Invloed van de energetische prestatie op de woningwaarde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Invloed van de energetische prestatie op de woningwaarde"

Transcriptie

1 Invloed van de energetische prestatie op de woningwaarde Thomas Dekker P5 rapport

2 I P a g i n a

3 Colofon Persoonlijk: Naam: Ing. Thomas Dekker Studienummer: Adres: Oude Delft CE Delft E mail: Telefoon: Instelling: Universiteit Technische Universiteit Delft Faculteit Bouwkunde Master track Real Estate & Housing Lab Housing Policy, Management & Sustainability 1 ste mentor Prof. Dr. Ir. Anke van Hal 2 de mentor Dr. Harry van der Heijden Gecommitteerde Drs. D. J. Dubbeling Externe mentor Hans Biemans (Rabobank) II P a g i n a

4 III P a g i n a

5 Voorwoord Voor u ligt het afstudeeronderzoek van Thomas Dekker, getiteld Invloed van de energetische prestatie op de woningwaarde. Dit rapport is het resultaat van mijn afstudeeronderzoek voor de faculteit bouwkunde aan de Technische Universiteit Delft. Binnen de faculteit is het onderzoek uitgevoerd voor de masterrichting Real Estate & Housing met als specialisatie laboratory Housing. Het verduurzamen van de bestaande woningvoorraad is een actueel onderwerp. De ontwikkelingen op de woningmarkt gaan zo snel dat ik genoodzaakt was om de gehele aanleiding van dit onderzoek na een half jaar te herschrijven. Deze snelle ontwikkelingen in de woningmarkt maken het wat lastiger om een onderzoek goed uit te voeren, maar dit maakt het ook een interessant onderwerp. Vele marktpartijen willen dan ook aan de slag om de woningvoorraad te verduurzamen. Toch lijken veel marktpartijen te blijven steken in het ontwikkelen van nieuwe informatie en kennis, terwijl er juist stappen gezet moeten worden. Dit sluit aan bij een uitspraak van de Amerikaanse dichter Robert Frost: Er is genoeg informatie en kennis in de wereld, laten we die boom gaan planten In het afgelopen jaar is dit onderzoek onder begeleiding van professor Anke van Hal en dr. Harry van der Heijden tot stand gekomen. Ik wil hen beide heel erg bedanken voor de ondersteuning en inhoudelijke begeleiding van mijn afstudeerscriptie. Ik waardeer het daarnaast zeer dat elke letter van het onderzoek altijd gelezen is. Daarnaast wil ik Hans Biemans graag bedanken omdat hij het mogelijk heeft gemaakt dit onderzoek bij de Rabobank te kunnen uitvoeren. Ik wil ook graag de respondenten bedanken die hebben meegewerkt aan de interviews en dit onderzoek mogelijk hebben gemaakt. Ten slotte wil ik graag mijn vriendin, huisgenoten en ouders bedanken voor hun bijdrage en ondersteuning tijdens dit proces. Thomas Dekker 24 juni 2014, Delft IV P a g i n a

6 Samenvatting Ondanks alle ontwikkeling om meer energie te besparen in bestaande woningen, investeren woningeigenaren nog steeds niet massaal in energiebesparende maatregelen. Eén van de redenen is dat energiebesparende maatregelen nog weinig invloed hebben op de verkoopprijs van een woning. Zou dit wel het geval zijn, dan kan het financiële plaatje een stuk gunstiger uitvallen om te investeren in energiebesparende maatregelen. 1. Aanleiding De woningmarkt bevindt zich in een dynamisch proces, waarbij het verduurzamen van de woningmarkt een steeds belangrijkere rol is gaan spelen. Het laatste jaar hebben veel veranderingen plaats gevonden op het gebied van energiebesparing in de bestaande woningvoorraad. Dit heeft volgens Rotmans (2011) voornamelijk te maken met het gegeven dat we ons bevinden in een transitie van een samenleving gericht op fossiele brandstof naar een duurzame samenleving. Wij bevinden ons op dit moment binnen die transitie op een kantelpunt, waarop het energieverbruik van de bestaande woningen een grote invloed heeft. De bestaande woningenvoorraad verbruikt ruim 40% van het totale energieverbruik (ECN, 2013a). Waarom er juist nu sprake is van het kantelpunt voor de woningmarkt heeft drie aanleidingen: 1. Het energieakkoord is afgesloten in september 2013 (SER, 2013); 2. De hoge prioriteit die gegeven wordt aan de opgave, doordat de bouwsector momenteel een moeilijke tijd doormaakt (Brinkman, 2013); 3. Het energieverbruik van de individuele eigenaar bewoner gaat een steeds belangrijkere rol spelen (AgentschapNL, 2013a). Deze transitie is gestart in de jaren 80 en zal nog zeker tientallen jaren doorlopen. Echter, doordat we ons nu op een kantelpunt bevinden, kan de transitie naar een duurzame samenleving versneld worden. 2. Doel In dit onderzoek wordt onderzocht in welke mate de energetische prestatie van een woning beter tot uitdrukking kan komen in de verkoopprijs van een woning. Het proces van waardebepaling wat ten grondslag ligt aan de totstandkoming van de verkoopprijs van een woning wordt bekeken. Daarbij ligt de focus van het onderzoek op de actoren die deel uitmaken van het waardebepalingsproces. Dit zijn de taxateur, de makelaar, de bank (als geldverstrekker) en de overheid. Deze actoren houden nog nauwelijks rekening met de energetische prestatie in het waardebepalingsproces van woningen. Dit komt volgens Aveline, Loorbach, and Witkamp (2011) doordat er een circle of blame bestaat tussen deze actoren. Dit is een vicieuze cirkel, waarbij de actoren een afwachtende houding aannemen. Om de energetische prestatie beter tot uitdrukking te laten komen in het proces van waardebepaling, zal deze circle of blame doorbroken moeten worden. Dit is geformuleerd in de volgende hoofdvraag: Hoe kan de energetische prestatie van woningen beter tot uitdrukking komen in het proces van waardebepaling van woningen? V P a g i n a

7 3. Onderzoeksaanpak Om de hoofdvraag te kunnen beantwoorden is er een theoretisch onderzoek en een empirisch onderzoek gedaan. In het theoretisch onderzoek is gekeken naar het proces van waardebepaling, wat antwoord geeft op de eerst twee subvragen: a. Wat wordt verstaan onder waardebepaling? b. Hoe verloopt het proces van waardebepaling van woningen in Nederland? In het empirische onderzoek is gebruik gemaakt van diepte interviews met experts en groepsbijeenkomsten van platform 31. De kwalitatieve data die dat opleverde zijn met behulp van de netwerkanalyse en de daarbij behorende pair analyse van Diepenmaat geanalyseerd. Dit geeft antwoord op de volgende subvragen: c. Hoe komt de energetische prestatie tot uitdrukking in het huidige proces van waardebepaling? d. Welke belangen hebben de actoren om de energetische prestatie als component in het proces van het bepalen van woningwaarde beter tot uitdrukking te laten komen? e. Welke kansen en knelpunten doen zich voor als de energetische prestatie beter tot uitdrukking komt in dit proces? f. Hoe zijn deze knelpunten op te lossen of de kansen te versterken? Tenslotte zijn de uitkomsten van de analyse teruggekoppeld aan de respondenten, om aanbevelingen en conclusies te generen die aansluiten bij de praktijk. Dit resulteert in de laatste subvraag: g. Wat is volgens de actoren het effect van de onderzoeksbevindingen met betrekking tot de toepassing van de energetische prestatie in het proces van waardebepaling? Figuur 1: onderzoeksmodel VI P a g i n a

8 4. De belangrijkste bevindingen Aan de hand van de subvragen worden de belangrijkste bevinden getoond, die bijdragen aan het beantwoorden van de hoofdvraag. a. Wat wordt verstaan onder waardebepaling? Uit het theoretische onderzoek is gebleken dat er een verschil in benadering bestaat van het begrip waarde. Daarnaast is het proces van waardebepaling omschreven, wat ten grondslag ligt aan de totstandkoming van de verkoopprijs van een woning. Het verschil in benadering van het begrip waarde kunnen we opdelen aan de hand van twee verschillende markten, de concrete markt en de theoretische markt. De theoretische markt wordt gebruikt om op een abstracte manier naar de concrete markt te kijken, zodat we de marktwerking op de concrete markt beter begrijpen. Op basis van dit principe heeft ter Have (1992) een onderscheid gemaakt tussen marktprijs en de marktwaarde. De marktprijs, is de verkoopprijs (vraag en aanbod). De marktwaarde, is een abstracte waarde (bepaald onder perfecte condities). De marktwaarde wordt bepaald op basis van alle beschikbare informatie die invloed heeft op de waarde van de woning. Hierin zou de impact van al deze informatie verdisconteerd moeten zijn, waaronder de informatie over energiebesparende maatregelen, zoals rendementen en voordelen. De marktwaarde wordt bepaald door een taxateur. De marktprijs daarentegen is de waarde die een consument betaalt voor een woning en wordt bepaald door vraag en aanbod. Figuur 2: Het verschil tussen marktprijs en marktwaarde Om de huidige woningmarkt goed te kunnen bestuderen en het begrip waarde goed te kunnen plaatsen, wordt uitgegaan van één van de basis theorieën van de economie; de neoklassieke economische theorie. Deze theorie gaat uit van drie belangrijke punten (Groenewegen, 2004): Mensen denken altijd rationeel; De consument wil het nut maximaliseren; Handelen op basis van volledige en relevante informatie. Wanneer middels deze punten de marktwaarde wordt bepaald, is het te verwachten dat ook de energetische waarde wordt meegenomen. Immers levert een investering in energiebesparende maatregelen een energiebesparing op en kan dit ten goede komen van het wooncomfort. Toch is de consument nog nauwelijks bereid om een hogere marktprijs te betalen, met name omdat zij de toegevoegde waarde niet in kunnen schatten. Hiervoor is volledige en relevante informatie gewenst over de energiebesparende maatregelen. Deze toegevoegde waarde kan vertaald worden in de toekomstige waarde: dat is de toekomstige besparing op de energierekening en de toegevoegde waarde die na een periode van tijd verzilverd wordt. De toekomstige waarde wordt verdisconteert in de marktwaarde en zou ook tot uitdrukking moeten komen in de marktprijs. Het verschil aan VII P a g i n a

9 informatie tussen de marktwaarde en de marktprijs noemen we informatie asymmetrie. Deze informatie asymmetrie zou opgeheven moeten worden door middel van betere informatievoorziening. Het is aan de actoren uit het proces van waardebepaling om volledige en relevante informatie aan de consument te leveren. Dit gebeurt in het huidige proces nog onvoldoende door de circle of blame : actoren wijzen naar elkaar als het gaat om wie de eerste stap dient te nemen. De circle of blame zal doorbroken moeten worden om de informatie asymmetrie over de toekomstige waarde en comfort voordelen op te heffen, zodat de marktprijs zich meer gaat gedragen naar de marktwaarde. b. Hoe verloopt het proces van waardebepaling? Het proces van waardebepaling wordt bepaald door verschillende actoren. Na aanleiding van de literatuurstudie wordt in figuur 3 het huidige proces weergeven. De volgende actoren zijn hierin betrokken: De consument; De taxateur; De bank als geldverstrekker; De makelaar; De overheid. In het model is goed te zien dat er drie informatie stromen zijn, enerzijds via de bank over de financiële voorwaarde en anderzijds via de makelaar betreffende een indicatie van de waarde en overige informatiestromen over de woning. Deze twee stromen verzorgen de informatie die nodig is voor de consument om de marktprijs te bepalen. Een derde stroom is de taxatie van de woning, wat resulteert in een marktwaarde. Het is van belang om te beseffen dat de uiteindelijk waarde van de woning bepaald wordt door de marktprijs. figuur 3: Proces van waardebepaling (eigen ill.) c. Hoe komt de energetische prestatie tot uitdrukking in het huidige proces en wat is het belang? Tijdens de interviews en de netwerkanalyse is in het empirische onderzoek omschreven wat het belang van de actoren is om de energieprestatie mee te nemen in het proces van waardebepaling. Consument De consument heeft geen directe invloed op het proces van waardebepaling, maar heeft wel invloed op de marktprijs. Voor de consument is het van belang om de juiste informatie over de voordelen en financiële gevolgen te verkrijgen. Hierdoor zullen investeringen in energiebesparende maatregelen een direct effect hebben op de marktprijs van de woning en de maandlasten. Dit stimuleert VIII P a g i n a

10 consumenten om te investeren in de woning. Daarnaast zouden consumenten door betere informatievoorziening beter in staat zijn om een kosten baten analyse maken. Taxateur De taxateur heeft één belang: namelijk het vaststellen van een marktconforme waarde in het economisch verkeer. Dit betekent dat de taxateur er baat bij heeft als er een eenduidige methode in de taxatie wordt toegevoegd, zodat alle taxateurs een gelijke waarde kunnen toeschrijven aan energiebesparende maatregelen. Bank De bank heeft belang bij een marktconforme waardebepaling en een verantwoorde financiering door de zorgplicht. Maar de bank heeft ook belang bij de toekomstige waarde van het onderpand, welke bepaald wordt door het onderhoudsniveau en de energetische prestatie. Door te investeren in het onderpand wordt het risico op de hypothecaire lening verkleind. Daarnaast heeft de bank baat bij het verlagen van de maandlasten voor de consument, vanuit MVO oogpunt, maar ook om hogere hypotheeklasten te dragen. De hogere hypotheek kan weer geïnvesteerd worden in de woning. Makelaar De rol van de makelaar zal veranderen door het digitaliseren van de markt. De makelaar heeft er dus belang bij om zijn dienstverlening uit te breiden om zeker te zijn van werk in de toekomst. 5. Welke kansen en knelpunten doen zich voor als de energetische prestatie beter tot uitdrukking komt in dit proces? Gekeken vanuit het belang van de actoren bekeken zullen er kansen en knelpunten ontstaan, wanneer de energetische prestatie beter tot uitdrukking komt in het proces van waardebepaling. Tijdens de interviews is er gevraagd aan de actoren welke kansen en knelpunten zij kunnen identificeren en hoe dit versterkt of opgelost kan worden. De resultaten gebaseerd op de interviews en netwerkanalyse zijn ondergebracht in de volgende zeven hoofdpunten: 1. Informatie asymmetrie opheffen: Alle actoren hebben er baat bij als de informatie asymmetrie op het gebied van energiebesparende maatregelen wordt verkleind. Dan pas ontstaat er een actieve vraag naar producten en diensten, die de marktactoren kunnen leveren. 2. Verschil tussen marktprijs en marktwaarde verminderen: Verschillende actoren kunnen er belang bij hebben als de energetische prestatie beter tot uitdrukking komt in de marktprijs. Bijvoorbeeld de bank en taxateur die er belang bij hebben om een marktconforme marktwaarde te bepalen. De meeste actoren zullen hun kennis over de energetische prestatie moeten verbeteren voordat de energetische prestatie meegenomen kan worden in hun service of producten. Voornamelijk taxateurs en makelaars die direct de consument informeren, zullen hun kennis over energiebesparende maatregelen moeten verbeteren. Dit kan bijvoorbeeld door middel van permanente educatie. 3. Taxatie protocol aanpassen: In het taxatieprotocol is het noodzaak om een uniforme rekenmethode op te nemen, waarmee alle taxateurs op een eenduidige manier een waarde kunnen toekennen aan energiebesparende maatregelen. IX P a g i n a

11 4. Financieringsmogelijkheden vergroten: Er zijn enkele mogelijkheden om energiebesparende maatregelen te financieren. Dit is nu nog een knelpunt omdat het nog ontbreekt aan genoeg financieringsmogelijkheden. Dit is een kans voor een geldverstrekkers zoals de bank om meer financieringsmogelijkheden te creëren, zodat die bank een marktleidersrol kan innemen. 5. Makelaar en hypotheekadviseur: Beiden actoren krijgen een nieuwe rol door digitalisering van de woningmarkt. Er zijn kansen om hun dienstverlening verder uit te breiden en te focussen op een adviserende rol. Kennis over energiebesparende maatregelen kan hier aan bijdragen. Als ze dat niet doen, zal er minder werk zijn in de toekomst. 6. Relatie tussen de energetische prestatie en de bouwtechnische kwaliteit vergroten: Woningen die goed onderhouden zijn en daarmee up to date zijn, worden sneller verkocht dan woningen die slecht zijn onderhouden. Er is een relatie te leggen tussen niveau van de bouwkundige kwaliteit en de energetische prestatie. Slecht onderhouden woningen zijn vaak ook energie onzuinig. Deze woningen zullen langer te koop staan en daardoor gedwongen om voor een lagere marktprijs te verkopen. Wanneer de energetische prestatie beter tot uitdrukking komt in de marktprijs, kunnen woningen met een goede energetische prestatie in waarde stijgen. Maar woningen met een slechte energetische prestatie kunnen ook in waarde dalen. 7. Mogelijke Invloed van de overheid: Mocht de markt zelf niet in staat te zijn om het waardebepalingsproces aan te passen, dan kan de overheid nog ingrijpen door middel van regulering en stimulering. De overheid heeft verschillende mogelijkheden om dit proces te stimuleren, bijvoorbeeld de WOZ waarde te koppelen aan de energetische prestatie. Op basis van het OZB tarief kunnen consumenten belastingvoordeel krijgen in een energiezuinig huis of belasting betalen in een energie onzuinig huis. Het is ook mogelijk om het verplicht aanleveren van een energielabel te gaan handhaven. 6. Conclusie Nadat de belangen per actor bekend zijn en de daarop volgende kansen en knelpunten omschreven zijn, kan er antwoord worden gegeven op de hoofdvraag. Hoe kan de energetische prestatie van woningen beter tot uitdrukking komen in het proces van waardebepaling van woningen? De energetische prestatie kan beter tot uitdrukking komen, wanneer de circle of blame doorbroken wordt. Dan pas kunnen de actoren in het proces van waardebepaling volledige en relevante informatie over de toekomstige waarde en comfortvoordelen leveren aan de consument. Hiermee wordt de informatie asymmetrie opgeheven, zodat de marktprijs zich meer gaat gedragen naar de marktwaarde. Dit resulteert in het beter tot uitdrukking komen van de energetische prestatie in de marktprijs, omdat de consument beter de toekomstige waarde kan inschatten. X P a g i n a

12 Hoe kan deze cirlce of blame doorbroken worden? Daarbij komen direct vragen op zoals hoe moet dit gebeuren?, wie neemt hierin initiatief? en wat is zijn belang daarbij?. Dit is weergegeven in het volgende stappenplan: Informatie toevoegen De belangrijkste voorwaarden om überhaupt de circle of blame te kunnen doorbreken, is de volledige informatie. Het hele proces van waardebepaling is gebaseerd op de informatie over de woning, omdat door die informatie de marktwaarde en marktprijs wordt bepaald. De algemene informatie over een woning waarop de waarde is gebaseerd, is vaak bij zowel de marktactoren als de consument bekend. De informatie over energiebesparende maatregelen ontbreekt over het algemeen nog bij zowel de marktactoren als consumenten. Met name voor de marktactoren is het nodig om hun kennisniveau te verbeteren. Dit kan bijvoorbeeld door opleidingen te volgen of kennis in te huren. De consument krijgt algemene informatie over energie besparende maatregelen via verschillende kanalen, zoals bijvoorbeeld producenten, installateurs, bouwers, adviseurs, energie bedrijven of overheid. De informatie die invloed heeft op de waarde van de woning, dient door de marktactoren gebundeld te worden aangeleverd. De consument kan die specifieke informatie dan gebruiken bij het bepalen van de marktprijs. Dit is een traject wat nog vele jaren nodig heeft. Door een goede informatie voorziening alleen wordt de circle of blame nog niet doorbroken. Daarvoor zijn ook de volgende drie stappen nodig: 1. Toepassen in de taxatie Taxateurs zullen de waardering van energiebesparende maatregelen op een eenduidige manier in het taxatierapport mee moeten nemen om een marktconforme marktwaarde te kunnen bepalen. Hiervoor is een tool nodig die in het modeltaxatierapport opgenomen kan worden, zodat alle taxateurs dit kunnen gebruiken. De taxateur heeft hier belang bij, omdat zij een marktconforme waarde moet bepalen in een tijd waar energiebesparende maatregelen een steeds grotere rol gaan spelen. 2. Financieringsmogelijkheden uitbreiden Banken zouden op basis van de taxatie meer financiële producten moeten leveren, die het mogelijk maken voor de consument om op meerdere manieren energiebesparende maatregelen te financieren. Dit zou kunnen met een product gebaseerd op een groenfinanciering, waarmee een rentekorting wordt afgegeven. Ook zouden in samenwerking met het AFM en NIBUD zouden nieuwe regelingen opgezet kunnen worden op basis van de totale woonlasten en potentiele besparing, waarbij meer financieringsruimte ontstaat. De bank heeft hier belang bij omdat dit aansluit bij hun klantbehoeftes, het onderpand van de hypotheek verbetert en dit gebruikt kan worden als marketing. 3. Informatie toepassen Wanneer de energetische prestatie een plek krijgt in het taxatierapport en de bank hier passende producten voor kan ontwikkelen, is het aan de makelaar en hypotheekadviseur om deze informatie naar de consument te brengen. Zij zijn de partij die in een vroeg stadium van het aankoop of verbouwproces de consument kunnen informeren. Dit kan een uitbreiding zijn op de dienstverlening van makelaars aan hypotheekadviseurs, mede doordat hun beroep door het digitaliseren zal veranderen. XI P a g i n a

13 Mochten de marktactoren er niet in slagen om de energetische prestatie beter tot uitdrukking te laten komen, dan heeft de overheid nog de optie om het kader aan te passen waarin het proces van waardebepaling zich afspeelt. De overheid heeft er ook baat bij dat het goed tot uitdrukking komt, zowel vanuit de maatschappelijke doelstellingen om energie te besparen als de afspraken met Europa. Eén van de mogelijkheden die voortvloeien uit het empirisch onderzoek is de differentiatie van de OZB op basis van het energielabel. Daarnaast zou de overheid kunnen gaan handhaven op de verplichting om een energielabel aan te leveren bij een transactie. XII P a g i n a

14 English summary Despite all current developments in order to save energy in existing homes, homeowners still don not invest in energy saving measurements. One of the reasons is that energy saving measures have little impact on the selling price of a home. If it had impact, the financial picture could me a lot more favourable to invest in energy saving measures. 1. Introduction The housing market is in a dynamic process in which the sustainability level of the housing market has an increasingly important role. Many changes have taken place to save energy in the existing housing stock the last year. According to Rotmans (2011) this is mainly due to the fact that we are in a transition from a society based on fossil fuels to a sustainable society. We are currently at the tipping point of that transition, the energy consumption of existing homes has a great influence on that transition. The existing housing stock will consume more than 40% of the total energy consumption (ECN, 2013a). Why we are at the tipping point for the housing market, has three reasons: 1. The government has signed an agreement to save energy in September 2013 (SER, 2013); 2. The high priority given to the task, because the construction industry is going through a difficult time (Brinkman, 2013); 3. Energy consumption of the individual owner occupier will play an increasingly important role (Agency, 2013a). This transition began in the 80's and will certainly continue for decades. However, as we are now at a tipping point, the transition to a sustainable society can be accelerated. 2. Aim This study examines the extent to which the energy performance of a house could be better expressed in the market price of a home. The focus lies on the process of valuation which underlies the formation of the market price of a home. The focus of this research, is on the actors who are part of the valuation process. These are the appraiser, the broker, the bank and the government. These actors take hardly the energetic performance into account in the valuation process of housing. This is according to Aveline et al (2011) due to the existing of a 'circle of blame' between these actors. This is a vicious circle, in which the actors take a passive role. The circle of blame has to be broken in order to implement the energy performance into the process of valuation. This is formulated in the following main question: "How the energy performance of homes can be better expressed in the process of valuation of homes?" XIII P a g i n a

15 3. Research Approach To be able to answer the main question, a theoretical research and empirical research has been carried out. In the theoretical study we looked at the process of valuation, which will answers the first two sub questions: a. What is meant by valuation? b. How occurs the process of valuation of homes in the Netherlands? In the empirical study we using in depth interviews with experts and groupmeetings of platform 31. Qualitative data that yielded are analyzed using the network analysis and the corresponding pair analysis of Diepenmaat. This answers the following sub questions: c. How is the energy performance expressed in the current process of valuation? d. What interests has the actors to better express the energetic performance as a component in the process of valuation? e. What opportunities and problems arise when the energy performance is better expressed in this process? f. How to solve these problems or to strengthen the opportunities? Finally, the results of the analysis fed back to the respondents, to generatea set of conclusions and recommendations which are in line with the practice. This results in the last sub question: g. What is in accordance to the actors, the effect of the results regarding to the application of the energy performance in the process of valuation? XIV P a g i n a

16 4. The main findings Based on the sub questions, the most important findings are shown, which contribute to answer the main question. a. What is meant by a valuation? The theoretical study has shown that there are differences in approach in the term 'value'. Additionally, the process of valuation is described, which underlies the development of the market price of a home. The difference in approach to the term value, we can divide two different markets, the actual market and the theoretical market. The theoretical market is used to look at an abstract way to the actual market, so we can better understand the actual market. Based on this principle ter Have (1992) has made a distinguishes between market price and the market value: The marketprice, the sale price (supply and demand). The marketvalue, is an abstract value (determined under perfect conditions). The market value is determined based on all available information that affects the value of the home. This should be including information on energy saving measures, such as returns and benefits. The market value is determined by an appraiser. The marketprice is the sale price which consumer pays for a home and is determined by supply and demand. In order to study the current housing market and be able to place the term value, we base this on one of the fundamental theories of economics; neoclassical economic theory. This theory is based on three key points (Groenewegen, 2004): People always think rationally; Consumers want to maximize the utility; Acting on the basis of full and relevant information. Using these points to value a house, it is expected that the energy value will be taken into account. After all, an investment in energy saving measures, saves energy and has comfort benefits. Yet consumers are hardly willing to invest, especially because they cannot estimate the added value. This requires full and relevant information about the desired energy saving measures. This added value can be translated into a future value, that is the future energy saving and the added value after a period of time when it is cashed. The future value will be taken expressed into the marketvalue and should be expressed in the marketprice. The difference of information between the marketvalue and the marketprices is called information asymmetry. This information asymmetry would be eliminated by providing full and relevant information. It is up to actors to provide the full and relevant information to the consumers. In the current valuation process this happens still insufficient, due to the cirlce of blame. Actors don not get into action when the first steps have to be taken. The circle XV P a g i n a

17 of blame should to be broken, by eliminating the information asymmetry about the future value and comfort advantages. b. What is the process of valuation? The process of valuation is determined by different actors. In figure 3 the current process is show. The following actors are involved: Consumers; The appraiser; The bank as a lender; The broker; The government. In this model we can see clearly three information flows. One is through the bank and is about the financial condition, the second one is through the broker and is about the indication of the marketvalue. These two flows provide the information necessary for the consumer to determine the marketprice. A third informationflow is the valuation of the property, resulting in a marketvalue. It is important to realize that the ultimate value of the property is determined by the market. c. How does the energy performance reflected in the current process and what is the significance? During the interviews and network analysis of the empirical research, the interest of every actor is described why they should express the energy performance better in the process of valuation. Consumer The consumer has no direct influence on the process of valuation, but it does impact on the marketprices. For the consumer, it is important to obtain the correct information, concerning the benefits and financial implications. As a result, investment in energy saving measures will have a direct effect on the market price of the house and the monthly payments. This encourages consumers to invest in the home. In addition, consumers would be better able to make a cost benefit analysis based on the information. Appraiser The appraiser has only one interest: namely to establishing a marketvalue in the course of trade. This means that the appraiser benefits from an unambiguous method of valuation, to determine the value of energy saving measures. Bank The bank has an interest in an accurate marketvalue. But the bank also has an interest in the future XVI P a g i n a

18 value of the collateral, which is determined by the level of maintenance and energy performance. By investing in the collateral, the risk of the mortgage will reduce. In addition, the bank benefits from lowering the monthly payments for the consumer, from a CSR perspective. Broker The role of the broker will change by the digitizing market. The agency has therefore interests to expand his services to be sure of work in the future. d. Which opportunities and problems arise when the energy performance is better reflected in this process? Looking from the perspective of the actors there will arise opportunities and problems, when the energy performance is better reflected in the process of valuation. During the interviews, we asked the actors what they can identify as opportunities and constraints and how it can be strengthened or dissolved. The results are based on interviews and network analysis are divided into the following seven elements: 1. Eliminate the information asymmetry: All actors will benefit, as the information asymmetry about energy saving measures is reduced. Only then there will be an active demand for energy saving products and services. 2. Reducing difference between market price and market value: Different actors have an interest in reflecting the energy performance better in the marketprice. For example, the bank and the appraiser both have an interest to determine market based marketvalue. Most players will have to improve their information about the energy performance before they can express the energy performance into their service or products. Mainly appraisers and brokers who immediately inform the consumer will have to improve their information. 3. Adjust appraiser protocol: In the appraiser protocol an unambiguous method is needed to value the energie saving measurements. With that method appraiser could value energie saving measurements with the same method. 4. Increase of funding possibilities: There are only a few ways to finance energy saving measures. This is a problem because it still lacks sufficient funding. This is an opportunity for lenders such as the bank to create new financial product. 5. Broker and mortgage consultant.: Both players have a new role in the digitization of the housing market. There are opportunities to expand their service and focus on an advisory role. Knowledge about energy saving measures can contribute here. If they do adept their services, there will be less work in the future. XVII P a g i n a

19 6. Relation between the energy performance and structural quality.: Houses that are well maintained and which are up to date, are sold faster than homes that are poorly maintained. There is a link between the level of structural quality and the energy performance. Poorly maintained homes are often energy inefficient. These homes will take longer to sell and therefore forced to a lower marketprice. When the energy performance is better reflected in the marketvalue, homes can increase in value when they have a good energy performance. 7. Potential influence of the government: The government has several options to encourage, for example linking the energetic performance to de WOZ value. Based on the property tax, can pay less or more tax depending on the energy performance of their house. 6. Conclusion After the interests of each actor is known and subsequent opportunities and constraints are defined, we can provide an answer to the main question. "How the energy performance of homes can be better reflected in the process of valuation of homes?" The energy performance can only be expressed when the 'circle of blame' is broken. Only then the actors in the process of valuation can provide complete and relevant information about the future value and comfort benefits to consumers. The information asymmetry has to be eliminated. This results in a better reflection of the energy performance in the marketvalue. How can this be "cirlce of blame" be broken? Some questions pops up, such as 'how to do this?', 'Who takes the initiative? And what is the interest?' This is shown in the following steps: Add Information The main conditions for breaking the 'circle of blame' is complete information. The whole process of valuation is based on information about the property, because the marketvalue and marketprice are based on that information. The information on energy saving measures is generally missing, both information for the market actors and consumers. In particular the information for the market actors needs improvement. This knowledge could trained or hire the knowledge. Consumers receive general information on energy saving measures through various channels, such as manufacturers, installers, builders, consultants, energy companies or government. The information that affects the value of the home, must be collected by the market actors and provided to the consumer. This information can be used to determine the marketprice. But by just providing the right information will not break the "circle of blame". For this you will need the following three steps: 1. Apply into the valuation Appraisers will have to take the energy saving measures in a uniform way in account. To do this a tool is necessary in a valuation model, which could be uses by all appraisers. This is in line with the interest of the appraisers, because they have to establishing a marketvalue in the course of trade in a time the focus on energy saving will only increase. XVIII P a g i n a

20 2. Expand Funding possibilities Banks should provide more financial products, to make it for the consumer possible to invest in energy saving measurements. In collaboration with the AFM and NIBUD, new arrangements could be made based on the total housing costs and potential savings. The bank has an interest in this, because it meets their customers' needs, the pledge increase of the mortgage and this can be used in the marketing. 3. Applying Information When the energy performance is adopted in the appraisal report and the bank have appropriate financial products, it is up to the broker and mortgage advisor to bring this information to the consumer. They are the first to consult in the proces of purchasing a house. This could be an extension of the services provided by brokers and mortgage advisers. If market actors fail to implement the energy performance, the government has the option to adjust or intervene into the process of valuation. The government has also interest to expressed the energy performance in the marktprice, both from the social perspective and because of the agreements with Europe. One of the possibilities to intervene is making a differentiation of the property tax based on the energyperformance. In addition, the government could also start enforcing the obligation to deliver an energy label. XIX P a g i n a

21 Inhoud Colofon... II Voorwoord... IV Samenvatting... V English summary... XIII Leeswijzer... XXIV Begrippenlijst:... XXV H1. Aanleiding en vraagstelling Aanleiding Probleemstelling Doelstelling Eindproduct en doelstelling Onderzoeksvraag Relevantie van het onderzoek Maatschappelijke relevantie Wetenschappelijke relevantie Persoonlijke motivatie H2. Onderzoeksopzet Onderzoeksproces Onderzoeksmethodologie Literatuuronderzoek: Empirisch onderzoek Data analyse Terugkoppeling H3. Het proces van waardebepaling Het begrip waarde Inleiding: Marktwerking Het begrip waarde Neoklassieke economische theorie Grondslag van het begrip waarde Methode om waarde te bepalen Beantwoording subvraag Het proces van waarde bepalen in Nederland XX P a g i n a

22 3.2.1 Inleiding Beschrijving actoren Beantwoording van subvraag H4. De energetische prestatie bij de waardebepaling Hoe is de energetische prestatie verankerd in het huidige proces? Inleiding Definitie energetisch prestatie Energetische prestatie in het huidige proces van waardebepaling Beantwoording subvraag Het belang van de actoren Inleiding Belang Consument Belang Taxateur Belang Banken Belang Makelaar Beantwoording subvraag De kansen en knelpunten van de energetische prestatie Inleiding Kansen Knelpunten Beantwoorden subvraag Kansen versterken en knelpunten oplossen Inleiding Versterken van de kansen Oplossen van de knelpunten Beantwoorden subvraag H5. Terugkoppeling Reactie van de actoren op de huidige ontwikkelingen Inleiding Control panel Beantwoorden subvraag H6. Conclusie en aanbevelingen Inleiding Conclusies subvragen XXI P a g i n a

23 6.3 Conclusie hoofdvraag Aanbevelingen actoren H7. Reflectie en aanbevelingen voor verder onderzoek Reflectie Reflectie Multi actor analyse Omschrijven toepassingen Multi actor analyse als wetenschappelijke theorie Sterke punten en tekortkomingen Aanbevelingen aan Diepenmaat Reflectie economische theorie (rationeel denken) Discussie rationeel denken Rationeel denken in de onderzoek Aanbevelingen voor verder onderzoek H8. Epiloog Literatuurlijst: Bijlage: Bijlage 1: Afstudeerorganisatie Bijlage 2: Overzicht verschillende actoren koopproces Bijlage 3: Welvaartstheorie Bijlage 4: Prijstheorie Bijlage 5: Definitie energetische prestatie Bijlage 6: Interview schema Bijlage 7: Overzicht van de respondenten XXII P a g i n a

24 XXIII P a g i n a

25 Leeswijzer Dit rapport bestaat uit acht hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk wordt de aanleiding beschreven van dit onderzoek. Uit deze aanleiding vloeit de probleemstelling voort en is de hoofdvraag geformuleerd. In hoofdstuk twee wordt ingegaan op de onderzoeksaanpak van dit onderzoek. Er wordt beschreven hoe het onderzoek is opgebouwd en welke methodes zijn gebruikt per subvraag. In hoofdstuk drie wordt het begrip waarde doormiddel van een theoretisch onderzoek omschreven. Aan de hand van de neo klassieke economische theorie wordt de waarde bepaling van een woning omschreven. Daarnaast wordt het proces van waardebepaling omschreven en welke marktactoren hierbij een rol spelen. In hoofdstuk vier wordt op basis van een empirisch onderzoek bekeken hoe de energetische prestatie is geïmplementeerd in het huidige proces van waardebepaling. Daarnaast wordt er gekeken wat het belang is voor elke actor om de energetische prestatie mee te nemen in hun producten of diensten. Uit het empirische onderzoek zullen ook de kansen en knelpunten naar voren komen en hoe die kansen versterkt kunnen worden en knelpunten opgelost dienen te worden. In hoofdstuk vijf worden de resultaten van het empirisch onderzoek teruggekoppeld aan het control panel, die bestaat uit de geïnterviewde experts. Uit deze terugkoppeling wordt er gecheckt of de resultaten aansluiten bij de praktijk. In hoofdstuk zes worden de conclusie gegeven, door de hoofdvraag te beantwoorden. Dit resulteert in aanbevelingen per actor. Daarop sluit hoofdstuk zeven aan met de reflectie op het onderzoek en de reflectie van de twee theorieën die worden gebruikt in het onderzoek. In hoofdstuk acht wordt tenslotte een epiloog gehouden als afsluitend verhaal. XXIV P a g i n a

26 Begrippenlijst: De volgende begrippen zijn van belang om dit rapport te kunnen lezen, zodat elke lezer met elke achtergrond de zelfde interpretatie heeft van een begrip. Eigenaar bewoner: Een natuurlijk persoon die eigenaar is van een woning en deze permanent bewoont. Koper bewoner: Een natuurlijk persoon die potentieel een woning gaat kopen. Consument: De eigenaar bewoners en koper bewoner beide als een persoon gezien die een product of een dienstverlening koopt. Marktprijs: De prijs die op een reële markt doormiddel van een transactie op basis van vraag en aanbod tot stand komt (ter Have, 1992). Marktwaarde: Is een hypothetische waarde die gevormd wordt op een abstracte markt, om de opbouw van de marktprijs inzichtelijk te maken (ter Have, 1992). Transactie: Het economische begrip voor ruil, een tweezijdige overdracht van eigendomsrechten (Hazeu, 2007). Energetische prestatie: In dit onderzoek gaan we uit van de hoeveelheid energie die nodig is om de woning te verwarmen, te koelen, te verlichten en tapwater te verwarmen (AgentschapNL, 2013a). XXV P a g i n a

27 Aanleiding & Vraagstelling 1 P a g i n a

28 H1. Aanleiding en vraagstelling De Energiesprong heeft een onderzoek Duurzaam Woningwaarde laten uitvoeren. In dit onderzoek stellen zij dat de energetische prestatie van woningen nog niet voldoende wordt meegenomen in de totstandkoming van de verkoopprijs van een woning (Aveline et al., 2011). Dit betekent dat de energetische prestatie niet goed tot uitdrukking komt in het proces van waardebepaling, dat ten grondslag ligt aan de totstandkoming van de verkoopprijs. In dit onderzoek wordt daarom ingegaan op het proces van waardebepaling en hoe de energetische prestatie in dat proces beter tot uitdrukking kan komen. Met als uiteindelijk doel dat de energetische prestatie beter tot uitdrukking komt in de verkoopprijs van een woning. In onderstaande paragrafen zal het bredere kader geschetst worden, naar aanleiding van de huidige ontwikkelingen. Hieruit voortvloeiend volgt de probleemstelling en de onderzoeksvraag. 1.1 Aanleiding Sinds de start van de economische crisis in 2008 gebeurt er veel op de woningmarkt. De gemiddelde verkoopprijs van bestaande woningen is sinds de start van de crisis gedaald met gemiddeld 25% (CBS, 2013) en het aantal kooptransacties teruggelopen met 40% (Vereniging Eigen Huis, 2013). De politiek heeft sindsdien een pakket van maatregelen getroffen om de woningmarkt weer te stimuleren, zoals het verlagen van de hypotheek rente aftrek, het verlagen van de overdrachtsbelasting en een tijdelijke btw verlaging voor verbouwingen van woningen (Ministerie van Financien, 2012). Dit met als doel om mensen zekerheid te bieden over de fiscale behandeling van de eigen woning en zo het vertrouwen op de woningmarkt te helpen herstellen. Vereniging Eigen Huis (2013) gaat zelfs verder dan een herstellende markt, zij spreekt van een woningmarkt die nu sterk is veranderd. Transitie Eén van de veranderingen in de woningmarkt is de sterke focus op energiebesparing. Door de economische crisis heeft energie besparen momenteel een hoge prioriteit bij de politiek, bouwwereld en de consument (Kemp, 2012). Voor de consument ligt de focus door de crisis voornamelijk op het verlagen van de vaste lasten en daar speelt energie een grote rol in (Boonekamp & Gerdes, 2012). Door de politiek wordt de nadruk gelegd op het behalen van de internationale klimaatprestaties (Rijksoverheid, 2013a). Met name de recente ontwikkelingen, zoals het energieakkoord dat in september 2013 is gesloten (SER, 2013), hebben gezorgd voor een focus op energie besparen. In een zeer korte periode zijn er door onder andere de overheid meerdere afspraken en doelen gesteld, die grote invloed kunnen hebben op hoe men nadenkt over energiebesparing in de bestaande woningvoorraad. De inhoud van deze afspraken wordt in de volgende paragraaf beschreven. Er kan wel gesteld worden dat de gemaakte afspraken een dusdanige impact hebben dat we kunnen spreken van een transitie. Volgens (Rotmans, 2011) bevinden we ons in een transitie naar een duurzame samenleving. Deze transitie is al enige tijd gaande en we bevinden ons nu op een kantelpunt. Onder een transitie verstaat Rotmans (2000): Een structurele maatschappelijke verandering die het resultaat is van op elkaar inwerkende en elkaar versterkende ontwikkelingen op het gebied van economie, cultuur, technologie, instituties en natuur & milieu. Een voorbeeld van een 2 P a g i n a

29 maatschappelijke transitie is de overgang van kolen naar gas als warmtevoorziening voor woningen in de periode van 1960 tot 1975 (Kemp, 2012). Door de huidige focus op energiebesparing door de economische crisis en de recente ontwikkelingen kunnen we spreken van een kantelpunt, die structurele veranderingen kan veroorzaken en de transitie kan versnellen (Rotmans, 2011). Het verbeteren van de bestaande woning voorraad is één van de onderdelen van de transitie. Volgens Platform 31 (2012) is deze transitie ook hard nodig om in de komende 30 jaar de bestaande woning voorraad ingrijpend bouwkundig te verbeteren en te verduurzamen. Figuur 4: Overzicht kantelpunt transitie (Rotmans, 2011) Laatste ontwikkelingen Door de focus op energieverbruik in de bestaande woningvoorraad, kan het verduurzamen van de bestaande woningvoorraad een grote impact hebben op de transitie naar een duurzame samenleving. Dit komt doordat de woningvoorraad in Nederland ruim 40% van het totale energieverbruik voor haar rekening neemt en 30% van de totale CO₂ emissie in ons land produceert (ECN, 2013b; Sunnikka, 2005). In de afgelopen jaren zijn er schillende ontwikkelingen gaande met als doel om het energieverbruik en de CO₂ uitstoot te verminderen. Deze ontwikkelingen kunnen aanleiding geven tot een daadwerkelijke structurele verandering, en zowel de politiek, de bouwwereld en consumenten hebben invloed op deze recente ontwikkelingen. De eerste recente ontwikkeling heeft betrekking op het commitment vanuit de politiek om doelen te stellen voor het besparen van energie. Dit komt tot uitdrukking in het afsluiten van het energieakkoord in september Dit akkoord, onder leiding van de SER, is afgesloten tussen de overheid en veertig leidende bedrijven, met als doel om energie te besparen, duurzame groei en groenwerkgelegenheid te creëren (SER, 2013). Het akkoord bestaat uit 10 pijlers, met de gebouwde omgeving als één van de belangrijkste. De belangrijkste punten voor de gebouwde omgeving uit het akkoord zijn (Tigchelaar & Menkveld, 2013): 3 P a g i n a

30 Het akkoord richt zich op het bereiken van een CO₂ reductie in de gebouwde omgeving van 80% tot 95% in 2050; Er is een Nationaal EnergiebespaarFonds (NEF) voor energiebesparing in de gebouwde omgeving van 300 mln.; Subsidie van 400 mln. voor het verbeteren van sociale huurwoningen, gemiddeld energielabel B; Burgers, bedrijven en organisaties worden gestimuleerd zelf hernieuwbare energie op te wekken. Zo komt er fiscaal voordeel voor energie door coöperaties en verenigingen van eigenaren die bijvoorbeeld is opgewekt met zonnepanelen; Alle woningeigenaren krijgen een indicatief energielabel zodat ze zich bewust worden van hun energieverbruik; Het wordt mogelijk gemaakt om leningen voor energiebesparende maatregelen via de energierekening terug te betalen. Minister Blok voor Wonen en Rijksdienst kondigt in zijn brief aan de Tweede Kamer van 15 november 2013 (Blok, 2013) aan dat de Stichting Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) rond is. Dit revolverend fonds is een co financiering van de overheid, de Rabobank en ASN, zij stellen gezamenlijk 300 miljoen euro beschikbaar, waarvan 175 miljoen vanuit de Rabobank, 50 miljoen vanuit ASN en 75 miljoen vanuit de overheid. Dit fonds heeft als doel om leningen aan eigenaar bewoners te verstrekken om energiebesparende maatregelen te financieren tegen een aantrekkelijke rente. Hiermee kunnen de meest voorkomende energiebesparende maatregelen gefinancierd worden. De stichting NEF monitort het aantal leningen, het uitgeleende bedrag per lening en de maatregelen waaraan de leningen zijn besteed. Het energieakkoord is het meest actuele akkoord, echter zijn in het recente verleden ook al meer initiatieven en convenanten opgesteld om energie te besparen in de gebouwde omgeving. Een voorbeeld hiervan is het convenant Meer met Minder, met als doel om in % energie te besparen in 2,4 miljoen woningen. Het Meer met Minder convenant is een gezamenlijk initiatief van het ministerie van Binnenlandse zaken, Aedes, Bouwend Nederland, UNETO VNI, EnergieNed en VME (Rijksoverheid, 2013a). Daarnaast is er het Lenteakkoord ondertekend in april 2008, dit convenant heeft betrekking op het terugdringen van het energieverbruik in gebouwen door de toepassing van al bewezen maar nog onvoldoende in de markt toegepaste concepten en technieken voor energiebesparing. Een ander voorbeeld is de Stroomversnelling, een initiatief van een aantal grote bouwers, overheid en woningbouwcorporaties. Waarbij woningen duurzaam worden gerenoveerd met een investering van gemiddeld per woning. De huurder heeft geen energierekening meer maar dit bedrag dat gelijk is aan de energierekening wordt betaalt aan de woningbouwcorporaties, die het investeert om de woning energie neutraal te maken (Energiesprong, 2013). Vele van deze convenanten zijn weer opgenomen in het energieakkoord. Een tweede ontwikkeling is gaande in de bouwsector en heeft betrekking op het verschuiving van de focus van nieuwbouw naar het renoveren van de bestaande bouw. Waarbij de bouwsector zich steeds meer zal focussen om de bestaande woningvoorraad te verduurzamen. Er is veel belangstelling voor het hervormen van de huidige woningmarkt, mede door de economische crisis en de sterke focus op energiebesparing. Er wordt door verschillende partijen (Brinkman, 2013; Opstelten, 2013) zelfs beweert dat de opgave van het energiezuinig maken van de bestaande woningvoorraad Nederland uit de economische crisis kan halen. De bouw is één van de aanjagers 4 P a g i n a

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

AANKOOP EIGEN WONING: DIRECT GELD VAN DE BELASTINGDIENST? J.C. SUURMOND & ZN. BELASTINGADVISEURS www.jcsuurmond.nl

AANKOOP EIGEN WONING: DIRECT GELD VAN DE BELASTINGDIENST? J.C. SUURMOND & ZN. BELASTINGADVISEURS www.jcsuurmond.nl AANKOOP EIGEN WONING: DIRECT GELD VAN DE BELASTINGDIENST? J.C. SUURMOND & ZN. BELASTINGADVISEURS www.jcsuurmond.nl U hebt een eigen woning gekocht (of u bent dit van plan) De aankoop van een eigen woning

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Consumer billing Best practices

Consumer billing Best practices Consumer billing Best practices Jaap Jan Nienhuis 20 March 2013 tomorrow s transactions today Welcome 2 Titel subtitel. Auteur(s) datum voluit. Innopay BV. Alle rechten voorbehouden. Jaap Jan Nienhuis

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

EPC ESCO VME. Sven Wuyts Factor4

EPC ESCO VME. Sven Wuyts Factor4 EPC ESCO VME Sven Wuyts Factor4 Energie Prestatie Contract Energy Service COmpany Vereniging van MedeEigenaars Sven Wuyts Factor4 Factor4: Antwerpen en Amsterdam Ingenieurs en financieel experts Energiebesparingsprojecten

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Consumer survey on personal current accounts

Consumer survey on personal current accounts Consumer survey on personal current accounts April 24 GfK 24 Consumer survey on personal current accounts April 24 Table of contents. Management Summary 2. Research design. Research findings GfK 24 Consumer

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation TeleBank Contents Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation Introduction - TeleBank Automatic bank services Initiates a Dialog with

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015 Resultaten Derde Kwartaal 2015 27 oktober 2015 Kernpunten derde kwartaal 2015 2 Groeiend aantal klanten 3 Stijgende klanttevredenheid Bron: TNS NIPO. Consumenten Thuis (alle merken), Consumenten Mobiel

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Zuidoost om zich bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam te laten Testen op Soa s en Hiv A Qualitative Research

Nadere informatie

INBURGERING 2015 / 16

INBURGERING 2015 / 16 INBURGERING 2015 / 16 JAMILAA (18) HAD NOOIT GEDACHT DAT ZIJ DE NEDERLANDSE TAAL ZO SNEL ONDER DE KNIE ZOU HEBBEN. INBURGEREN? BEREID U VOOR! WIE ALS BUITENLANDER GEEN PASPOORT HEEFT VAN EEN LAND UIT DE

Nadere informatie

EFSI Info-session for the Flemish Region

EFSI Info-session for the Flemish Region EFSI Info-session for the Flemish Region Publieke financiering van infrastructuurprojecten voor transport, ziekenhuizen, onderwijs, water en energie,... Brussels, 14 September 2015 1 Eligibility voor EFSI

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Validatie van een idiografische hechtingslijst. voor volwassenen in relatie tot ZKM-affecten. Validation of an idiographic attachment list

Validatie van een idiografische hechtingslijst. voor volwassenen in relatie tot ZKM-affecten. Validation of an idiographic attachment list Validatie van een idiografische hechtingslijst voor volwassenen in relatie tot ZKM-affecten. Validation of an idiographic attachment list for adults in relation to SCM-affects. Mieke van den Boogaard van

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties WERKKOSTENREGELING Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties 2 2014 EXACT - WERKKOSTENREGELING Agenda Exact Online Exact Online Salaris De huidige Werkkostenregeling Demo

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie