achtergrond Tekst: Peter Boorsma, foto s: Karel Zwaneveld/ANP, bewerking Curve

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "achtergrond Tekst: Peter Boorsma, foto s: Karel Zwaneveld/ANP, bewerking Curve"

Transcriptie

1 14 achtergrond Tekst: Peter Boorsma, foto s: Karel Zwaneveld/ANP, bewerking Curve Vijftig jaar feesten van

2 FORUM 27 MAART Momenteel buigt het kabinet zich over de vraag hoe we de resterende 100 miljard aan aardgasbaten op een toekomstbestendige wijze kunnen investeren. Dat zou fijn zijn, want de eerste 160 miljard blijkt grotendeels verjubeld. Waarom eigenlijk? Aardgasbaten decennialang verkwist Apart fonds geblokkeerd door Jelle Zijlstra Ook Duisenberg liet zich aan de kant zetten het aardgasgeld Als we de Groningse hoogleraar duurzaamheid en financiële instellingen Bert Scholtens mogen geloven hadden we al dat aardgas beter in de grond kunnen laten zitten. Rijkdom maakt niet gelukkig, is namelijk zijn stelling. In landen met veel natuurlijke rijkdommen is de groei significant lager dan in landen met weinig hulpbronnen, stelt Scholtens in 2004 in een artikel in het economenblad esb. De opbrengsten van de verkoop van het aardgas stuwen de wisselkoers omhoog, waardoor de internationale concurrentiepositie verslechtert. Overheden bedenken leuke projecten die geen positieve maatschappelijke baten met zich meebrengen. Een voorbeeld daarvan is volgens Scholtens de Betuwelijn. De aanwezigheid van veel makkelijk geld verlaagt de prikkel om te investeren in bijvoorbeeld onderwijs of te bezuinigen als dat nodig is. Scholtens concludeert dan ook dat Nederland ondanks alle aardgasmiljarden slechter heeft gepresteerd dan veel landen zonder dergelijke baten. Scholtens is niet de enige die met lede ogen terugblikt en constateert dat er van de 160 miljard euro aan aardgasbaten van de afgelopen vijf decennia maar weinig is terug te vinden. Ook economiehoogleraar Flip de Kam eveneens uit Groningen spreekt van de verkwisting van een bodemschat. Naar zijn oordeel zorgden de gasbaten er in de jaren zeventig voor dat er veel te laat is ingegrepen in de alsmaar groeiende overheidsuitgaven, vooral aan uitkeringen. Nu is inderdaad moeilijk na te gaan waar al het geld van het aardgas is gebleven omdat dit tot 1996 rechtstreeks in de algemene middelen vloeide. Pas daarna is ongeveer een derde deel van de aardgasopbrengsten gebruikt voor investeringen in onder andere infrastructuur. Alles wat voor 1996 binnenkwam is verjubeld, aldus kritische waarnemers. Maar hoe komt het eigenlijk dat de (eindige) aardgasbaten tenminste veertig jaar lang nooit geïnvesteerd zijn? Waarom heeft de overheid nooit geld opzij gezet voor toekomstige welvaart? De vraag is extra pregnant nu blijkt dat andere landen wél hun energieopbrengsten hebben belegd of geïnvesteerd. Zo heeft Noorwegen in 1990 een staatsbeleggingsfonds ingesteld waar inmiddels 300 miljard euro in zit en waar de Noren nog decennia plezier van zullen hebben. En in Nederland werd in de negentiende eeuw ook anders aangekeken tegen de besteding van dit soort gelden. De opbrengst van het Cultuurstelsel in Nederlands-Indië het batig slot is bijvoorbeeld grotendeels gebruikt voor de aanleg van spoorlijnen in de tweede helft van de negentiende eeuw. Het in 1830 ingevoerde Cultuurstelsel verplichtte Javaanse e

3 16 FORUM 27 maart 2008 Jelle Zijlstra Minister van Financiën (kabinet-de Quay) Aardgasinkomsten niet belangrijk genoeg voor apart fonds Ruud Lubbers Minister van Economische Zaken (kabinet-den Uyl) Gasbaten zijn geen zegen maar een vloek Wim Duisenberg Minister van Financiën (kabinet-den Uyl) Liever geld naar investeringen dan naar uitkeringen boeren een vijfde deel van hun land en hun tijd te besteden aan de teelt van exportgewassen zoals koffie, suiker en indigo. Deze producten werden vervolgens verkocht door de Nederlandsche Handelmaatschappij. Dat legde de kolonisator geen windeieren want al in 1850 bedroegen de opbrengsten 18 miljoen gulden, 23 procent van de totale rijksinkomsten. In 1860 was dit zelfs 26 miljoen, 28 procent van de rijksinkomsten. Van dit batig slot zijn veel infrastructurele werken, zoals kanalen en bruggen, betaald. Aanvankelijk vond men dat de aanleg van spoorlijnen een zaak was van particulier initiatief. Maar de uitbreiding van het spoorwegnet bleef in Nederland achter bij dat van de omringende landen. In 1860 is het minister Van Hall geweest die ervoor zorgde dat het geld uit Indië werd ingezet voor de aanleg van spoorlijnen. De exploitatie werd overgelaten aan particuliere maatschappijen. Een aantal van de zo aangelegde spoorlijnen is nog steeds in gebruik. Dat de overheid in die tijd een heel andere taakopvatting had mag blijken uit dat er in 1860 vrijwel niets werd ge- Allerlei linkse wensen konden eindelijk gehonoreerd worden foto: Yves Boucau/anp foto: Pierre Crom/anp foto: mae/anp ïnvesteerd in onderwijs of gezondheidszorg. Verkeer & Waterstaat was goed voor 9 miljoen gulden aan bruto investeringen; 10 procent van de totale overheidsuitgaven van 93 miljoen. In 1870 werd 16 miljoen geïnvesteerd in Verkeer & Waterstaat, 17 procent van de totale uitgaven. Slochteren Voor een antwoord op de vraag warom de gasbaten in de vorige eeuw niet zijn geïnvesteerd moeten we terug naar begin jaren zestig, kort na de ontdekking van de gasbel in Slochteren in Van meet af aan was het duidelijk dat het ging om een van de grootste gasvoorraden van Europa. Toch werd de voorraad aanvankelijk veel te laag ingeschat op 300 miljard kubieke meter. In 1963 dacht men al dat het ging om minstens miljard kubieke meter (tegenwoordig weet men dat het in werkelijkheid miljard was). De toenmalige minister Jan de Pous van Economische Zaken had zijn Aardgasnota toen al door de Tweede Kamer geloodst. De staat kreeg 70 procent van de opbrengsten, waarvan een deel door een directe deelneming in de exploitatiemaatschappij en een ander deel uit de vennootschapsbelasting op die maatschappij (zie kader De verdeling van het aardgasgeld ). Het idee was het aardgas zo snel mogelijk te verkopen. In de eerste plaats omdat men de voorraad te laag inschatte. In de tweede plaats omdat men verwachtte dat kernenergie fossiele brandstoffen snel zou vervangen. Mede daarom wordt het gas tegen veel te lage prijzen verkocht aan landen als Duitsland, België en Italië. Ook werd een ambitieus project gestart om het aardgas naar alle Nederlandse huishoudens te brengen en alle bestaande fornuizen geschikt te maken voor aardgas. Allemaal met het idee een beperkte hoeveelheid gas zo snel mogelijk te gelde te maken. De Pous wilde deze bijzondere inkomsten in een apart fonds storten met de bedoeling te sparen en incidenteel te besteden aan projecten om de Nederlandse economie te versterken. Zijn angst was dat het geld anders gebruikt zou worden om de publieke uitgaven te verhogen. Het idee werd echter geblokkeerd door de toenmalige minister van Financiën en latere president van De Nederlandsche Bank Jelle Zijlstra. Hij zag liever geen aparte fondsen. Die zouden bewindslieden alleen maar in de verleiding brengen extra uitgaven te doen en te ontsnappen aan de begrotingsdiscipline. Bovendien achtte hij de aardgasinkomsten qua omvang (toen nog) niet belangrijk genoeg. Oliecrisis De discussie over het aardgas laaide weer op in de jaren zeventig toen de olieprijs, waaraan de gasprijs gekoppeld was, snel begon te stijgen. Door de prijsstijging schoot ook de winst van Shell en Esso, de particuliere ondernemingen die de gasvelden exploiteerden, omhoog. Na langdurige onderhandelingen bedong de staat uiteindelijk een groter aandeel in de gaswinsten. Sindsdien vloeit 95 procent van de aardgasopbrengsten in de schatkist. Dankzij de nieuwe verdeelsleutel en de prijsstijgingen groeiden de gasbaten tijdens de tweede oliecrisis in 1981 tot 9 miljard euro, 17 procent van de totale rijksinkomsten. In 1985 was dit 11 miljard euro 16 procent van de rijksinkomsten.

4 FORUM 27 MAART De verdeling van het aardgasgeld Het was Ruud Lubbers, minister van Economische Zaken in het kabinet-den Uyl ( ) en de latere premier, die het hogere staatsaandeel had bedongen. Maar Lubbers was zich tegelijkertijd ook bewust van het gevaar van grote hoeveelheden makkelijk geld. De gasbaten zijn geen zegen maar een vloek, zei hij hierover in 1976 in een speech voor studenten van de Erasmus Universiteit. Hij vond dat de opbrengsten van het aardgas ten koste gingen van de discipline en de kritische blik op publieke uitgaven. Lubbers duidde daarmee op een fenomeen dat later bekend werd als de Dutch disease. Nederland leefde op te grote voet. De ruime beschikbaarheid van makkelijk geld bracht eerst het kabinet-den Uyl en later het kabinet-van Agt/ Wiegel ( ) in de verleiding veel te veel uit te geven aan uitkeringen om zo de sociale vrede te bewaren. Pas veel te laat werd begonnen met de broodnodige bezuinigingen om de overheidsfinanciën weer op orde te brengen en minder afhankelijk te maken van gasbaten. De enorme inkomsten uit de verkoop van gas leidden in de jaren zeventig en tachtig ook tot een overschot op de betalingsbalans waardoor de wisselkoers omhoog werd gestuwd. Hierdoor verslechterde de internationale concurrentiepositie van andere sectoren omdat hun producten duurder werden. Binnen het ministerie van Economische Zaken wilden we het idee van De Pous voor een aardgasfonds weer oppakken, De aardgasbel bij Slochteren is in 1959 ontdekt door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), een samenwerkingsverband van Shell en Esso. Het gas was eenvoudig te winnen en eigenlijk was meteen al duidelijk dat de staat zoveel inkomsten niet zomaar aan particuliere ondernemingen kon gunnen. Minister De Pous van Economische Zaken startte daarom onderhandelingen met de oliemaatschappijen over deelname van een staatsbedrijf in de exploitatie van het gas. Dat werd Energiebeheer Nederland (EBN), tot 1989 een volle dochter van DSM (destijds zelf een staatsbedrijf). De NAM en EBN vormen samen de Maatschap Groningen, dat het Groningerveld exploiteert. Het gas werd exclusief verkocht aan de Gasunie, dat zorg draagt voor inkoop, transport en verkoop van gas. Sinds 2007 zorgt Gasunie voor het transport en het nieuwe bedrijf Gasterra voor de verkoop. De Nederlandse staat verdient op twee manieren aan het aardgas; door de deelneming en door de vennootschapsbelasting. herinnert Lubbers zich nu over zijn periode als minister van Economische Zaken. Maar al snel concludeerden we dat de kaarten nog steeds hetzelfde lagen en het plan onhaalbaar was. Toen is het idee ontstaan van de Wet investeringsrekening (wir ) waarmee we toch geld opzij konden zetten en investeringen aan konden jagen. Het verbaasde hem overigens dat de toenmalige minister van Financiën Wim Duisenberg helemaal niet afdong op de kosten van de wir. Toen ik hem ernaar vroeg vertelde hij me dat hij het geld liever uitgaf aan investeringen dan aan de werkgelegenheidsprojecten van onze collega van Sociale Zaken Boersma. e Totale aardgasbaten per jaar in miljarden euro s bron: ez

5 18 FORUM 27 maart 2008 In de periode , de jaren van de wir, is in totaal 20 miljard euro uitgekeerd aan premies en toeslagen voor bedrijfsinvesteringen. Met de wir was dus maar een klein deel gemoeid van de opbrengsten van het aardgas, in die periode ruim 70 miljard euro. Pas begin jaren negentig kwam het idee voor een apart investeringsfonds weer op. Iets dat resulteerde in de instelling van het Fonds Economische Structuurversterking (fes) in 1996, waaruit met aardgasgeld en geld verdiend met de verkoop van staatsdeelnemingen projecten worden betaald om de infrastructuur te verbeteren. Onder andere de Betuwelijn, de hsl en milieumaatregelen worden uit het fes gefinancierd. Sinds de oprichting is 16,5 miljard euro van de aardgasbaten in dit fonds gestort. Nederland heeft ondanks alle aardgasmiljarden slechter gepresteerd dan veel landen zonder dergelijke baten Voorraden Maar waarom heeft het zolang geduurd voordat de Nederlandse overheid (een deel van) de gasbaten is gaan investeren in toekomstgerichte projecten? Begin jaren zestig wilde minister De Pous de opbrengsten wel degelijk investeren maar door de oppositie van Zijlstra kreeg hij zijn plan er niet door. Mogelijk heeft ook meegespeeld dat men er aanvankelijk geen idee van had hoe omvangrijk de opbrengsten van het aardgas zouden zijn. De ramingen van de voorraden moesten zo vaak naar boven worden bijgesteld dat er op een gegeven ogenblik werd gesproken van het wonder van Slochteren. Begin jaren zeventig, toen de aardgasopbrengsten omhoog schoten, ontstond een nieuwe kans om het geld op een duurzame wijze te gaan besteden. Maar de tijdgeest was er absoluut niet rijp voor, aldus hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit Twente Peter Boorsma. Er kwam een linkse regering aan het bewind, precies op het moment dat het aardgasgeld in steeds grotere hoeveelheden binnenstroomde. Allerlei linkse wensen konden eindelijk gehonoreerd worden. Zo wilden de coalitiepartijen D66 en ppr in het kabinet-den Uyl alleen akkoord gaan met afsluiting van de Oosterschelde als gekozen werd voor de stormvloedkering die eb en vloed niet zou verhinderen. Maar die variant was wel 750 miljoen euro duurder dan een gewone dichte dam. De oplossing werd gevonden door een greep in de aardgaskas te doen. Bovendien was het Keynesiaanse denken in die jaren nog steeds dominant, aldus Boorsma. Dus toen na de oliecrisis van 1973 de eerste tekenen van economische neergang zich aankondigden en de werkloosheid opliep, werden alle beschikbare middelen ingezet om de overheidsuitgaven te vergroten en zo de economie weer op gang te helpen. En ook deze keer was Nederland overvallen door de gebeurtenissen, aldus Harry Notenboom, destijds financieel woordvoerder van de toenmalige Katholieke Volkspartij (kvp) in de Tweede Kamer. Zowel de oliecrisis als de forse stijging van de aardgasbaten kwamen heel plotseling, aldus Notenboom. Daarbij kwam dat Duisenberg op dat moment nog maar weinig politieke ervaring had en zich de eerste jaren als minister van Financiën makkelijk aan de kant liet zetten door mensen als Den Uyl en Boersma. y

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Trefwoorden: aardgasbaten, Fonds voor Economische Structuurversterking (FES), Sovereign Wealth Fund

Trefwoorden: aardgasbaten, Fonds voor Economische Structuurversterking (FES), Sovereign Wealth Fund Tijdschrift voor Openbare Financiën 15 Afscheid van FES? K. Koedijk* Samenvatting Het Groninger aardgasveld dat in 1959 werd ontdekt, heeft al bijna 200 miljard euro aan aardgasbaten opgeleverd. Deze aardgasbaten

Nadere informatie

Besteding van aardgasbaten: feiten, cijfers en scenario s

Besteding van aardgasbaten: feiten, cijfers en scenario s 2014 Besteding van aardgasbaten: feiten, cijfers en scenario s Besteding van aardgasbaten: feiten, cijfers en scenario's De tekst van Besteding van aardgasbaten: feiten, cijfers en scenario's is vastgesteld

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 16 september 2014 Betreft Toekomstfonds

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 16 september 2014 Betreft Toekomstfonds > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directie Algemene Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Trendbreuk in rijksuitgaven

Trendbreuk in rijksuitgaven 94 Boekman 95 Sociaal-liberaal cultuurbeleid Dossier cijfers Trendbreuk in rijksuitgaven kunst en cultuur Bastiaan Vinkenburg Dit artikel gaat over geld dat het rijk besteedt aan kunst en cultuur. Is dat

Nadere informatie

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald.

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald. Energiemarktanalyse Powerhouse Olie Olie (volgende maand) De afgelopen week waren de ogen van beleggers vooral gericht op een eventuele aanval van de VS op Syrië. Omdat het lijkt dat Obama steeds meer

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 000 XIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

Nadere informatie

Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland?

Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland? Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland? 1. In het politieke debat in Nederland (en overigens ook in andere Europese landen) is beleggen in eigen land een hot topic. Dat is ongetwijfeld

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel Page 1 of 6 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel en aan wat? door Phi-Rana di, 2013-11-12 15:45 Phi-Rana Er wordt vaak gezegd

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future Aardgas Dr.ir. G.P.J. Dijkema College spm1520, 13 februari 2012 1 2 3 Aardgas het systeem Winningsstation Zuidwal, Elf Petroland Foto Sake de Wolf bron: http://www.zeeinzicht.nl Slochteren, 1963 bron:

Nadere informatie

De Rijksbegroting voor dokters

De Rijksbegroting voor dokters Medisch Contact Live 11 december 2013 De Rijksbegroting voor dokters Marco Varkevisser Universitair hoofddocent Economie en Beleid van de Gezondheidszorg Erasmus Universiteit Rotterdam Contact: varkevisser@bmg.eur.nl

Nadere informatie

http://www.economiepagina.com - Alle nuttige economielinks bij elkaar!

http://www.economiepagina.com - Alle nuttige economielinks bij elkaar! Opgave 1 Gulden (ƒ) wordt euro ( ) Geld is een (1) aanvaard ruilmiddel. De maatschappelijke geldhoeveelheid in Nederland bestaat uit munten, bankbiljetten en (2). De komende jaren worden de functies van

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

7 BEHEER BODEMSCHATTEN. 7.0 Grafieken

7 BEHEER BODEMSCHATTEN. 7.0 Grafieken 7 BEHEER BODEMSCHATTEN Onderdelen toelichting 7.0 Grafieken 7.1 Algemene doelstelling 7.2 Operationele doelstelling 7.2.1 Beheer bodemschatten 7.3 Budgettaire gevolgen van beleid 7.4 Budgetflexibiliteit

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

De beste minister van Financiën

De beste minister van Financiën wie is de favoriet van ondernemers? De beste minister van Financiën Wordt het Zalm, Lieftinck, Zijlstra, Duisenberg of Dijsselbloem? Op Prinsjesdag staat de minister van Financiën in de schijnwerpers.

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-1022-a-14-1-b

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-1022-a-14-1-b Bijlage HAVO 2014 tijdvak 1 economie Bronnenboekje HA-1022-a-14-1-b Opgave 1 bron 1 inflatieontwikkelingen in de VS: 1965-2008 14 % 12 10 Legenda: PPI verandering ten opzichte van het voorgaande jaar CPI

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Tekort Rijk minder groot

Centraal Bureau voor de Statistiek Tekort Rijk minder groot Centraal Bureau voor de Statistiek Tekort Rijk minder groot Arjan Neef Den Haag, 9 november, 2012 Tekort Rijk minder groot Arjan Neef Het vorderingentekort van het Rijk bedroeg in 2011 16,9 miljard euro.

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Datum 1/5 Geachte heer Dijsselbloem, Vereniging Eigen Huis dringt er bij het Kabinet op aan om snel stappen te zetten

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

5.5 a. Een bezit: Natascha heeft nog geld van de klant tegoed. b. Er is nog niets verkocht, dus ook niet op rekening.

5.5 a. Een bezit: Natascha heeft nog geld van de klant tegoed. b. Er is nog niets verkocht, dus ook niet op rekening. Hoofdstuk 5 Werken in een eigen bedrijf 5.1 a. De bezittingen zijn altijd door iemand gefinancierd: door de eigenaar (eigen vermogen) en/of door iemand die een lening verschaft (vreemd vermogen). b. Het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2009 - I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een voorbeeld van een juiste verklaring

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Zwart-Witboek Gaswinning Groningen

Zwart-Witboek Gaswinning Groningen Zwart-Witboek Gaswinning Groningen 23 januari 2015 Pagina 1 van 49 Uitgave van de Partij voor het Noorden naar aanleiding van haar onderzoek naar wat er zou moeten gebeuren in verband met de kans op zwaardere

Nadere informatie

Zwart-Witboek Gaswinning Groningen

Zwart-Witboek Gaswinning Groningen Zwart-Witboek Gaswinning Groningen Pagina 1 van 48 Uitgave van de Partij voor het Noorden naar aanleiding van haar onderzoek naar wat er zou moeten gebeuren in verband met de kans op zwaardere aardbevingen

Nadere informatie

Zowel uitgaven als inkomsten Rijk stijgen in 2014

Zowel uitgaven als inkomsten Rijk stijgen in 2014 Webartikel Zowel uitgaven als inkomsten Rijk stijgen in 2014 Arjan Neef Augustus 2015 CBS Webartikel, augustus 2015 3 In 2014 gaf het Rijk 167,6 miljard euro uit. Dit is 5,6 miljard euro meer dan in 2013.

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2010 Algemeen Mijnwerkersfonds Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd Door de huidige dekkingsgraad en de onzekere economische omstandigheden heeft het bestuur, na advies van

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

AFFILIATE WORDEN Geld verdienen met het promoten van onze diensten.

AFFILIATE WORDEN Geld verdienen met het promoten van onze diensten. AFFILIATE WORDEN Geld verdienen met het promoten van onze diensten. In deze paper leer je: Wat een affiliate is Hoe je zo geld kunt verdienen Hoe je zelf een affiliate wordt Welke tools we hiervoor gebruiken

Nadere informatie

Banksparen? Wij zijn uw bank.

Banksparen? Wij zijn uw bank. Banksparen? Wij zijn uw bank. U wilt voldoende extra inkomen als u met pensioen gaat. Wij hebben hiervoor de producten! Op enig moment gaat u met pensioen. Een leven met veel vrije tijd gaat dan beginnen.

Nadere informatie

Samenvatting Miljoenennota 2007

Samenvatting Miljoenennota 2007 Samenvatting Miljoenennota 2007 De regering maakt elk jaar op Prinsjesdag in de rijksbegroting en de Miljoenennota haar plannen voor het komende jaar bekend. De rijksbegroting bestaat uit de begrotingen

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Gelderland 2015-2019. nu investeren in de toekomst

Verkiezingsprogramma D66 Gelderland 2015-2019. nu investeren in de toekomst nu investeren in de toekomst 52 > Financiën D66 hanteert een aantal principes rondom de provinciale financiën: Een sluitende begroting. Structurele uitgaven structureel dekken: structurele wensen nooit

Nadere informatie

Nederlandse economie

Nederlandse economie Sociaal Economische Trends 213 De Nederlandse economie Werkloosheid De 24-211 invloed van de aardgaswinning Stromen en duren op de Werkloosheidsduren op basis van de Enquête Nederlandse economie beroepsbevolking

Nadere informatie

Macro-economische uitdagingen ten gevolge van de vergrijzing

Macro-economische uitdagingen ten gevolge van de vergrijzing Macro-economische uitdagingen ten gevolge van de vergrijzing Gert Peersman Universiteit Gent Seminarie VGD Accountants 3 november 2014 Dé grootste uitdaging voor de regering Alsmaar stijgende Noordzeespiegel

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Begrotingsregels kabinet Balkenende IV

Begrotingsregels kabinet Balkenende IV Begrotingsregels kabinet Balkenende IV De Nederlandse begrotingsregels zijn de budgettaire spelregels waaraan het kabinet en de coalitiepartijen zich aan het begin van een vierjarige regeringsperiode committeren

Nadere informatie

De historie van het Fonds Economische Structuurversterking

De historie van het Fonds Economische Structuurversterking Tijdschrift voor Openbare Financiën 2 De historie van het Fonds Economische Structuurversterking A.P. Ros* Uitgaven kunnen onderscheiden worden in schadelijke uitgaven, nutteloze uitgaven en uitgaven met

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Rollenspel centraal akkoord (2x)

Rollenspel centraal akkoord (2x) Rollenspel centraal akkoord (2x) 1 Algemeen Een zestal leerlingen spelen tijdens dit rollenspel het onderhandelingsproces voor een centraal akkoord na. Zij moeten hierbij rekening houden met een gegeven

Nadere informatie

(autogas en propaan)

(autogas en propaan) Petitie Geen accijnsverhoging LPG (autogas en propaan) De Vereniging Vloeibaar Gas (VVG) vraagt u de voorgenomen accijnsverhoging op LPG met 0,07 per liter naar 0,18 per liter per 1 januari 2014 niet door

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Verdieping: Het huishoudboekje van Nederland

Verdieping: Het huishoudboekje van Nederland Verdieping: Het huishoudboekje van Nederland Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm leren leerlingen meer over de inkomsten en uitgaven van Nederland. In 2015 heeft de Nederlandse regering voor het

Nadere informatie

Het PWRI is er voor ons

Het PWRI is er voor ons Het PWRI is er voor ons Populair jaarverslag 2013 106 102 1.104 2.707 40.937 39.915 Gepensioneerden Werkgevers Voormalige deelnemers Actieve deelnemers WIW SW 98.364 33.926 Onderweg zijn Het PWRI is op

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Valt het mee of tegen? a Als Yara een appartement koopt moet ze een hypotheek afsluiten. Hiervoor betaalt ze iedere maand een bepaald bedrag. Dit zijn haar

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Opgave koppeling ambtenaren particuliere sector

Opgave koppeling ambtenaren particuliere sector Opgave koppeling ambtenaren particuliere sector In 1990 werden ambtenarensalarissen gekoppeld aan de gemiddelde stijging van de lonen in het bedrijfsleven. Een argument voor deze koppeling houdt verband

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Ministerie van Financiële Alternatieven plechtig geopend in...

Ministerie van Financiële Alternatieven plechtig geopend in... 1 sur 6 20/12/12 14:40 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) Ministerie van Financiële Alternatieven plechtig geopend in Brussel door Daphne van den Blink wo, 2012-12-19 17:46

Nadere informatie

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan 2012 De Drieslag, een streep er door. en verder gaan College van B&W Gemeente Ommen 14-3-2012 Inhoud Leeswijzer...2 Hoofdstuk 1 Wat was het doel...2 Hoofdstuk 2 Wat is er bereikt...2 Hoofdstuk 3 Wat is

Nadere informatie

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als %

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als % Inflatie Stijging algemene prijspeil Consumenten Prijs Indexcijfer Gewogen gemiddelde Voordeel: Mensen met schulden Nadeel: Mensen met loon, spaargeld Reële winst bedrijven daalt Rentekosten bedrijven

Nadere informatie

POLITIEK PLATFORM RADIKALEN. Radikaal-linkse notities

POLITIEK PLATFORM RADIKALEN. Radikaal-linkse notities POLITIEK PLATFORM RADIKALEN Radikaal-linkse notities September 2013 Inleiding In deze notitie doet het Politiek Platform Radikalen een aantal concrete voorstellen uit het recente verleden opnieuw het licht

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp.

1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. Tekst lezen 1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. 2. Er staan een aantal moeilijke woorden in de tekst. Hieronder staat een rijtje.

Nadere informatie

-RKQ/HHUGDP3YG$µ-HNXQWQLHWYRRUHHQKDEEHNUDWVRSGH HHUVWHULM]LWWHQ

-RKQ/HHUGDP3YG$µ-HNXQWQLHWYRRUHHQKDEEHNUDWVRSGH HHUVWHULM]LWWHQ -RKQ/HHUGDP3YG$µ-HNXQWQLHWYRRUHHQKDEEHNUDWVRSGH HHUVWHULM]LWWHQ Bezuinigingen? Welke bezuinigingen? John Leerdam reageert enigszins geïrriteerd op de vraag hoe het voelt om als politicus tegenover oud-collega

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 000 XIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

Nadere informatie

De inkomensverdeling tussen sectoren 10. Auteur Frank Notten

De inkomensverdeling tussen sectoren 10. Auteur Frank Notten De inkomensverdeling tussen sectoren 1. Auteur Frank Notten Het nationaal inkomen wordt verdiend door de verschillende sectoren binnen de Nederlandse economie. Het aandeel van bedrijven binnen het beschikbaar

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Jaarcijfers 2014. Zorgverzekeraars en zorgfinanciering. Veranderingen in 2014. Augustus 2014

Jaarcijfers 2014. Zorgverzekeraars en zorgfinanciering. Veranderingen in 2014. Augustus 2014 Augustus 2014 In het eerste gedeelte van dit artikel staat de ontwikkeling van het aantal zorgverzekeraars centraal. In het tweede deel wordt ingegaan op het financiële resultaat van de zorgverzekeraars

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning CPB Notitie Datum : 27 augustus 2004 Aan : de SP, de heer E. Irrgang SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning 1 Inleiding De SP-fractie heeft het CPB gevraagd de budgettaire en koopkrachteffecten te

Nadere informatie

Inkomsten en uitgaven vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73698

Inkomsten en uitgaven vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73698 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 22 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73698 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Wat is de belangrijkste reden dat grote bedrijven zich vestigen in India?

Wat is de belangrijkste reden dat grote bedrijven zich vestigen in India? Op Prinsjesdag presenteert de minister van Financiën een overzicht van verwachte uitgaven en inkomsten. Hoe noemen we dat? De (rijks)begroting Wat is de belangrijkste reden dat grote bedrijven zich vestigen

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

betreffende de problematiek van de hoge brandstofprijzen

betreffende de problematiek van de hoge brandstofprijzen stuk ingediend op 1231 (2010-2011) Nr. 1 8 juli 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van mevrouw Marijke Dillen, de heren Filip Dewinter, Jan Penris, Johan Deckmyn en Wim Wienen en mevrouw Marleen Van

Nadere informatie

Vragen en antwoorden pensioenakkoord

Vragen en antwoorden pensioenakkoord Vragen en antwoorden pensioenakkoord 1. Waarover gaat dit pensioenakkoord? Het pensioenakkoord gaat over drie onderwerpen: de AOW, de aanvullende pensioenen, en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI 2011-2012

Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI 2011-2012 Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI 2011-2012 April- 30/04/ 12 Artikel 1. Jean-Luc Dehaene van de CD&V kan bijna 3 miljoen euro opstrijken. Door een aantal jaar geleden een pakket aandelenopties te kopen

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

Belangen: wie heeft welke belangen?

Belangen: wie heeft welke belangen? Belangen: wie heeft welke belangen? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen gaan in duo s de actoren koppelen aan de belangen die zij hebben. Dit doen zij door lijnen te trekken tussen betrokkenen en belangen.

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

8 april 2015. Pagina 1 van 5

8 april 2015. Pagina 1 van 5 8 april 2015. Pagina 1 van 5 Secerno Health Care Real Estate Fund. De nieuwe Wet Maatschappelijke Ondersteuning is per 1 januari 2015 in werking getreden. Met deze wetgeving wordt beoogd de zorgbehoevende

Nadere informatie