uitdunning van de bevolking heeft afgespeeld. Een Engelssprekende hoogleraar Britse literatuur na 1500, die vooral een eentalige Engelsman is, moet achteraf de verleiding weerstaan in schaamte te vervallen voor zijn voorouders, en zou (ideaal gesproken) zijn uiterste best moeten doen dit te herstellen door de talen in kwestie te leren. Ook die talen spelen een cruciale rol in de bewering een deskundige te zijn op het gebied van de Britse letterkunde na Op dit punt zou mijn betoog twee kanten op kunnen gaan. Ik zou een poging kunnen wagen de vreselijke geschiedenis te schetsen van de rest van de Britse provincie op het kleinste van de twee eilanden: Noord-Ierland of Het Noorden van Ierland, afhankelijk van uw politieke overtuiging. Of ik kan u erop wijzen dat terwijl er in 1500 minstens zo n twaalf etnische talen in gebruik waren op de Isles/Eilanden waarvan de helft inmiddels is uitgestorven, ik niet mag negeren wat vaak wordt gezegd: men schat dat vandaag de dag in Londen, mijn geboortestad, 300 talen worden gesproken door zo n 7 tot 10 miljoen inwoners. De meerderheid van deze talen wordt gesproken door Britse inwoners. Na het Engels staan het Gujerati, Hindi, en Bengali bovenaan de lijst. Hoe verleidelijk deze twee zijpaden ook mogen zijn, ik laat ze links liggen en ik zal u uitleggen waarom. Er is al genoeg gezegd over de ingewikkelde scheiding binnen de samenleving in het Noorden van Ierland, en de verkiezingen op 5 mei 2005 hebben de verharde standpunten alleen maar sterker gepolariseerd. Toch is het zo dat aan de ene kant de IRA-vredesverklaring van eind juli 2005 voorzichtig toe te juichen is, terwijl aan de andere kant hebben we zelfs gedurende de laatste twee weken gewelddadige taferelen meegemaakt bij de uitgestelde Orange Order parades in Belfast, onrust die paradoxaal genoeg lijkt een verenigd Ierland misschien dichter bij te brengen. We moeten verder terugblikken, voorbij Drogheda en Wexford in de mid-zeventiende eeuw, naar de Anglo-Normandische invasies van eind twaalfde eeuw, en ons realiseren dat de Engelsen sinds de periode volgend op de Reformatie een onbegrijpelijke angst hebben opgevat voor de alienness (de vervreemdende werking) van het Katholicisme. Deze angst is eerder van politieke dan religieuze aard en is aan het einde van de zeventiende eeuw geleidelijk aan ontstaan als gevolg van een nieuw, maar naar mijn mening dubieus nationaal gevoel. 6

7 Een pincer beweging (of tangmanoeuvre) bestaande uit de voorstanders van de Stuarts en voornamelijk Katholieke Schotten zou, samen met de Katholieke Ieren (beiden buitenlanders, vreemden en verraders, gesteund door de zgn. perfidious SHUILGH Fransen), een invasie door on-engelse en hoogst waarschijnlijk Katholieke troepen heel aannemelijk maken. Deze angst bleef in verschillende vormen voortbestaan, en leefde het meest van het midden van de zeventiende tot ver na het midden van de achttiende eeuw. Het is dan ook geen verrassing dat de demoniseren van het Katholicisme in Britannia in deze periode een toppunt bereikte. Met andere woorden, de meeste bijdragen aan het debat over multiculturalisme in Britannia slagen er niet in te onderkennen dat de Britse cultuur DOWLMG al hybride en meertalig is geweest, op cultureel, politiek en religieus gebied. Sterker nog, wanneer we de culturele inbreng van de zgn. new Britons van de tweede helft van de twintigste eeuw als zonder precedent beschouwen, lopen we SUHFLHVin die val waar Linda Colley ons zo graag voor wil behoeden. In feite staat het ook neerbuigend tegenover juist die new Britons. Britannia, en Britse literatuur sinds 1500 (en daarvoor), is nog nooit eentalig en homogeen geweest. De pluralistiche aard van de literatuur van Britannia spreekt de Whig claims tegen, die soms zo ver gaan dat ze beweren dat Britannia sinds de Reformatie één grote, eentalige, Protestantse natie is geweest die vocht tegen een gezamenlijke vijand die èn katholiek (en dus Anders ) èn buitenlands (en dus vijandig) was. Het is waar dat de Stuart Jacobieten die uiteindelijk werden verslagen in Culloden in 1746, voldeden aan beide criteria. Hun opstand bruut werd beëindigd door de (Duitse) Hertog van Cumberland, de derde zoon van George II. Maar tegelijkertijd werden tijdens de periode die mijn leerstoel omvat, voor het eerst sinds hun verdrijving door de Franstalige Engelse Koning Edouard I er in 1290 opnieuw Joden toegelaten. Dit gebeurde in de jaren 1650 en wel onder toezicht van dezelfde Cromwell die in 1649 de Ieren zo bruut had geslagen. Vanaf de achttiende eeuw en verder volstaat het om Aphra Behn, Daniel Defoe, de familie Rossetti en Joseph Conrad te noemen (voor deze laatste schrijver was het Engels zijn derde taal, na het Pools en het Frans). Het lijkt daarom gepast om een stap terug te doen en heel in het kort te luisteren naar de stemmen van drie etnisch-britse schrijvers van de afgelopen tijd en hun kijk op het culturele erfgoed, en hoe zij een deel van de Britse literatuur vertegenwoordigen, of wat daarvoor door moet gaan. Ik begin north of the Border met één van de meest opvallende Schotse schrijfsters van haar generatie, A.L. Kennedy. Haar sterke debuut, /RRNLQJIRUWKH3RVVLEOH'DQFH, verscheen in De heldin, Margaret, die na haar middelbare school in Glasgow verder studeert aan een universiteit in Engeland, schrijft verbitterd de tekst THE SCOTTISH METHOD (FOR THE PERFECTION OF CHILDREN). De tweede van de tien zinnen luidt: The history, language and culture of Scotland do not exist. If they did, they would be of no importance, and might as well not. Sommigen zullen hierin Stephen Daedalus van James Joyce terughoren: Silence, cunning, exile, of Ireland [ ] is the sow that eats her farrow. De Engelse schrijver en Francofiel Julian Barnes publiceerde (QJODQG(QJODQG in De hoofdpersoon is wederom een jonge vrouw. Martha Cochrane wordt assistent van zakengigant Sir Jack Pitman (een walgelijk soort kruising tussen Robert Maxwell en Rupert Murdoch), die zichzelf tot doel heeft gesteld het Isle of Wight op te kopen en Engeland een pretparkimago te geven. Alles wordt weggehaald, of geplunderd, en aan het eind van het eerste deel van de roman geeft de beschrijving van een Wall Street journalist het effect goed weer: 7

8 In our time-strapped age, surely it makes sense to be able to visit Stonehenge and Anne Hathaway s Cottage in the same morning, take in a ploughman s lunch atop the White Cliffs of Dover, before passing a leisurely afternoon at the Harrods emporium inside the Tower of London (Beefeaters push your shopping trolley for you!). As for transport between sites: those gas-guzzling tourist buses have been replaced by the eco-friendly pony-and-cart. While if the weather turns showery, you can take a famous black London taxi or even a big red double-decker bus. Both are environmentally clean, being fuelled by solar power. Als laatste noem ik Jonathan Coe, van wie in 2004 de opvolger van zijn veelgeprezen 7KH 5RWWHUV &OXE verscheen, 7KH&ORVHG&LUFOH. Deze twee boeken vormen een tweeluik. De grote traumatische gebeurtenis die in de eerste roman plaatsvindt, is een fictieve beschrijving van de Birmingham pub bomaanslagen van 1974, die door de IRA tijdens het hoogtepunt van de Troubles aan het eind van de twintigste eeuw op het Engelse vasteland werden uitgevoerd. Het spreekt voor zich dat de Troubles het gevolg zijn (of waren) van de koloniale misdaden waar ik eerder over sprak. Tijdens één van deze explosies wordt de verloofde van één van de hoofdpersonen opgeblazen. Het vervolg, dat zich afspeelt in het Engeland van Blair na 1997, laat zien hoe de personages, getekend door deze misdaden, hiermee proberen om te gaan. Terwijl ze dit doen onderzoeken ze de relatie tussen Engeland (Schotland wordt nauwelijks genoemd) en Ierland. Om terug te keren naar Schama, geschiedenis zoals geschreven tijdens de ingrepen van Cromwell in 1649 heeft sindsdien de mogelijkheid van een Anglo-Ierse samenleving overschaduwd. Het schitterend geconstrueerde 7KH&ORVHG&LUFOH beschrijft de grenzen van Engeland: twee scènes vinden plaats in verschillende delen van het onderbevolkte graafschap Norfolk; de andere scènes spelen zich af in Noord-Wales, Normandië en Denemarken. Dit biedt verschillende personages een goed uitgangspunt de nadelige gevolgen van de bomaanslagen uit 1974 en de manier waarop deze hun cultuur, geschiedenis en politiek beïnvloeden te onderzoeken. (Deze woorden schreef ik toevallig voor de Londense aanslagen van 7 juli 2005.) De personages van Coe die er het beste slagen de bombardementen te begrijpen en daardoor vervolgens de daarmee samenhangende verdwijning van één van de hoofdpersonen, zijn te herkennen in de woorden van Oliver Goldsmiths Primrose Junior. Die woorden kunnen we nu lezen als licht allegorisch. Coe s succesvolle personages zouden begrijpen, wanneer deze Anglofoon, die hier voor u staat, Engelse, en voornamelijk Britse, letterkunde onderwijst, het noodzakelijk is dat de Nederlanders hem eerst het Nederlands zijn bijbrengen. Alleen dan, stel ik voor, zullen we echt harmonieus samen kunnen werken. 8

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Project UK. Boris Berlijn ; ; CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Project UK. Boris Berlijn ; ; CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Boris Berlijn ; ; 17 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/74746 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2008-II

Eindexamen geschiedenis vwo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië In 1596 bereikte een Nederlandse expeditie onder Cornelis de Houtman Bantam. 2p 1 Leg uit welk verband er bestaat tussen deze expeditie en

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate.

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate. 1 Test yourself read a Lees de vragen van de test. Waar gaat deze test over? Flash info 1 In the morning I always make my bed. A Yes. B No. C Sometimes, when I feel like it. 2 When I see an old lady with

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 2.1: My family Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: brother, sister, cousin, mother, father, aunt, uncle, grandmother,

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Londen ipad. Londen. Tower of Londen. Tower of London. Samengesteld door: BusTic.nl

Londen ipad. Londen. Tower of Londen. Tower of London. Samengesteld door: BusTic.nl Londen ipad Londen Tower of Londen Tower of London 1 Londen ipad De Tower of London werd aan het begin van de 11e eeuw gebouwd door Willem de Veroveraar. In de 13e eeuw werd het sterk uitgebreid tot de

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Journal of Nobility Studies

Journal of Nobility Studies Journal of Nobility Studies virtus 20 2013 virtus 20 2013 Coen Wilders * Soeverein ten dienste van de Habsburgse dynastie 232 Luc Duerloo, Dynasty and Piety. Archduke Albert (1598-1621) and Habsburg Political

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Festival. Questions. Worksheet. Flash info. Bekijk de poster. Het is een aankondiging voor een muziekfestival. Welke bands die komen vind jij leuk?

Festival. Questions. Worksheet. Flash info. Bekijk de poster. Het is een aankondiging voor een muziekfestival. Welke bands die komen vind jij leuk? 1 Festival Bekijk de poster. Het is een aankondiging voor een muziekfestival. Welke bands die komen vind jij leuk? for the first time reach voor de eerste keer bereiken 2 Questions Lees de tekst. Beantwoord

Nadere informatie

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed!

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed! ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON EIGHT VOORZETSELS at three o'clock = om drie uur around three o'clock = rond drie uur by three o'clock = tegen drie uur before Saturday = voor zaterdag for a week = voor

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

The secret key. Worksheet. flash info. Lees de tekst en kruis het juiste antwoord aan. Deze tekst hoort bij

The secret key. Worksheet. flash info. Lees de tekst en kruis het juiste antwoord aan. Deze tekst hoort bij 1 The secret key read Lees de tekst en kruis het juiste antwoord aan. Deze tekst hoort bij informatie over buslijnen een game een reclame flash info inside outside cross the road binnen(in) buiten steek

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan.

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 1. Boeren gebruiken een tang om de nagels van hanen bij te knippen.

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3

Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3 Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3 Isn t it incredible? After only two years of learning English you can write your own English WhatsApp messages, tweets and emails. You can also post some lines on an international

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Het Bedrog van de Bankiers

Het Bedrog van de Bankiers Het Bedrog van de Bankiers Door P.F.v.d.Meer sr Pentahof@planet.nl www.pentahof.nl Dit is uitgave no. 952 van het Lage Landen Leerhuis Datum 27-03- 2016 1 2 Inleiding Het gaat in deze brochure over het

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen columbus brengt het beste uit twee werelden samen lesbrief HAVO/V leerjaa WO r3 Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika columbus Inleiding Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Zuid-Afrika. Allerlei

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 11 THE FUTURE PERFECT TENSE DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 11.1 FUTURE PERFECT The Future Perfect oftewel de Voltooid Tegenwoordig Toekomende Tijd bestaat uit "will" of "shall"

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Als je zo'n zinnetje moet leren dan weet je best al wat woorden van dit zinnetje.

Als je zo'n zinnetje moet leren dan weet je best al wat woorden van dit zinnetje. ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON FIVE Beste leerling! Fijn dat je er nog steeds aan werkt om je kennis van de Engelse taal te verbeteren! Daar zul je straks in de brugklas veel voordeel van hebben! HOE

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

In the classroom. Who is it? Worksheet

In the classroom. Who is it? Worksheet In the classroom 1 Lees wat de meester doet als hij s morgens op school komt. Lees ook wat een leerling doet. Wie van de twee doet het meest voordat de les begint? First, I go to my desk and take out my

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Persoonlijke correspondentie Brief

Persoonlijke correspondentie Brief - Adressering Mr. N. Summerbee 335 Main Street New York NY 92926 Hans van der Meer, Stationslaan 87, 1011 Amsterdam Standaard adressering in Nederland: naam geadresseerde, straatnaam + huisnummer, postcode

Nadere informatie

Persoonlijke correspondentie Brief

Persoonlijke correspondentie Brief - Adressering Hans van der Meer, Stationslaan 87, 1011 Amsterdam Mr. N. Summerbee 335 Main Street New York NY 92926 Standaard adressering in Nederland: naam geadresseerde, straatnaam + huisnummer, postcode

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

1. Welkom, presentie Naamkaartjes uitdelen en iedereen welkom heten. Presentielijst invullen. Kort voorstellen van jezelf.

1. Welkom, presentie Naamkaartjes uitdelen en iedereen welkom heten. Presentielijst invullen. Kort voorstellen van jezelf. Introductiecursus Engels voor volwassenen Bijeenkomst 1 Programma: 1. Welkom, presentie. 2. Kennismakingsspel Getting to know you 3. Kennismakingsconstructies aanleren. 4. Leren in de volwasseneneducatie.

Nadere informatie

WAT ALS... 5,95 DE GESCHIEDENIS ANDERS WAS GELOPEN? De wat als - zomerthrillers van Knack: een alternatieve. historische reeks. vanaf.

WAT ALS... 5,95 DE GESCHIEDENIS ANDERS WAS GELOPEN? De wat als - zomerthrillers van Knack: een alternatieve. historische reeks. vanaf. 5,95 per boek* WAT ALS... DE GESCHIEDENIS ANDERS WAS GELOPEN? De wat als - zomerthrillers van Knack: een alternatieve historische reeks ROBERT HARRIS - C.J. SANSOM - BRENDAN DUBOIS - MICHAEL CHABON - PHILIP

Nadere informatie

Zakelijke correspondentie Brief

Zakelijke correspondentie Brief - Adressering Mr. J. Rhodes Rhodes & Rhodes Corp. 212 Silverback Drive California Springs CA 92926 Mr. J. Rhodes Rhodes & Rhodes Corp. 212 Silverback Drive California Springs CA 92926 Amerikaanse adressering:

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Patriotten gaven aan het begrip burger een nieuwe betekenis. 2p 1 Noem deze nieuwe betekenis en geef aan tot welke visie op

Nadere informatie

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels)

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) De Cambridge English presentatie voor de leerlingen Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) CAMBRIDGE CERTIFICATE Da Vinci 2015-2016 WHO IS IT FOR? -- IT IS FOR YOU! - Do this programme if you are

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2009 Nr. 89

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2009 Nr. 89 7 (2008) Nr. 7 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2009 Nr. 89 A. TITEL Briefwisseling houdende een verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Somalië betreffende

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo II

Eindexamen geschiedenis havo II Dynamiek en stagnatie in de Republiek In de late middeleeuwen waren er weinig aanwijzingen voor de economische bloei van Holland in de zestiende eeuw. 2p 1 Geef aan: dat natuurlijke omstandigheden in de

Nadere informatie

Het meisje in mijn hoofd. Naam: Emma Oude Weernink Klas: 3T2 Docent: Mevrouw Scholten

Het meisje in mijn hoofd. Naam: Emma Oude Weernink Klas: 3T2 Docent: Mevrouw Scholten Het meisje in mijn hoofd. Naam: Emma Oude Weernink Klas: 3T2 Docent: Mevrouw Scholten Inhoudsopgave: Zakelijke gegevens Samenvatting van het boek Over de auteur Over het boek Leeservaringen Onderwerp Gebeurtenissen

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

JAARGANG 9 / NUMMER 4 DECEMBER 2014. Mede mogelijk dankzij:

JAARGANG 9 / NUMMER 4 DECEMBER 2014. Mede mogelijk dankzij: JAARGANG 9 / NUMMER 4 DECEMBER 2014 Partners: Mede mogelijk dankzij: VRAAG 1 Ebola Afgelopen maand was er een grote geldinzamelingsactie voor de bestrijding van ebola. Het woord ebola komt oorspronkelijk

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

they stay they are staying they will stay Past Simple Past Continuous Future Continuous

they stay they are staying they will stay Past Simple Past Continuous Future Continuous 74 stay (ver)blijven Present Simple Present Continuous Future I stay I am staying I will stay you stay you are staying you will stay he/she/it stays he/she/it is staying he/she/it will stay we stay we

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Who s that? Luister naar het verhaaltje. Kruis het juiste antwoord aan.

Who s that? Luister naar het verhaaltje. Kruis het juiste antwoord aan. two Wo s tat? Test Luister naar et veraaltje. Kruis et juiste antwoord aan. Wat zegt Racel? a I m Britis. b I m Iris. Wat zegt Mitcell? a I m from Sweden. b I m from America. Jerry is... a Mitcell s friend.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo I

Eindexamen geschiedenis havo I Dynamiek en stagnatie in de Republiek Tussen het ontstaan van de moedernegotie en de opkomst van de gecommercialiseerde landbouw in Holland bestond een verband. 3p 1 Licht dit verband toe door: een omschrijving

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel leider. De Engelsman Sir Winston Churchill heeft tijdens zijn lange leven vele functies bekleed: hij was militair en journalist, diende zijn land meer

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie