C. Blaauboer EGMONDSE DUIKERS NAAR }]ET LUTINE.GOUD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "C. Blaauboer EGMONDSE DUIKERS NAAR }]ET LUTINE.GOUD"

Transcriptie

1 Kees Blaauboer dook voor Geestgronden in zijn familie-archief om gegevens over de betrokkenheid van Egmonders bij de berging van de kostbare lading van het in 1799 vergane schip Lutine te boekstaven. De eilanden Vlieland en Terschelling hebben 1999 uitgeroepen tot 'het jaar van de Lutine'. De musea besteden aandacht aan de ramp en de bergingspogingen. Het museum van Egmond zal een kleine expositie aan de Egmondse duikers wijden. (Red.) C. Blaauboer EGMONDSE DUIKERS NAAR }]ET LUTINE.GOUD ln het jaar 1785 werd in Frankrijk het fregat La Lutine voor de marine gebouwd. Acht jaar later werd het schip bij Toulon door de Engelsen buitgemaakt, opnieuw uitgerust als een fregat met 32 stukken en ingedeeld bij de Engelse marine onder de naam Lutíne. De lengte over de kiel was 118,6 voet (36 meter), over het kanonnendek 143,3 voet (43 meter); de breedte was 38,10 voet (11,40 meter) bij een diepte van 12 voet (3.60 meter) en een inhoud van 950 ton. Voor die tijd was het een schip van gemiddelde grootte. In oktober 1799 richtten kooplieden in Londen een verzoek aan Lord Duncan, de toentertijd bevelvoerende admiraal over het Noordzee-eskader. Zlj verzochten de marine een grote lading goud- en zilverstaven over te brengen naar Hamburg. De Lutine werd als goudschip aangewezen. Het fregat vertrok uit Yarmouth onder bevel van kapitein Lancelott Skynner. Aan boord waren zilveren en gouden munten ter betaling van soldij van de Engelse troepen bij Texel (het was de tijd van de Russisch- Engelse invasie) en de ingeladen goud- en zilverstaven dienden handelsdoeleinden in Hamburg. De handel maakte een hevige crisis door, die verschillende Hamburger bankiers aan de rand van faillissement bracht. In de stormnacht van 9 op l0 oktober 1799 verging het schip op de Westergronden tussen Vlieland en Terschelling (zie afb.4). Rond de 275 mannen vonden hun graf in de golven. Slechts één bemanningslid spoelde op een wrakstuk aan. Hij kon nog mededelen dat de Lutine een kostbare goud- en zilverlading aan boord had. Kort daarop overleed ook hij. 10 Geestgntnden, 6 ( 1999), nr. I

2 .Í,r- tt 'íjn :," n, {l 11i cf.1 I a er*'rg,a',_ s _..l d. f r Afb.4; De ligging van de Lutíne op een kaartje uit 1886 (uit: S.J. van der Molen, Goud in de golven.'s Gravenhage, Rotterdam, z.j. p.96) Het rapport van de Engelse vlootvoogd op de rede van Texel meldt, dat het voor vissersschepen en andere vaartuigen niet mogelijk was geweest hulp te verlenen. Toen het dag werd, waren er van het schip slechts wrakstukken te zien. De berichten over de precieze waarde van het goud en zilver stemmen niet alle overeen, hoewel algemeen van een zeer kostbare lading wordt gesproken. De totale waarde van de lading werd geschat op ruim een miljoen pond, dus / De exacte gegevens zljnin 1838 bij de grote brand van het Londense beursgebouw, waarin ook de kantoren van verzekeringsmaatschappij Lloyd's gevestigd waren, verloren gegaan. GeesÍgrr.tnden, 6 ( 1999), nr. I ll

3 De Lutine en de kostbare lading vervielen volgens oorlogsrecht aan het Nederlandse rijk. Onder rijkstoezicht werd in de jaren voor de staat voor een waarde van f geborgen. De berging werd door verzanding zeer bemoeilijkt. Toch slaagde men er nog in met behulp van primitieve middelen zoals tangen, haken en schepnetten een hoeveelheid munten op te halen. Het gelukte zelfs om nog 59 goud- en 35 zilverstaven te bemachtigen. Maar het wrak verzandde meer en meer en bij gebrek aan duikers, zuigers en dergelijke was men genoodzaakt de bergingspogingen tenslotte te staken. Het wrak raakte diep onder het zand en voor de Ltttine betekende dit een rustperiode die duurde tot Toevallig werd toen ontdekt, dat door veranderde stromingen veel zand van het wrak was weggespoeld. Een nader onderzoek op 20 juli van dat jaar leerde, dat het wrak aanmerkelijk onder de waterspiegel op de bodem van een nieuw gevormde geul lag. Voor- en achterschip, dekken en zijstukken waren geheel weggeslagen. Slechts de kiel met zaathout (zware balk ter versteviging over de bodem in de lengterichting) en enige daaraan verbonden inhouten (ribben) waren overgebleven. Die rustten op een harde veenlaag en waren klaarblijkelijk door het gewicht van de daarover verspreide roestkorst op hun plaats blijven liggen. Het onderzoek werd uitgevoerd door een onderneming die beschikte over een bij Koninklijk Besluit in 1821 al verstrekte concessie tot 'Redding van de schatten van de Lutine'. Opperstrandvonder P. Eschauzier was de verantwoordelijke man. Hij was tevens burgemeester van Terschelling, waar hij op 2l juli 1837 overleed. Hij had enkele malen geprobeerd een deel van de lading naar boven te halen, maar met weinig resultaat. De concessie ging over naar de nabestaanden van Eschauzier en naar de onderneming. De sinds kort bij de onderneming in dienst getreden ir. Louis J.M. Taurel kreeg de leiding. Na een laatste algemeen onderzoek op 5 augustus 1857 werd diezelfde dag besloten en ook schriftelijk vastgelegd opnieuw bergingspogingen te doen. Egmondse duikers Taurel had zich verzekerd van de medewerking van een groep Egmondse duikers. De Alkmaarsche Courant van l7 augustus 1857 meldt daarover het volgende: Den l0e Augusíus is van Egmond aan Zee uitgezeild de vischerst2 Geestgronden, 6 ( 1999), nr. I

4 pink'egmond's Hoop'van de reeders G. de Groot en Commissie, met bemanning voorzien van helmen en duikerstoestel om zo mogelijk de schatten te bergen van het in 1799 bii Terschelling gestrande Engelse schip..lutine". Er was niet zomaar de medewerking van een willekeurige groep Egmondse duikers ingeroepen. Er waren in Egmond enkele reders die zich al meerdere jaren bezighielden met het bergen van schepen en op dat gebied over een grote ervaring en deskundigheid beschikten. Van hen richtte met name Gerrit de Groot na contacten met Terschelling een Egmondse ondememing op om te trachten de Lutine-schatten te bergen. De Groot was eigenaar van de bomschuit Egmond's Hoop. Hij beschikte tevens over een duikerstoestel dat via een luchtslang met de koperen helm van de duiker in verbinding stond. De duiker maakte bij het afdalen gebruik van met lood verzwaarde schoenen. AÍb. 5: Een schilderij van reder Gerrit de Groot (uit collectie C. Blaauboer) Het scheepstype bomschuit was uitermate geschiktvoor bergingswerk- lomp gebouwd. zaamheden. Beste zeilers waren het niet. Ze warenwat Maar ze konden tegen een stootje. Voor het aanlandenop het strand waren ze stevig genoeg. En ze lagen stabiel op het water. Geest,qronden, 6 ( 1999), nr. I t3

5 Gerrit de Groot is mijn betovergrootvader. Het unieke kasboek over de Lutine is in bezit van de familie Blaauboer. Daardoor kan ik nu een aantal namen noemen van mensen die betrokken waren bii de onderneming: J. Bakker te Nieuwediep, J. H. Ibink te Alkmaar. G. Conijn te Haarlem, J. Conijn te Egmond, T. Planteijdt te Egmond, J. Koeman te Egmond, deelhebber voor l17 deel deelhebber voor llj deel deelhebber voor l/14 deel deelhebber voor ll7 deel deelhebber voor llj deel deelhebber voor l/14 deel Egmondse medewerkers bij hetbergen van de lading waren: reder G. de Groot ( ), deelhebber voor l/7 deel duiker A. Wijker ( ), deelhebber voor l/14 deel duiker G. Wijker ( ), deelhebber voor l/28 deel duiker P. ZwarÍ ( ), deelhebber voor l/28 deel duiker J. van der Plas ( ) schipper Job de Groot van bomschuit Egmond's Hoop. Na de nodige voorbereidingen zeilde de bomschuit dus richting Terschelling, een onbekend avontuur tegemoet. Na een voorspoedige reis ging men op l3 augustus bij kalme zuidoostenwind onder leiding van de heer Taurel naar de plaats waar de Lutine ten onder was gegaan. De plaats van het wrak was met boeien aangegeven. De duikers gingen direct aan het werk. Taurel had hun gewezen op een klomp roest waarin waarschijnlijk geldstukken verborgen zaten. Merkwaardigerwijs weigerden de duikers hardnekkig de roestbrokken naar boven te halen. Ze beweerden, dat het alleen maar stenen waren. In werkelijkheid wilden de Egmonders echter eerst nader onderzoek verrichten. En ze hadden de opdracht geen zaken naar boven te halen, voordat er een akkoord was gesloten. Reder G. de Groot was op Terschelling. Hij leidde namens de Commissie van de Egmondse onderneming de onderhandelingen. Begin september sloten de Egmondse reders met Taurel een overeenkomst. Vanaf dat moment werden de werkzaamheden door de duikers met vereende krachten hervat. 14 Geestgronden, 6 ( I 999), nr. I

6 De overeenkomst hield globaal in, dat beide partijen ieder voor de helft de kosten van de bom met equipage en duikers zouden betalen. Tevens hadden de Egmonders een aandeel bedongen voor het bergloon: namelijk zeven procent van de bruto opbrengst. Voor de volledigheid moet ik hier nog melden, dat de in 1821 op Terschelling opgerichte onderneming van koning Willem I het exclusieve recht had ontvangen het bergingswerk uit te voeren; maar op voorwaarde, dat de helft van de opbrengst de staat zou toekomen. Dit recht op het staatsdeel is een paar jaar later aan de regering van Engeland geschonken, die het weer heeft overgedragen aan het verzekeringsbedrijf Lloyd's. Al gauw werden de eerste munten naar boven gehaald. In hoofdzaak Louis d'or en Pilaar piasters (Spaanse matten). Toen bekend werd, dat de buit kennelijk zo voor het grijpen lag, kwamen concuírenten opdagen. Dat leidde er zelfs toe dat er tussen 15 en 26 september niet gewerkt kon worden, doordat onbevoegden gewelddadig de arbeid verhinderden. Er vielen harde woorden tussen de Egmonders en Urker boeven. Ook de opperstrandvonders van Terschelling en Vlieland meldden zich als gegadigden voor een deel van de opbrengst. Met burgemeester en opperstrandvonder A. Swaan van Terschelling kwam weldra een financiële regeling tot stand. Vlieland organiseerde zelf een duikersexpeditie. Maar een op verzoek van Eschauzier en de zijnen na 1 oktober opgeroepen kanonneerboot zorgde voor de handhaving van de rechten van de onderneming. Vanaf dat moment kon de berging ongestoord doorgang vinden. Er werd door de Egmondse duikers doorgewerkt tot eind oktober, toen het slechter wordende weer het werk steeds meer bemoeilijkte. Ruim tien weken waren de mannen ter plaatse geweest. Er kon alleen bij stilstaand getij twee tot drie uur lang gedoken worden. De duikers hadden voor / aan goudstukken naar boven gehaald. Daarvan ontving Lloyd's dus de helft. De andere helft was voor de deelnemers. Op 20 november kwam de bom weer aan op het Egmondse strand. In het voorjaar van 1858 maakten de Egmonders weer alles reisklaar om op 24 aprll weer naar Terschelling te vertrekken. De gehele meimaand was het Geestgronden,6 (1999), nr. I l)

7 echter slecht weer en was het niet mogelijk te duiken. Pas op 29 mei werd de bom boven het wrak geplaatst. Er werd acht keer gedoken. maar zonder resultaat. Op I juni was men gelukkiger: reeds bij de tweede afdaling vond helmduiker Gerrit Wijker de eerste zilveren staaf. Er volgen die dag nog vier stuks. Twee dagen later bracht dezelfde Wijker ook de eerste gouden staaf naar boven. Tot en met 14 juni werden 62 zllveren en 31 gouden staven geborgen. In juli kwamen er nog vier gouden staven bij. De helmduiker Piet Zwart was daarbij wel bijzonder fortuinlijk: hij bracht 34 zilveren en l7 gouden staven naar boven. Zwart vond tijdens zijn werkzaamheden op het wrak ook nog een gouden horlogeketting, die hij graag als souvenir wilde behouden. In het veen ziet men niet op een turfie, nietwaar?! Hij wist de ketting langs de controleurs te smokkelen door deze bij zijn pruimtabak in zijn mond te stoppen. De gouden ketting is nog altijd in bezit van nabestaanden van de duiker in Egmond. De gedachte leefde, dat nu de hoofdschat was aangeboord. Het was weliswaar een rijke ader, maar toch niet de hoofdader. Die zou nooit worden gevonden. Tenslotte werd de opbrengst zo onbeduidend, dat Taurel op l8 juni zelf als helmduiker naar het wrak afdaalde. (Of deed hij dit uit wantrouwen vanwege de hardnekkige geruchten, dat de Egmonders onder de bodem van de bom een bergruimte hadden bevestigd om een extraade voor henzelf weg te stoppen...) Opl2 augustus ging Taurel nogmaals zelf beneden een kijkje nemen. Maar het bleef bij piasters. Duiker Zwan gaf dan ook te kennen, dat naar zijn mening de visserij wel gestaakt kon worden. Toch wilde de Terschellinger ondememing haar geluk nogmaals proberen. Een tweede vaartuig werd tot de visserij toegelaten. Op 23 september vond een dubbele duiking plaats. De nieuwe helmduiker was echter niet gelukkiger en hij vond het zulk moeilijk werk dat hij het bij deze eerste poging liet. Die dag bracht een Egmondse duiker nog een gouden staaf naar boven. Maar dat was voor het jaar 1858 ook de laatste. Er waren van begin mei tot en met 23 oktober 36 gouden en 62 zllveren staven, een partij Spaanse matten en wat goud geld naar boven gehaald met een gezamenlijke waarde van f r6 GeesÍgronden, 6 ( 1999), nr. I

8 1859 bracht weinig succes. Weliswaar leverde de eerste dag,7 mei, na zesmaal duiken een zilveren staaf en twee piasters op, maar het hele verdere seizoen leverde niet meer dan vier gouden staven, nog een zilveren staaf en munten op. Van de 63 pogingen in mei en juni bleven er 40 zonder resultaat. Er lag nog een stuk wrakhout als een soort kap op de bodem over Taurels zogenaamde 'schatkamer'. Op de uiteinden gingen de helmduikers wel eens zitten uitrusten. Toen deze kap werd weggebroken, kwamen weer vier gouden staven en een zilveren staaf tevoorschijn, terwijl het aantal piasters dat geborgen werd meer dan 3500 bedroeg. Toen de duikers de kap zo ver als zij konden hadden verwijderd en de daarmee blootgekomen stukken hadden geborgen, scheen de geldbron uitgeput. Het laatste verslag van 1859 luidde: "Zaterdag l5 oktober's morgens acht uur zeilden bom en schuit (controleschip, CB) meí een zuidoosteli.jkoeltie naar de'lutine', kwamen ten ll ure op de merken, vertuiden de bom, plaar$en ludder en ging neder Gerrit Wijkef was zo 20 minuten ontler en kw'ctm door het invallende getij naar boven, rapporteerde niets te hebben gez.ien oj' kunnen vinden en z.eide de ludder op dez.elfde plaats als vorige keren had gesíaan, moest toen de ebbe uitleggen, daar wij niet konden op werken. Met tle voon,loecl ligten wij de dreggen en z,eilden naar cle haven, alwaar *'ij ten B ure aankwamen en bragten het verslag aan dupo (lees depot, CB)." Prachtig maritiem prozat. Onder deze omstandigheden zagen de Egmonders geen heil meer in een langer verblijf, zodat zij vertrokken. Met de toezegging in het voorjaar van 1860 terug te zullen komen. De opbrengst was in 1859 toch nog Í In het voorjaar van 1860 waren de Egmonders inderdaad weer boven het Lutine-wrak aangekomen. Op 7 mei was de eerste aídaling. De resultaten waren slecht. Op 25 juni werden de pogingen gestaakt. Er waren in totaal ruim driehonderd piasters opgediept. In het laatste dagrapport van 25 juni, nog niet eens de slechtste dag, stond opgetekend: "Op deze dag ging de duiker Gerrit Wijker naar het wrak. Na 45 minuten onder zijnde, kwant hi.i boven met 37 st. Spaanse matten. De duiker rapporteerde, dat hij op de grond goed heeíi kunnen zien, bevonden met het diep lood 15 voet water" Gee :;tgronden, ó ( 1999), nr. I l1 tt

9 De Egmondse onderneming begreep, dat er na vier jaar duiken niets meer te halen viel. Het verstandige besluit werd genomen met de winst op zak te stoppen. Tot en met 30 juni werden arbeidslonen, huren en verdere onkosten afgerekend. En hiermee was het Egmondse aandeel bij de berging van de schatten van de Lutine beëindied. Uit een schrijven uit 1860 waarin duikeralbert Wijker zijn vrouw vertelt over de opgedoken schatten blijkt eenstemeer welke goede zaken de Egmonders deden. ie$ 4"-. tll.vr;rh '!r),'/t ).,&/^"f,a2o^^ t9\(az.'>'a- ll /c.?6--.'e.!)^n * - 4^-*+ á-a Z;/Zf'btrZt zá e- 1./t>4.?*.-.* u'- ru6n /;"á "-.- tt^*ne /*^,á, t -i Afb. 6: Een tekstfragment uit de brief van A. Wijker aan zijn vrouw: "1858 den 24 April is A. Wijker v'eer na tle Lutine geg,qun is de zomer daar gew'eestot 2I rrtob en heb in die ltmcr er uitgehattld een waarde van f " (uit collectie C. Blaauboer) Bij 1857 staat een bedrag van2l mille, bij mille en brj mille vermeld. In drie jaar dus meer dan een half miljoen gulden. Dat zou omgerekend naar de huidige tijd toch gauw tussen de vijf en tien miljoen gulden zijn. Albert Wijker was op Terschelling aangesteld als beheerder. Hij zorgde voor proviand en het vervoer ervan naar de bom. Een enkele keer daalde hij zelf af naar het wrak, maar meestal liet hij dit werk over aan de jongere du ikers. Over schipper Job de Groot en zijn bemanning ben ik helaas nog niet veel te weten gekomen. Voor de familie Blaauboer was het Lutine-verhaal nog niet afgelopen. Mijn oom Jogchem Blaauboer ( ) was begin 1913 op Terschelling. Hij was daar leerling op de zeevaartschool. In die tijd waren er opnieuw bergingspogingen rond de Lutine. In de haven lag een bergingsschip, de Lttons. l8 Geesïgntnden, 6 ( 1999), nr. I

10 's Zomers werd boven het wrak gewerkt. Jogchem vroeg toen aan zijn opa Cornelis de Groot ( ) de administratie over de Lutine op te sturen. Cornelis had namelijk indertijd voor zijn vader Gerrit de Groot de boekhouding bijgehouden. Opa verzond het betreffende boek. Het antwoord van Joghem per brief van 8 februari 1913 is bewaard gebleven: "Het boek van de,,lutine" heb ik ontvangen en het aan eenige lui laten lezen. (...) Er is hier een mijnheer Oepkes, die getrouwd is met een dochter van dien mijnheer Echauzier waarmede U samenwerkte. Die meneer kan zich nog goed herinneren, dat de goud staven uit de bom werden gedragen en dat de Egmonders in het,,scheepje" hun intrek namen. Hij zegt, dat ze er ongeveer een half millioen uit gehaald hebben, wat ook overeenkomt met de opgaven in het boek. Hij zei ook, dat de Egmonders uit moesten scheiden, omdat de Terschellingers een boei, die aan heí roer van de,,lutine" yast zat, wegnamen, waardctor de Egmonders het wrak niet meer konden vinden. De,,Lyons" gaat van de zomer weer aan 't werk." Karimata Na 1860 zljn er nog vele bergingspogingen ondernomen. Maar ze waren alle tot mislukken gedoemd. Voor de volledigheid de jaartallen, bergers en opbrengsten van officiële pogingen op een rijtje: : vissers van Terschelling, Katwijk en Scheveningen bergen Í : opperstrandvonder P. Eschau2ier... nihil I 861 : Egmondse duikers onder leiding van Ir. Taurel... f : Stoomschelpenzuigers Tíjd en Friesland... f r f887: idem. "f f o 1888: idem : Een Engelse ondernemingmetlyons.. nihil : De hydraulische grijper van Van Hecking Colenbrander en Van der Wallen nihil. l9z8-i933: Schelpenzuigers van Rederij Doeksen... nihil op enkele munten na a a 1933-t934: Frans Beckers met een duiktoren l 938:Billiton Mij. met tinbaggermolen Karimata één staaf goud... nihil / 1s.000 Geesïgronden,6 (1999), nr. I t9

11 Officieel is dus / geborgen. Hoeveel met name de eerste jaren op minder officiële wijze is opgediept, is niet meer na te gaan. De spectaculaire activiteiten met de Karimata verdienen in mijn ogen nog speciale aandacht. In de zomer van 1938 werd deze tinbaggermolen van Mijnbouwmaatschappij Billiton boven het wrak geplaatst. Afb.7: De Karimata bij Terschelling Het was met zijn lengte van 75 meter, zijn breedte van 23 meter, een tonnage van 4200 en drie dieselmotoren van 600 PK elk een van de grootste molens ter wereld. De 160 emmers van 400 liter konden op dertig meter diepte per uur 400 kuub grond verwerken. Op 9 juni begonnen de motoren te draaien en hapten de emmers voor het eerst in de bodem van de zee op een diepte van 15 tot 30 voet (4,5 meter tot 9 meter) onder de waterspiegel. De nadering van de eerste herfststormen was reden om op 12 september de werkzaamheden te staken. Er was toen een stuk zeebodem afgewerkt van 200 bij 100 meter tot op een diepte van twintig meter. De opbrengst was één gouden staaf, acht gouden munten en 130 zilveren munten. Ook het hele wrak met alles wat erop en eíaan zat was opgedregd. Van de totale opbrengst kwam twaalf mille ten goede aan Billiton De kos- minder dan f De ten van het project bedroegenniet bergingspo- 20 Geestgronden, ó (1999), nr. I

12 ging betekende de laatste aanval op de 'Kwelgeest' (de betekenis van de naam Lutine). Het was ook de meest spectaculairen kostbare. Er was geen half werk gedaan. Mocht ooit nog iemand een nieuwe poging willen ondernemen, dan is het wellicht nog mogelijk dat er goud of zilver gevonden wordt. Maar het is onmogelijk, dat nog iets van het schip zelf aangetrofí'en wordt. Dat is vergaan in 1J99, maar vernietigd in 1938! Mijn grootmoeder Christina J. Blaauboer-de Groot ( 1866-i954), kleindochter van reder G. de Groot, wist veel over de Lutine te veíellen. Zij had de duikers nog goed gekend. Ze waren geen duiker van beroep, maar deden dit werk als het zo uitkwam. Jan van der Plas bijvoorbeeld was scheepstimmerman en Albert Wijker was kastelein te Egmond. Ook vertelde mijn grootmoeder met enige trots dat het toentertijd merkbaar goed ging in Egmond. Tot meerdere jaren na de berging hadden velen profijt van de opbrengsten, zo hadden de voormalige duikers haar verteld. Ik ga intussen in gedachten terug naar de vele jaren dat wij onze vakantie op Vlieland doorbrachten. Als we dan een strandwandeling om de noordoosthoek van het eiland maakten, zag tk in mijn verbeelding de kleine bomschuit Egmoncl's Hoop over heí, Stortemelk zellen. En in de veíe zagen wij de geheimzinnige witte branding van de Westergronden. Wij bezochten vele malen het kerkhof van Vlieland, waar naast de ltde eeuwse kerk het graf van de gezagvoerder en twee van zijn officieren een prominente plaats inneemt. E Bronnen: S.J. van der Molen, Goud irt cle golven. De ware geschiedenis van de Ltuine. z.j. Nijgh & Van Ditmar,'s-Gravenhage-Rotterdam. The Lutine te Ter,gchelling Rekening en Venuttw.oording welke bi.j cleze is doende Cerrit de Crooï von z.ijne gehouden Administratie ov'er de ontlerneming ter mogelijke ber- 54ing der,schotten uit het Engelst'he Schip the Lutine op den... or:tober 1799 bii Tersthelling.qe.st rand. (collectie C. Blaauboer) Geest,qronden, 6 (1999), nr. l 2l

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI VERHALEN RONDLEIDINGEN FORT DE SCHANS WORKSHOPS 2015 ARCHEOLOGIE ONDER WATER KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI Kaap Skil, de Vuurtoren, de Oudheidkamer en Ecomare zijn onderdeel van Stichting Texels

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Geld. Ontstaan van geld

Geld. Ontstaan van geld Geld Ontstaan van geld Onze voorouders hadden geen geld. Als ze iets nodig hadden, ruilden ze dat. Dit heet ruilhandel. De bakker ruilde brood bij de slager voor vlees enz. Op een dag wilde iemand weten

Nadere informatie

Uit den oude doos van de redactie: Een stukje uit het blad WIJ uit 1937.

Uit den oude doos van de redactie: Een stukje uit het blad WIJ uit 1937. Uit den oude doos van de redactie: Een stukje uit het blad WIJ uit 1937. In die blonde dagen van milde voorspoed, wanneer daar bij huis Den Deen de nog zuivere wateren van Amer en Merwede zich paarden

Nadere informatie

Rapport. Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149

Rapport. Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149 Rapport Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat de Stichting Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (het CBR) hem onheus heeft bejegend toen hij begin mei 2006

Nadere informatie

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h Het verhaal van Victor Visch V i c t o r V i s c h e n h e t g e h e i m v a n M i l l i n g e n H et is al meer dan een kwart eeuw geleden dat de Haarlemse kunstschilder Victor Visch werd uitgenodigd

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven.

Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven. Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven. U hebt voor deze toets maximaal een uur. Wacht tot u mag beginnen

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Sindbad. De Vier Windstreken

Sindbad. De Vier Windstreken Nieuwsgierig naar de wereld achter de horizon, vertrekt Sindbad op een schip naar Oost-Indië. Hij bevaart alle zeeën en oceanen waar de zon op schijnt en beleeft de meest fantastische avonturen. Hongerige

Nadere informatie

Vakantie Onur Frankrijk september 2010

Vakantie Onur Frankrijk september 2010 Vakantie Onur Frankrijk september 2010 Inleiding Midden juni begon ons als team op te vallen dat Onur zich erg begon terug te trekken. Hij wilde vaak alleen op zijn kamer blijven terwijl heel Nederland

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust biologie van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Van Kogge tot Coaster

Van Kogge tot Coaster Van Kogge tot Coaster Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 12-15 jaar Welkom in het Noordelijk Scheepvaartmuseum! Met deze speurtocht kun je het museum bezoeken en allerlei vragen

Nadere informatie

Nieuwe Aanwinst van Oud Kempen op 27 Februari 2015

Nieuwe Aanwinst van Oud Kempen op 27 Februari 2015 Nieuwe Aanwinst van Oud Kempen op 27 Februari 2015 Het bestuur heeft ter verfraaiing van de hoofdingang een bijna antiek Stock-Anker (85 jaar oud) aangekocht. Het is de bedoeling later ook nog een oud

Nadere informatie

Fiets vakantie Gran Canaria oktober 2013.

Fiets vakantie Gran Canaria oktober 2013. Fiets vakantie Gran Canaria oktober 2013. In de zomer van 2013 is het plan geboren om met de racefiets een weekje te fietsen op Gran Canaria. 11 oktober is na wat voorbereiding de vertrek datum gevonden.

Nadere informatie

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. voortgezet onderwijs 2015/2016

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. voortgezet onderwijs 2015/2016 Ontdek ons zoute DNA Zonder de scheepvaart geen Nederland voortgezet onderwijs 2015/2016 Welkom in het scheepvaartmuseum amsterdam Het Scheepvaartmuseum is een pakhuis vol verhalen waar leerlingen op een

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Hotel Zilven (1930-1945)

Hotel Zilven (1930-1945) Hotel Zilven (1930-1945) Hotel Zilven voor 1940 Dit verhaal is opgetekend door de kleindochter naar informatie van Ina Hermina Peeters, geboren op 5 december 1928 Sumatra, Indonesia en rond 1930 naar Nederland

Nadere informatie

Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum)

Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Het Havenmuseum ligt in een oude tabaksloods die rond 1850 langs het water gebouwd is, midden in de vroegere citadel.

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. Deze luchtfoto is gemaakt rond 1930. Toen was Schokland nog echt een eiland. Waarom

Nadere informatie

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop FD: Economie & Politiek door Siem Eikelenboom 28 augustus 2015 'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop Karel Appel, 'Bloem met blauwe ogen' (1977) 'Als je de ontvangsthal van Van Rietschoten

Nadere informatie

Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015.

Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015. Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015. Dames en heren, Wij gedenken met elkaar in ons land dat het 70 jaar geleden is dat

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Meezeilen vanuit Kos. Actief zeezeilen

Meezeilen vanuit Kos. Actief zeezeilen Meezeilen vanuit Kos Actief zeezeilen Van mei tot en met oktober varen we elke week vanuit Kos langs de twaalf eilanden van de Dodekanesos. Een zeezeiltocht vanaf Kos verzekert je van een vakantie volop

Nadere informatie

D Artagnan gaat naar Parijs

D Artagnan gaat naar Parijs D Artagnan gaat naar Parijs Artagnan reed op zijn oude paard, een uitgeputte knol met een trieste blik. Ook al was zijn paard op zijn minst vreemd te noemen en ook al waren de kleren die hij droeg verbleekt,

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. gatentekst versie 1 Ontstaan In het voorjaar van 1594 staken Amsterdamse kooplieden de koppen bij elkaar. wilden proberen het Portugese monopolie op handel in

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Ameland. Kampboekje van:

Ameland. Kampboekje van: Ameland Op Ameland wordt de herkomst van het wapen verteld in een rijmpje, daarin wordt verteld dat er drie balken op Terschelling gestolen werden en dat dit voortaan in het wapen afgebeeld zou worden.

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016 Ontdek ons zoute DNA Zonder de scheepvaart geen Nederland basisonderwijs 2015/2016 Welkom in het scheepvaartmuseum amsterdam Ontdek Het leven aan boord van verschillende schepen, doe mee aan het havenspel

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

De Molukse Emigranten

De Molukse Emigranten De Molukse Emigranten Daar het voor de Molukse militairen na de onafhankelijksoorlog van het toenmalige Nederlands-Indië erg moeilijk werd om zich daar te handhaven [zij hadden immers trouw meegestreden

Nadere informatie

Verslagperiode : 20 maart 2010 25 juni 2010 Bestede uren in verslagperiode : 2 uur en 10 minuten Bestede uren Totaal : 19 uur en 15 minuten

Verslagperiode : 20 maart 2010 25 juni 2010 Bestede uren in verslagperiode : 2 uur en 10 minuten Bestede uren Totaal : 19 uur en 15 minuten FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 25 juni 2010 Gegevens onderneming : People Connect Holding B.V. Faillissementsnummer : 09 / 561 F Datum uitspraak : 01.09.2009 Curator : : mr P.E.A.M. Gerritse R-C

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

Bijzondere vakantie op Cyprus Ans van den Helm

Bijzondere vakantie op Cyprus Ans van den Helm Bijzondere vakantie op Cyprus Ans van den Helm In 2011 gingen mijn man en ik 10 dagen op vakantie naar Cyprus. Toen we geland waren, stond er een taxi klaar, om ons naar ons vakantieverblijf, te brengen.

Nadere informatie

Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Zhen Hua 10 Europoort, 2 februari 2008

Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Zhen Hua 10 Europoort, 2 februari 2008 Datum Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Europoort, 2 februari 2008 2 van 12 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Feitelijkheden 4 2.1 Het schip en de bemanning 4 2.2 Reisgegevens 5 2.3 Het onderzoek

Nadere informatie

Ik vind zelf dat ik best veel geleerd heb vooral over het touwwerk, had de week alleen iets anders willen beginnen.

Ik vind zelf dat ik best veel geleerd heb vooral over het touwwerk, had de week alleen iets anders willen beginnen. De week op de morgenster, Maurits cleijne. Ik begon de week met een heel goed gevoel over deze tocht naar engeland, had er zeer veel zin in, en ging er voor. Toen ik de eerste dag op de morgenster kwam

Nadere informatie

Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk.

Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk. Hoe het begon. Even voorstellen. Wij zijn Yvonne en Koen. Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk. Ik (Koen) zeil al sinds mijn 12 e

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij

Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM) sinds 1824 Dit is een kort historisch overzicht van de Koninklijke Noorden Zuid Hollandsche Redding Maatschappij (KNZHRM), de Koninklijke Zuid Hollandsche Maatschappij tot Redding van Schipbreukelingen

Nadere informatie

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon?

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? David door koning Achis weggestuurd en God geeft David een tik op de vingers. Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? 1 Samuel 29:2 2 De stadsvorsten van

Nadere informatie

Hoop in onzekere tijden. Daniël: God Regeert

Hoop in onzekere tijden. Daniël: God Regeert Hoop in onzekere tijden Daniël: God Regeert Daniëls Reputatie Daniël 5:11-12 Er is een man in uw koninkrijk, in wie de geest der heilige goden woont, en in wie in de dagen van uw vader verlichting, verstand

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Restauratieplan Hijsinstallatie Motorboot Terra Nova

Restauratieplan Hijsinstallatie Motorboot Terra Nova Restauratieplan Hijsinstallatie Motorboot Terra Nova Bouwjaar : 1929 Werf: Boot Leiderdorp Bouwnummer: 1299 lengte: 50 m Breedte: 6,50 m Holte: 2,25 m Inleiding De stichting Terra Nova heeft mij gevraagd

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool)

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

UITSPRAAK 1 VAN 2015 VAN HET TUCHTCOLLEGE VOOR DE SCHEEPVAART IN DE ZAAK NR. 2015.V3-LEAH

UITSPRAAK 1 VAN 2015 VAN HET TUCHTCOLLEGE VOOR DE SCHEEPVAART IN DE ZAAK NR. 2015.V3-LEAH UITSPRAAK 1 VAN 2015 VAN HET TUCHTCOLLEGE VOOR DE SCHEEPVAART IN DE ZAAK NR. 2015.V3-LEAH Op het verzoek van: verzoeker de Minister van Infrastructuur en Milieu, te s Gravenhage, gemachtigde: ing. M. Schipper,

Nadere informatie

VERHAALsamenvatting. (uit: De reizen van Sint-Brandaan, uitg. Beckers, Antwerpen. 1982

VERHAALsamenvatting. (uit: De reizen van Sint-Brandaan, uitg. Beckers, Antwerpen. 1982 Brandaan is vooral bekend van De Reis van Sint-Brandaan (ook Sinte Brandane of Sente Brandane genoemd), een Middelnederlands gedicht uit de 12e eeuw. De reis werd daarvoor reeds in de 9e of 10e eeuw beschreven

Nadere informatie

GEMEENTEARCHIEF SCHOUWEN-DUIVELAND SLAVENKAS TE ZIERIKZEE 1735-1990

GEMEENTEARCHIEF SCHOUWEN-DUIVELAND SLAVENKAS TE ZIERIKZEE 1735-1990 GEMEENTEARCHIEF SCHOUWEN-DUIVELAND INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE SLAVENKAS TE ZIERIKZEE 1735-1990 door H. Uil INHOUDSOPGAVE Zierikzee 1994 ALGEMEEN 3 Reglementen 3 Vergaderingen 3 Correspondentie 3

Nadere informatie

Een meesterlijk stuk bergingswerk

Een meesterlijk stuk bergingswerk Een meesterlijk stuk bergingswerk Stranding en berging van het Zweedse s.s. Virgo Tijdens de zware orkaan die in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 over Nederland woedde, raakten verschillende

Nadere informatie

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE EN 28 december EN Inleiding Schepen vertrekken of leggen aan. Op de kade wordt gezwaaid en afscheid genomen. En wie na een lange reis terugkeert, wordt begroet door de thuisblijvers. De zee oefent een

Nadere informatie

7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011. We spreken inmiddels al effe Zweeds.

7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011. We spreken inmiddels al effe Zweeds. 7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011 We spreken inmiddels al effe Zweeds. We zitten inmiddels boven de 55 e breedte graad. Donker wordt het niet meer en de langste dag moet nog komen. Het is een

Nadere informatie

Ontdekkingsreis in het Katwijks Museum

Ontdekkingsreis in het Katwijks Museum Ontdekkingsreis in het Katwijks Museum NAAM:... SCHOOL:... Wat leuk dat je vandaag een ontdekkingsreis door het museum gaat maken! Je vindt in ons museum klederdrachten, modelbootjes, schelpen en heel

Nadere informatie

HET WERKPAARD VAN DE HANZE

HET WERKPAARD VAN DE HANZE HET WERKPAARD VAN DE HANZE Ter gelegenheid van de heropening van Stadsmuseum Harderwijk bieden wij u deze lesbrief aan. Deze bevat informatie over de Hanze en het paardgewichtje zodat u uw leerlingen kunt

Nadere informatie

1/18A LOODSEN OP AFSTAND BIJ GESTAAKTE LOODSKRUISPOST IN DE SCHELDEMONDEN

1/18A LOODSEN OP AFSTAND BIJ GESTAAKTE LOODSKRUISPOST IN DE SCHELDEMONDEN 112 8. Toepassing van de criteria Bedacht dient te worden dat in de punten 1 t/m 3 steeds de minimum aantallen loodsen en sleepboten zijn genoemd. De bevoegde nautische autoriteit kan in verband met omstandigheden

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Peter de Grote. Dit werkboekje is van:

Peter de Grote. Dit werkboekje is van: Peter de Grote Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje. Een museum is een gebouw waarin je allerlei

Nadere informatie

Bovenbouw: De Lutine

Bovenbouw: De Lutine Bovenbouw: De Lutine Daar lag nu 't schone schip, geslingerd door de baren. Met goud en goed belaen Is 't schone schip vergaan Grote Rekendag 2004 www.rekenweb.nl 47 Overzicht van de activiteiten activiteit

Nadere informatie

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum.

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Agenda 27 maart; donateursavond; ontvangst vanaf 19:30. Aanvang 19:45 15 maart onthulling monument armenlap om 15.00

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Informatie zeilkamp organiseren

Informatie zeilkamp organiseren WWW.NIEUWE-MAEN.NL Informatie zeilkamp organiseren Beste leraar/lerares, U wilt een excursie, werkweek of uitje plannen voor uw leerlingen. Wij nodigen u dan ook graag uit voor een informatie bijeenkomst

Nadere informatie

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5 De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 INHOUD Voorwoord.. 3 Inleiding.. 4 Doelstellingen.. 5 Missie... 6 Beleid en beheer... 7 Gegevens

Nadere informatie

In 1996 werd de baan officieel geopend en in oktober 1997 werd met negen volwaardige greens de begeerde B-status verkregen.

In 1996 werd de baan officieel geopend en in oktober 1997 werd met negen volwaardige greens de begeerde B-status verkregen. Historie In den beginne... Al vóór de Tweede Wereldoorlog werden er demonstraties van het golfspel gehouden op het vliegkamp De Kooy. Het zou echter nog twintig jaar duren voordat er daadwerkelijk een

Nadere informatie

Rapport. Datum: 15 november 2007 Rapportnummer: 2007/259

Rapport. Datum: 15 november 2007 Rapportnummer: 2007/259 Rapport Datum: 15 november 2007 Rapportnummer: 2007/259 2 Klacht Verzoekers klagen erover dat een aantal van hun eigendommen, die na hun verplaatsing vanuit het asielzoekerscentrum (AZC) Utrecht naar het

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Onderwaterarcheologie, onderwater cultureel erfgoed, beheer en het nut van een zoekwijzer voor wrakken. RCE

Onderwaterarcheologie, onderwater cultureel erfgoed, beheer en het nut van een zoekwijzer voor wrakken. RCE Onderwaterarcheologie, onderwater cultureel erfgoed, beheer en het nut van een zoekwijzer voor wrakken. RCE Miljoenen scheepswrakken op de zeebodem Sommige kennen we, de meeste nog niet. Die liggen vaak

Nadere informatie

De Harderwijker Botterstichting zet HARDERWIJK. op de kaart. Harderwijk - New York Sponsert u ook?

De Harderwijker Botterstichting zet HARDERWIJK. op de kaart. Harderwijk - New York Sponsert u ook? De Harderwijker zet HARDERWIJK op de kaart Ter ere van Henry Hudson 400 jaar Harderwijk - New York Sponsert u ook? Met oud Hollandse schepen naar Amerika Voor deze happening wordt er één vloot samen gesteld

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren?

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? Jonathan verslaat met de hulp van God de Filistijnen. Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? 1 Samuel 14:1, eerste deel 1 Op een dag gebeurde het dat Jonathan, de zoon van

Nadere informatie

Hub. Leufkens bij de Wimmenumermolen door Eric Zwijnenberg, april 2008

Hub. Leufkens bij de Wimmenumermolen door Eric Zwijnenberg, april 2008 Hub. Leufkens bij de Wimmenumermolen door Eric Zwijnenberg, april 2008 Hoe kwam ik in aanraking met het werk van Leufkens? Op 1 maart 2009 hield ik in Gasterij 't Woud een lezing voor de bewoners van Wimmenum

Nadere informatie

DE BAAK VAN EGMOND AAN ZEE

DE BAAK VAN EGMOND AAN ZEE DE BAAK VAN EGMOND AAN ZEE 1n de prenten-verzameling van de Gemeente Alkmaar bevindt zich een merkwaardige aquarel van de hand van de Alkmaarse tekenaar Cresent. Deze aquarel vertoont twee figuren, die

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Openbaar faillissementsverslag

Openbaar faillissementsverslag Openbaar faillissementsverslag Nummer: 4 Datum: 8 november 2011 Gegevens: Datum uitspraak: 31 augustus 2010 Curator: Mr. J.W. Achterberg R-C: Mr. M.L.D. Akkaya Activiteiten onderneming: Het produceren

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet *)

Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet *) Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet *) Tijdens de Tweede Wereldoorlog roofde de bezetter onze kerkklokken. Zonder de hulp van enkele Nederlandsgezinde, moedige Urkers zouden de monumentale

Nadere informatie

HET DIGITAAL GEDEPONEERDE VERSLAG BEVAT GEEN BIJLAGEN. EEN IDENTIEK VERSLAG IS MET BIJLAGEN AAN DE RECHTER-COMMISSARIS VERZONDEN.

HET DIGITAAL GEDEPONEERDE VERSLAG BEVAT GEEN BIJLAGEN. EEN IDENTIEK VERSLAG IS MET BIJLAGEN AAN DE RECHTER-COMMISSARIS VERZONDEN. FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 30 oktober 2014 HET DIGITAAL GEDEPONEERDE VERSLAG BEVAT GEEN BIJLAGEN. EEN IDENTIEK VERSLAG IS MET BIJLAGEN AAN DE RECHTER-COMMISSARIS VERZONDEN. Gegevens ondernemingen

Nadere informatie

- De man die Radio Veronica bedacht -

- De man die Radio Veronica bedacht - Op 21 april 2010 was het vijftig jaar geleden dat de eerste uitzendingen van Radio Veronica te horen waren. Amsterdammer Max Lewin nam ruim vijftig jaar geleden het initiatief. Amsterdammer Frank Roos

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. presentatieopdracht 1 Een typisch VOC-schip: de fluit In een presentatie van 5 minuten geeft u antwoord op de vraag: Hoe heeft de scheepsbouwtechniek bijgedragen

Nadere informatie

Mexico Baja California

Mexico Baja California Mexico Baja California Allereerst de beste wensen voor jullie in dit nieuwe jaar! Veel gezondheid en (duik)plezier toegewenst. Hieronder een verslag van onze reis tot nu toe. We zijn nog 10 dagen in Baja

Nadere informatie

Gouden Tijden, Zwarte Bladzijden

Gouden Tijden, Zwarte Bladzijden Gouden Tijden, Zwarte Bladzijden Boekenweek Quiz 16 t/m 24 maart 2013 In het kader van de Boekenweek hebben wij deze quiz voor u samengesteld. Leer meer over de Gouden Eeuw van Alkmaar aan de hand van

Nadere informatie

Potvis op de dool. Wat is een potvis? De potvis in Heist. Waar leeft de potvis? Stijn Dekelver. baleinwalvissen. De potvis is een

Potvis op de dool. Wat is een potvis? De potvis in Heist. Waar leeft de potvis? Stijn Dekelver. baleinwalvissen. De potvis is een Stijn Dekelver Op woensdag 8 februari 2012 spoelde aan de Belgische kust een potvis aan. Dat gebeurde in Heist, een deelgemeente van Knokke-Heist. Zoiets komt maar een paar keer in een eeuw voor. Het is

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JONA EN DE GROTE VIS

Bijbel voor Kinderen. presenteert JONA EN DE GROTE VIS Bijbel voor Kinderen presenteert JONA EN DE GROTE VIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Gedeelde passie voor zeezeilen

Gedeelde passie voor zeezeilen Word lid van de vereniging De NVvK verwelkomt zeezeilers graag als nieuw lid. De NVvK is een vereniging van en voor zeezeilers. Om dit uitgangspunt te handhaven, verwachten we van een nieuw lid ook enige

Nadere informatie

Wat vertelde Jozef zijn broers over de hongersnood? Dankzij wie had Jozef de positie van onderkoning van Egypte bereikt?

Wat vertelde Jozef zijn broers over de hongersnood? Dankzij wie had Jozef de positie van onderkoning van Egypte bereikt? Vader en zoon herenigd. Wat vertelde Jozef zijn broers over de hongersnood? Genesis 45:6 6 Deze twee jaren is er immers honger geweest in het midden van het land, en er komen nog vijf jaren waarin er geen

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Wat zegt de Bijbel over Noach?

Wat zegt de Bijbel over Noach? De Zondvloed. Wat zegt de Bijbel over Noach? Genesis 6:9, laatste deel Noach was een rechtvaardig, oprecht man onder zijn tijdgenoten. Noach wandelde met God. Temidden van dit voortschrijdend verderf deden

Nadere informatie

Interview protocol (NL)

Interview protocol (NL) Interview protocol (NL) Protocol telefoongesprek slachtoffers Goedemorgen/middag, u spreekt met (naam) van de Universiteit van Tilburg. Wij zijn op dit moment bezig met een onderzoek naar straat- en contactverboden

Nadere informatie

De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker

De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker De Franse Revolutie is niet enkel voor Frankrijk, maar ook voor een groot deel van Europa van grote betekenis geweest. Het politieke klimaat leek

Nadere informatie

Wéér een rondje Schiermonnikoog,

Wéér een rondje Schiermonnikoog, Wéér een rondje Schiermonnikoog, Op zondag 25 sept. jl., het vaarseizoen was bijna voorbij, de jachthaven van Schiermonnikoog lag nog in diepe rust, maakten we in alle vroegte onze boten klaar om te vertrekken

Nadere informatie