delta Stadslandbouw voor tuin- en landschapsinrichters DakAkker, Rotterdam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "delta Stadslandbouw voor tuin- en landschapsinrichters DakAkker, Rotterdam"

Transcriptie

1 delta Inspiratiebron voor tuin- en landschapsinrichters 5112 > Stadslandbouw: onontgonnen terrein voor de T&L er > Eetbaar groen op het dak > Bruisende multiculturele moestuinen > Smakelijke landschappen > Nieuwe bestemming braakliggende terreinen Stadslandbouw DakAkker, Rotterdam

2 Hbo-opleiding in deeltijd Een groene ervaring Ben jij op zoek naar een uitdaging in het beroepenveld van Tuinen landschapsinrichting? Of heb je al een mbo-diploma op het gebied van tuin- en landschapsinrichting en wil je hogerop? Dan hebben wij twee hbo-deeltijdopleidingen! Je kunt de tweejarige Associate degree Tuin- en landschapsinrichting volgen en je bent na twee jaar klaar voor de arbeidsmarkt. Of je volgt de vierjarige bacheloropleiding en sluit af met een bachelordiploma. Eén dag in de week volg je lessen en thuis werk je verder aan opdrachten. Allemaal met als doel om jouw droom om te werken als tuin- en landschapsinrichter te verwezenlijken. Voor jou is het een uitdaging om parkeren, landgoederen en de openbare ruimte aantrekkelijker te maken. Creativiteit, vakkennis, organisatievermogen en doorzettingsvermogen zijn essentieel om deze opleiding af te ronden. Centrale thema s binnen de opleiding zijn ontwerpen, techniek en beheer, beplanting, ecologie, stedenbouw en landschapsbouw. MEELOOP DAG 6 DONDERDAG DECEMBER Kijk op onze website voor meer informatie en meld je aan voor een meeloopdag of een open dag. Tuin- en landschapsinrichting Hogeschool Van Hall Larenstein biedt verschillende vierjarige majors in deeltijd aan: - Landschapsarchitectuur - Tuinarchitectuur - Realisatie tuin- en landschapsarchitectuur - Management buitenruimte Het 2-jarige deeltijd hbo-traject, de Associate degree, leidt op voor een specifiek functieprofiel. Je kunt kiezen voor assistent ontwerper/ visualisator, assistent werkvoorbereider of beheerder openbare ruimte.

3 delta November 2012 Tussen tijdelijk en duurzaam De Prijsvraag Hoe smaakt jouw tuin? Column: Contradictio in terminis Uitgelicht: Burgerparticipatie Berichten Studentenprojecten Stadslandbouw Ooit waren stad en land onlosmakelijk met elkaar verbonden. Binnen de veilige muren werd op het marktplein producten uit de omringende landerijen verhandeld. Met de komst van de industriële revolutie konden steden uitbreiden en was de relatie met het achterland niet meer nodig. De stedelingen raakten losgekoppeld van dit voedsellandschap. Tegenwoordig vraag je je af of kinderen nog wel weten dat een hamburger afkomstig is van een koe in plaats van de McDonald s. De behoefte aan eerlijk en herkenbaar voedsel groeit als tegenreactie op vervreemding van het platteland. In ons vakgebied (en veel daarbuiten!) zijn verschillende initiatieven om de bekoelde relatie tussen stad en landbouw een nieuw leven in te blazen. In deze Delta lees je hoe met passie gewerkt wordt aan het realiseren van (tijdelijke) moestuinen, (dak)akkers, pluk- en proeftuinen. Zo wordt niet alleen een brug geslagen tussen stad en landbouw, maar ook tussen mensen die elkaar vinden in een eetbare oase. In Arnhem Zuid werkt Bas Roodbergen samen met multiculturele bewoners in hun Bruistuin. In Amersfoort krijgen de bewoners de gelegenheid om braakliggende terreinen om te vormen tot volkstuin, vertellen Mirjam de Graaf en Henk Puijk. Dirko van der Tol en Aart Veerman realiseren een dakmoestuin in Amsterdam en een dakakker in Rotterdam. In Rotterdam is met hulp van Wolbert van Dijk een tijdelijke tuin gerealiseerd. Jan Willem van der Schans spoort de landschapsarchitecten aan tot het realiseren van meer (eetbaar) groen in de stad. Veel T&L ers geven gehoor aan deze oproep, zoals te zien is in het beeldverslag van de eigen moestuin. Wij hopen dat dit smakelijke leesvoer inspireert en naar meer smaakt! Loes Leentjes en Hans Jacobse Stadslandbouw is nog een onontgonnen terrein voor landschapsarchitecten Groente telen op daken in Amsterdam en Rotterdam Groenopbouwwerk in een Arnhemse aandachtswijk 18 Amersfoort geeft ruimte aan initiatieven van burgers voor stadslandbouw Colofon Promotieblad voor de tuin- en landschapsingenieur, een gezamenlijke uitgave van de Alumnivereniging VVA Larenstein en de opleiding Tuin- en Landschapsinrichting van Hogeschool Van Hall Larenstein te Velp Redactieadres VVA Larenstein, t.a.v. redactie Delta Postbus 351, 6880 AJ Velp tel Advertenties Annette Slotboom VVA-bureau, postbus 351, 6880 AJ Velp tel Redactie Hans Jacobse en Loes Leentjes (hoofdredactie), Pim de Bokx, Freddy van Dijken, Cornelis Haaften, Leonie Heutinck, Melanie Koning, Mieke Latijnhouwers, Marianne van Lidth de Jeude, Marleen Malais, Sjanet Niemantsverdriet, Niels Peters, Marloes Pikkemaat, Liesbeth van Rijnsbergen, Juul Scheffer, Eline van Straaten, Tamara van Tricht Eindredactie Ria Dubbeldam GAW ontwerp en communicatie, Aan dit nummer werkten mee Esther Blijleven, Wolbert van Dijk, Mirjam van der Graaf, Niek Hannink, Brechtje Horsten, Marianne Koopman, Mieke Latijnhouwers, André Menting, Lilian van Oosterhoudt, Henk Puijk, Bas Roodbergen, Jan Willem van der Schans, Maarten Schepen, Dirko van den Tol, Aart Veerman, Johan Vlug, Jon Westra Grafische vormgeving Michel Backus en Harry Harsema (GAW ontwerp en communicatie) Cover Binder Groenprojecten Drukwerk Kerckebosch Grafische Communicatie, Zeist. Delta wordt gedrukt op chloorvrij papier Oplage 2500 exemplaren Delta 51, november 2012 ISSN delta 51 3

4 Stadslandbouw geeft een plek betekenis en vertelt een verhaal: samen groenten oogsten en samen een stuk grond beheren. Dat is de grote waarde van stadslandbouw, aldus kenner Jan Willem van der Schans. Voor de landschapsarchitect ligt volgens hem hier nog een onontgonnen terrein. Stadslandbouw is nog onontgonnen terrein voor landschapsarchitect Het overkwam Jan Willem Van der Schans om op internet de leukste intellectueel in stadslandbouw Nederland te worden genoemd. Al pratend wordt snel duidelijk waarom de veranderonderzoeker, werkzaam bij het Landbouw-economisch instituut (LEI), gepassioneerd raakte over stadslandbouw. De passie waarmee hij vertelt over het eetbare landschap is onbeschrijfelijk. Veel kennis heb ik in mijn vrije avonduren vergaard en verspreid, zegt hij met enige trots. Het is allemaal begonnen toen hij tien jaar geleden met zijn kinderen in de fietskar de stad uit fietste om hen bekend te maken met stadsnatuur en het boerenland. Na meer dan één uur trappen waren zij de stad uit! Rotterdam heeft stadslandbouw nodig concludeerde hij en zo rolde hij erin door er zelf mee aan de slag te gaan. In 2009 was hij medeoprichter van de vereniging Eetbaar Rotterdam en momenteel is hij er voorzitter van. De vereniging stelt zich ten doel de voedselketen weer zichtbaar te maken in de stad. Als voedsel dichter bij huis groeit, krijgen stadsbewoners de mogelijkheid het voedselproductieproces te zien en te ervaren. Goed moment Stadslandbouw heeft het tij mee. Mensen willen terug naar de menselijke maat, naar eigen groente verbouwen, lokaal energie opwekken en lokaal composteren, legt Jan Willem uit. De crisis in het vastgoed werkt de opkomende stadslandbouw ook in de hand. Braakliggende gronden zijn uitermate geschikt voor tijdelijke initiatieven, 4 delta 51

5 Links en rechtsonder: Villa Augustus is een mooi voorbeeld van ondernemerschap in stadslandbouw. Het is een hotel-restaurant in een oude watertoren met markt, café en een grote moestuin. Foto s Walter Herfst waaronder stadslandbouw. Hij legt een link met hoe het vroeger geregeld was met meentgronden. Die waren van iedereen. De grond werd door de lokale gemeenschap onderhouden en de opbrengsten werden verdeeld. Iets dergelijks moet in de huidige tijd ook mogelijk zijn voor braakliggende gronden, veronderstelt Jan Willem. Op gronden die projectontwikkelaars en gemeenten niet gebruiken kan de gemeenschap voedsel verbouwen en de opbrengsten kunnen ze verdelen. Jan Willem van der Schans studeert bedrijfskunde aan de Erasmus Universiteit en promoveert op een proefschrift over vormen van zelfbeheer door gebruikers van natuurlijke hulpbronnen. Hij werkt enkele jaren als zelfstandig consultant en later als (senior) onderzoeker duurzame voedselketens bij het Landbouweconomisch instituut, onderdeel van Wageningen Universiteit en Research Centre. De laatste jaren specialiseert hij zich in regionale voedselsystemen en stadslandbouw (voedselproductie in en rond de stad). Een andere mogelijkheid is om stadslandbouw over te laten aan een nieuw type ondernemer. Stadsboeren en -boerinnen komen met de meest creatieve verdienmodellen. Zij doen veel meer dan alleen groenten verkopen. Ze telen bijvoorbeeld ook etnische of vergeten groenten en bieden tuincentrumachtige activiteiten aan zoals het maken van boeketten en verhuren van bloembakken bij feesten en partijen. Anderen combineren stadslandbouw met zorg of met vrijwillige netwerken in de stad. Dit zijn echte ondernemers, aldus Jan Willem. Kansrijk ondernemen Maar het is niet gemakkelijk wat zij doen. Door beperkende regels en beleid van de overheid nemen ze de nodige risico s. De huidige regelgeving bepaalt bijvoorbeeld dat de grond tot vijf jaar tijdelijk van bestemming mag veranderen. Terwijl ondernemers ongeveer tien tot vijftien jaar nodig hebben om investeringen terug te verdienen. Pas dan kan een ondernemer kansen pakken, de houtje-touwtje-landbouw ontstijgen en als professionele stadsboer kwalitatief goede en rendabele eetbare plekken creëren met prachtig uitziende akkers, goede opbrengsten en een professionele organisatie van beheer. En zo zou het moeten zijn, zegt Jan Willem. Hij voegt eraan toe dat daarvan nu al goede voorbeelden zijn. Soms weten ondernemer en gemeente elkaar te vinden. Bijvoorbeeld in Dordrecht. Villa Augustus is een hotel-restaurant in een oude watertoren met markt en café, te midden van een grote moestuin met heel diverse eetbare gewassen. Gelegen in een havengebied dat moet worden herontwikkeld tot woningbouwlocatie. De gemeente en een particuliere ondernemer maakten afspraken over de inrichting van de nog te ontwikkelen grond, waarbij tuinieren en horeca de basis vormden. Het doel was om een lusthof te creëren, een oase in een industrieel landschap in verval. De gemeente blijft eigenaar van de grond en de ondernemers hebben het risico durven nemen, omdat het terrein voor vijftig jaar in erfpacht is gegeven en uiteindelijk wordt ingepast in de nieuwbouwplannen. Dit is pas echt duurzame gebiedsontwikkeling, bevestigt de wetenschapper. Wanneer de crisis aanhoudt zullen er vanzelf meer kansen voor langdurige stadslandbouw ontstaan, omdat terreinen niet meer binnen een termijn van twee tot drie jaar ontwikkeld zullen worden. Veranderende maatschappij Jan Willem vindt het opmerkelijk dat stadslandbouw bij de overheid nog steeds niet de plek krijgt die het verdient. Stadslandbouw is erg belangrijk voor de leefbaarheid van de stad en dat wordt steeds belangrijker, legt hij uit. De meeste steden in de wereld beschermen de landbouwgronden in en om de stad door wetgeving, omdat daar grote druk op staat, zoals bijvoorbeeld in China en Toronto. Tot mijn spijt kennen we deze strikte bescherming in Nederland niet. Het idee dat we bij een internationale crisis in ons eigen voedsel zouden moeten voorzien, delta 51 5

6 is lange tijd niet aan de orde geweest. Zo heeft men in het van rijkswege verstrekte noodpakket geen zaden en een spa toegevoegd, aangevuld met een snelcursus gewassen telen. Werk voor de landschapsarchitect Stedelijke landschappen met eetbaar groen zijn voor veel landschapsarchitecten nog een nieuw terrein waar veel te winnen is, oordeelt Jan Willem. Er is werk aan de winkel. Ten eerste moet iedereen in de stad kunnen genieten van groen eetbaar of niet met dezelfde kwaliteit als op het platteland. Het groen in de stad moet er zo uitknallen, dat het opweegt tegen de stedenbouw en wolkenkrabbers. Daar hebben jullie als landschapsarchitecten een rol in, lacht Jan Willem. Specifieker voor stadslandbouw ziet hij ook een taak weggelegd voor landschapsarchitecten. Gemeenten hebben te maken met een steeds mondigere maatschappij met burgerinitiatieven als stadslandbouw. Burgers zijn geneigd bij een initiatief gelijk de schop in de grond te zetten. Dit moet je niet verbieden omdat het niet overeenkomt met je ontwerp. Maar als ontwerper moet je meebewegen met de energie van het initiatief en daar een kwaliteitsslag overheen zetten. Met als resultaat een beter landschappelijk ontwerp. Dat is de meerwaarde die een ontwerper kan bieden. Tevens zou de groene hoek inzichtelijk moeten maken hoe rendabel stadslandbouw kan zijn. Samen met het scheppen van een goed milieu voor een goede regelgeving en een organisatie met duurzaam beheer, zijn dat nieuwe rollen voor een T&L-er, vindt hij. Mooie kansen voor de verdere ontwikkeling van stadslandbouw liggen er zeker. Het zijn mooie investeringsobjecten voor beleggers die altijd op zoek zijn naar winstgevende projecten, daar waar het traditionele beleggen in stenen nu alleen maar tot verliezen leidt. Binnen het LEI wordt nu gekeken naar nieuwe businessmodellen voor stadslandbouw, zodat er op die manier weer geïnvesteerd kan worden in de kwaliteit van Nederland. Daar zal Van der Schans zich de komende jaren voor inzetten: het investeerbaar maken van groen! Eline van Straaten en Melanie Koning Revival van de stadslandbouw De term stadslandbouw staat sinds een jaar of zeven weer in de belangstelling, maar is eigenlijk al eeuwenoud. Het verbouwen van groente in en rondom steden bestaat al sinds de Middeleeuwen, ofwel zolang er al ommuurde steden zijn. Binnen en net buiten de stadsmuren konden de inwoners in hun eigen voedsel voorzien. In Engeland kwam er aan het einde van de 19de eeuw zelfs een speciale wet voor, toen de keuterboeren naar de stad trokken om daar als arbeider aan de slag te gaan in een fabriek. Men vond toen dat iedere arbeider het recht had om in een volkstuin in de stad zijn eigen groente te verbouwen, als emancipatie van de arbeider. Dat recht op toegang tot een eigen volkstuin bestaat daar nog steeds. In Nederland kennen we het verschijnsel tuindorp. Het eerste tuindorp dateert uit 1913: NV Vreewijk. Rotterdam had arbeiders nodig voor de haven en dacht Brabantse en Zeeuwse boeren te lokken met een groene wijk waar ze zelf groente konden verbouwen. Begin jaren 70 ontstonden in wereldsteden als New York en Londen hippe community gardens voor het samen beleven van tuinieren en tuinfeesten. In Nederland zijn er voorbeelden van enkele steden die bij stadsuitbreiding bewust oude boerderijen lieten staan, die hierdoor midden in de nieuwbouwwijk kwamen te liggen. De boeren stemden hun voedselproductie af op de wensen van de bewoners en vormden een multifunctioneel bedrijf met een winkel, restaurant et cetera. Een mooi voorbeeld is De Brinkhorst in Amersfoort Vathorst. Sinds de komst van allochtonen in Nederland is de volkstuin als nutstuin nieuw leven ingeblazen. Maar ook veel Nederlanders werden opnieuw enthousiast. Zo ontstonden er wachtrijen voor de Nederlandse volkstuin. Tegenwoordig willen de overheid en de maatschappij korte metten maken met braakliggende terreinen in de stad en back to basic. En zo ontstaat de hedendaagse stadslandbouw. Daarnaast zijn er nog vele andere spontane ideeën, zoals bijvoorbeeld guerilla gardening; het illegaal inplanten van een stuk gemeentegrond, wat in Nederland de afgelopen jaren toeneemt. Tuinbouw op de Marconistrip in Rotterdam. De teelt gaat om de bloemen, die zijn te frituren of de jonge vruchten, die je op de BBQ kunt leggen. 6 delta 51

7 Niet alleen beleidsmakers maken zich zorgen over de Rotterdamse wijk Het Oude Westen, ook de bewoners doen dat. Toen bekend werd dat een woonblok gesloopt en niet meteen bebouwd zou worden, kwam een paar omwonenden in actie. In vier maanden tijd realiseerden ze een veelzijdige tijdelijke tuin, de Tussentuin. Een groene ontmoetingsplek voor de hele wijk. Tussen tijdelijk en duurzaam Zijn onderbuurvrouw Joke van der Zwaard was het die in 2010 een oproep deed in de buurtkrant. Hij leerde haar toen pas goed kennen. Wolbert van Dijk las over haar plan om een tijdelijk braakliggend stuk grond als tuin en podium in te richten. Ik heb meteen aangegeven dat ik graag een ontwerp wilde maken om de ideeën van de bewoners vorm te geven. Een ontwerp heb je nodig om snel te kunnen schakelen met de woningbouwvereniging en andere belanghebbenden. Omdat het snel moest, heb ik bevriende Rotterdamse landschapsarchitecten ingeschakeld om beplantingsplannen te maken. Verhaal van de woningen Het ontwerp vertelt het verhaal van de woningen die er gestaan hebben en de kleurrijke geschiedenissen van de bewoners. Ieder huis is gesymboliseerd door een plantenvak met bloemen en groenten. Elke bak heeft eigen kleuren, beelden en sfeer, en toch is er een verband. De bewoners hebben er een prachtige kijk-, verblijf-, hobby- en muziektuin van gemaakt. Het mooie is dat de Tussentuin ook mijn tuin is geworden, waar nu een ander voor mag zorgen. Wolbert is namelijk tijdelijk naar Argentinië vertrokken om er onderzoek te doen naar de integratie van waterkeringen in de verstedelijkte delta van Buenos Aires. Ook een passie. De kunst was om een tuin voor iedereen te realiseren, zegt Joke, ontwikkelingspsycho- loog en publicist. Het feit dat de Tussentuin voor twee jaar is, heeft als voordeel dat de verplichting voor het onderhoud ook tijdelijk is. Dat helpt een aantal mensen over de drempel. Wat opvalt is dat er mooie materialen zijn gebruikt voor het lichtbegroeide hek langs de straat en het overdekte podium. De woningbouwcorporatie bood, omdat de tuin tijdelijk is, bouwhekken aan. Maar wij benadrukten dat het voor de waardering belangrijk is om een goede kwaliteit te gebruiken. Ook hebben we twee keer een muziekfestival georganiseerd zodat de tuin ook voor andere mensen interessant wordt. Het kwaliteitsmateriaal en acties zoals het muziekfestival zijn belangrijk voor het imago en de beleving van onze wijk. Geen afscheid De bouwplannen voor het perceel staan groot aangekondigd, alsof de Tussentuiners eraan herinnerd moeten worden dat er een einde komt aan de groene weelde. Ik heb nog geen afscheid genomen, het is niet duidelijk wanneer de bouw start. En ik blijf mij inzetten voor meer groen én participatie in de buurt. Kom maar kijken in de Bloemkwekersstraat, waar we met de hele buurt een lange tuin in de straat (Geveltuinen XXL) hebben gerealiseerd, ook een ontwerp van Wolbert. Pim de Bokx Wolbert van Dijk is in 2001 afgestudeerd bij Van Hall Larenstein Tuin- en Landschapsinrichting. Daarna heeft hij de Academie van Bouwkunst gedaan (stedenbouw). Hij is gespecialiseerd in stads- en landschapsinrichting in delta s. Zijn andere passie is collectief buurtgroen. delta 51 7

8 Groente telen op hoog niveau De gebouwen Schieblock in Rotterdam en Zuidpark in Amsterdam zijn omgevormd tot bedrijfsverzamelgebouwen, vanuit de ideologie dat het samenbrengen van verschillende bedrijven een meerwaarde betekent voor de creativiteit. De dakmoestuinen spelen daar een rol in: zij dienen het contact tussen de huurders te vergroten. Opvallend is het enthousiasme waarmee er aan beide projecten gewerkt wordt. Dirko van den Tol van Binder Daktuinen B.V. en Aart Veerman van Van der Tol, die de daktuinen realiseerden, spreken vol lof over de goede samenwerking met en tussen alle betrokken partijen. Lunchen tussen de sla, worteltjes en aardbeien, midden in de stad, bovenop het gebouw waar je werkt. Sinds deze zomer kan dat zowel in Amsterdam als in Rotterdam. In beide steden is op het dak van een bedrijfsgebouw een moestuin aangelegd. Met recht spreken we hier van stadslandbouw op hoog niveau. DakAkker Rotterdam De dakakker, zoals de moestuin in Rotterdam genoemd wordt, maakt deel uit van het project I make Rotterdam. Dit project, door Kristian Koreman en Elma van Boxel van buro ZUS ingezonden voor de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR), heeft de gemeente Rotterdam met een geldbedrag beloond als het beste stadsinitiatief. Hierdoor en door de inzet en donaties van veel andere partijen kon het dak gerealiseerd worden. Geld verdienen was niet ons doel, zegt Dirko van den Tol. Binder Daktuinen heeft het dak tegen kostprijs aangelegd, legt hij uit. Het is een pilotproject waarmee ervaring kan worden opgedaan, dat publiciteit oplevert en dat getoond kan worden aan toekomstige klanten. Wat groeit op welke plaats het beste, hoe zit het met het water, de bemesting, het substraat en de gevoeligheid voor wind en zon? Allemaal vragen waar het bedrijf antwoord op hoopt te krijgen. Binder Daktuinen had maar weinig tijd om de dakakker te maken. De moestuin moest 20 april klaar zijn voor de IABR, waardoor er slechts vijf weken overbleven voor de realisatie. Dat is uiteindelijk, door optimaal met de dakdekker samen te werken, gelukt. Opvallend zijn de grote, diepe plantenbakken van gecoate, aan elkaar gekoppelde EPS-blokken. Deze blokken zijn erg licht maar wel stevig en vormen langs de hele dakrand een strakke witte lijn. Daarachter komt de opwindende skyline van Rotterdam prachtig naar voren. 8 delta 51

9 Foto s links en rechts: de dakakker in Rotterdam. Een pilotproject om ervaring op te doen met deze nieuwe vorm van tuinieren. Dakmoestuin Amsterdam De totstandkoming van de dakmoestuin in Amsterdam verliep anders. Daar was de eigenaar van het gebouw de initiator. Hij nam contact op met Biet en Boon, een bureau dat zich bezighoudt met stadslandbouw. Vervolgens heeft Biet en Boon Van der Tol erbij betrokken vanwege hun ervaring en het feit dat ze een garantie van tien jaar bieden op gebreken aan de constructie. Aart Veerman van Van der Tol ziet de dakmoestuin niet als een technisch hoogstandje, het bedrijf heeft wel met technisch lastigere zaken te maken gehad. Wel uniek is het lekdetectiesysteem dat onder de moestuin is aangelegd, waardoor lekkage zeer vroeg wordt gesignaleerd. Dit systeem is vergelijkbaar met het systeem dat onder afvalbergen ligt. De verdieping onder het dak bevat computerapparatuur en lekkage zou daarom rampzalig zijn. Ook hier was net als in Rotterdam sprake van een enorme werkdruk, in zes weken is de moestuin gerealiseerd. Het dak moest bezocht kunnen worden tijdens de Provada (beurs van de vastgoedbranche) van 5-7 juni. Die datum is uiteindelijk gehaald dankzij de inzet van extra werkkrachten en de goede samenwerking met de dakdekker. Op het dak staan bakken van Europees hout, gemaakt door medewerkers van de sociale werkvoorziening. Omdat de bakken verrijdbaar zijn, is de moestuin heel flexibel in te richten. Ontwerpen, zaaien en oogsten Het ontwerpen van een tuin op een bestaand gebouw noemen Dirko en Aart puzzelen met gewicht. De indeling wordt bepaald door de last die het dak op verschillende plekken kan hebben. Beide daktuinen hebben hun daktuinlieden. In Rotterdam heeft dakboerin Annelies Kuiper het teeltplan gemaakt. Inmiddels houden werknemers van het Rotterdams Milieucentrum, dat in het Schieblock zijn kantoor heeft, de gewassen bij. In Amsterdam is Biet en Boon verantwoordelijk voor het teeltplan en voor het onderhoud is een tuinman aangetrokken. Vanzelfsprekend wordt er in beide tuinen biologisch geteeld en is het gebruik van bestrijdingsmiddelen niet toegestaan. De groenten worden gebruikt door de cateraars in de gebouwen en door plaatselijke restaurants. De bedoeling is dat de gebruikers in Amsterdam hun eigen geadopteerde stukje moestuin gaan bewerken, terwijl in Rotterdam sprake is van een nog te realiseren dakgroentewinkel in het gebouw. Aanleg van daktuinen Nederland loopt niet voorop in groene daken. Vergeleken met Duitsland, waar de ontwikkeling van groene daken al sinds de jaren 70 aan de gang is, is er nog een inhaalslag te maken. Volgens Aart zijn ook de opleidingen zich pas laat gaan interesseren voor groene daken en daktuinen. Zowel in Wageningen als op Van Hall Larenstein was er lange tijd weinig aandacht voor. Ook de bouwwereld had weinig kennis. Terwijl de technische mogelijkheden al lang beschikbaar waren, meende een architect nog dat de daktuinen die hij had getekend, niet gerealiseerd zouden kunnen worden. Aart reageert: Toen we dat hoorden, wisten we dat er iets fout zat in onze manier van communiceren. Van der Tol heeft daarop veel energie gestoken in het kenbaar maken van de mogelijkheden. Toch verloopt de aanleg niet altijd probleemloos. Niet alleen op bestaande gebouwen met dakconstructies die niet gemaakt zijn met het oog op dakmoestuinen, ook bij nieuwe gebouwen. Volgens Dirko wordt een daktuin soms ondeskundig ingecalculeerd en heerst er vaak het idee van we zien later wel wat we ervan maken, eerst maar het gebouw bouwen. Het bestek is dan al gemaakt voordat er over de daktuin nagedacht is en het kost moeite de bouwer ervan te overtuigen dat afwijken van dit bestek soms de beste oplossing is. Green Building Award Inmiddels is de belangstelling voor groene daken flink gegroeid. Verschillende gemeenten hebben een stimuleringsbeleid en zijn zich meer bewust van de mogelijkheden en de voordelen. Het is nauwelijks toeval te noemen dat dit jaar voor het eerst de Green Building Award is uitgereikt, een prijs geïnitieerd door het vakblad Dak & Gevel Groen voor de meest bijzondere en innovatieve daktuin of groene gevel. Uit vijftien door publiek genomineerde gebouwen heeft een jury drie winnaars gekozen. De dakmoestuin in Amsterdam was één van de vijf genomineerde gebouwen in de categorie groter dan 1000 m². Winnaar in deze categorie was het hoofdkantoor van de BP raffinaderij in Rotterdam, een project uitgevoerd door Binder Daktuinen B.V. De dakakker heeft van de jury een green card gekregen, een speciale vermelding voor een project dat niet bij de vijftien genomineerden is geëindigd. Het dak op! Door alle publiciteit is er grote belangstelling voor een bezoekje aan beide dakmoestuinen. In Amsterdam wilde de plaatselijke bevolking met picknickmanden enthousiast het dak op voor een picknick op grotere delta 51 9

10 De dakmoestuin in Amsterdam. Uniek is het lekdetectiesysteem dat onder de moestuin is aangelegd, waardoor lekkage zeer vroeg wordt gesignaleerd. hoogte. Daar is een stokje voor gestoken om de gebruikers van het gebouw niet te veel te storen in hun werkzaamheden. Maar er is een mooi compromis gevonden. Nu is er elke laatste vrijdagmiddag van de maand een open daktuin. Ook in Rotterdam kan men niet zomaar het dak op. Toch is daar het dak, meer dan in Amsterdam, een plaats van ontmoeting tussen gebruikers van het gebouw en inwoners van Rotterdam. Elke vrijdagmid- dag zijn vrijwilligers uit de buurt op de dakakker aan het werk. Leerlingen van de Hogeschool van Rotterdam monitoren en leren zo hoe de stadslandbouw onder deze omstandigheden functioneert. Verder ontwikkelt het Milieucentrum Rotterdam een educatieprogramma over voedsel en stadslandbouw, waardoor ook andere scholen naar verwachting veelvuldig het dak zullen bezoeken. Beide dakmoestuinen hebben een dakprieel met schitterend uitzicht, waar bijeenkomsten plaats kunnen vinden. De eigenaar van het gebouw in Amsterdam heeft al toegezegd te willen delen in de kosten van de eerste bruiloft tussen moestuinleden. Bovenop het dak, midden tussen het eetbare groen, een mooiere locatie voor een dergelijke bruiloft is nauwelijks denkbaar. Marleen Malais en Marianne van Lidth de Jeude Aart Veerman (links) studeert in 1987 af in de richting techniek aan de Rijks Hogere School voor Tuin- en Landschapsinrichting in Boskoop. Na vervulling van zijn dienstplicht start hij in 1989 als projectleider bij Van der Tol. Inmiddels is Aart al 14 jaar commercieel directeur van het bedrijf. Ook is hij initiator en voorzitter geweest van de DGS (dak- en gevelspecialisten), nu VHG Vakgroep Dak- en Gevelbegroeiing. Dirko van den Tol stroomt via de LTS (motorvoertuigen techniek) door naar het mbo waar hij in 2000 afstudeert als kaderfunctionaris groenbeheer. Vanaf 1998 tot en met 2000 is hij, naast zijn studie, werkzaam als hovenier. In 2000 start hij met de opleiding Tuin- en Landschapsinrichting aan de Internationale Hogeschool Larenstein, waar hij in 2004 afstudeert in de richting techniek. Na als beleidsmedewerker gewerkt te hebben bij de gemeente Delft en bij Braber Groenvoorziening start hij in 2006 bij Binder Daktuinen B.V. Daar werkt hij sinds die tijd als adviseur, calculator, werkvoorbereider en KAM-coördinator. 10 delta 51

11 De Prijsvraag Meedoen aan prijsvragen is een hype. Waarom doen ontwerpers dat? Delta vraagt het in deze nieuwe rubriek De Prijsvraag aan winnaars en genomineerden. Ridderhofstad t Huys Dever In februari 2012 schreef het vakblad Tuin en Landschap een prijsvraag uit voor de tuin van ridderhofstad t Huys Dever te Lisse. De inzending van Hannink landschaps- en tuinadvies was een van de genomineerden. Niek Hannink vertelt waarom zijn bureau meedeed en wat de nominatie betekent. Opgave Tuin en Landschap vroeg de inzenders na te denken over een ontwerp dat de sfeer, symboliek en kenmerken van een laatmiddeleeuwse (15e eeuw) tuin verbeeldt. De tuin heeft een afmeting van 25x25 meter en ligt op enige afstand van het huis. De tuin moet aantrekkelijk zijn om in te verblijven en functioneel zijn voor hedendaags gebruik (ontvangsten, recepties, trouwpartijen, educatie). De routing is belangrijk, de ingang is tevens de uitgang en tenslotte moet de tuin voor iedereen toegankelijk zijn. Proces De tijdelijke rechterhand van Niek Hannink, Leonie Heutink, wilde zich graag verder ontwikkelen in het ontwerpen en zag in deze prijsvraag een mooie leeropdracht. Samen met MBOstagiair Bart Oude Weernink besloot ze mee te doen. Hannink fungeerde als begeleider tijdens het ontwerpproces. Hannink: Ik zei dat ze vanuit een concept moesten werken. Daar hebben ze veel over nagedacht. Ze kwamen uiteindelijk tot het klavertje vier, dat was hot in de middeleeuwen en elk blaadje symboliseert iets: geloof, hoop, liefde en geluk. Die vierdeling moest uitgewerkt worden, waarbij Niek steeds maar weer bleef vragen: waarom, waarom, waarom? Want als je verhaal klopt, kom je heel ver, is zijn overtuiging. Ontwerp Het hart van het klavertje werd de plek voor trouwpartijen, de bladen bieden ruimte aan de gasten. Hier staan moderne banken als contrast met de middeleeuwse sfeer. Rond elk blad staat een haag, waardoor beslotenheid wordt gecreëerd. Rond de vier bladen loopt een pad met zicht op het huis. Beoordeling De jury waardeert de symboliek in het ontwerp. Alle randvoorwaarden uit de opgave zijn erin verwerkt. De gedetailleerde maquette die bij het ontwerp werd gemaakt, had ook zeker invloed op de nominatie. Deze gaf een duidelijk beeld van het concept en de invulling. Helaas belandde de inzending niet bij de eerste drie. Ik zie nu dat we misschien te braaf zijn geweest, bang dat we iets weg zouden laten. Blijkbaar is bij een prijsvraag ook durf nodig, durf om je te onderscheiden. Spin-off Niek is apetrots op de nominatie. Er waren 63 inzendingen en hij behoorde tot de 8 genomineerden. We staan als klein, jong bedrijf toch maar mooi tussen de gevestigde orde. Voor zijn bedrijf betekent het erkenning en een goede referentie. Voor Leonie is de nominatie een grote eer en een bewijs dat ze op de goede weg zit. Voor Bart bevestigt het zijn keuze om door te gaan in het vakgebied. Hij is dit studiejaar begonnen op Larenstein. Liesbeth van Rijnsbergen Niek Hannink studeerde van 2004 tot 2011 in Velp. Al tijdens zijn studie Tuinen Landschapsinrichting, afstudeerrichting management buitenruimte, start hij in 2008 met zijn eigen bedrijf. delta 51 11

12 Drie middagen per week vind je Bas Roodbergen in de moestuin bij het Bruishuis, het wijkcentrum van Malburgen in Arnhem-Zuid. Bas is er de tuinman. Hij zaait, plant, wiedt en oogst, samen met enkele bewoners uit de wijk. Groenopbouwwerk in een aandachtswijk In december 2011 bezoekt Bas, zelf woonachtig in Malburgen, een informatieavond in het wijkcentrum. Bewoners gaan met de projectgroep en met elkaar in gesprek over het ontwerp en de inrichting van een tuin rond het Bruishuis: de Bruistuin. Ontmoeting en gezondheid zijn de steekwoorden. Er zijn plannen voor een speeltuin, een picknickplaats en een moestuin. Aan het eind van de sessie krijgt Bas de vraag: Zou jij de tuinman willen worden? Ja, graag!, luidt zijn antwoord. Ik wilde net voor mijzelf beginnen. Het was voor mij een enorme stimulans om door te zetten. Groen en gezondheid De Bruistuin is een initiatief van Volkshuisvesting Arnhem, eigenaar van het Bruishuis en het omliggende terrein. Malburgen is een vroeg-naoorlogse woonwijk en behoort tot de zogenaamde aandachtswijken. Er wonen veel gezinnen met een niet-westerse achtergrond. Europees onderzoek wijst uit dat met name onder Turkse en Marokkaanse vrouwen veel welvaartsziektes als overgewicht en diabetes voorkomen. Een projectteam, bestaande uit de Stichting Volkshuisvesting Arnhem, Het Bruishuis, Gemeente Arnhem, Rijnstad, Louis Bolk Instituut, Green&So en De Gezondheidsfabriek RadarAdvies, bedenkt daarom een programma rond gezond eten, bewegen en ontmoeten. De Bruistuin hoort daar ook bij. De komende anderhalf jaar onderzoekt Het Louis Bolk Instituut welke invloed de tuin heeft op de gezondheid van de Malburgers. Daarvoor volgt ze dertig gezinnen. Zij worden betrokken bij het werk in de tuin en kunnen cursussen volgen over gezond eten en een gezonde leefstijl. Ervaren opbouwwerker Dat juist Bas wordt gevraagd als tuinman is niet zo toevallig. Hij heeft ervaring als groenopbouwwerker, zoals hij zichzelf graag noemt. Vanaf 2007 werkt hij voor de gemeente, in het kader van de wijkactieplannen voor de Vogelaarwijken. In Klarendal, een woonwijk uit eind negentiende en begin twintigste eeuw, werkt hij aan herstel in de openbare ruimte. Hij wil vooral meer kleur in de wijk. Hij betrekt daarbij zoveel mogelijk de buurtbewoners. Voorbeelden zijn: de aanleg van een geveltuintje of de adoptie van een boomspiegel. Bas is vooral trots op de 12 delta 51

13 Bas Roodbergen studeert af in januari 1995 aan Hogeschool Larenstein, opleiding Bos- en Natuurbeheer, richting westerse bosbouw. Na diverse Melkertbanen, onder andere bij Natuurmonumenten en het Geldersch Landschap, komt hij in 2007 in dienst van een hoveniersbedrijf en gaat als groenopbouwwerker aan het werk voor de gemeente Arnhem. Sinds 2011 heeft hij zijn eigen bedrijf Plant is Koning. hangende bloembakken die de hoofdroutes in Klarendal accentueren en op de plantenbakken gevuld met kleurrijke beplanting op markante plekken in de wijk. Helaas is na vier jaar het geld op. Gelukkig nemen enkele wijkbewoners het onderhoud van de plantenbakken over. Bruisende start De Bruistuin komt op zijn pad. Eerst zijn er drie overlegrondes met wijkbewoners. Aan de hand van de uitkomsten tekent Jacqueline van der Lubbe van Green&So het definitieve ontwerp. Met gebogen hagen rond de speeltuin en de ontmoetingsplekken, creëert zij een zekere beslotenheid. De moestuin is traditioneel rechthoekig. Naast de kweekbedden is er een grasveldje met enkele hoogstamfruitbomen, een kweektunnel en een vak met vierkante-meter-tuintjes voor de kinderen. Half maart 2012 maken dertig vrijwilligers in het kader van NL DOET een begin met de aanleg. Intussen verdiept tuinman Bas zich in de beginselen van het moestuinieren en stelt een eerste teeltplan op. Op 11 mei wordt de Bruistuin feestelijk geopend, maar is dan al volop in bedrijf. Op maandag-, donderdag- en zaterdagmiddagen werkt hij, voornamelijk met vrouwen en kinderen, in de tuin. Is het regenachtig weer, dan bedenkt Bas binnenactiviteiten in het Bruishuis, zoals eieren schilderen met natuurlijke materialen. Het vervolg Na een bruisende start neemt het enthousiasme in de loop van het seizoen helaas wel af. Zijn de mensen eerst al om twee uur aanwezig, nu verschijnen ze pas om een uur of vier. Sommigen laten het inmiddels helemaal afweten. Wel is er veel aanloop door de strategische ligging naast de ingang van het wijkcentrum en de speeltuin. Wekelijks passeren ongeveer duizend mensen de moestuin. Tien tot vijftien procent loopt even de tuin in en regelmatig vragen mensen of ze mee mogen doen. Er zijn meer verrassende acties. Zo brengt een wijkbewoner zaailingen van zwarte kool, een ijzersterke soort, waarvan de hele zomer door het blad geoogst kan worden. En op eigen verzoek krijgen enkele Turkse vrouwen van buiten de onderzoeksgroep een stukje tuin, hoewel het eigenlijk de opzet is gezamenlijk te tuinieren. Al gauw nemen deze vrouwen met hun kennis en ervaring de vrouwen uit de doelgroep op sleeptouw. Hier ligt een gouden kans om het uiteindelijke doel van de Bruistuin een zelfstandige stichting te realiseren. Of het gemeenschappelijk tuinieren in stand blijft, is de vraag. Bas: Mensen willen vaak toch een eigen stukje. Ze onderhouden het dan beter. Het is meer van henzelf. (N)iets nieuws Stadslandbouw is nu hip, maar eigenlijk bestaat het al heel lang. Bas doelt op de volkstuinverenigingen. Dat zijn jammer genoeg vaak gesloten gemeenschappen ook letterlijk met veel regeltjes en veel oude mannen. Stadslandbouw wordt vooral opgepakt door jonge mensen. Het zou mooi zijn als zij aansluiting kunnen vinden bij de verenigingen. Hij noemt de Biologische Tuinvereniging Elderveld in Arnhem als voorbeeld. Hij koopt er de zaailingen voor de Bruistuin en kan er terecht met vragen. Sinds kort is Bas ook actief op een stuk vrijgekomen grond naast Tuinbouwvereniging Immerloo (eveneens in Malburgen). De gemeente heeft een budget beschikbaar gesteld, waardoor op de kwart hectare grond twintig mensen nu een eigen tuintje hebben. Het terrein is diep gespit en met compost verbeterd, en er is een pomp geslagen. Bas begeleidt de opzet, maar ook hier is het doel te komen tot een zelfstandige stichting. Volgens hem moet het kunnen, maar er zijn wel tegenstrijdige belangen. Je moet rekening houden met de wensen van meer dan 75 nationaliteiten. Wijkbewoners hebben vooral behoefte aan een plek voor een barbecue met de eigen groep en dat vraagt om een andere setting en structuur dan een oer- Hollandse moestuin. Werk aan de winkel dus voor de groenopbouwwerker. Freddy van Dijken en Sjanet Niemantsverdriet delta 51 13

14 Hoe smaakt jouw tuin? Kijk eens in de tuin bij tuin- en landschapsinrichters: velen kweken groente, fruit en/of kruiden. Soms hebben ze maar een hoekje, soms een grote sfeervolle moestuin. Enkelen knopen er een heel project aan vast. Het mooie is dat de seizoenswisselingen zo herkenbaar worden, reageren Freddy van Dijken en André Menting. In het voorjaar aan de slag met mest en de eerste zaadjes zaaien en tot laat in het najaar genieten van de oogst. Kinderen, zoals ons oppaskind, gaan met een moestuin heel anders tegen vers eten aankijken. Ze vinden het geweldig om hun eigen gezaaide groente te oogsten en op te eten. Een eigen moestuin was een van de redenen om uit de stad te trekken en buitenaf te gaan wonen! Proeftuin Landschapsontwerper Jon Westra uit Arnhem wil zelfs een project De Proeftuin opzetten om buurtgenoten warm te maken Een eigen moestuin was een van de redenen om buitenaf te gaan wonen Freddy van Dijken en André Menting voor voedselproductie. De tuin is van alle bewoners van het pand. Al langere tijd ergerde ik mij aan deze grindbak. Na het lezen van het boek De hongerige stad van Carolyn Steel begon het te kriebelen. Uiteindelijk heb ik onze voortuin veranderd. Naast de bak met groente en één met kruiden heb ik ook een appelboom geplant voor ons eigen raam. Op appels moeten we nog even wachten. Onze buren hebben ondertussen wat kruiden in de bakken geplant. Zij zien ineens de potentie. Ik ben van plan de tuin volgend voorjaar verder uit te breiden met bessenstruiken en nog twee of drie bakken, maar ik zal eerst overleggen met de huisbaas. Kinderkooktuin Marianne Koopman vertelt over haar Kinderkooktuin, waar ze haar passie voor het buitenleven en koken perfect kan combineren. Ze startte na het behalen van de benodigde horecapapieren eerst met een tuincafé waar verse producten de boventoon voerden. Dit smaakte naar meer. Als moeder van drie kinderen ontstond het idee voor De Kinderkooktuin. Ze geeft er nu moestuin- en kooklessen in samenwerking met scholen, kinder- en buitenschoolse opvang en particulieren. De tuin heeft een kookstudio en moestuin, maar ook een mobiele moestuin en keuken, zodat ze ook op andere plekken les kan geven. 14 delta 51

15 Van jongs af aan weet ik hoe het is om groente uit eigen tuin te eten. Nu ik zelf twee kleine kinderen heb, is het heel leuk en leerzaam om te laten zien hoe groente en fruit groeien. Brechtje Horsten In mijn Kinderkooktuin mogen de kinderen plukken en proeven wat ze lekker vinden. Alles mag en niets moet. De uitdaging is om kinderen verschillende smaken te laten ontdekken. Het is een echt smaakfestijn! Marianne Koopman delta 51 15

16 Smaakvolle groenten en je weet wat je eet. Je hoeft niet naar de sportschool en trouwens ook niet naar de psychiater. Als dit alles ook nog op een prachtig landgoed is, dan ben je een content mens. Lilian van Oosterhoudt Als je moestuin zegt, dan ben ik erbij. Na onze verhuizing naar Oosterbeek wilde ik zo snel mogelijk mijn tuinplan realiseren: een verhoogde bak van 10 bij 1,30 meter waarin ik kan moestuinieren. Omdat de plaatselijke smid de bak van cortenstaal pas eind juli af had, heb ik veel pompoenen geplant. We hebben al heerlijke sla en tomaatjes gegeten, en natuurlijk staat er voor de winter boerenkool op het menu. Mieke Latijnhouwers Ik wil van mijn Proeftuin een groter project maken, waarbij ik andere buurtbewoners wil triggeren om samen voedsel te gaan kweken. Jon Westra 16 delta 51

17 Column Contradictio in terminis Tijdelijke moestuin langs de Bert Haanstrakade op IJburg, Amsterdam. De term stadslandbouw roept een tegenstrijdigheid op, een interne tegenstelling, een gevoel dat er iets niet klopt. Dat is vreemd omdat het begrip tegenwoordig veel en positief gebruikt wordt. Zo n nieuw woord, waarvan iedereen verwacht dat je begrijpt wat het inhoudt en waaraan je net als veel anderen ook mee gaat doen. Milieubewustzijn, duurzaamheid en zelfredzaamheid horen daar als betekenisvolle begrippen bij. Ruimte speelt geen rol: kan het niet horizontaal, dan doen we het verticaal. Kan het niet buiten, dan doen we het binnen. Veel groene partijen spelen daar met overgave op in om een positieve draai aan de crisis te geven. Maar eerlijk is eerlijk, stadslandbouw liet al voor de economische crisis van zich horen. Je kunt bijna zeggen: hoe minder we koken hoe meer stadslandbouw. Hoe meer levensmiddelen we bij supermarkten inslaan hoe groter de behoefte aan stadslandbouw. In Amsterdam komt 86 procent van de levensmiddelen uit de supermarkt. Opvallend is wel dat de omzet biologische en streekproducten groeit. Dat wijst op een groeiende belangstelling voor een duurzame voedselproductie, terwijl tegelijkertijd de kant-enklaarmaaltijden meer dan ooit over de toonbank gaan. In die zin staat stadslandbouw voor een tegenstrijdigheid die kenmerkend is voor deze tijd: het tweede decennium van deze eeuw levert geen pasklare oplossingen meer voor een maakbare samenleving. Dingen die zich ver weg en in je eigen omgeving voordoen, komen soms verdacht veel overeen. Is het niet daadwerkelijk zo dan toch minstens voor je gevoel. Stadslandbouw is geen Nederlandse hobby, ook internationaal zie je activiteiten. Op allerlei niveaus: door buurtbewoners vaak geholpen door adviseurs maar ook door stadsplanners, intellectuelen en filosofen, die het voedselvraagstuk in relatie tot duurzame productie en de groeiende wereldbevolking overdenken en centraal stellen. Architect Carolyn Steel uit Londen was een van de eersten die met haar boek Hungry City, how food shapes our lives (2008) een belangrijke bijdrage leverde aan de gedachtevorming over stedelijke ontwikkeling, bezien vanuit het perspectief van voedsel. Zij meent dat de stad grotendeels bepaald wordt door ontwikkelingen in de productie, distributie en consumptie van voedsel. De voedselketen wordt, mede op basis van haar inzichten, in relatie gebracht met de voedselproductie in de regio, het grondgebruik, de aan- en afvoer, de vormen van transport, de distributie en het hergebruik van afval. In recente stedelijke structuurvisies wordt gesteld dat de inrichting en vormgeving van het metropolitane landschap, waarin de landbouw nog altijd een van de voornaamste gebruikers is, meer dan voorheen moeten inspelen op de stedelijke behoeften (zie onder andere de Structuurvisie Amsterdam 2040). Stadslandbouw speelt dus op alle schaalniveaus mee: van moestuintjes op buurtniveau tot op het niveau van de recreatieve landbouwparken in de periferie van de stad en het land. Dat het niet altijd groot en complex hoeft te zijn, laat de gemeente Gemert-Bakel zien. Die plant regelmatig oude fruitrassen aan in het openbaar groen: notenbomen op een brinkje, meerstammige kweeperen als solitairs in plantsoenen, en hoogstamfruitbomen in kleine boomgaardjes in en aan de rand van woonwijken. De vruchten zijn vrij te plukken. Wordt het niet geplukt, dan is het voor de vogels. Het onderhoud van fruitbomen een specialistisch werk wordt door de bomenploeg van Gemert-Bakel uitgevoerd. Het blijkt te passen in het reguliere onderhoud. Wie had dat tien jaar geleden kunnen denken Johan Vlug Dit was de laatste column van Johan Vlug. In 2013 neemt een andere T&L er het stokje over. delta 51 17

18 Amersfoort geeft ruimte aan stadslandbouw Je eigen voedsel verbouwen. Steeds meer stedelingen willen dat. Henk Puijk en Mirjam van der Graaf van de gemeente Amersfoort werken mee aan deze ontwikkeling vanuit hun functie als adviseur beheer openbare ruimte. Tuinpark Laakzijde beschikt nu over circa 6000 m 2 grond, met individuele moestuinen, een gezamenlijk bloementuin, een kruidentuin en een fruitbomen- en bessenstruikengaard. Foto Tuinpark Laakzijde De gemeente Amersfoort is al jaren een regiegemeente, wat betekent dat de gemeente geen eigen dienst meer heeft en veel werk uitbesteedt. De gemeente speelt zodoende makkelijk en snel in op wensen van bewoners en bedrijven. Wat betreft voedselproductie zien we dat steeds meer particulieren in de stad hun eigen voedsel willen kunnen verbouwen. Het is eigenlijk een uitbreiding van het al bestaande zelfbeheer. Al vele jaren kunnen bewoners een stuk openbare ruimte in zelfbeheer nemen. Tot voor kort gebruikten bewoners zulke stukken groen voornamelijk om er sierbeplanting in te zetten voor een betere kwaliteit openbare ruimte. De laatste jaren zien bewoners ook kansen om er voedsel te verbouwen. De vraag naar ruimte voor stadslandbouw is groot en neemt nog steeds toe. Diverse initiatieven zijn al van de grond gekomen, niet in de laatste plaats omdat er de laatste jaren meer grond tijdelijk braak ligt. Henk geeft een recent voorbeeld. In Hoogland hebben bewoners samen een braakliggend terrein geadopteerd. Ze wilden er een volkstuin en een park van maken en een waterput aanleggen. Met hun wensen kwamen ze bij de gemeente. Ze hebben naast het gebruik van de grond, wat geld en advies van de gemeente gekregen en een zelfbeheercontract met de gemeente afgesloten. Vorig jaar zijn de plannen uitgevoerd. De bewoners zijn er heel blij mee. Participatie De ervaringen met zelfbeheer zijn positief, voornamelijk omdat het beleid veel ruimte laat voor initiatieven, waardoor uitbreiding mogelijk is. Beheren van de openbare ruimte is de kunst van het loslaten, vindt Mirjam. Stadslandbouw is kiezen voor burgerparticipatie. Je moet de kracht vanuit de bewoners laten komen. Omdat de gemeente al jaren een regiegemeente is, zijn de bewoners gewend om zelf draagvlak te zoeken 18 delta 51

19 Mirjam van der Graaf en Henk Puijk studeren beiden in 2002 af bij Van Hall Larenstein in de opleiding Tuinen Landschapsinrichting, richting beheer. Mirjam werkt na haar afstuderen bij de gemeente Bunnik als beleidsmedewerker groen, water, spelen en ecologie. Vervolgens ontwikkelt ze zich bij de gemeente Haarlem van strategisch beheerder groen tot senior beleidsmedewerker groen en spelen. Sinds 2004 werkt ze bij de gemeente Amersfoort als adviseur beheer openbare ruimte. Henk gaat gelijk na zijn afstuderen werken bij de gemeente Amersfoort en ontwikkelt zich van beheerder groen tot adviseur beheer openbare ruimte. voor hun ideeën en tonen initiatief door het plantgoed zelf aan te schaffen. Henk vult aan: De gemeente communiceert over haar successen, maar ook de mensen zelf stimuleren elkaar; goed voorbeeld doet goed volgen. Zo ontstaat er een sneeuwbaleffect en worden steeds meer initiatieven voor stadslandbouw werkelijkheid. Henk vindt dat veel gemeenten initiatieven van bewoners nog de kop indrukken door alles wat niet mag vast te leggen. Wij laten regels veel meer los en laten veel aan de mensen over. Tegelijkertijd leggen wij bewoners uit waarom niet alles mag en kan, bijvoorbeeld chemische bestrijdingsmiddelen gebruiken. Dat is belangrijk om draagvlak te creëren. Zelfbeheer wordt vaak gezien als een bezuinigingsmaatregel, maar dat is het niet; het kost ons veel tijd en je moet bewoners faciliteren. Tuinpark Laakzijde Een ander geslaagd project van stadslandbouw is in Vathorst te vinden. Eind 2010 kwamen twee bewoners met een idee om een tuinpark te stichten, begint Mirjam te vertellen. Ze vroegen de gemeente om ruimte om hun plan te kunnen realiseren. Ontwikkelingsbedrijf Vathorst wilde de bewoners graag steunen, maar had geen openbare ruimte hiervoor beschikbaar. Wel kwam er een tijdelijke oplossing: een grondeigenaar was enthousiast en stelde voor om zijn perceel vijf jaar beschikbaar te stellen. In het voorjaar van 2011 was Tuinpark Laakzijde een feit. Op het tuinpark zijn inmiddels individuele moestuinen, bloementuinen, gezamenlijke educatieve tuinen, een educatieve permacultuurtuin (een duurzame, ecologische en energieneutrale tuin) en een natuurspeelplaats gerealiseerd. Tuinpark Laakzijde heeft al veel leden, waaronder ook groepen als scholen en kinderdagverblijven. Het is een groot succes. Volkstuin versus stadslandbouw Naast stadslandbouw bestaan ook de volkstuinverenigingen nog. Zij hebben meer grond en zijn minder vrijblijvend. Alle volkstuincomplexen zitten vol en er is veel animo voor. Volgens Mirjam blijven de volkstuinen hip. Bovendien stelt de gemeente zeker grenzen aan stadslandbouw. Het mag wel in de openbare ruimte, maar het moet kleinschalig blijven om de volkstuinverenigingen niet voor de voeten te lopen. Dit is één van de redenen waarom de gemeente momenteel de nota Van moestuin tot stadslandbouw opstelt. Dit gebeurt door de afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling in samenwerking met de afdeling Stedelijk Beheer, het Centrum voor Natuur en Milieu Educatie en afdeling Milieu. Tuinmakelaar Omdat groen in het algemeen en stadslandbouw in het bijzonder waardevol zijn voor de stad, heeft de gemeente twee tijdelijke tuinmakelaars aangetrokken. Deze werken sinds anderhalf jaar bij het Centrum voor Natuur en Milieu Educatie onder andere als coördinator en aanspreekpunt voor stadslandbouw en alles wat daarmee samenhangt. Zelf zijn de tuinmakelaars ook inwoners van Amersfoort en initiatiefnemers van verschillende projecten, zoals het afsluiten van een zelfbeheerovereenkomst met de gemeente van een stuk openbare ruimte met daarin eetbaar groen en het al eerder genoemde Tuinpark Laakzijde. Ze hebben een groot netwerk op het gebied van stad, voedsel, groen en duurzaamheid. Vorig jaar hebben zij uitvoering gegeven aan Echt Eten in de Eemstad vanuit de regeling duurzame voedselinitiatieven van het voormalige ministerie van LNV. Mede hierdoor is de regio Amersfoort dit jaar gekozen als de Hoofdstad van de Smaak De tuinmakelaars waren betrokken bij de voorbereidingen hiervan. Dat Amersfoort haar nek uitsteekt voor streekeigen voedsel kwam ook terug tijdens de landelijke Week van de Smaak in september, waarbij middelbare scholieren uit het beroepsonderwijs bij station Amersfoort zelfgemaakte streekeigen hapjes met een verhaal uitdeelden. Henk en Mirjam zijn erg enthousiast over de initiatieven en ontwikkelingen op het gebied van stadslandbouw en werken daarom graag mee aan initiatieven van burgers en bedrijven. Mirjam wil andere gemeenten het volgende advies meegeven: Door burgers de vrijheid te geven, ontstaan er bijzondere initiatieven en ideeën. Sluit de handen ineen en ga de uitdaging met de burger aan! Tamara van Tricht en Leonie Heutinck delta 51 19

20 Master in deeltijd Project- en procesmanagement Tijd voor de volgende stap! U bent een professional op het gebied van de groene leefomgeving en u wilt uw kennis verder ontwikkelen of u wilt uw vaardigheden op strategisch niveau aanscherpen. De opleiding Project- en procesmanagement is uniek ik zijn soort. Hij richt zich op persoonlijk functioneren in combinatie met beleidsmatig denken. Daarbij wordt techniek op het gebied van de groene leefomgeving gekoppeld aan project- en procesvaardigheden. De deeltijdopleiding Master in Projecten procesmanagement in de groene leefomgeving bestaat uit drie onderdelen: - Professioneel project- en procesmanagement, duur gemiddeld 7 maanden - Strategie en visie, duur gemiddeld 7 maanden - Onderzoek en thesis, duur circa 1 jaar Vergroot uw netwerk en maak de volgende stap in uw carrière. VHL Trainingen & Cursussen Locatie Velp Bezoekadres Larensteinselaan 26a 6882 CT Velp Postadres Postbus GB Velp Tel: Meer weten? Kijk ook eens op

DuurzaamAlmere.nl. Actief Groen. Landgoed Almere. Combineer stad en natuur. Verbind plaats en context. Themanummer februari 2011

DuurzaamAlmere.nl. Actief Groen. Landgoed Almere. Combineer stad en natuur. Verbind plaats en context. Themanummer februari 2011 Actief Groen Landgoed Almere Landgoed Almere Themanummer 02 What s in a name? Hoe je de stad ook wilt noemen, het is duidelijk dat Almere een stad is, waarin Themanummer februari 2011 zowel het groen als

Nadere informatie

Iedereen kan Vergroenen

Iedereen kan Vergroenen Iedereen kan Vergroenen Voorop in de Vergroening Prijsvraag 2013 Aanleiding Lentiz LIFE College is een school voor VMBO en MBO (AOC), in een sterk geürbaniseerde omgeving (Schiedam). Met een AOC midden

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen?

Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen? Hoe start ik een buurtmoestuin in Groningen? Stappenplan, valkuilen en succesfactoren Eetbare Stad-lezing door Janneke Tops, Gezonde Moestuin Gratis lezing dankzij Eetbare Stad, een project van Gemeente

Nadere informatie

VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #16 TUINEN VAN WEST BRENGT STAD EN LAND DICHTER BIJ ELKAAR

VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #16 TUINEN VAN WEST BRENGT STAD EN LAND DICHTER BIJ ELKAAR VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #16 TUINEN VAN WEST BRENGT STAD EN LAND DICHTER BIJ ELKAAR In 2012 stond het eerste drieluik Van Eesterengesprekken, met bijbehorende excursies, in het teken van openbaar groen,

Nadere informatie

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn:

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn: 1 Aan: de Raad van de Gemeente Dordrecht dtv de raadsgriffier Postbus 8 3300AA Dordrecht c.c.: College van Burgemeester en Wethouders Dordrecht, 1 november 2011 Betreft: Stadslandbouw in Dordrecht Geachte

Nadere informatie

BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND

BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND OOGSTEN BEREIDEN BELEVEN PRODUCTEN BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND Kom zelf plukken koken, genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Inhoud Oogsten 4 Bereiden 6 Beleven 8 Producten

Nadere informatie

Workshop duurzame stadslandbouw

Workshop duurzame stadslandbouw Workshop duurzame stadslandbouw Changemaker Festival te Heino 14 september 2013 Datum: 14 september 2013 Locatie: Van: Voor: Summmercamp Heino Cees Moerman Workshop Changemaker Kenmerk: 1309 Programma

Nadere informatie

Gemeenschapstuinen. RadarGroep. Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie.

Gemeenschapstuinen. RadarGroep. Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie. RadarGroep Gemeenschapstuinen Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie. Bureau voor sociale vraagstukken Wie zaait zal oogsten is een veelgehoord gezegde.

Nadere informatie

Groenkracht Beleidsplan

Groenkracht Beleidsplan Groenkracht Beleidsplan De doelstelling van de Stichting Groenkracht is het verbinden van personen en plaatsen in Delft en omgeving om eenieder bewust te maken van de mogelijkheden van duurzaam voedsel

Nadere informatie

Trots op hun oogst IK KWEEK MIJN GROENTEN LIEVER ZELF. MOESTUIN / Vijf tuiniers over schoffelen, zaaien, oogsten en genieten.

Trots op hun oogst IK KWEEK MIJN GROENTEN LIEVER ZELF. MOESTUIN / Vijf tuiniers over schoffelen, zaaien, oogsten en genieten. 112 12 JULI 2014 ELSEVIER Trots op hun oogst MOESTUIN / Vijf tuiniers over schoffelen, zaaien, oogsten en genieten. Liza Karsemeijer Foto s René van der Hulst IK KWEEK MIJN GROENTEN LIEVER ZELF JOHN VAN

Nadere informatie

Verdienen met ZLTO. De stad als kans!

Verdienen met ZLTO. De stad als kans! Verdienen met ZLTO De stad als kans! Verdienen met ZLTO De stad als kans! Twitter: @MariskavKoulil #purehubs #stadslandbouw De stad als kans! Programma workshop Inleiding Korte kennismaking Introductie

Nadere informatie

natuur ontmoeting oogst medegebruik

natuur ontmoeting oogst medegebruik Volkstuinen zijn vaak groene paradijsjes in de stad met grote waarde, en zijn niet alleen voor de eigenaar een bron van tuinplezier en levensvreugd. Volkstuinen leveren - mits goed ontworpen - op ten minste

Nadere informatie

Wijkcentrum De Hommel werkt aan een nieuwe toekomst. Een toekomst waarin buurtbewoners, buurtondernemers en diverse dienstverleners samen gaan wonen

Wijkcentrum De Hommel werkt aan een nieuwe toekomst. Een toekomst waarin buurtbewoners, buurtondernemers en diverse dienstverleners samen gaan wonen Wijkcentrum De Hommel werkt aan een nieuwe toekomst. Een toekomst waarin buurtbewoners, buurtondernemers en diverse dienstverleners samen gaan wonen en werken in één en hetzelfde gebouw. Een buurthuis-plus.

Nadere informatie

Samen maken we het groen!

Samen maken we het groen! Samen maken we het groen! 10 tips voor meer natuur in je omgeving Een groene omgeving is leuk om naar te kijken, maar ook gezonder om in te leven en wonen en beter voor het klimaat. Planten en bomen houden

Nadere informatie

Als u vragen of opmerkingen heeft hoor ik het graag. Met vriendelijke groet, Simon Bijlsma, FMF. Samen voor een mooi en duurzaam Fryslân.

Als u vragen of opmerkingen heeft hoor ik het graag. Met vriendelijke groet, Simon Bijlsma, FMF. Samen voor een mooi en duurzaam Fryslân. Onze wereld is in beweging. Steden zijn in trek. Vandaag de dag leven al 3 miljard mensen in grote steden en in 2030 zal meer dan 60% van de wereldbevolking leven in grootstedelijke gebieden volgens de

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Maart 2012 1. Voorwoord Op 20 april 2011 was het zover: de officiële oprichting van de Vereniging Buurtmoestuin Castellum! Het was het tastbare resultaat

Nadere informatie

Wat kan landbouw toevoegen aan het leven in de duurzame stad?

Wat kan landbouw toevoegen aan het leven in de duurzame stad? Wat kan landbouw toevoegen aan het leven in de duurzame stad? VVM - 5 februari 2015 Ir. Frank Stroeken Terra Incognita, stedenbouw en landschapsarchitectuur Frank Stroeken, Terra Incognita, stedenbouw

Nadere informatie

Voorstel uitbreiding bij Dijkmagazijn

Voorstel uitbreiding bij Dijkmagazijn Voorstel uitbreiding bij Dijkmagazijn Doelen Stichting Lingewaard Natuurlijk. Wij hebben een drieledig doel: Fraaier landschap Meer natuurbeleving voor jong en oud Bescherming van bedreigde soorten. Onder

Nadere informatie

GROEN GROENER GROENST

GROEN GROENER GROENST GROEN GROENER GROENST DE BETEKENIS VAN GROEN VOOR ONZE LEEFOMGEVING 10 november 2011 Arda van Helsdingen Copijn Tuin- en Landschapsarchitecten DE BETEKENIS VAN GROEN VOOR ONZE LEEFOMGEVING Wat is groen?

Nadere informatie

Groene kaart Utrecht. Start Sluiten Vorige Volgende Zoek Print. Informatie

Groene kaart Utrecht. Start Sluiten Vorige Volgende Zoek Print. Informatie - Utrecht is met recht trots op haar parken en groengebieden die de stad omlijsten. Het oude Wilhelminapark of het moderne Maximapark. De hoogste (en oudste) bomen van Nederland vind je op slechts 10 minuten

Nadere informatie

Zaken doen! Anafora Vrijheid in bewustzijn Liefde tot de ander Respect voor al wat is. Vergadering, teammeeting of congres.

Zaken doen! Anafora Vrijheid in bewustzijn Liefde tot de ander Respect voor al wat is. Vergadering, teammeeting of congres. Zaken doen Zaken doen! Vergadering, teammeeting of congres Ook voor uw zakelijke bijeenkomsten bent u bij Anafora aan het juiste adres. Wij bieden u meerdere prachtige ruimtes met veel daglicht en openslaande

Nadere informatie

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor De opleiding interior design & Styling - hbo bachelor Mensen zien hun omgeving steeds meer als een verlengstuk van hun persoonlijkheid.

Nadere informatie

Al het natuur- en milieuaanbod in Holland Rijnland onder één dak. Samen Duurzaam wordt mogelijk gemaakt door de gemeenten in Holland Rijnland.

Al het natuur- en milieuaanbod in Holland Rijnland onder één dak. Samen Duurzaam wordt mogelijk gemaakt door de gemeenten in Holland Rijnland. 13 mei 2015 nummer 2/2015 Al het natuur- en milieuaanbod in Holland Rijnland onder één dak. Samen Duurzaam wordt mogelijk gemaakt door de gemeenten in Holland Rijnland. Bijen special Dit keer staat de

Nadere informatie

Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94

Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Oogsten BEREIDEN BEleven PRODUCTEN Biologisch vers van het land Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Inhoud Oogsten 4 Bereiden 6 Beleven 8 Producten

Nadere informatie

Bouw samen woningen aan het groene hart van Oranjeburgh Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Anna van Saksenstraat

Bouw samen woningen aan het groene hart van Oranjeburgh Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Anna van Saksenstraat Bouw samen woningen aan het groene hart van Oranjeburgh Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Anna van Saksenstraat Oranjeburgh Royaal ROYAAL WONEN wonen OP op EIGEN eigen KAVEL kavel Ontwerp de buitenkant

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

Architect nieuw te bouwen MFC Klarendal bekend!

Architect nieuw te bouwen MFC Klarendal bekend! Architect nieuw te bouwen MFC Klarendal bekend! Architectenbureau De Zwarte Hond gaat MFC Klarendal ontwerpen. Wat er aan vooraf ging Zoals al in een vorige wijkkrant heeft gestaan wordt het MFC Klarendal

Nadere informatie

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl Dit essay is gepubliceerd in het boek Dynamic Food (2013). Dynamic Food is een reizend platform dat onderzoek doet naar en informatie verzamelt over de relatie tussen stad en platteland. In 2050 zal 75%

Nadere informatie

In 2013 zijn de bestaande tuinen Wippoldertuin en Gillis Paradijs gecontinueerd. Daarnaast zijn er twee nieuwe tuinen aangelegd.

In 2013 zijn de bestaande tuinen Wippoldertuin en Gillis Paradijs gecontinueerd. Daarnaast zijn er twee nieuwe tuinen aangelegd. JAARVERSLAG 2013 Stichting Groenkracht verbindt mensen, organisaties en plaatsen in Delft en omgeving in veerkrachtige en eetbare initiatieven, stevig verankerd in de sociale structuur. In dit jaarverslag

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

Stadslandbouw in Beverwijk

Stadslandbouw in Beverwijk Stadslandbouw in Beverwijk handreiking voorgestelde manier van aanpak Juni 2013 Stadslandbouw in Beverwijk Handreiking voorgestelde manier van aanpak Juni 2013 Inhoud Inleiding 1. Wat is Stadslandbouw

Nadere informatie

Speech van Minister Henk Kamp van VROM op de manifestatie Heilige Huisjes in Rotterdam op zaterdag 5 oktober 2002.

Speech van Minister Henk Kamp van VROM op de manifestatie Heilige Huisjes in Rotterdam op zaterdag 5 oktober 2002. Speech van Minister Henk Kamp van VROM op de manifestatie Heilige Huisjes in Rotterdam op zaterdag 5 oktober 2002. Dames en heren, Veel mensen dromen ervan om zelf een huis te ontwerpen en te bouwen. Wie

Nadere informatie

Project De Pluktuin. Aanleiding

Project De Pluktuin. Aanleiding Project De Pluktuin Aanleiding De leefomgeving van de bewoners van seniorenvoorziening De Driehoorne in Alphen a/d Rijn gaat veranderen. Op korte afstand van hun seniorenwoningen\flat wordt de komende

Nadere informatie

KinderMoestuin. voor Junior Kookliefhebbers. Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes

KinderMoestuin. voor Junior Kookliefhebbers. Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes KinderMoestuin voor Junior Kookliefhebbers Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes De KinderMoestuin is eerlijk en groen geproduceerd met respect voor

Nadere informatie

Stadslandbouw. Jan Willem van der Schans. Jan-willem.vanderschans@wur.nl Kampen, 8 April 2012

Stadslandbouw. Jan Willem van der Schans. Jan-willem.vanderschans@wur.nl Kampen, 8 April 2012 Stadslandbouw Jan Willem van der Schans Jan-willem.vanderschans@wur.nl Kampen, 8 April 2012 Introductie Onderzoeker LEI-WUR Supply chain research Onderzoeker RSO-WUR Regional food systems Medeoprichter

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

STAD IN ZICHT 0-99. in de buurt van geluk

STAD IN ZICHT 0-99. in de buurt van geluk in de buurt van geluk wie zijn wij? STAD Jeroen van der Zant Johan Vlug Menno Vergunst Henk Schuitemaker Narda Beunders Lidewij Lenders communicatie-adviseur, bewoner IJburg landschapsarchitect VLUGP,

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Wie groen doet, gezond ontmoet. Oogst van een CoP Groen en Gezond

Wie groen doet, gezond ontmoet. Oogst van een CoP Groen en Gezond Wie groen doet, gezond ontmoet Oogst van een CoP Groen en Gezond Wie groen doet, gezond ontmoet Wie investeert in meer groen in met name stedelijke gebieden wordt daarvoor op meerdere fronten beloond.

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

jubileumeditie van de Week van de Smaak te vieren kozen we voor deze bijzondere plek. Hier, in het centrum van Brussel, in het hart van

jubileumeditie van de Week van de Smaak te vieren kozen we voor deze bijzondere plek. Hier, in het centrum van Brussel, in het hart van Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Dinsdag 13 april 2010 Voorstelling Week van de Smaak 11 tot 21 november 2010 (enkel het gesprokene telt) Beste vrienden,

Nadere informatie

Volkshuisvesting Arnhem in 2012

Volkshuisvesting Arnhem in 2012 Volkshuisvesting Arnhem in 2012 Volkshuisvesting Arnhem kijkt tevreden terug op 2012. Het was een geslaagd jaar ondanks de crisis op de woningmarkt en ondanks het debacle van Vestia. De corporatiesector

Nadere informatie

Zomerschool van Brede Buurtschool De Krullevaar 22 juli t/m 8 augustus 2013

Zomerschool van Brede Buurtschool De Krullevaar 22 juli t/m 8 augustus 2013 Zomerschool van Brede Buurtschool De Krullevaar 22 juli t/m 8 augustus 2013 Voorwoord. U hebt gekozen voor de Zomerschool en daarmee voor een extra kans voor uw kind. Ik ben blij dat u die kans met beide

Nadere informatie

Panelonderzoek inwoners en openbaar groen

Panelonderzoek inwoners en openbaar groen Panelonderzoek inwoners en openbaar groen Gemeente Amersfoort Marlies Visser 2 juni 2015 De meeste panelleden zijn positief over het burgerinitiatief tot het opstellen van een Groenvisie. Men vindt over

Nadere informatie

Tekst: Deborah Bremmer Foto s: Marius Bremmer

Tekst: Deborah Bremmer Foto s: Marius Bremmer Een trip naar New York kan momenteel eigenlijk niet meer zonder een bezoek aan de High Line; een oude spoorlijn veranderde in een groen park! Jaarlijks genieten al meer dan twee miljoen bezoekers er van

Nadere informatie

Vriendenerf. Een duurzaam CPO-project voor vijftigplussers. Impressie van Vriendenerf (ontwerp: atelier GROENBLAUW)

Vriendenerf. Een duurzaam CPO-project voor vijftigplussers. Impressie van Vriendenerf (ontwerp: atelier GROENBLAUW) Vriendenerf Een duurzaam CPO-project voor vijftigplussers Impressie van Vriendenerf (ontwerp: atelier GROENBLAUW) Werkdocument Visie en ambitie Versie 1.0, 16 september 2012 1 Visie en ambitie Vriendenerf

Nadere informatie

Natuur & Milieu Educatie

Natuur & Milieu Educatie Natuur & Milieu Educatie Groep 5 Tuinieren op de m² Materiaalpakket Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Leerdoelen, doelgroep, samenvatting 3. Lesschema 4.

Nadere informatie

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam Kies Kleur in Groen Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam 1 Als onderdeel van het project Kies Kleur in Groen organiseerde FORUM in samenwerking met PBR en

Nadere informatie

Culturele en Maatschappelijke Vorming. CMV voltijd de opleiding en het werkveld.... van mensen zonder werk ondernemers maakt

Culturele en Maatschappelijke Vorming. CMV voltijd de opleiding en het werkveld.... van mensen zonder werk ondernemers maakt Culturele en Maatschappelijke Vorming CMV voltijd de opleiding en het werkveld... van mensen zonder werk ondernemers maakt Culturele en Maatschappelijke Vorming (CMV) voltijd Samenleven in buurt en stad,

Nadere informatie

GEBIED IN 360o. Geschreven en vormgegeven door: Nicole de Waal - De Waalster communicatie en advies

GEBIED IN 360o. Geschreven en vormgegeven door: Nicole de Waal - De Waalster communicatie en advies o GEBIED IN 360o Naar aanleiding van de sessie Gezamenlijk toekomstbeeld Haarlemmer Kweektuin, met de leden van de voorbereidingscommissie is de volgende toekomstvisie opgesteld. Letterlijk aan de hand

Nadere informatie

DE RIETVELDEN - DE VUTTER S-HERTOGENBOSCH

DE RIETVELDEN - DE VUTTER S-HERTOGENBOSCH DE RIETVELDEN - DE VUTTER S-HERTOGENBOSCH De Rietvelden - De Vutter Huidige situatie Rietveldenweg De Rietvelden-De Vutter is het grootste bedrijventerrein van s-hertogenbosch zowel in oppervlakte als

Nadere informatie

Wandelwoud - voorstel voor een Tijdelijke inrichting Wandeloord Nieuw Crooswijk. Rotterdams Forest Garden Netwerk september 2013

Wandelwoud - voorstel voor een Tijdelijke inrichting Wandeloord Nieuw Crooswijk. Rotterdams Forest Garden Netwerk september 2013 Wandelwoud - voorstel voor een Tijdelijke inrichting Wandeloord Nieuw Crooswijk Rotterdams Forest Garden Netwerk september 2013 bouwplaats fase 3 (materieel) 7000 m2 park 3500 m2 bouwlocatie fase 3 Tijdelijke

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Jaarverslag Stichting jij bent TOV! 2015. Auteur: Wendy Verkerk- Klein

Jaarverslag Stichting jij bent TOV! 2015. Auteur: Wendy Verkerk- Klein Jaarverslag Stichting jij bent TOV! 2015 Auteur: Wendy Verkerk- Klein Voorwoord Voor u ligt het eerste jaarverslag van TOV te Tiel. Februari 2015 is stichting Jij bent TOV opgericht waardoor we dit jaar

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

Groener bouwen. groener leven

Groener bouwen. groener leven Groener bouwen groener leven ontspannen in een gezonde buitenruimte daktuinen en gevelbegroening waterbuffering onderscheidend vermogen waarde toevoegen Groener bouwen betekent het inrichten van de buitenruimte

Nadere informatie

Terugblik bewonersavond

Terugblik bewonersavond Februari 2014 PAGINA 1 In dit nummer Terugblik bewonersavond Nieuwbouw: Parkietstraat & Vinkenstraat Vogels voeren Aanleg Park Nieuwbouw Parkbuurt Terugblik bewonersavond Enthousiasme over de nieuwbouwplannen

Nadere informatie

De Kleine Aarde Nieuwe Stijl

De Kleine Aarde Nieuwe Stijl De Kleine Aarde Nieuwe Stijl Het Plan Culinair centrum Toeristische en recreatieve trekpleister in Brabant Landelijk platform voor Herenboeren Nederland Educatie centrum voor Horeca, Agrarisch, Techniek

Nadere informatie

Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten; woondroom voor betrokken burgers

Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten; woondroom voor betrokken burgers Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten; woondroom voor betrokken burgers Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten woondroom voor betrokke Op Providentia in Sterksel wonen mensen

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

STADSLANDBOUW VANUIT STEDENBOUWKUNDIG PERSPECTIEF debatavond 06.11.13

STADSLANDBOUW VANUIT STEDENBOUWKUNDIG PERSPECTIEF debatavond 06.11.13 STADSLANDBOUW VANUIT STEDENBOUWKUNDIG PERSPECTIEF debatavond 06.11.13 BELANG VAN LANDBOUW IN VERSTEDELIJKTE RUIMTE BEDREIGINGEN KANSEN VORMEN STADSLANDBOUW AANBEVELINGEN VOORBEELD EETBAAR ROTTERDAM VOORBEELD

Nadere informatie

Programma overzicht. Groene Straatdag voorjaar Jordaan & Gouden Reael. 19 april 2015 12:00 16:00. Noorderspeeltuin 2 e lindendwarsstraat

Programma overzicht. Groene Straatdag voorjaar Jordaan & Gouden Reael. 19 april 2015 12:00 16:00. Noorderspeeltuin 2 e lindendwarsstraat Programma overzicht Groene Straatdag voorjaar Jordaan & Gouden Reael 19 april 2015 12:00 16:00 Voorwoord: Noorderspeeltuin 2 e lindendwarsstraat De Groene Straatdag komt tot stand in een samenwerking tussen

Nadere informatie

Aftellen. Toekomst. naar de. 10 opwindende voorstellen om door te gaan

Aftellen. Toekomst. naar de. 10 opwindende voorstellen om door te gaan Aftellen naar de Toekomst 10 opwindende voorstellen om door te gaan Tekst: Eelco Koolhaas en Kees Le Blansch Vormgeving: Machiel Pleijsier en Dennis Wijmer Video: Jasper Masthoff Muziek: Bart Kiers Leve

Nadere informatie

Tuinders Harde kern Tuin 141 - Albert Uppelschoten (75 jaar) Tuin 154 - Harry de Groot (67 jaar)

Tuinders Harde kern Tuin 141 - Albert Uppelschoten (75 jaar) Tuin 154 - Harry de Groot (67 jaar) Tuinders Ontmoet de tuinders die in De Volkstuin voorbijkomen. Iedereen zorgt op zijn eigen manier goed voor zijn tuintje en draagt iets bij aan de vereniging. Elke week komt de harde kern van Ons Genot

Nadere informatie

Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten

Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten Groen Dichterbij 8 november 2014 Jan Hassink, Carlijn Wentink en Evelien Janssen Jan.hassink@wur.nl Voorbeelden van groene burgerinitiatieven

Nadere informatie

Iedereen moet kunnen meedoen

Iedereen moet kunnen meedoen Nieuwe wet voor maatschappelijke ondersteuning in uw gemeente Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Inhoud 2 Voorwoord 5 Wat is de Wmo? 5 Waarom is de Wmo belangrijk? 9 Negen taken voor uw

Nadere informatie

genieten Weelderige wellnesstuin in Barendrecht Dag en nacht Wanneer u deze prachtige wellnesstuin binnenwandelt, ziet u het direct.

genieten Weelderige wellnesstuin in Barendrecht Dag en nacht Wanneer u deze prachtige wellnesstuin binnenwandelt, ziet u het direct. TEKST: renée ter berg FOTOGRAFIE: michael van oosten TEKST: FRANK VERHEIJEN FOTOGRAFIE: SHUTTERSTOCK excellent Weelderige wellnesstuin in Barendrecht Dag en nacht genieten Wanneer u deze prachtige wellnesstuin

Nadere informatie

TUIN INSPIRATIE. De tuin van Rian Mol en Mark Klompmaker Buitenleven Tuin van het jaar Beeldentuinen Drenthe

TUIN INSPIRATIE. De tuin van Rian Mol en Mark Klompmaker Buitenleven Tuin van het jaar Beeldentuinen Drenthe TUIN INSPIRATIE De tuin van Rian Mol en Mark Klompmaker Buitenleven Tuin van het jaar Beeldentuinen Drenthe Inhouds opgave, aparte pdf Melle Wierper, GROENPARTNERS Melle Wierper is eigenaar van Groenpartners

Nadere informatie

...wonen tussen stad en duin

...wonen tussen stad en duin ...wonen tussen stad en duin duinpoort DUINPOORT ALMERE POORT, WONEN TUSSEN STAD EN DUIN Duinpoort, een stijlvol appartementengebouw in het nieuwste stadsdeel van Almere, wordt gerealiseerd aan de rand

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Herfstige. ontdekkingstocht. 102 tuin in beeld

Herfstige. ontdekkingstocht. 102 tuin in beeld 102 tuin in beeld 103 Herfstige ontdekkingstocht BENT U OP ZOEK NAAR INSPIRATIE VOOR UW TUIN? OF WILT U GEWOON EVEN GENIETEN VAN EEN MOOIE WANDELING OF EEN RUSTIG MOMENT OP EEN MOOIE PLEK? DAN ZOU U ZEKER

Nadere informatie

Veranderen doet pijn. Dat moet je bespreekbaar maken

Veranderen doet pijn. Dat moet je bespreekbaar maken LEREND VERANDEREN IN HAARLEMMERMEER Veranderen doet pijn. Dat moet je bespreekbaar maken Tekst: Fenny Brandsma / Fotografie: Kees Winkelman Wie in een organisatie succesvol veranderingen wil realiseren,

Nadere informatie

Nieuwsbrief Oleander Bloeit - december 2011

Nieuwsbrief Oleander Bloeit - december 2011 Nieuwsbrief Oleander Bloeit - december 2011 Beste lezer, Er is alweer een jaar voorbij... In januari ben ik gestart als Buurtmanager en ik kan met een tevreden blik terugkijken op wat we samen hebben bereikt

Nadere informatie

Tuintrip: +!717973!911562! kktkt. Kleurenparadijs: Tuinfestival aan de Loire. Nazomeren Pompoenseizoen Dahlia. Tuintrend Wilgentenen Buitenhaard

Tuintrip: +!717973!911562! kktkt. Kleurenparadijs: Tuinfestival aan de Loire. Nazomeren Pompoenseizoen Dahlia. Tuintrend Wilgentenen Buitenhaard WWW.GARDENZINE.NL SEPTEMBER 2009 3,95 H E T T I J D S C H R I F T V O O R D E T U I N, S E R R E E N H E T T E R R A S +!717973!911562! kktkt Tuintrip: Kleurenparadijs: Tuinfestival aan de Loire Nazomeren

Nadere informatie

De genen van Consolidated nederland

De genen van Consolidated nederland De genen van Consolidated Nederland Door Malik de Kok We zeggen het zo gemakkelijk als we keuzes maken, zowel intern als in gesprek met klanten: Het zit in onze genen. Maar wat zijn precies die genen van

Nadere informatie

Samen vieren. Bent u op zoek naar een ideale locatie voor uw gelegenheid? Wij bezorgen u graag een geslaagd feest bij Anafora Parkrestaurant!

Samen vieren. Bent u op zoek naar een ideale locatie voor uw gelegenheid? Wij bezorgen u graag een geslaagd feest bij Anafora Parkrestaurant! Samen vieren Samen vieren Bent u op zoek naar een ideale locatie voor uw gelegenheid? Wij bezorgen u graag een geslaagd feest bij Anafora Parkrestaurant! Van verjaardag tot familiereünie Een babyshower,

Nadere informatie

Rol van intermediairs bij zelforganisatie

Rol van intermediairs bij zelforganisatie Rol van intermediairs bij zelforganisatie Mentoren als begeleiders van werkdagen in het groen Studiedag Zelforganisatie is beter voor de natuur, Wageningen 21 maart 2013 Maurice Kruk, Landschapsbeheer

Nadere informatie

Stichting Voedseltuin

Stichting Voedseltuin Jaarplan 2014 Stichting Voedseltuin Postadres: Keileweg 8 3029 BS Rotterdam Bezoekadres: (achter) Keilestraat 9 (gedempte Keilehaven) 3029 BP Rotterdam KvK: 50524348 Triodosbank: 198342713 Contactpersoon:

Nadere informatie

De scholen regelen zelf het vervoer naar de locatie.

De scholen regelen zelf het vervoer naar de locatie. l Veel kinderen eten slecht, weten niet waar hun eten vandaan komt en hebben zo verhoogde kans op Obesitas. Met dit project gaan we met de kinderen naar de plek waar het eten vandaan komt. Groenten- en

Nadere informatie

Projectplan Gemeenschaps boerderij CitySeeds Middelburg

Projectplan Gemeenschaps boerderij CitySeeds Middelburg Projectplan Gemeenschaps boerderij CitySeeds Middelburg Inleiding In de huidige maatschappelijke ontwikkelingen zien we dat er een steeds groter beroep gedaan wordt op de inzet en de participatie van de

Nadere informatie

Food & the City stadslandbouw in en rond Rotterdam Kees van Oorschot 1 april 2014 Initiatieven van burgers, boeren en ondernemers Nu hier, Zomerhofstraat stadsboerderij het Lansingerland schapen in de

Nadere informatie

Kansen voor De Bleek

Kansen voor De Bleek Kansen voor De Bleek Wiep Keikes Rapportage n.a.v. bijeenkomsten 3 juli en 25 september 2015 JongAchterhoek Postadres Terborgseweg 20 7005 BC Doetinchem E-mail info@jongachterhoek.nl Website www.jongachterhoek.nl

Nadere informatie

www.deoudebrouwerij.nl Hotel & Restaurant De Oude Brouwerij

www.deoudebrouwerij.nl Hotel & Restaurant De Oude Brouwerij www.deoudebrouwerij.nl Hotel & Restaurant De Oude Brouwerij Wij heten u van harte welkom... De Oude Brouwerij is een perfecte uitvalsbasis voor een heerlijk middagje of avondje genieten en beleven. Maar

Nadere informatie

Ellen Schild. Tineke Groen

Ellen Schild. Tineke Groen Ellen Schild Tineke Groen Jaar in jaar uit besteden we in Mebest aandacht aan fraaie afbouwprojecten. Achter elk van die projecten zitten vakmensen. Vakmensen die het bedenken, vakmensen die het maken.

Nadere informatie

In 2050 woont ongeveer 2/3 van de wereldbevolking in steden. Nu: ± 55%

In 2050 woont ongeveer 2/3 van de wereldbevolking in steden. Nu: ± 55% In 2050 woont ongeveer 2/3 van de wereldbevolking in steden Nu: ± 55% Extra: 2,5 miljard mensen in stedelijke omgeving (Infokaart Unicef verstedelijking: http://www.unicef.org/sowc2012/urbanmap/) De ontwikkeling

Nadere informatie

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 Vastgesteld in de raadsvergadering van 18 juni 2012. Verkorte versie wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 1 Wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 In de wijkvisie

Nadere informatie

Participatief leiderschap. Hoe leid je een samenwerkingsverband?

Participatief leiderschap. Hoe leid je een samenwerkingsverband? Participatief leiderschap Hoe leid je een samenwerkingsverband? Mr. Drs. Lucien Stöpler Justice in Practice December 2014 Participatief leiderschap: Hoe leid je een samenwerkingsverband? 2014 Justice in

Nadere informatie

DINEREN IN DE HOFTRAMMM

DINEREN IN DE HOFTRAMMM DINEREN IN DE HOFTRAMMM De bijzondere creatie van Bobby van Galen en Pierre Wind Foto s en tekst: Martien Versteegh Eigenaar en gastheer Bobby van Galen heet u van harte welkom Het begon met een droom

Nadere informatie

De Gouden Zon. Borger. Leefgemeenschap Zorgboerderij. Informatiefolder

De Gouden Zon. Borger. Leefgemeenschap Zorgboerderij. Informatiefolder De Gouden Zon Borger Leefgemeenschap Zorgboerderij Informatiefolder De Gouden Zon Een thuis waar mensen met en zonder een verstandelijke en/of psychische beperking samenwonen Leefgemeenschap en zorgboerderij

Nadere informatie

Kleine Groene Vingertjes workshop 5 april 2014. Gezinsbond Stekene

Kleine Groene Vingertjes workshop 5 april 2014. Gezinsbond Stekene Kleine Groene Vingertjes workshop 5 april 2014 Gezinsbond Stekene Inleiding Kinderen houden van tuinieren Tuinieren bevat 2 elementen waar kinderen zot op zijn: aardegrond en buitenlucht. De zomerzon zal

Nadere informatie

STAGEMOGELIJKHEDEN INHOUD 1 HET CULTUURPARK. Participatiestage / Afstudeerstage. Bonaire Caribisch Nederland

STAGEMOGELIJKHEDEN INHOUD 1 HET CULTUURPARK. Participatiestage / Afstudeerstage. Bonaire Caribisch Nederland STAGEMOGELIJKHEDEN STAGE OPDRACHTEN: SOORT STAGES: VAKGEBIED: NIVEAU: STAGEPERIODE: STARTDATUM: WERKLOCATIE: RIJBEWIJS: Zie voorbeelden Participatiestage / Afstudeerstage Divers MBO HBO - WO in overleg

Nadere informatie

Zakelijk. personeelsfeesten. cursussen. lezingen. workshops. beurzen. forums. vergaderingen conferenties congressen tentoonstellingen presentaties

Zakelijk. personeelsfeesten. cursussen. lezingen. workshops. beurzen. forums. vergaderingen conferenties congressen tentoonstellingen presentaties Zakelijk RESERVERINGEN EN INFORMATIE Cultureel Centrum CONCORDIA Concordiaplein 1, 2851 VV Haastrecht M 06 53 87 35 51 of T 0182 50 22 02 grandcafe@cultureelcentrumconcordia.nl www.cultureelcentrumconcordia.nl

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

Plan Vlampijpzone. Bureau Niche Februari 2014

Plan Vlampijpzone. Bureau Niche Februari 2014 Plan Vlampijpzone Bureau Niche Februari 2014 Omschrijving Het Idee Sociale cohesie versterken door middel van een groene, inspirerende ontmoetingsplek. Het Plan Een ontmoetingsplek in het groen; een boomgaard

Nadere informatie

DE TUIN in vier seizoenen

DE TUIN in vier seizoenen Deze tuin is verdeeld in verschillende tuinkamers. Het overgrote deel van de tuin bevindt zich op het zuiden, wat de keuze in beplanting erg ruim maakt. 80 DE TUIN in vier seizoenen Michel van Kammen tuinadviesbureau/hoveniersbedrijf

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Wordt vervolgd. Een reis van verwondering, humor en transformatie

Wordt vervolgd. Een reis van verwondering, humor en transformatie Belcrum Liniekwartier Faam Braakliggend terrein Station Breda Wanneer reizigers met de trein door Breda trekken, worden verschillende indrukken van de stad opgedaan. Eén van die indrukken zijn de braakliggende

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie