Afstand in perspectief en stijl Suzanne Fagel (NWO-project Stilistiek van het Nederlands, Universiteit Leiden)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Afstand in perspectief en stijl Suzanne Fagel (NWO-project Stilistiek van het Nederlands, Universiteit Leiden)"

Transcriptie

1 Prepaper Cross Over 2011 Sessie neerlandistiek en stilistiek Afstand in perspectief en stijl Suzanne Fagel (NWO-project Stilistiek van het Nederlands, Universiteit Leiden) 1 Inleiding In de roman De asielzoeker van Arnon Grunberg wordt op een consistente manier gebruik gemaakt van talige middelen die een effect van afstand creëren. Bijzonder aan deze roman is dat het niet zozeer de perspectiefkeuze is die dit effect teweegbrengt, maar voornamelijk een van het gangbare afwijkende gebruik van de tegenwoordige tijd, in combinatie met diverse andere afstandscheppende formuleringskeuzes. Er is binnen de cognitieve stilistiek recentelijk veel aandacht voor het fenomeen afstand en de tegenpool ervan, empathie en subjectiviteit. Subjectiviteit is een veelgebruikt begrip in de (cognitieve) taalkunde, waarbij in het algemeen twee aspecten kunnen worden onderscheiden. Ten eerste: welke bron is verantwoordelijk voor de informatie? Dit is een vraag die nauw verwant is aan kwesties rond perspectief en focalisatie in de narratologie en speech and thought representation in de cognitieve stilistiek. En ten tweede: in welke mate treedt deze bron op de voorgrond in de weergave van de informatie (cf. Sanders 1994)? In deze paper richt ik mij voornamelijk op dat tweede aspect van subjectiviteit, dat te herformuleren is in termen van afstand : welke afstand neemt de verteller in ten opzichte van het verhaal? Aan deze vraag is aandacht besteed in studies op het gebied van mental space theory, decompression en blending theory (Dancygier 2005, Dancygier & Vandelanotte 2009, Vandelanotte 2010), Speech and thought representation en subjectiviteit (Sanders 2010) en perspectief en modaliteit (Simpson 1993, Gavins 2005). Wat deze benaderingen gemeenschappelijk hebben, is dat zij zich alle richten op de verhouding van de verteller tot het verhaal dat verteld wordt. In de roman De asielzoeker is afstand een stilistisch effect waarin de afwijkende geestesgesteldheid van de hoofdpersoon Christian Beck tot uitdrukking komt. Ik zal laten zien dat op een louter op het perspectief (de afstand van de verteller tot het verhaal) gerichte benadering niet goed in staat is de diversiteit aan afstandscheppende middelen in De asielzoeker te beschrijven (cf. Fagel 2010). Mijn analyse van de stijl van De asielzoeker vormt in deze paper dan ook aanleiding om op te roepen tot een meer geïntegreerde studie van stilistische en perspectiverende taalmiddelen. 2 Afstand in Mental space theory en modaliteit Het verschijnsel afstand kan zich op verschillende manieren manifesteren. Allereerst letterlijk: afstand in tijd en/of ruimte openen mentale ruimtes die verschillen van de ruimte die met hier en nu wordt betiteld. Daaruit volgen de meer metaforische betekenissen van afstand, zoals een afstandelijk karakter (emotionele distantie), sociale afstand (beleefdheid, formaliteit) en afstand van de werkelijkheid (irrealis door hypothetische, conditionele situaties, zoals in de zin Als ik de loterij win, dan zeg ik mijn baan op.) In een recent verschenen artikel brengt Vandelanotte op overzichtelijke wijze vijf manieren in kaart waarop een verteller afstand kan creëren tussen zichzelf en de verhaalwereld (Vandelanotte 2010). Het is zijn hypothese dat door deze afstandscheppende technieken ook de lezer een vorm van 1

2 afstand zal ervaren. Doordat de verteller zijn directe verbinding met het verhaal verbreekt of onderbreekt, zal ook de lezer uit de verhaalwereld gehaald worden en een gevoel van destabilization of readerly expectations ervaren. Drie van de vijf typen afstand die Vandelanotte onderscheidt, zijn (Vandelanotte 2010, ): a. Metalinguistische afstand: De verteller staat stil bij de betekenis van een woord. Daardoor wordt de verhaalhandeling onderbroken: Bijvoorbeeld: Dat leidde tot veel verdriet. Maar is verdriet eigenlijk wel de juiste term? Wat ik eigenlijk voelde, was een mengeling van b. Metafictionele afstand: De verteller stelt vraagtekens bij het waarheidsgehalte van de gebeurtenissen waarover hij verhaalt. Bijvoorbeeld: Mevrouw X was lang en dun. Nee, ze was kort en dik. Ik herinner me haar niet goed meer. c. Decompression en afstandelijk perspectief: Het gaat hierbij om gevoelens van zelfvervreemding, zoals je die tegenkomt in een zinnen als Ik ben mezelf vandaag niet en Mijn voeten leidden me naar binnen. Ook wordt het veelvuldig ingezet bij ik-vertellers (in de literatuur ook wel vertellend-ik genoemd) die terugkijken op bijvoorbeeld hun jeugd (het belevend-ik ): Als ik nu terugkijk op mijn middelbare schooltijd, dan zie ik een verlegen jongen die zich in de schoolpauzes terugtrok in de bibliotheek om te lezen. 1 Vandelanotte (2010) beperkt zich in zijn analyse tot de intradiëgetische ik-vertellers die vertellen over en reflecteren op gebeurtenissen uit hun verleden. Het is dan ook logisch dat in dit type verhalen veel ruimte is voor reflectie en commentaar van de verteller op de gebeurtenissen uit zijn verleden (decompression), maar ook op de werking van zijn eigen geheugen (metafictie, denk hierbij ook aan onbetrouwbare vertellers) en zijn wijze van vertellen (metalinguïstische afstand). Het is niet moeilijk om te zien dat deze afstandscheppende technieken niet voorbehouden zijn aan intradiëgetische ik-vertellers. Ook heterodiëgetische (auctoriale) vertellers of vertelinstanties beschikken in principe over dezelfde mogelijkheden om afstand te nemen van het verhaal dat verteld wordt. De mate van bemoeienis van de vertellende instantie kan variëren, en tevens de wijze waarop hij uiting geeft aan zijn inbreng dit wordt door Simpson (1993) en Gavins (2005) modaliteit genoemd. De verteller kan zich onder andere presenteren als: Alwetend : Wat X niet wist, was dat tegelijkertijd aan de andere kant van het stadje Evaluerend: Dat was niet handig. Het was beter geweest als Gissend: Misschien was het zo dat. Hij lijkt zich niet zo lekker te voelen. Negatief: Ik weet niet wat er toen gebeurde. Neutraal, beschrijvend. Simpson (1993, 46-85) presenteert een model voor perspectiefanalyse waarin hij deze vertellershoudingen indeelt in positief (evaluerend), negatief (gissend) of neutraal (beschrijvend) op basis van het type modaliteit dat wordt gebruikt. Het grote nut van een model als dat van 1 De overige twee distancing techniques die Vandelanotte onderscheidt, zijn fictional address (fictieve aanroep) en distancing speech and thought representation. In de fictieve aanroep spreekt de verteller niet de lezer aan maar een andere instantie of persoon (Vandelanotte gebruikt The Book of Evidence van John Banville als voorbeeld, waarin de hoofdpersoon zich wendt tot een fictieve rechter en jury, om zich te verantwoorden voor de moord die hij gepleegd heeft). In distancing speech and thought presentation, waarbij zinnen die geuit worden door een andere spreker consistent worden weergegeven vanuit het deictisch centrum van de verteller, zoals in deze zin: Dat moesten we maar eens proberen, zei de schoolmeester, dan zouden we vanzelf de consequenties ervaren. Deze zin wordt vanuit het perspectief van de ik gepresenteerd, maar is een weergave van wat de schoolmeester gezegd heeft: Dat moeten jullie maar eens proberen, dan zul je de consequenties vanzelf ervaren! Ik laat deze twee afstandscheppende technieken buiten beschouwing in mijn analyse omdat het twee middelen zijn met een erg specifieke toepassing. De overige drie afstandcreëerders zijn frequenter en algemener. 2

3 Simpson (1993, zie ook Gavins 2005) is dat het een verfijning biedt ten opzichte van de traditionele en vrij grove indeling in vier perspectiefsoorten zoals de in de neerlandistiek veelgebruikte typologie van F. Stanzel of de vergelijkbare vierdeling van Roger Fowler (1986) waar Simpson zich op baseert. Het is hierdoor niet alleen mogelijk om typen vertellers van elkaar te onderscheiden, maar ook om op basis van linguïstische middelen vast te stellen wat het stilistische effect is van het gekozen vertelperspectief. In een stilistische analyse van het perspectief gaat het niet alleen om de vraag wie vertelt?, maar worden op systematische wijze de linguïstische elementen beschreven die aanduiden hoe de verteller vertelt: houdt hij zich bij een beschrijving of gebruikt hij een van de diverse technieken om afstand te creëren van de verhaalhandeling? Afstand wordt hier dus net als bij Vandelanotte opgevat als een onderbreking van het verhaal door middel van vertellerscommentaar. 3 Afstandscheppende middelen in De asielzoeker van Arnon Grunberg Hoewel we hierboven gezien hebben dat zowel ik-vertellers als hij-vertellers meer of minder afstand kunnen innemen ten opzichte van de verhaalhandeling, lijkt het erop dat in de praktijk vooral een derdepersoon verteller met afstand wordt geassocieerd. Dat blijkt bijvoorbeeld uit dit citaat, afkomstig uit een recensie over De asielzoeker: De asielzoeker is [Grunbergs] eerste roman in de derde persoon, waardoor een afstand geschapen wordt die uiteindelijk toch weer ouderwets Grunbergiaans beklemmend wordt. (Peters 2003). Impliciet wordt in citaat een tegenstelling gecreëerd tussen romans in de eerste persoon en verhalen die in de derde persoon zijn geschreven. De tegenstelling wordt door deze recensent inhoudelijk omschreven in termen van afstand. In dit citaat wordt de term echter niet gebruikt in een wetenschappelijke, welomschreven definitie zoals in paragraaf 2. We hebben veeleer te maken met huis-, tuin- en keukengebruik van de term afstand. Een roman in de eerste persoon wordt over het algemeen door lezers gezien als subjectiever dan een roman met een derde persoon verteller, aangezien een ik-verteller vaak inzicht geeft in zijn gedachten en gevoelens en de lezer het verhaal volgt vanuit diens persoonlijke, door lezers als subjectief omschreven perspectief. Een verteller die in de derde persoon over anderen vertelt, wordt al gauw bestempeld als afstandelijk en zelfs objectief, ongeacht de modaliteit waarvan hij zich bedient. 2 Deze kritiek op het taalgebruik van recensenten en andere lezers doet echter niets af aan hun intuïtie over de stijl van De asielzoeker: de roman wordt door de literaire kritiek omschreven als somber, afstandelijk en ongekend serieus, inktzwart en geschreven in een uitgebeende stijl (zie Fagel 2010, ). Het is de taak van de stilisticus om in de roman naar taalmiddelen te zoeken die verantwoordelijk zouden kunnen zijn voor de impressionistisch omschreven effecten in de literaire kritiek. Door welke factoren wordt de door recensenten ervaren afstand ervaren en welke rol speelt de derde-persoonverteller daarin? In een eerder artikel over De asielzoeker heb ik aangetoond dat in deze roman de tegenwoordige tijd wordt ingezet op een manier die in navolging van Fleischman (1990) antinarratief (Fleischman 1990) genoemd kan worden (Fagel 2010). Ik heb laten zien dat het specifieke gebruik van het aspect van werkwoorden en zinnen (cf. Boogaart en Janssen 2007) verantwoordelijk mag worden geacht voor 2 Uit lezersonderzoek van Fagel, Van Leeuwen en Boogaart (te verschijnen) onder tweedejaars studenten Nederlands bleek dat die een door een ik-verteller verteld verhaal van Maarten Biesheuvel (ik-verteller) als subjectief verteld inschatten, en de hij-verteller van Jan Arends als objectief betitelden, ondanks dat het verhaal van Arends veel modaliteit en vertellerscommentaar bevatte, en de ik-verteller van Biesheuvel stilistisch gezien weinig afstand innam ten opzichte van het vertelde verhaal. 3

4 dit antinarratieve effect: de zinnen presenteren toestanden, geen gebeurtenissen, en creëren daardoor stilstand in het verhaalverloop. Uit corpusstudie van Marja Clement (1991) blijkt dat de tegenwoordige tijd in Nederlandse romans vrijwel altijd wordt ingezet om een verlevendigend, direct, subjectief effect te creëren, alsof de lezer de gebeurtenissen meemaakt op het moment dat ze zich afspelen, zoals hier in de openingsregels van De Metsiers van Hugo Claus: Een half uur het duister instaren, zinloos staren naar de weg, waarlangs de Vette Smelders moet komen. Als ik op mijn polshorloge kijk, doen mijn ogen mij weer pijn. [ ] Achter mij, waar de struiken dunner en lager groeien, beweegt Bennie. Het moet hem ook vervelen, dit zinloze wachten. Ik schuif op handen en voeten langs de grond, die ongewoon glad is van de voorbije regens, terwijl ik mijn geweer dicht naast mij aan druk. (Hugo Claus De Metsiers) De onmiddellijkheid en spanning in dit citaat contrasteren met de afstandelijkheid van De asielzoeker, die uit dit uitgebreide citaat van het begin van de roman al zeer duidelijk spreekt (ik zal de afstandscheppende factoren in deze passage hieronder toelichten): De vogel is ziek. Op een ochtend, het is nog vroeg maar al benauwd in de woning, de hitte van weken is blijven hangen, wordt Christian Beck met deze woorden gewekt door zijn vrouw. Ze heeft haar witte nachthemd aan dat ze ook al had toen ze twaalf was. Beck is beducht voor gevaar, al weet hij niet precies van welke kant het zal komen; daarom slaapt hij licht. Zijn vrouw heeft niet veel moeite hoeven doen om hem wakker te maken, haar gefluisterde stem was genoeg, het woord ziek. Beck weet dat de dood bij voorkeur toeslaat waar je hem niet verwacht; om hem te slim af te zijn heeft hij besloten de dood overal en altijd te verwachten. Iets in hem is gestorven, hij wacht tot de rest zal sterven, zodat alle delen weer gelijk zijn, of, dat kan natuurlijk ook, totdat het gestorven deel weer tot leven komt, als een verlamde arm die onverwacht beweegt. Hij geeft de hoop niet op, hij weet niet hoe dat moet. Als er iets krankzinnigs in hem is, is het zijn hoop, daarom heeft hij besloten die te onderdrukken, te veel hoop is levensgevaarlijk. Maar helemaal verdwenen is die natuurlijk niet. Net zomin als bij een moeder die tegen de reporter zegt die vragen stelt over haar verdwenen zoon: Schrijft u op dat ik denk dat hij leeft, schrijft u op dat ik weet dat hij leeft. Beck weet dat hij leeft. Hij gaat rechtop zitten, vaag herinnert hij zich dat hij gedroomd heeft over het vertaalbureau waar hij werkt. Daar droomt hij wel vaker over. Het woord ziek is in zijn hoofd blijven hangen. Ziek, een woord als een klop op de deur die hij al een paar maanden eerder had verwacht, verbaasd dat ze hem nu pas komen arresteren. Hij weet de schijn van luchthartigheid te bewaren. Jullie hebben er lang over gedaan,heren. Hij ziet het angstige gezicht van zijn vrouw, ze drukt haar neus even tegen de zijne; dat gezicht kent hij goed, beter nog dan zijn eigen hoe vaak heeft hij dat gezicht niet bekeken, bestudeerd zou je moeten zeggen? Net zo goed kent hij de nachtjapon, haar haren. Er kleeft, zoals zo vaak om deze tijd van de dag, een restje nachtcrème aan de neusvleugel, maar de angst is nieuw. De angst lijkt haar gezicht te vervormen. Christian Beck vertaalt gebruiksaanwijzingen, uit het Engels in het Duits, gebruiksaanwijzingen voor stofzuigers, auto s, printers, fotokopieerapparaten, elektrische steps. Hij is een gewaardeerd vertaler, want hij is precies en vriendelijk. Ze zijn met zijn zessen op het vertaalbureau, inclusief de coördinatrice. Soms zegt een vertaler: Ik ben jarig, er staat taart in de keuken. Tussen twee gebruiksaanwijzingen door gaat Beck dan naar de kleine keuken, snijdt een stuk taart af, ook als hij daar eigenlijk geen trek in heeft, en feliciteert de jarige vervolgens hartelijk. Bijna altijd 4

5 neemt hij de moeite nog een paar persoonlijke vragen te stellen die niemand kunnen kwetsen. En als hij zelf jarig is, verklaart hij: Ik ben jarig, ik heb taart in de keuken gezet. In deze passage en in de hele verdere roman, zijn diverse afstandscheppende factoren te herkennen, waarvan ik hieronder een noodzakelijkerwijs beknopte opsomming geef: Er wordt relatief veel achtergrondinformatie gegeven, waardoor er naar verhouding weinig verhaalverloop in het heden plaatsvindt Er zijn relatief weinig werkwoorden die een actie of handeling uitdrukken. Dit geldt zowel voor de passages in het heden er gebeurt op de eerste pagina s niet veel meer dan dat Beck wordt gewekt, rechtop gaat zitten, naar zijn vrouw kijkt en later in het eerste hoofdstuk zet hij ook nog zijn bril op; als ook voor de passages die achtergrondinformatie geven: de informatie wordt statisch gepresenteerd, in de vorm van algemeen geldige kennis, regels of eigenschappen. Het koppelwerkwoord zijn komt relatief vaak voor, waarbij eigenschappen aan een personage ( Hij is precies en vriendelijk ) of zaak ( te veel hoop is levensgevaarlijk ) worden toegeschreven. De handelingswerkwoorden die wel actief van aard zijn (bijvoorbeeld werken ), komen vaak voor in relatieve bijzinnen het vertaalbureau waar hij werkt ; of in combinatie met complementatie: Beck weet dat de dood altijd komt of in combinatie met bijwoorden van tijd en frequentie die een repetitieve handeling aanduiden (altijd, soms, vaak, zoals zo vaak rond deze tijd van de dag ) Daardoor wordt het actieve karakter van deze werkwoorden tenietgedaan. Informatie wordt gepresenteerd in termen van algemene kennis in plaats van handelingen die tot andere handelingen leiden: Beck weet dat. Daarom heeft hij besloten dat is een combinatie die vaak voorkomt. Er komen veel aforismen, clichés, regels en spreekwoorden voor. Alinea s eindigen vaak met een aforisme. Er wordt veel gebruik gemaakt van algemeen je ( men ). Er worden veel definities gegeven: Ziek, een woord als een klop op de deur. (Vgl. de metalinguïstische distantie in paragraaf 2). Mentale ruimtes die afwijken van het hier-en-nu worden eveneens gecreëerd door conditionele zinnen (Als dan ), modaliteit (zou moeten: irrealis), negatie en alsvergelijkingen/metaforen. Er worden vrijwel alleen functienamen gebruikt in plaats van persoonsnamen. Beck wordt enkel met zijn achternaam aangeduid, zijn vrouw wordt zijn vrouw of bij haar bijnaam vogel genoemd, en verder is er sprake van collega s, de directrice van het vertaalbureau, doktoren, de asielzoeker en de mismaakte, die Beck consequent de mismaakte blijft noemen, ondanks dat de vogel uitroept: Hij heet Simon! Inhoudelijk wordt er gezegd dat Beck en vogel opgehouden zijn met communiceren, omdat ze elkaar daarvoor te goed kennen. Ook de lezer komt niet meer over vogel te weten dan dat haar promotieonderzoek iets met dieren inhoudt en dat zij s nachts de woestijn ingaat om dieren te observeren. De beleefdheid en formaliteit die Beck zich aangewend heeft, komen in elke zin naar voren, zowel in de achtergrondinformatie die gegeven wordt, als in de directe gedachte- en gespreksweergave van Beck. In de roman valt te lezen dat Beck wil niet opvallen in zijn omgeving. Ze wonen in Duitsland en hij heeft zich aangewend om ook binnenshuis Duits te spreken met zijn vrouw. Dit versterkt zijn formele houding. Er wordt veel gebruik gemaakt van algemene naamwoorden en ongekwantificeerde meervouden Beck vertaalt gebruiksaanwijzingen, waardoor gebeurtenissen uit het hier-ennu van de verhaalhandeling worden gehaald en als algemene of repetitieve gebeurtenissen worden gepresenteerd. Een activiteit van de asielzoeker wordt direct in verband gebracht 5

6 met wat alle andere mannen van zijn vrouw doen als ze blijven slapen. Zie bijvoorbeeld ook het veralgemeniserende karakter van dit citaat: Het ziekenhuis stuurt een rolstoel, omdat lopen haar steeds meer moeite kost. De bezorger informeert hoe lang ze de rolstoel nodig denken te hebben. Beck schaft tubes vloeibare zeep aan, waar de vogel dol op is, en gezichtsmaskers in grote hoeveelheden, vooral de blauwe. De strijd tegen de dood wordt op het niveau van het gezichtsmasker uitgevochten, omdat alle andere niveaus gefaald hebben. Passieve zinnen ( Beck wordt gewekt door zijn vrouw ) creëren eveneens een effect van inactiviteit. Ook in zinnen die in het verhaalheden beginnen, vindt vaak een overgang plaats naar informatie uit het verleden. Dit zien we bijvoorbeeld in de zin over het nachthemd dat ze ook al had toen ze twaalf was en een zin als deze, waarin een sensatie ( ruiken ) uit het verhaalheden meteen wordt verbonden aan een algemene situatie ( op warme dagen ) en wordt gevolgd door een aforisme ( het is zinloos ): Hij ruikt zijn vrouw, hij ruikt haar deodorant die nogal een overheersende geur heeft, op warme dagen wordt die geur hem soms bijna te veel, maar hij zegt nooit iets. Het is zinloos alles uit te spreken wat je denkt [ ]. Bovenstaande elementen worden op consistente en systematische wijze ingezet in de hele roman, en geven uitdrukking aan het verknipte wereldbeeld van Christian Beck, een man die al zijn eigen verlangens en emoties heeft afgezworen en die heeft besloten een beleefd en onopvallend leven te lijden, waarin hij alles wil doen om zijn vrouw gelukkig te maken. Dat hij door het rigide systeem van regels dat hij zichzelf heeft opgelegd, gedoemd is ten onder te gaan, moge duidelijk zijn. Het vertelperspectief ontbreekt in de bovenstaande opsomming van afstandscheppende elementen. Dat komt doordat er in deze roman vrijwel nergens sprake is van vertellerscommentaar of andere inbreng van de verteller. Slechts in één passage geeft de verteller aan dat hij iets weet wat geen van de personages weet: Wat hij niet wist, wat hij niet kon weten, en wat ook de vogel niet wist, was dat hij nooit meer alleen gelaten zou kunnen worden. Als je ermee begon iemand niet alleen te laten, laat je hem namelijk nooit meer alleen. (p. 226) In de rest van de roman blijft de vertelinstantie dicht bij hoofdpersonage Beck. Beck is de enige focalisator. Hierdoor wordt, in tegenstelling tot wat je zou verwachten, toch een effect van nabijheid gecreëerd. De verteller geeft ons de wereld weer zoals Beck die ziet. Er is dus weinig afstand in de zin van Vandelanotte (2010) en Simpson (1993). En Arjan Peters legt dus in zijn hierboven geciteerde recensie een te directe link tussen vertelperspectief en stilistisch effect. Anderzijds biedt het derdepersoonsperspectief juist ook de mogelijkheid om afstandelijk te vertellen, niet door commentaar te leveren, maar door afstandelijke formuleringen zoals hierboven opgesomd. De zin Beck vertaalt gebruiksaanwijzingen. is veel afstandelijker dan zijn eerstepersoons tegenhanger Mijn naam is Christian Beck en ik ben vertaler van gebruiksaanwijzingen. De intuïtie dat een derde-persoon verteller meer afstand inneemt ten opzichte van een verhaal dan een ikverteller, klopt dus toch, maar slechts gedeeltelijk. Het zwarte wereldbeeld van Beck, zoals uitgedrukt in stellingen ( Te veel hoop is levensgevaarlijk ) en regels ( Als er bezoekers zijn, zijn papieren servetten gepast ) komt door de inzet van de derdepersoons verteller met veel meer impact op de lezer over dan wanneer het als subjectieve visie van Beck zou worden gepresenteerd. Het wordt namelijk door de stelligheid en het definitie-achtige karakter van de formuleringen als een algemeen geldige situatie gepresenteerd in plaats van (slechts) de kijk van Beck op de wereld. En deze stelligheid wordt mede gecreëerd door het vertellen in de derde persoon. Beck is afstandelijk, formeel, beleefd, houdt zich aan vaste regels en heeft zich daarmee ontmenselijkt : wat hij doet, kun je nauwelijks leven meer noemen. Hij observeert, hij staat aan de zijlijn. De stijl van De asielzoeker doet dat eveneens: Deze afstandelijke stijl is een uiting van Becks subjectieve wereldbeeld. 3 3 Zie Fagel 2010 voor een uitgebreidere stilistische analyse en inhoudelijke interpretatie van de roman. 6

7 4 Conclusie en discussiepunten De afstandelijkheid van de stijl in De asielzoeker wordt pas duidelijk als je kijkt naar voornamelijk het antinarratieve werkwoordgebruik in deze roman, de wijze waarop gebeurtenissen als toestanden gepresenteerd worden en de algehele inactiviteit van Beck in deze roman. De bovenstaande inventarisatie van afstandscheppende factoren zou je kunnen zien als (de aanzet tot) een transitiviteitsanalyse zoals Halliday (1971) en Simpson (1993) die beoefenen: een analyse van de wijze van presentatie van gebeurtenissen. De transitiviteitsanalyse lijkt zich echter, hoewel ze wel genoemd wordt in het recente handboek Stylistics (Jeffries en McIntyre 2010), gezien het geringe aantal publicaties op dit gebied, nooit te hebben ontwikkeld tot vast onderdeel van de stilistiek. Ik hoop in deze bijdrage te hebben aangetoond dat de statische wijze van presentatie, en niet zozeer het vertelperspectief, de afstand in de roman De asielzoeker creëren. Een analyse van enkel het vertelperspectief is onvoldoende om de stijl van deze roman te doorgronden. Vele taalmiddelen werken samen om dit effect te creëren. Wanneer we dit proberen te vangen in termen van de Mental space en Blending theory, dan moge duidelijk zijn dat we hier niet te maken hebben met twee input spaces waaruit een blend gecreëerd wordt, maar met een zeer complexe blend van afstandscheppende middelen op basis van vele imput spaces. Een poging om deze complexe blend te analyseren en te beschrijven vormt een grote uitdaging. Wellicht moeten we, in navolging van Barbara Dancygier, niet meer spreken van mental spaces, maar van narrative spaces, omdat het in deze analyses niet meer gaat om het toekennen van betekenis en interpreteren van van individuele zinnen Deze chirurg is een slager en Ik ben niet de jongen die ik vroeger was. (Dancygier, te verschijnen) Het gaat om betekenisdomeinen op tekstniveau, om stijlelementen die dankzij hun systematische en consistente inzet bijdragen tot de uitdrukking van centrale motieven in een literaire tekst. De conclusie van deze analyse leidt mij tot de volgende stellingen: Er is in de narratologische perspectiefanalyse te weinig aandacht voor het stilistische en inhoudelijke effect van perspectiefkeuzes. Bij perspectiefanalyse is een studie naar de interactie met modaliteit (in de zin van Simpson 1993) en transitiviteit (in de zin van Halliday 1971) onontbeerlijk. De transitiviteitsanalyse is een ten onrechte weinig en weinig systematisch beoefende tak van stilistiek. Omdat Blending theory zich vooral richt op de analyse van stijlverschijnselen waarbij sprake is van twee input spaces en één blend (slager chirurg of ik de jongen die ik vroeger was ), is het raadzaam om voor de analyse van complexe blends in literaire teksten de door Barbara Dancygier (te verschijnen) geïntroduceerde term narrative space te gebruiken. Fenomenen zoals de hierboven beschreven grammaticale afstandscheppende middelen, zouden daarin een plaats moeten krijgen. Literatuur R. Boogaart en T. Janssen (2007): Tense and aspect. In: Dirk Geeraerts en Hubert Cuyckens (eds.): The Oxford handbook of Cognitive Linguistics. Oxford, M. Clement (1991): Present preterite. Tense and narrative point of view. In: F. Drijkoningen en A. van Kemenade (eds.): Linguistics in the Netherlands Amsterdam,

8 B. Dancygier (2005): Blending and narrative viewpoint, Jonathan Raban s travels through mental spaces. In: Language and Literature 14 (2), B. Dancygier and L. Vandelanotte (2009): Judging distances: mental spaces, distance and viewpoint in literary discourse. In: G. Brône en J. Vandaele (eds.): Cognitive poetics, Goals, gains and gaps. Berlin/New York, B. Dancygier (te verschijnen, 2011): Stories of the mind. S. Fagel, M. van Leeuwen en R. Boogaart (te verschijnen): Chaos en subjectiviteit, een analyse van de stijl van Maarten Biesheuvel en Jan Arends. S. Fagel (2010): Gruwelen met Grunberg, Een stilistische analyse van tijd en aspect in De asielzoeker. In TNTL 126 (3), S. Fleischman (1990): Tense and Narrativity, From Medieval Performance to Modern Fiction. London. R. Fowler (1986): Linguistic Criticism. Oxford. J. Gavins (2005): (Re)thinking modality: A text-world perspective. In: Journal of Literary Semantics 34, A. Grunberg (2003): De asielzoeker. Amsterdam. M.A.K. Halliday (1971): Linguistic Function and Literary Style: An Inquiry into the Language of William Golding's The Inheritors. In: Seymour Chatman: Literary Style. A Symposium. New York. A. Peters (2003): Beck en zijn stervende vogel, Angstaanjagende grappen in De asielzoeker van Arnon Grunberg. In: De Volkskrant, 13 juni J. Sanders (1994): Perspective in narrative discourse. Diss. Tilburg. J. Sanders (2010): Intertwined voices, Journalists modes of representing source information in journalistic subgenres. In: English Text Construction 3 (2), P. Simpson (1993): Language, Ideology and Point of View. London/New York. L. Vandelanotte (2010): Where am I, lurking in what place of vantage? The discourse of distance in John Banville s fiction. In: English Text Construction 3 (2),

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

Samenvatting Dautzenberg H8

Samenvatting Dautzenberg H8 Samenvatting Dautzenberg H8 Paragraaf 56 Elk boek kun je in drieën verdelen: voorwerk, eigenlijke tekst, nawerk. Onder voorwerk verstaan we alles wat voorafgaat aan het eerste hoofdstuk: omslag, titel,

Nadere informatie

3 minuten: Geef een samenvatting van het verhaal. 3 minuten: Wat is jouw mening over. Onderbouw je mening.

3 minuten: Geef een samenvatting van het verhaal. 3 minuten: Wat is jouw mening over. Onderbouw je mening. Geef een samenvatting van het verhaal. Geef een samenvatting van het verhaal. Geef een samenvatting van het verhaal. Vertel alles wat je weet over de hoofdpersoon. Vertel alles wat je weet over de hoofdpersoon.

Nadere informatie

Een stilistische analyse van tijd en aspect in De asielzoeker

Een stilistische analyse van tijd en aspect in De asielzoeker TNTL 126 (2010) 242-263 Suzanne Fagel Gruwelen met Grunberg Een stilistische analyse van tijd en aspect in De asielzoeker Abstract This article presents an exploration into the style of Arnon Grunberg

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

A Inhoud. 2. De identiteit van de eigenaar van de website en het doel van de website staan genoemd.

A Inhoud. 2. De identiteit van de eigenaar van de website en het doel van de website staan genoemd. Beoordelingsformulier websites Afdeling Taal en Communicatie VU De schriftelijke communicatie-uitingen van de verzekeraar moeten begrijpelijk en duidelijk zijn voor de klant en afgestemd op diens taalniveau.

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift -

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - I Oefenen met observeren 1. Het woordenschilderij A Kijk 60 seconden heel goed

Nadere informatie

De volgende onderdelen moeten altijd in je boekverslag staan

De volgende onderdelen moeten altijd in je boekverslag staan Handleiding boekverslag Er zijn vele manieren om een boekverslag te maken, maar voor je eigen gemak is het van belang dat je een vaste volgorde aanhoudt. Bij de voorbereiding van je toetsen en je schoolexamen

Nadere informatie

Workshop BLIKSEM - Leesbegrippen in de BLIKSEM Oefenteksten en Toetsen

Workshop BLIKSEM - Leesbegrippen in de BLIKSEM Oefenteksten en Toetsen Leesbegrippen Groep 5 1. alinea (7)* 2. anekdote (2) 3. bedoeling van de schrijver (3) 4. boodschap overbrengen (1) 5. bronvermelding (2) 6. conclusie (1) 7. de bedoeling van de schrijver (2) 8. de clou

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Het meisje in mijn hoofd

Het meisje in mijn hoofd Het meisje in mijn hoofd Auteur: Sofie van Gelder Uitgever: Mozaïek Junior (Zoetermeer) tweede druk 173 bladzijden Jaar van verschijnen: 2009 Gemaakt door: Janke Hannink 3T2 1 Inhoud Samenvatting van het

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag De probleemstelling is eigenlijk het centrum waar het werkstuk om draait. Het is een precieze formulering van het onderwerp dat je onderzoekt. Omdat de probleemstelling

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 h/v de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 h/v de betekenis

Nadere informatie

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK)

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK) A Beginnend taalgebruiker B Onafhankelijk taalgebruiker C Vaardig taalgebruiker A1 A2 B1 B2 C1 C2 LUISTEREN Ik kan vertrouwde woorden en basiszinnen begrijpen die mezelf, mijn familie en directe concrete

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Deze site gaat je niet gelukkig maken...

Deze site gaat je niet gelukkig maken... naam wachtwoord login informatie aanmelden Deze site gaat je niet gelukkig maken... Dat wil zeggen dat je hier niet leert hoe je een leven zonder teleurstelling, pijn, somberheid, angst, onzekerheid of

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Uitleg boekverslag en boekbespreking

Uitleg boekverslag en boekbespreking Uitleg boekverslag en boekbespreking groep 7 schooljaar 2014-2015 Inhoudsopgave: Blz. 3 Blz. 3 Blz. 3 Blz. 4 Blz. 6 Blz. 7 Blz. 7 Stap 1: Het lezen van je boek Stap 2: Titelpagina Stap 3: Inhoudsopgave

Nadere informatie

Kies je route Trainingsmap voor de deelnemer Deze map is van:

Kies je route Trainingsmap voor de deelnemer Deze map is van: Kies je route Trainingsmap voor de deelnemer Deze map is van:... Auteurs: Titia Boers en Anja Valk Projectleiding en eindredactie: Carola van der Voort cwh.vander.voort@let.vu.nl 020 5986575 Vrije Universiteit

Nadere informatie

KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur

KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur Iedere ouder zal het volgende herkennen: de blauwe en rode potloden uit de kleurdozen van kinderen zijn altijd het eerst op. Geel roept aanvankelijk ook warme gevoelens

Nadere informatie

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL)

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL) Instructie De vragenlijst betreft verschillende klachten en verschijnselen die u mogelijk heeft Het gaat steeds om klachten en verschijnselen die u de afgelopen week (de afgelopen 7 dagen met vandaag erbij)

Nadere informatie

DE ONVOLTOOID TOEKOMENDE TIJD

DE ONVOLTOOID TOEKOMENDE TIJD DE ONVOLTOOID TOEKOMENDE TIJD Een didactiek om het begrip ONVOLTOOID TOEKOMENDE TIJD aan te leren in het 4e leerjaar (Groep 6). Enkele voorafgaande opmerkingen over de toekomende tijd van het werkwoord.

Nadere informatie

Waarom zijn er ongelukkige mensen?

Waarom zijn er ongelukkige mensen? Eerste Communieproject 8 Waarom zijn er ongelukkige mensen? De mensen doen niet wat God wil Je hebt gezien wat geluk is. Als mensen van jou houden, word je gelukkig. Niet iedereen is gelukkig. Als andere

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Kinderen helpen met Focussen

Kinderen helpen met Focussen Kinderen helpen met Focussen Enkele raadgevingen voor begeleiders Simon Kilner Vertaling Some Guidelines for Companions door Evelien Kroese En is het Ok om? Hoe zegt je kind nee? Wat is Focussen? Focussen

Nadere informatie

Spoor je leerlingen dus aan om een verzorgde taal te hanteren tijdens en buiten de lessen. Je maakt hen enkel sterker!

Spoor je leerlingen dus aan om een verzorgde taal te hanteren tijdens en buiten de lessen. Je maakt hen enkel sterker! Jongeren en chattaal geen probleem, standaardtaal is ook een must in ons systeem! September Aandacht voor Standaardnederlands Taal verbindt en maakt van een groep mensen een samenleving. Een rijke taal

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Boekverslag De komst van Joachim Stiller

Boekverslag De komst van Joachim Stiller Titel Auteur De Komst van Joachim Stiller Hubert Lampo Beschrijvingsopdracht: Motivatie boekkeuze. Ik heb voor dit boek gekozen, omdat ik graag een boek wilde met een beetje actief erin. Ik ben naar meneer

Nadere informatie

EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT

EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT Monitoraat op maat Academisch Nederlands 1 EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT De communicatie tussen een student en een docent verloopt vaak per e mail. Een groot voordeel van het medium is namelijk de

Nadere informatie

Set: CD+ 4 VERMOMMINGEN "De boerderij"

Set: CD+ 4 VERMOMMINGEN De boerderij Set: CD+ 4 VERMOMMINGEN "De boerderij" Ref. 66010 Ref. 66010 Set: CD + VERMOMMINGEN De Boerderij INHOUD EN BESCHRIJVING Set bestaande uit 4 maskers (maat voor 3-7 jarigen) + AUDIO CD MP3 (zonder afbeeldingen)

Nadere informatie

Visual Storytelling Analyse van een Infographic. Het Frisia-Nederland conflict

Visual Storytelling Analyse van een Infographic. Het Frisia-Nederland conflict Visual Storytelling Analyse van een Infographic Het Frisia-Nederland conflict Student: Yannick van Hierden Id-code : 1609791 E-mail : Yannickvanhierden@student.hu.nl Docent: Gerard Smit Minor: Editorial

Nadere informatie

Doelen taalbeschouwing die verworven moeten zijn in het vierde leerjaar

Doelen taalbeschouwing die verworven moeten zijn in het vierde leerjaar Doelen taalbeschouwing die verworven moeten zijn in het vierde leerjaar Hieronder vindt u de leerplandoelen taalbeschouwing die we met onze evaluatie in kaart willen brengen. Ze staan in dezelfde volgorde

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF In vier weken krijg je inzicht in wat een verhaal goed, meeslepend, invoelbaar en prettig leesbaar maakt. Je krijgt gereedschap

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Thema 4. Straatmuzikanten

Thema 4. Straatmuzikanten Thema 4 Straatmuzikanten Les 4.1 tinnen ideeën pakketten resultaat passage Les 1 de, jarig Een man met korte, grijze haren, een snor en een aktetas stootte met zijn voet tegen het geldbakje. Waar hoor

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN

GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN Marjolein 6/1/2013 Vermiste dieren opsporen. Meditatie voor vermiste dieren Ga in een makkelijke stoel zitten, zet je voeten plat op de grond en doe je ogen

Nadere informatie

ONDERZOEK VOOR JE PROFIELWERKSTUK HOE DOE JE DAT?

ONDERZOEK VOOR JE PROFIELWERKSTUK HOE DOE JE DAT? ONDERZOEK VOOR JE PROFIELWERKSTUK HOE DOE JE DAT? Wim Biemans Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Economie & Bedrijfswetenschappen 4 juni, 2014 2 Het doen van wetenschappelijk onderzoek Verschillende

Nadere informatie

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK Pagina 0 WOORD VOORAF Je zit nu in 3 VMBO en het eindexamen lijkt nog ver weg... Maar niets is minder waar. Dit jaar start je namelijk al volop met de voorbereidingen

Nadere informatie

Vakonderdeel: MONDELING TAALGEBRUIK: SPREKEN EN LUISTEREN

Vakonderdeel: MONDELING TAALGEBRUIK: SPREKEN EN LUISTEREN Vakonderdeel: MONDELING TAALGEBRUIK: SPREKEN EN LUISTEREN Doelen Oordelen of een woord al of niet klankzuiver is. Taalhandelingen ontwikkelen: reageren in gesprekken met eenvoudige, maar relevante vragen

Nadere informatie

Dag 15 - natuurlijk speechen met mind mapping

Dag 15 - natuurlijk speechen met mind mapping Dag 15 - natuurlijk speechen met mind mapping Zodra je er op gaat letten zie je dat veel toespraken eigenlijk heel onnatuurlijk overkomen. De spreker staat kaarsrecht achter zijn spreekgestoelte. Hij duikt

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Je zintuigen kunnen lang niet alles waarnemen. Veel dieren kunnen beter zien, horen, proeven en ruiken dan de mensen.

Je zintuigen kunnen lang niet alles waarnemen. Veel dieren kunnen beter zien, horen, proeven en ruiken dan de mensen. Fantasie en Werkelijkheid Werkstuk gemaakt door Eline uit groep 6 Inhoudsopgave: H 1 Wat is de werkelijkheid? Blz. 1 H 2 Fantasie is geen werkelijkheid. Blz. 3 H 3 Fantasie bij kinderen. Blz. 3 Fantasieplaatje.

Nadere informatie

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping.

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping. Schoolkamp En jij, Abel?, vraagt Nadia. Wat doe jij over tien jaar? Abel buigt naar voren om nog een flesje bier uit het kratje te pakken. Dan werk ik bij de Amsterdamse politie, zegt hij. Hij maakt het

Nadere informatie

Weerwolven van Wakkerdam

Weerwolven van Wakkerdam Weerwolven van Wakkerdam In een stadje hier niet ver vandaan, wonen behalve gewone nette burgers, ook mensen die s nachts weerwolven worden. Deze weerwolven worden elke nacht wakker en hebben dan vreselijke

Nadere informatie

Rapport Communicatie Stijlen Inventaris

Rapport Communicatie Stijlen Inventaris Rapport Communicatie Stijlen Inventaris Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 2/01/2015 Inleiding Vooraf De Communicatie Stijlen Inventaris (CSI) is een vragenlijst ontwikkeld door

Nadere informatie

Informatie over delier

Informatie over delier Algemeen Informatie over delier www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG017 / Informatie over delier / 18-10-2013 2 Informatie over delier Uw

Nadere informatie

Handleiding schrijven voor Wiki

Handleiding schrijven voor Wiki Handleiding schrijven voor Wiki Durf, begin Wees niet bang om te schrijven. Begin gewoon met schrijven. Pas als je klaar bent, kijk je naar de regels en pas je de tekst aan. Perfectie bestaat niet. Als

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Boekverslag Sense and Sensibility (Jane Austen)

Boekverslag Sense and Sensibility (Jane Austen) Primaire gegevens van het gelezen werk Auteur: Jane Austen Titel: Sense and Sensibility Ondertitel: - Verschenen in: 1811 Aantal blz.: 322 Leestijd: 23 uur Uitgelezen op: 27 december 2001 Verantwoording

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

32 Taalbeschouwing. 1 Inleiding

32 Taalbeschouwing. 1 Inleiding DC 32 Taalbeschouwing 1 Inleiding Taalbeschouwing betekent letterlijk: het beschouwen van de taal. Dus, het gaat niet over taalgebruik, maar over bestuderen van het verschijnsel taal. Als je kijkt naar

Nadere informatie

Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM)

Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans <SMTP:EHALMANS@CHELLO.NL> Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM) Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM) Al weken probeer ik het onderstaande een beetje fatsoenlijk

Nadere informatie

Niveaubepaling Nederlandse taal

Niveaubepaling Nederlandse taal Niveaubepaling Nederlandse taal Voor een globale niveaubepaling kunt u de niveaubeschrijvingen A1 t/m C1 doornemen en vaststellen welk niveau het beste bij u past. Niveaubeschrijving A0 Ik heb op alle

Nadere informatie

Schrijven voor internet

Schrijven voor internet Schrijven voor internet Wat gaat er mis en hoe kan het beter? Amersfoort, 4 februari 2016 Wie is Xenia? Xenia Wassenbergh, geboren in Amsterdam. Is drs. Europese Studies (UvA). Schrijft sinds 1992 voor

Nadere informatie

2.4 Tekstopbouw In deze paragraaf oefen je in het schrijven van een tekst met een indeling in inleiding, kern en slot.

2.4 Tekstopbouw In deze paragraaf oefen je in het schrijven van een tekst met een indeling in inleiding, kern en slot. Fase.4 Tekstopbouw In deze paragraaf oefen je in het schrijven van een tekst met een indeling in inleiding, kern en slot. 1 1 Lees onderstaande tekst. Daarna ga je zelf een soortgelijke tekst schrijven.

Nadere informatie

De naam Uilenspiegel zou hier betekenen Je kunt mijn kont afvegen. Of Ik heb overal schijt aan.

De naam Uilenspiegel zou hier betekenen Je kunt mijn kont afvegen. Of Ik heb overal schijt aan. Over dit boek Er bestaan veel verschillende boeken over Tijl Uilenspiegel. Het bekendste boek is uit 1867, van Charles de Coster. De Vlaamse Tijl Uilenspiegel strijdt in dit boek voor de vrijheid tijdens

Nadere informatie

Workshop Vertellen. Workshop Vertellen

Workshop Vertellen. Workshop Vertellen Workshop Vertellen Er is om ons heen veel aandacht voor het (voor)lezen, maar veel minder voor het vertellen vanuit eigen verbeeldingskracht. Verhalenverteller en theatermaker Adrie Gloudemans geeft in

Nadere informatie

Slaapliedje (Willem Wilmink) Wat klopt niet in het gedicht hieronder? Zoek de 7 fouten. Slaapliedje

Slaapliedje (Willem Wilmink) Wat klopt niet in het gedicht hieronder? Zoek de 7 fouten. Slaapliedje Slaapliedje (Willem Wilmink) Wat klopt niet in het gedicht hieronder? Zoek de 7 fouten. Slaapliedje Het varken heeft slaap, de boer is moe, het paard doet zijn oogjes toe. Het schaap kijkt over t prikkeldraad

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

interview Lees! Lees! Lees! Lars Kloet en Annelot Prins Interview met Jan Terlouw

interview Lees! Lees! Lees! Lars Kloet en Annelot Prins Interview met Jan Terlouw Lars Kloet en Annelot Prins interview Lees! Lees! Lees! Interview met Jan Terlouw Foto: Annelot Prins Jan Terlouw (1931) is een man met veel kwaliteiten. Naast zijn carrières als politicus en kernfysicus,

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Filmverslag Nederlands Pay It Forward

Filmverslag Nederlands Pay It Forward Werkstuk Scholieren.com Filmverslag Nederlands Pay It Forward Someone A Basis Titel: Pay it forward. Regisseur: Mimi Leder. Personen: Trevor is de hoofdpersoon, maar Arlene en Eugene zijn ook heel belangrijk.

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

Glossary Begrijpelijke Taal

Glossary Begrijpelijke Taal Glossary Begrijpelijke Taal Afstand tussen referenten of proposities De afstand tussen referenten of proposities in een tekst. Een referent is een persoon of ding waarnaar in de tekst verwezen wordt. Een

Nadere informatie

Vaksubkernen Inhouden vwo kerndoelen onderbouw. De leerling kan zijn Latijnse woordenschat inzetten bij het tekstbegrip

Vaksubkernen Inhouden vwo kerndoelen onderbouw. De leerling kan zijn Latijnse woordenschat inzetten bij het tekstbegrip Tussendoelen Latijn ( vwo ) Latijn havo/vwo onderbouw K = gericht op voorbereiding op deze vakken in bovenbouw (Turquoise) KGV= gericht op algemene gymnasiale vorming (Zilver) = K = Kgv Taalsysteem Vocabulaire

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

LOPKE OVERZICHT ALGEMENE FICHES, VERHALEN EN ACTIVITEITENFICHES DERDE KLEUTERKLAS. ECEGO-Expertisecentrum voor Ervaringsgericht Onderwijs

LOPKE OVERZICHT ALGEMENE FICHES, VERHALEN EN ACTIVITEITENFICHES DERDE KLEUTERKLAS. ECEGO-Expertisecentrum voor Ervaringsgericht Onderwijs LOPKE OVERZICHT ALGEMENE FICHES, VERHALEN EN ACTIVITEITENFICHES DERDE KLEUTERKLAS ECEGO-Expertisecentrum voor Ervaringsgericht Onderwijs Overzicht algemene fiches Lopke 3 de kleuterklas: algemene fiche

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Gelukskoffercoaching. Ik kan in drie woorden vertellen wat ik geleerd heb: I love me. Wael, 11 jaar. Gelukkig zijn kun je leren!

Gelukskoffercoaching. Ik kan in drie woorden vertellen wat ik geleerd heb: I love me. Wael, 11 jaar. Gelukkig zijn kun je leren! Gelukkig zijn kun je leren! Gelukskoffercoaching Missie GELUKKIG ZIJN KUN JE LEREN Gelukskoffercoaching wil kinderen op jonge leeftijd positief ondersteunen in hun individuele emotionele ontwikkeling.

Nadere informatie

Pasen 2016 in het Kruispunt Paaswake. ---afstand---

Pasen 2016 in het Kruispunt Paaswake. ---afstand--- Pasen 2016 in het Kruispunt Paaswake 26 maart 21 uur Lezing Jesaja 55, 1-11 Lezing Paasevangelie Lukas 24, 1-11 Overdenking Gemeente, lieve mensen van onze Heer, Deze viering is het begin van het grote

Nadere informatie

Observatielijst bezoek op de werkplek Competentieprofiel

Observatielijst bezoek op de werkplek Competentieprofiel Observatielijst bezoek op de werkplek Competentieprofiel 1) Kunnen vragen en luisteren naar informatie over de kinderen Sleutelcompetentie: communicatie Je luistert naar wat je ouders hoort vertellen over

Nadere informatie

TOEN GOD ALLES MAAKTE

TOEN GOD ALLES MAAKTE Bijbel voor Kinderen presenteert TOEN GOD ALLES MAAKTE Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: Bob Davies en Tammy S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Het 5V- proces van Appreciative Inquiry is een uitstekend instrument voor het houden van een waarderend gesprek of interview. Je kunt de stappen in het

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie