Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag"

Transcriptie

1 Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft Energy-efficient building under the flag of Europe SESAC demonstration project in Delft

2 Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft Energy-efficient building under the flag of Europe SESAC demonstration project in Delft

3 Inhoud 5 Voorwoord 6 De Delftse partners 8 Europese samenwerking 10 Vaxjo: de Zweedse partner 11 Grenoble: de Franse partner 12 Warmtebedrijf 14 Poptahof 16 Harnaschpolder 18 Sporten en wonen 20 Gezondheidscentrum 22 Training 24 Monitoring 26 Gedragsbeïnvloeding inwoners 28 Miskolc als waarnemer 29 Colofon Content 5 Foreword 6 The partners in Delft 8 European cooperation 10 Vaxjo: the Swedish partner 11 Grenoble: the French partner 12 Heat for Delft 14 Poptahof 16 Harnaschpold er 18 Sports and living 20 Healthcare centre 22 Training 24 Monitoring 26 Behaviour modification 28 Miskolc: the Hungarian observer city 29 Credits Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 3

4 Waste Water Treatment Plant Ecobuildings in Poptahof New dwellings Harnaschpolder District heating Healthcare centre Händellaan Sportsfacility and student premises Buitenhof Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 4

5 Voorwoord Delft wil op termijn een CO 2 -neutrale stad zijn. Om dit te bereiken streeft ze naar een reductie van 15 procent CO 2 -emissie in 2012, 5 procent meer aandeel duurzame energie bij de energieproductie en 15 procent minder energie gebruik ten opzichte van In de Actualisatie Klimaatplan zijn concrete projecten en maatregelen benoemd om deze ambitie te realiseren. pese partners kwamen onder andere uit Växjo (Zweden) en Grenoble (Frankrijk). Bij de ontwikkeling van klimaatbeleid keken ook Miskolc (Hongarije), Kaunas (Litouwen) en Vastseliina (Estland) over de schouders van de SESAC-partners mee om op termijn zelf deel te nemen aan een groot Europees project. In deze brochure komen personen aan het woord die nauw betrokken waren bij de diverse projecten. Hoe kijken zij terug op de samenwerking in Europees verband? Wat leverden de verschillende projecten op en wat hebben de deelnemers ervan geleerd? En welke adviezen zouden zij initiatiefnemers op dit gebied geven? Het was de eerste keer dat Delft deelnam aan een Europees project van deze omvang. Misschien bent u ook van plan een demonstratie- of samenwerkingsproject op te zetten, eventueel binnen Europees verband. Dan hopen we dat u profijt heeft van de kennis en ervaringen die Delft in de afgelopen zes jaren heeft opgedaan bij de diverse SESAConder delen. De partners Woonbron, EREA en de gemeente Delft hebben met enthousiasme meegewerkt aan dit project en er veel van geleerd. Het Warmtebedrijf en de energiezuinige woningen in Poptahof, Buitenhof en Harnaschpolder zijn concrete resultaten van het project. Saskia Bolten Wethouder Participatie en Duurzame Ontwikkeling Foreword Delft wishes to become a CO 2 neutral city in due course. In order to achieve this, it aspires towards a reduction by 15 percent of the CO 2 emission by 2012, a 5 percent higher share of renewable energy in the total energy production, as well as a decrease in energy consumption by 15 percent in comparison to Specific projects and measures have been designated towards this end in the Implementation Climate Plan In 2011, the conclusion of one of Europe s largest recent demonstration projects will take place in Delft, ending a six-year process: SESAC. SESAC stands for Sustainable Energy Systems in Advanced Cities. It is a component of a European programme that intends to accelerate innovation in sustainability through demonstration projects relating to renewable energy and energy-saving in dedicated construction projects. The exchange of knowledge and experience plays an important role in this for both the municipality of Delft and its In 2011 vindt, na zes jaar, de afronding plaats van één van de grootste Europese demonstratie-projecten in Delft van de afgelopen jaren: SESAC. SESAC staat voor Sustainable Energy Systems in Advanced Cities. Het is onderdeel van een Europees programma dat innovaties in duurzaamheid wil versnellen door middel van demonstratieprojecten met duurzame energie en energiebesparing in concrete bouwprojecten. Uitwisseling van kennis en ervaringen spelen daarbij een belangrijke rol voor zowel de gemeente als de Delftse partners Woonbron en het energie-agentschap EREA. De andere Europartners: the Woonbron Housing Corporation and the EREA (the First Regional Energy Agency). Other European partners joined us from Växjo in Sweden and from Grenoble in France, among others. During the development of climate policy, the cities of Miskolc (Hungary), Kaunas (Lithuania) and Vastseliina (Estonia) observed the activities of the SESAC partners with the intention of participating in a large European project in the future. The people who were closely involved in the various tasks associated with SESAC will be offering their personal views on the project in this brochure. How do they look back on the cooperation on a European level? What yield did the different projects result in, and what have the participants learnt from it? Finally, what advice would they give to the initiators in this area? This was the first time that Delft participated in a European project of this size. Perhaps you are planning to set up a demonstration or cooperative project too, conceivably on a European level. In that case, we hope that you will benefit from the knowledge and experience that Delft has acquired over the last six years through the various elements of the SESAC project. As partners, the Woonbron Housing Corporation, EREA and the municipality of Delft have worked together on this project with great enthusiasm. It has taught us a lot. The District Heating Company as well as the energy-efficient homes in Poptahof, Buitenhof and Harnaschpolder, are the tangible products of the project. Saskia Bolten Vice mayor Participation and Sustainable Development Municipality of Delft Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 5

6 Door te dóen hebben we ervan geleerd De winst van een Europees project Leren van elkaar. De eigen kennis uitdragen én meeliften op kennis die elders in Europa al is opgedaan. Samenwerken. Maar ook: ambities laten zien en voorop willen lopen bij scherpe klimaatdoelstellingen. Drie Delftse hoofdrolspelers over de Delftse SESAC-projecten. (AWZI). Dat gaat ook gebeuren. Duurzaam bouwen Ook Harry Meerwijk, directeur van de stichting EREA (Eerste Regionale Energie Agentschap) is tevreden met wat er is bereikt. Wij hebben ons vooral beziggehouden met monitoring van verbruiksgegevens en trainingen op het gebied van duurzame renovatie. Voor de cursus Duurzaam bouwen is nu zelfs Saskia Bolten, wethouder Duurzame Ontwikkeling van de gemeente Delft, wijst erop dat de grootste winst van het project zit in de concrete uitvoering. In Poptahof hebben de partners op zo n mooie manier energiezuinige woningen gerealiseerd dat er geregeld binnenen buitenlandse delegaties in Delft komen kijken. De nieuwe Sporthal Buitenhof is een mooi afgerond project en ligt nu energetisch ver onder het landelijk gemiddelde. En het uitgangspunt van het project Stadsverwarming staat nog altijd recht overeind: Delftse woningen op een moderne manier verwarmen met industriële restwarmte van de nabijgelegen afvalwaterzuiveringsinstallatie We have learned by doing The benefit of a European project To learn from each other. Sharing your own knowledge and profiting from the knowledge that has already been acquired elsewhere in Europe. Cooperating. But also: demonstrating your great ambitions and your eagerness to be a frontrunner where strict climate goals are concerned. Three Delft leading figures share their views on the SESAC projects that their municipality participated in. Saskia Bolten, Vice mayor Participation and Sustainable Development of the Municipality of Delft, points out that the bulk of the benefit of this project lies in its concrete implementation. In Poptahof, the partners have created energy-efficient homes in such a wonderful way that delegations from both in and outside the country visit Delft on a regular basis to see them. Buitenhof, the new sports centre, is an attractive, finished project that remains far below the national average in its consumption of energy. Also, the objectives of the district heating system project continue to exist: to heat homes in Delft employing the modern method of using the industrial residual heat of the nearby waste water purification plant (AWZI). That will absolutely happen. Sustainable construction Harry Meerwijk, Managing Director of the EREA Foundation (First Regional Energy Agency) is also satisfied with the results thus far. We have mainly concerned ourselves with monitoring the consumption data as well as providing training in the area of sustainable renovation. There is a lot of interest in our training course Sustainable construction, even on a national level, and that is a direct spin-off of the SESAC project. Parts of it, like stripping a complete flat in Poptahof and then rebuilding it from scratch, were in fact nothing short of trailblazing. Wider horizons According to Karin Schrederhof, Managing Director of the Woonbron Housing Corporation, the benefit of the SESAC project primarily lies in the opportunity to broaden the participant s horizons. Along the way, we have learned a lot from each other. It is always a good thing to take a closer look at each other s specific situations to look behind the scenes. Sweden is an excellent example of that: due to their cold climate, they are more advanced in some areas than we are. To us, participating in SESAC was a pleasant experience anyway. Not only because of our public function, but also in light of our cooperation with the partners from Delft. Genuine cooperation is only possible when you are wellacquainted with each other. It would be fair to say that we have definitely become accustomed to each other by now. Communication According to the chairperson Saskia Bolten, Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 6

7 landelijk veel belangstelling, dat is een rechtstreekse spin-off van SESAC. En op sommige gebieden, bijvoorbeeld in Poptahof een complete flat strippen en weer helemaal opnieuw opbouwen, was het een kwestie van pionieren. Verbreding Volgens Karin Schrederhof, directeur van woningcorporatie Woonbron, zit de winst van SESAC vooral in de verbreding van het blikveld. Gaandeweg hebben we veel geleerd van elkaar. Het is sowieso goed om bij elkaar in de keuken te kijken. Daarmee bedoel ik onder meer de Zweden, waar ze met hun koude klimaat op bepaalde terreinen verder zijn dan wij. Voor ons was het sowieso prima om mee te doen aan SESAC, niet alleen vanwege onze maatschappelijke functie, maar ook met het oog op onze Delftse partners. Samenwerking gaat pas goed als je elkaar echt kent. En je kunt rustig stellen dat we nu wel aan elkaar gewend zijn. Uitdragen Volgens wethouder Bolten was het ook goed dat de partners hebben uitgedragen dat ze met innovatieve demonstratieprojecten bezig waren. Kennis moet worden doorgegeven, zeker omdat in de energiewereld de technologische ontwikkelingen erg snel gaan. In Delft zijn we nogal eens bescheiden en vinden we het redelijk normaal dat we een ambitieus Klimaatplan hebben, maar op congressen en andere bijeenkomsten merk je dat hierover wordt gepraat. Enthousiast En hoewel het SESAC-project in mei 2011 officieel is afgerond, zullen partners langer genieten van de erfenis. Saskia Bolten: Europees gezien profiteren we op de lange termijn van SESAC: we hebben in Europa tal van enthousiaste gemeenten ontmoet die graag kennis delen en die, net als wij, gezamenlijk willen optrekken om het klimaat te verbeteren. Bovendien hebben we onze Delftse partners beter leren kennen. We weten nu beter hoe je om kunt gaan met verschillende belangen, want bijvoorbeeld een corporatie heeft andere doelstellingen dan een gemeente. Harry Meerwijk (EREA) onderstreept dat laatste facet: De samenwerking met de Delftse partners was al goed, maar als je samen, met de helmen op, in een flat rondloopt, wordt die samenwerking verdiept. Ook dat soort ervaringen nemen we in de toekomst mee. the fact that the partners were widely communicating that they were involved in innovative demonstration projects was another advantage. Knowledge needs to be passed on, not in the least since in the world of energy technological developments happen in rapid succession. We tend to be modest in Delft. Consequently, we consider it rather normal that we have an ambitious Climate Plan. At conferences and other such meetings, however, we find that people are definitely talking about it. Enthusiastic Although the SESAC project will officially draw to an end in May of 2011, the partners will be able to enjoy its heritage for quite some time to come. Saskia Bolten: On a European level, the benefit of SESAC is a long-term benefit. We have met several enthusiastic municipalities in Europe who are keen to exchange knowledge and who share our desire to work together toward a better climate. Moreover, we have gotten to know our partners in Delft better. We have learned how to manage diverse interests; a housing corporation has different objectives from a municipality, for example. Harry Meerwijk (EREA) agrees: The partners in Delft already cooperated well with each other. Still, when you are walking around a flat in your hardhat together, that sense of cooperation becomes much more tangible and profound. We will be carrying those kinds of experiences with us in the future, too. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 7

8 Wij hebben Europa nodig, Europa heeft ons nodig Samenwerken is geven en nemen Niet samenwerken om het samenwerken, maar aan de slag met collegasteden die hetzelfde willen: met concrete projecten het energieverbruik terugdringen of energie uit duurzame bronnen gebruiken. Wat Johan van Reenen, vakteamhoofd Milieu van de gemeente Delft, betreft was het SESAC-project niet het laatste Europese samenwerkingstraject waar de gemeente aan meedeed. Wij hebben Europa nodig, maar Europa heeft ook ons nodig. Het Zweedse Växjö, het Franse Grenoble, het oer-hollandse Delft: heel verschillende steden, maar met dezelfde ambities op het gebied van milieu. In het SESAC-project hebben we partners gevonden waar we gevoel mee hebben, die inhoudelijk op één lijn zitten, aldus Van Reenen. Daarbij hebben we de sterke punten van elkaar kunnen benutten. De Franse manier van bouwen en hun enthousiasme waren voor ons leerzaam. Växjö was bijvoorbeeld verder dan wij op het gebied van stadsverwarming. En wij hebben de partners weer iets kunnen leren over energiebesparing in woningen en vooral op het gebied van wetgeving, daar zijn wij weer voorloper in. Brussel Europees samenwerken is dus een kwestie van geven en nemen. Dat geldt ook voor de relatie met Brussel. Achterliggende gedachte van Europa en het SESAC-project is immers energiebesparing en duurzame energie op de Europese kaart zetten én zorgen voor een gelijk speelveld voor alle lidstaten. Om dat te realiseren, heeft Brussel immers gewoon enthousiaste steden, voorlopers, nodig die concrete energieprojecten willen realiseren. Van Reenen: En voor de steden is het goed dat er subsidie beschikbaar is (10,4 miljoen euro voor het hele project, 2,86 miljoen euro voor Delft-red), zodat ze worden getriggerd om aan de slag te gaan. Om die gedrevenheid nog eens te onderstrepen, ondertekenden de SESAC-partners in 2009 een Covenant of mayors. Met die overeenkomst verplichtten deelnemers zich om naast de Europese We need Europe; Europe needs us Cooperation involves giving and taking Cooperating not for the sake of cooperation, but to be able to work with sister cities that share your objective: developing specific projects, either to reduce energy consumption or to make use of energy from renewable sources. If it were up to Johan van Reenen, Head of the Department of Environment for the City of Delft, the SESAC project would not be the last European joint venture in which the municipality takes part. We need Europe, but Europe needs us too. Växjö in Sweden, Grenoble in France, and the so-very-typically Dutch City of Delft in the Netherlands: however different these cities may be, they share a common goal when it comes to the environment. In the SESAC project we have found partners with whom we share a definite connection and who are on the same wavelength as we are in terms of content, says Van Reenen. What s more, we have all been able to benefit from the strengths that each of us brings to the project. The French construction method, as well as their enthusiasm, have been very instructive to us. Växjö, for instance, had come a lot farther than us in the area of district heating. Likewise, we were able to teach the partners something about reducing energy consumption in homes, and more specifically about the legislation issues pertaining to that topic. When it comes to that, we are forerunners in the field. Brussels Cooperation on a European level is thus a question of giving and taking. That is also true for relations with Brussels. After all, the underlying idea of Europe and the SESAC project is to call attention to energy saving and renewable sources of energy, and to ensure a level playing field for all member states. To that end, Brussels now simply needs normal enthusiastic cities, forerunners who are willing to implement those concrete energy projects. Van Reenen: For the cities, it is an advantage that there is a subsidy available (10.4 million euro for the entire project, 2.86 million euro for the City of Delft) to induce them to spring into action. To underline this passion once more, the SESAC partners signed a Covenant of mayors in By Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 8

9 milieu-doelstellingen er nog een flinke schep bovenop te doen. Plannen indienen SESAC was niet het eerste Europese project waar Delft aan meedeed. Toch hebben we hier veel geleerd, bijvoorbeeld hoe je je plannen het beste kunt indienen. Voor de toekomst hebben we dus zeker weer interesse in nieuwe projecten, maar vooropstaat dat het project past bij de doelstelling die we als stad hebben, bijvoorbeeld het verbeteren van de energieprestaties van bestaande woningen. signing this covenant, the participants committed themselves to going above and beyond the existing European environmental objectives. Submitting plans SESAC was not the first European project in which Delft took part. Still, we have learned a lot from this project. How to best submit your plans, for instance. Therefore, we would certainly be interested in new, future projects. The first matter of importance, however, would be that the project fits the goals that we have set ourselves as a municipality, such as the improvement of the energy performances in existing houses. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 9

10 Dezelfde uitdagingen, andere benadering Växjö: de Zweedse SESAC-partner SESAC is van groot belang geweest voor Växjö, de groenste stad van Europa. Dit project was een stimulans voor de uitwerking en uitvoering van nieuwe ontwikkelingen, zoals stadskoeling, zonnepanelen en ecogebouwen. Bezoekers vanuit de hele wereld komen onze prototypeprojecten bekijken. Ook heeft SESAC de partnerschappen met plaatselijke organisaties versterkt. Een belangrijke dimensie van het project is de kennisuitwisseling met andere Europese steden. Van andere steden hebben we geleerd over andere bouwtechnieken, en ook hoe men in verschillende culturen problemen oplost. Alle culturen staan voor dezelfde uitdagingen, maar soms hebben we een andere benadering! Die uitwisseling heeft geleid tot een betere kennis van verschillende culturen en verbeterde vaardigheden. In Zweden denken we wel eens dat we uitontwikkeld zijn en dat wij overal een antwoord op hebben. Projecten als SESAC laten zien dat we nog veel kunnen leren van andere landen. Julia Ahlrot SESAC-projectcoördinator Växjö, Zweden The same challenges, different approaches Växjö: the Swedish SESAC partner SESAC has been of great importance to Växjö, the greenest city in Europe. The project has helped development and implementation of new advances such as district cooling, solar panels and eco-buildings. We have visitors from all over the world coming to see our prototype projects. SESAC has also strengthened partnerships with local organisations. An important dimension of the project is the knowledge exchange with other cities in Europe. From other cities we have learned about other buildings techniques and also how different cultures solve problems. All cultures have the same challenges but we sometimes have different approaches! The exchange has led to improved awareness of different cultures and improved skills. Sometimes people in Sweden think we are fully developed and have answers for everything. Projects like SESAC show that we can learn much from other countries. Julia Ahlrot SESAC project coordinator Växjö, Sweden Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 10

11 Samenwerken voor de planeet Grenoble: de Franse SESAC-partner De stad Grenoble en de plaatselijke partners hebben veel geleerd en bereikt tijdens het Europese SESAC-project. De resultaten zijn zeer indrukwekkend: ongeveer vijfhonderd nieuwe gebouwen met een oppervlakte van in totaal m 2, waaronder een school en twee kantoorgebouwen, 1077 gerenoveerde huizen, de installatie van fotovoltaïsche panelen met een vermogen van meer dan 300 kwp en een biomassasysteem voor directe verwarming. Door dit alles is de CO 2 -uitstoot tussen 2005 en 2008 verminderd met 7,4 procent. Maar allemaal hebben ze ervaren dat ze voor dezelfde uitdaging staan we hebben maar één planeet om op te leven en dat samenwerken in die richting heel stimulerend is. Daar zijn ze trots op, en ze zijn van plan om in de voorhoede te blijven strijden tegen de opwarming van de aarde en voor stedelijke duurzaamheid. Perrine Flouret SESAC-projectcoördinator Grenoble, Frankrijk Gedurende deze zes jaar hebben de twintig plaatselijke partners, allemaal met een verschillende achtergrond, voor het eerst geleerd samen te werken, maar ze hebben ook veel geleerd van de samenwerking in Europees verband. Sommigen hebben technische ideeën opgedaan, zoals het geprefabriceerde onderstation voor stadsverwarming, anderen staan nu open voor details in een efficiënt bouwontwerp. Working together for the planet Grenoble: the French SESAC partner The city of Grenoble and the local partners have learned and achieved a lot during the European SESAC project. The achievements are quite impressive: about five hundred new buildings, with an area of 60,300 m 2 in total including a school and two office buildings, 1,077 renovated houses, more than 300 kwp of photovoltaic panels installed, and a biomass system used for district heating. And that all led to a decrease of 7.4 percent of CO 2 emissions from During these six years, the twenty local partners, all coming from different backgrounds, first learned to work together, but have also learned a lot from the European cooperation. Some have taken technical ideas, such as the pre-built district heating substation, some have opened their minds to details about efficient building design. But all have experienced that we have the same challenge to face: we have only one planet to live on... and that working together in that direction is very stimulating. The three main cities of SESAC were among the first cities to sign the Covenant of Mayors. They are proud of that and still intend to remain cities at the forefront of the fight against global warming and in the field of urban sustainability. Perrine Flouret SESAC project coordinator, Grenoble, France Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 11

12 Duurzame doelen staan recht overeind Warmte voor Delft Huizen verwarmen met industriële restwarmte. Die doelstelling mag misschien overzichtelijk klinken, het vereist wel een innovatief concept, veel samenwerking en een sterke wil bij partners. In Delft betekende SESAC de aanjager voor stadsverwarming Connections district heating company Delft Kees Kruijff, programmamanager Internationaal Beleid en projectleider voor de stadswarmte van de gemeente Delft, beseft dat stadswarmte in Delft een moeilijke aanloop kende. Het oorspronkelijke businessmodel is niet van de grond gekomen, onder meer vanwege de recessie en de lage gasprijzen. Daardoor hebben we onze koers moeten bijstellen. De plannen om de hele stad met industriële restwarmte te voeden, werden verlaten om te switchen naar een goedkopere, eenvoudiger organisatievorm. Warmtestation Toch worden op termijn ruim woningen in Delft aangesloten op stadsverwarming Capacity (kw) op publiek-private basis. Voor het warmtestation voor de Delfts jongste woonwijk Harnaschpolder wordt nu een ontwerp gemaakt. De verwachting is dat in 2012 de eerste huizen in Harnaschpolder worden Time (years) verwarmd met restwarmte van de afvalwaterzuiveringsinstallatie (AWZI)Harnaschpolder. Op termijn gaat het in Harnaschpolder om 1600 woningen die worden aangesloten op stadsverwarming. Sustainable objectives holding up Heat for Delft Heating homes using industrial residual heat. However comprehensible this objective may sound, it actually requires an innovative project plan, a lot of cooperation and a strong resolve on behalf of the partners. In Delft, SESAC acted as the driving force behind the district heating system. Kees Kruijff, Program Manager for International Policy and project leader for district heating for the Delft municipality, recognises that district heating in Delft has had a difficult build-up. The original business model did not get off the ground, in part due to the recession and lower gas prices. As a result, we were forced to re-adjust our course. The original plan to supply energy to the entire city using industrial residual heat had to be abandoned in favour of switching to a less expensive, simplified form of organisation. Heating plant All the same, well over 20,000 houses in Delft will eventually be connected to the district heating system on a public-private basis. We are in the process of designing a heating plant for Delft s latest residential area, Harnaschpolder. We expect that by 2012, the first homes in Harnaschpolder will be heated using the residual heat from the waste water purification plant (AWZI), Harnaschpolder. In the long run,1,600 Harnaschpolder homes will be connected to the district heating system. Geothermal energy At the same time, attempts are being made in other locations in Delft as well to implement CO 2 reduction as defined in the SESAC objectives. The Eneco Energy Company, for example, explored the possibilities of geothermal energy the Delft Geothermal Project (DAP) and deep geothermal heat. In the search for suitable forms of renewable heat and district heating, Delft gratefully drew knowledge from its European partners. In Sweden in particular, district heating is already a well-known phenomenon, after all. Peter Rommens, Policy Advisor on Energy states on behalf of the City of Delft: In that field in particular, cooperation offers much added Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 12

13 Geothermie Maar ook op andere locaties in Delft wordt, naar aanleiding van de uitgesproken SESACdoelstellingen, gewerkt om CO 2 -reductie toe te passen. Zo liet energiebedrijf Eneco onderzoek doen naar geothermie (Delft Aardwarmte Project (DAP) en diepe geothermie. Bij de zoektocht naar geschikte vormen van duurzame warmte en stadsverwarming putte Delft dankbaar uit de kennis van Europese partners. Vooral in Zweden is stadswarmte immers al een bekend fenomeen. Peter Rommens, beleidsadviseur energie bij de gemeente Delft: Juist daar biedt samenwerking meerwaarde. Je spiegelt je eigen gedachten door bij andere partners te kijken, en je leert ervan hoe ze daar zaken oplossen. Kruijff: We zijn bijvoorbeeld in Göteborg geweest waar ze dezelfde warmteinstallatie hebben die wij willen bouwen. Dergelijke bezoeken leveren kennis, inspiratie en nieuwe energie op. Overeind Ondanks de vertraging zijn de Delftse doelen altijd overeind gebleven. Kruijff: Het Warmtebedrijf Delft zou er niet zijn gekomen zonder SESAC, wat dat betreft heeft het project goed gewerkt om de gang erin te houden. En in de wereld van warmte weet iedereen inmiddels wel dat we via publiek-private samenwerking Warmtebedrijf Eneco Delft gestalte geven, wat dat betreft hebben we wel voldoende uitgedragen waar we mee bezig zijn. value. You hold a mirror to your own thoughts and beliefs by looking at those of your partners. And you learn from the way in which they resolve issues. Kruijff: We went to Göteborg, for instance, because they already have the kind of heating plant that we are planning to build. Visits like that offer us knowledge, inspiration and renewed vigour. Municipalities Eneco Statutes and shareholder agreement Housing Associations Holding up Despite the delay, the objectives of Delft are holding up. Kruijff: The Delft District Heating Company would not have come into being without SESAC; in that way the project has been very successful as a driving force. And in the world of heat, everyone is aware of the fact that we are giving shape to the Eneco Delft District Heating Company through public-private cooperation. In that respect we have propagated our activities more than sufficiently. Heat distribution licence/concession District Heating Company Eneco Delft Service level agreements Other (Eneco) companies Heat provision agreement Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 13

14 Verrassingen in positieve en negatieve zin Proeftuin Poptahof Renovatie of nieuwbouw? Of renovatie én nieuwbouw? De wijk Poptahof fungeerde als proeftuin voor SESAC. Meest in het oog springende opdracht: een oude flat compleet transformeren tot woningen met dezelfde duurzaamheidsprestaties als moderne nieuwbouwwoningen. Wil Bonet, liaisonmanager projectontwikkeling van woningcorporatie Woonbron, sinds jaren betrokken bij de herstructurering van Poptahof: SESAC was een langlopend project. In de praktijk betekende het dat we verrassingen in negatieve zin en in positieve zin zijn tegengekomen. Dit was een demonstratieproject, bedoeld om ook tot kruisbestuiving en uitwisseling van kennis te komen om woningen met een lage energiebehoefte te creëren. Dat is wel degelijk gelukt. Aan de andere kant blijkt het in zulke langjarige projecten heel lastig om aan de voorkant exacte oplossingen te beschrijven die voortdurend moeten worden aangepast. Dan dreigen plannen te verzanden in wollige vergadercircuits. Het kost dan erg veel energie om partijen mee te krijgen. Wij zijn dus positief-kritisch. Bij een volgend project zou je globale doelstellingen moeten opstellen, die wel hun waarde behouden, maar die je slagvaardig kunt aanpassen als de situatie daarom vraagt. Surprises in both a positive and a negative sense Poptahof experimental garden Renovation or new development? Or renovation and new development? The Poptahof residential area acted as an experimental garden for SESAC. The most conspicuous assignment: to completely transform old flats into houses with the same sustainability performances as modern, newly developed houses. Wil Bonet, Project Development Liaison Manager for the Woonbron Housing Corporation, has been involved in restructuring Poptahof for several years: SESAC was a long-term project. In actual practice, this meant that we came across surprises in both a positive and a negative sense. This was a demonstration project, intended to achieve the cross-pollination of ideas and the ex- change of knowledge as well as to create homes with low energy needs. That has definitely been accomplished. On the other hand, long-term projects such as this one prove to make it quite a complicated task to establish precise solutions upfront that then have to be continuously modified. Plans run the risk of getting bogged down in woolly meetings that way. Consequently, it takes a lot of effort to get the different parties on board. In short, we are positively-critical. For the next project, it would be better to formulate broad objectives that retain their significance, but can be suitably modified when the situation calls for it. Measuring Another positive result of the project, according to Bonet, lies in the experience which the partners can continue to draw on in the future. For example, the measurement of energy performances both after and during construction, at the front-end so to say: that is something that has proved its worth. The structural quality of the building was subjected to inspections while construction was still in progress among other things with infrared equipment that could detect potential cold bridges. That way, adjustments could still be made if necessary. This was instead of only the usual inspections upon completion. Call for attention Bonet states that by and large SESAC has therefore been a driving force in Poptahof. The SESAC project encouraged sustainability measures in addition to the regular sustainability policy of the Woonbron Housing Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 14

15 Meten Positief zijn volgens Bonet de ervaringen die partners ook in de toekomst kunnen blijven gebruiken. Bijvoorbeeld het meten van energieprestaties niet alleen na de bouw, maar ook tijdens de bouw, dus aan de voorkant, dat is iets wat z n waarde heeft bewezen. Al tijdens het bouwproces werd de bouwfysische kwaliteit van het gebouw aan controles onderworpen, onder meer met infraroodapparatuur, die eventuele koudebruggen kon opsporen. Hierdoor konden, waar nodig, nog aanpassingen plaatsvinden. Dit in plaats van alleen maar de gebruikelijke controles achteraf. Op de kaart In zijn algemeenheid stelt Bonet, is SESAC in Poptahof dan ook aanjager geweest. Duurzaamheidsmaatregelen zijn, naast het reguliere duurzaamheidsbeleid van Woonbron, gestimuleerd door het SESAC-project, het is een stok achter de deur geweest om innovaties op het gebied van energiebesparing toe te passen. Onze partners bij dit project, gemeente Delft en EREA, kenden we al, de verhoudingen waren al goed en dat blijven ze. Sterker nog: we kunnen niet zonder elkaar. Corporation. It was an incentive to implement energy-saving innovations We already knew our project partners the Delft municipality and EREA. Our relations with them were already good and will remain so. To put in more emphatically: we need each other. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 15

16 Gemeente moet partijen verleiden Groene wijk Harnaschpolder met Europees tintje Een nieuwe woonwijk met nieuwe eisen, innovatieve woningen en duurzame ambities. De groene woonwijk Harnaschpolder Delft krijgt langzaam maar zeker gestalte. Mede met dank aan Europa, want de eerste drie honderd huizen van de nieuwste woonwijk van Delft zijn SESAC-proof. Bij de start van het SESAC-project leek het leven nog overzichtelijk: Een verbetering van 30 procent op het gebied van energieefficiëntie ten opzichte van het Bouwbesluit voor de eerste drie honderd Harnaschpolderwoningen was het doel. Voor de kenners: het betekende een EPC (energieprestatiecoëfficiënt) van maximaal 0,7 en een EPL (Energie Prestatie op Locatie) van minstens 7,5. Maximaal Met het aanpassen van het Bouwbesluit werden ook de Harnaschpolder-plannen bijgesteld. Maaike Kaiser, specialist Energie en Municipality must persuade all parties involved Green residential area of Harnaschpolder with a European touch A new residential area with new requirements, innovative houses and sustainable goals. The green residential area of Harnaschpolder Delft is slowly but surely taking shape in part thanks to Europe since the first three hundred homes in Delft s newest residential area are SESAC-proof. At the start of the SESAC project, life still appeared to be quite orderly: The target was to improve the energy-efficiency by 30 percent compared to the Building Ordinance in the first three hundred Harnaschpolder houses. To experts: this meant an EPC (energy performance coefficient) of no more than 0.7 and an EPL (Energy Performance on Location) of at least 7.5. Maximum As the Building Ordinance was amended, the Harnaschpolder plans were similarly revised. Maaike Kaiser, Energy and Sustainable Con- struction Specialist for the City of Delft: Ultimately, we have formulated strict insulation requirements and worked with a maximum number of kwh per square metre. Every developer had to comply with these requirements. In any case, sustainable construction fits the ecological objectives of Harnaschpolder, too. Authority According to Kaiser, the SESAC project was valuable to Harnaschpolder if nothing else because it called for a different way of thinking on the part of the property developers. A property developer generally prefers to be the one in authority, but in the context of a European project like SESAC, it simply does not work that way. In the case of Harnaschpolder several property developers are involved who were all able to apply for a subsidy if they fulfilled the requirements. To a municipality that is primarily motivated by non-commer - cial considerations, this means either tempting or persuading all parties involved. After all, you cannot blame a property developer for mainly looking at the business case. The different parties took on their respective roles in different ways. The housing corpo- Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 16

17 Duurzaam Bouwen van de gemeente Delft: Uiteindelijk hebben we strikte isolatie-eisen opgesteld en gewerkt met een maximaal aantal kwh per vierkante meter. Daar moest iedere ontwikkelaar zich aan houden. En duurzaam bouwen past ook bij de ecologische ambities van Harnaschpolder. Regie Het SESAC-project was voor Harnaschpolder volgens Kaiser sowieso leerzaam omdat het een andere manier van denken vergde voor projectontwikkelaars. Een projectontwikkelaar heeft het liefst de regie zelf in handen, maar bij een Europees project als SESAC werkt dat nu stellingen zeer serieus en stak veel energie in duurzaam bouwen, bijvoorbeeld bij de sociale huurwoningen die als eerste werden opgeleverd in de wijk. Kwaliteitshandboek Daarnaast fungeerde SESAC ook als animator bij het op schrift stellen van ambities en resultaten. Kaiser: Zo ligt er nu een kwaliteitshandboek waarin het bouwproces tot in detail wordt beschreven, en waarin iedere partij precies weet wat er wordt verwacht. Dat handboek wordt nu in de praktijk gebruikt, ook bijvoorbeeld bij de waterkavels in Harnasch polder, en is leidend. ration Vidomes, for example, took the ecological objectives very seriously and put a lot of effort in ensuring sustainable construction, as was the case with the council houses that were the first to be completed in this area. Quality charter Furthermore, SESAC functioned as a driving force for putting objectives and results in writing. Kaiser: Because of this, a quality charter is now available which describes the building process in detail and in which every eenmaal anders. En bij Harnaschpolder zijn meerdere projectontwikkelaars betrokken, die subsidie konden aanvragen als ze aan de eisen voldeden. Voor een gemeente, die vooral werkt met ideële motieven, betekent het wel dat je partijen moet overtuigen of verleiden, want je kunt een projectontwikkelaar niet kwalijk nemen dat hij vooral naar de businesscase kijkt. De verschillende partijen pakten hun rol op diverse manieren op. Zo nam corporatie Vidomes de ecologische doelparty can read back exactly what is expected of them. That charter is now used in actual practice, such as in the case of the water parcels in Harnaschpolder. It is the guiding principle. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 17

18 Dit was een kans die we niet konden laten liggen Sporthal met beschermende schil van woningen Een nieuwe sporthal Buitenhof, inclusief 88 studentenappartementen. Het project kreeg SESAC-steun vanwege de energieprestaties, tot tevredenheid van Thomas van den Doel van Vorm Ontwikkeling B.V. Een Europese stimuleringssubsidie krijg je niet zomaar, daar moet je wel wat voor doen, weet Van den Doel inmiddels uit ervaring. De eerste contacten over SESAC dateren van En we hebben er nu nog steeds mailcontact over, we wachten nog op het subsidiebedrag. Om in aanmerking te komen voor het geld, moet je niet alleen heel zorgvuldig allerlei documenten invullen, je moet vooral ook geduld hebben. Prijsvraag Dat geduld heeft Vorm Ontwikkeling. In 2006 won de ontwikkelaar, samen met Mei Architecten en Stedenbouwers, een prijsvraag voor het nieuwe project Buitenhof. De oude sporthal uit 1969 voldeed niet meer. In plaats This was an opportunity that we could not let slip by A sports centre inside a protective shell of houses A new Buitenhof sports centre containing 88 residential student units. It s a project that received SESAC assistance on account of the energy performances, much to the satisfaction of Thomas van den Doel of Vorm Ontwikkeling B.V. Van den Doel has learnt from experience that you do not receive a European incentive subsidy without putting in real effort. The first exchanges regarding SESAC date from 2007 and we are still ing on the subject to this day. We are still waiting for the subsidy to be disbursed. In order to be eligible for the money, you must not only complete all kinds of forms with absolute care, you must also have a great deal of patience. Competition Vorm Ontwikkeling has that kind of patience. In 2006, the developer together with Mei Architects and Urban Developers won the competition for the new Buitenhof project. The old sports centre, dating from 1969, no longer met with requirements. In its place, a new centre has now been erected that performs 80 percent better than the old one in terms of energy consumption, and scores significantly higher than the national requirements. The sports centre was completed in March The student dwellings were ready as early as December Lively A part of the secret of the success lies in the student residences at the centre. Van den Doel: These residences constitute what looks like a shell around the sports centre. That presents a lively scene around the new centre and makes a considerable difference in the heating costs. Both the sports centre and the residential student units are ready to be connected to the district heating system. For that matter, the SESAC project also demonstrates how quickly technologies are advancing, say Van den Doel and Peter Rommens of the Delft municipality. Rommens: What was highly innovative a few years ago has been mostly superseded today. We wanted the SESAC projects to show everything that could be possible, but the standards are rising fast as well. Attentive It was actually Rommens who drew Vorm Ontwikkeling s attention to the SESAC project. Van den Doel: The municipality pointed it out to us because our EPC value was quite low. And although we receive only a relatively small part of the subsidy compared to other large projects, it is well worth it. Not in the least because we were able to prove that we incur additional costs in the area of energyefficiency. To us, SESAC meant an opportunity that we could not let slip by. In the end, the users of the sports centre, the municipality and we are satisfied. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 18

19 daarvan staat er nu een nieuwe hal die het qua energieverbruik bijna 80 procent beter doet dan de oude, en beduidend beter scoort dan de landelijke eisen. De oplevering van de sporthal was in maart De studentenwoningen waren reeds in december 2009 opgeleverd. Levendig Een deel van het geheim van het succes zit in de studentenwoningen bij de hal. Van den Doel: Die woningen liggen als het ware als een schil om de sporthal heen. Dat levert een levendig beeld op rond de nieuwe hal én het scheelt aanmerkelijk in de stookkosten. Zowel sporthal als studentenappartementen zijn klaargemaakt voor aansluiting op stadsverwarming. Overigens laat het SESAC-project ook zien dat de technologische ontwikkelingen elkaar snel opvolgen, merken Van den Doel en Peter Rommens van de gemeente Delft. Rommens: Wat enkele jaren geleden super innovatief was, is nu soms al bijna achterhaald. Met SESAC-projecten wilden wij graag laten zien wat er kan, maar de standaarden gaan ook snel omhoog. Attent Vorm Ontwikkeling werd overigens door Rommens van de gemeente attent gemaakt op het SESAC-project. Van den Doel: De gemeente heeft ons daarop gewezen omdat we zo laag zaten met de EPC-waarde. En hoewel wij vergeleken met andere grote projecten relatief maar een klein deel van de subsidie krijgen, is het wel de moeite waard. Zeker omdat we konden aantonen dat we extra kosten maken op het gebied van energiezuinigheid. Voor ons betekende SESAC een kans die we niet konden laten liggen. En uiteindelijk zijn de gebruikers van de sporthal, de gemeente én wij tevreden. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 19

20 Gezondheidscentrum Händellaan Maatschappelijk verantwoord bouwen Zorg en wonen onder één dak, en dat in een van de meest energiezuinige gebouwen van Delft. Het inmiddels opgeleverde project van gezondheidscentrum Händellaan De Groene Smaragd paste niet alleen goed bij SESAC, maar ook bij Woonbron, vertelt Karin Schrederhof, directeur van de woningcorporatie. Händellaan Healthcare Centre Socially responsible construction Care and housing under one and the same roof, and in one of Delft s most energy-efficient buildings at that. Händellaan Healthcare Centre The Green Emerald, a project that has now been completed, not only fit SESAC well, but also the Woonbron Housing Corporation, says Karin Schrederhof, Managing Director of the Corporation. The new health care centre contains, among other things, a general practitioner s practice, homecare, a social service institution, podotherapists and physiotherapists, as well as 21 homes for people with disabilities. All of them meet the highest of sustainability norms, such as increased insulation values, environmentally friendly building materials, the utilisation of solar energy and an energy-saving ventilation system. It is a project that combines the objectives of both SESAC and Woonbron, Het nieuwe gezondheidscentrum herbergt onder meer een huisartsenpraktijk, thuiszorg, maatschappelijk werk, podotherapie en fysiotherapie, maar ook 21 woningen voor mensen met een beperking. En dat allemaal met hoge duurzaamheidsstandaarden, onder meer verhoogde isolatiewaarden, milieuvriendelijke bouwmaterialen, de toepassing van zonne-energie en een energiebesparend ventilatiesysteem. Volgens Karin Schrederhof is het een project waarin de ambities van SESAC en Woonbron samenvallen. Woonbron heeft als corporatie stevige duurzaamheidsambities. Dan moet je niet alleen zeggen dat je maataccording to Karin Schrederhof. As a housing corporation, Woonbron has strong sustainability goals. It is not enough to say that you feel a corporate social responsibility; you need to act on it too. This project allows us to do so. Furthermore, the project has an important social purpose. Not to mention: buildings that have a high energy performance reduce heating costs. That is something that will have a direct positive effect on our clients finances. Experimenting SESAC was all about demonstration projects. This means experimenting, and with experimenting comes the risk of things not going quite as planned. Schrederhof: And so it can happen that you fail to fully achieve a certain objective regarding EPC (energy performance coefficient), or fail to achieve the standard for a specific part of the building. The health care centre features a heat pump system that required some time to get accustomed to. At first, we definitely underestimated its management as well. Not in the least since a multifunctional building such as this one raises many different heat questions. Your immediate response could be: never an installation like that again, it is too troublesome. Instead, we prefer to say: there is nothing wrong with the installation and we will find a way to improve on the management. That is what we set out to work with, and that is very instructive. It is a lesson to be learnt from SESAC anyway: you can spend a lot of time on the design, devising ingenious systems and building optimally insulated homes but if you do not pay sufficient attention to information and education, you are forfeiting a large part of the benefit. Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft 20

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo Cork Cork Chamber Logo Network Icon: MEETING OF PEOPLE, SHARING IDEAS, KNOWLEDGE, INTENTIONS. SENSE OF PARTNERSHIP. Typeface: STRONG, MODERN, DYNAMIC SANS SERIF. ADAPTABLE, LASTING QUALITIES Cork Tagline:

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma Running head: HET SIGNALEREN VAN PROBLEMEN NA EEN IC-OPNAME 1 Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma The Screening of Problems 3

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

caribbean Paramaribo, Suriname February 29th March 2nd, 2012 The Use of ICTs and Innovative Approaches to Enhance Education

caribbean Paramaribo, Suriname February 29th March 2nd, 2012 The Use of ICTs and Innovative Approaches to Enhance Education caribbean Paramaribo, Suriname February 29th March 2nd, 2012 The Use of ICTs and Innovative Approaches to Enhance Education Virtual Educa Caribbean: Virtual Educa is a multilateral initiative addressing

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe 1 2 3 2,4 million inhabitants 178 different nationalities Most bicycle friendly city Schiphol Airport: 3rd in Europe Port of Amsterdam: 4th in Europe AMS IX: one of the world s largest Internet Exchanges

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

HBFF Training & Consultancy

HBFF Training & Consultancy HBFF Training & Consultancy Business English, level A Business English, Level B Business English, Level C Business Writing Skills One-to-one trainings GENERAL COURSES HBFF Training & Consultancy Verwersstraat

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Effectief Toezicht ervaringen van een commissaris

Effectief Toezicht ervaringen van een commissaris Effectief Toezicht ervaringen van een commissaris Margot Scheltema September 2014 22-9-2014 Scheltema - VITP 1 Wanneer is toezicht effectief? (1) Samenstelling RvT Profielschets Competenties; verschil

Nadere informatie