Een talent voor pluche

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een talent voor pluche"

Transcriptie

1 Een talent voor pluche De vijf E s van goed leiderschap Work in progress 2015 Door Joep Schrijvers Zomer 2015 Niet voor verspreiding, alleen voor intern gebruik 1

2 Colofon Het Talent voor pluche project Dit onderzoeksproject beoogt een intellectuele geschiedenis van leiderschapsadviezen in de westerse cultuur van de klassieke oudheid tot nu toe. Gekeken wordt welke leiderschapsadviezen zich in de loop der tijd hebben ontwikkeld, welke trends er waren en zijn. Speciaal wordt gekeken welke adviezen tot in de huidige tijd hebben standgehouden als relevant en waardevol. Het boek wordt geschreven voor een brede doelgroep van professionals, managers, bestuurders, trainers en belangstellenden in leiderschapsdenken. De inhoud wordt gebaseerd op oorspronkelijk onderzoek van de auteur naar adviesboeken voor leiders (primaire bronnen) en achtergrondstudies (secundaire bronnen). Het wordt aangevuld met illustratieve voorbeelden van leiders (uit biografieën en uit de recente journalistiek). De stijl van het boek zal populair wetenschappelijk, toegankelijk zijn. De te verwachten omvang zal ca. 300 pagina's zijn (ex. notenapparaat, dat op een website zal worden gepubliceerd). De auteur/onderzoeker is dr. Joep Schrijvers Boek nu de lezing De vijf E s van goed leiderschap! Tips, kritiek, opmerkingen en advies worden op prijs gesteld. Het is ook mogelijk om pagina s en hoofstukken financieel te sponsoren. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door Stichting Educa Design. 2

3 Inhoud Een talent voor pluche... 4 Adviesboeken voor leiders Ethisch... 7 Hoogste goed... 7 Karaktervorming... 9 Wetten Exit Tegenwoordig weinig over ontspoord leiderschap Gehoorzaamheid of verzet Herkennen van ontspoord leiderschap Wat te doen bij slecht leiderschap? Leiders zelf Volgers Toezichthouders Systeemmakers Effectief Instrumentalisering van leiderschap Macht Emoties Media Efficiënt Middeleeuwse kloosters Handelsnetwerken en bankiers Kinderzorg, schoolhoofden en boeren Kolen en staal Efficiencybeweging in het interbellum Alles moet lean Egalitair Oorzaken opkomst horizontaal leiderschap Uitwerkingen egalitair leiderschap Epiloog Bibliografie

4 Een talent voor pluche Zou een leider als Poetin een zegen voor Europa zijn? Zouden we warm voor lopen voor een man uiteraard een man die in Den Haag te paard naar het Binnenhof galoppeert met ontbloot bovenlijf waaraan een Kalasjnikov bungelt? We zullen eerder 112 bellen. Het Westen heeft een halve eeuw geleden afscheid genomen van de sterke man. En deze is met alle veranderingen ook niet teruggekomen. In de ogen van de niet-westerse wereld zijn onze leiders mietjes, die het kringgesprek prefereren boven het kanon. Godzijdank. Die Westerse leiderschapsontwikkelingen zijn niet in een nazomertje gebeurd. Daar gingen eeuwen over heen, eeuwen vol tumult, turbulentie en transitie. Filosofen, geestelijken en later ook consultants hebben zich ermee beziggehouden. Vaak was het de generatie die in charge was, gepokt en gemazeld door de gebeurtenissen van hun tijd, die nadacht wat de jongere generatie moest weten en leren om een goed leider te zijn, vooral eigenlijk wat ze niet moesten doen. Deze leiderschapspedagogen schreven gelukkig hun adviezen en vermaningen op. Daarom kunnen we ze nu in detail bestuderen en analyseren. Adviesboeken voor leiders In dit boek baseer ik mij op die adviesboeken voor (aankomende) leiders: Welke vermaningen hebben zij gegeven en hebben wij er in de 21 e eeuw nog wat aan? 4

5 Zijn er patronen en verschuivingen te ontdekken in hun goede raad? Is er continuïteit in wat leiderschapspedagogen de jongste generatie heeft aangeraden te doen en te laten? Een waarschuwing is hier wellicht op zijn plaats. Er zijn mensen die denken dat het denken over leiders en managers aan het begin van de 20 e eeuw begonnen is. Die wil ik direct uit hun droom en onwetendheid helpen. Dat is niet zo. De traditie van het leiderschapsdenken is ouder, veel ouder, en nog steeds werken sommige inzichten van onze voorouders door in onze opvattingen over wat goed en slecht leiderschap is. En soms ook niet, omdat hun opvattingen domweg zijn ingehaald door de tijd. Ik had het over de traditie van leiderschapsadviesboeken. Die adviezen waren nu eens bedoeld voor vorsten, dan weer voor prinsen, hovelingen of regenten. Later ook voor bestuurders, politici en chefs. Of voor CEO s en managers. Voor al deze mensen zijn er adviesboeken geschreven. Tegenwoordig zijn er zelfs adviesboeken voor iedereen om jezelf te leiden. Het genre omspant de periode van de Klassieke Oudheid tot gisteren en kende meerdere bloeiperioden, vaak in tijden van crisis. Het eerste adviesboek dat expliciet voor een leider is gschreven, komt van de stoïcijn Seneca (4 v. Chr. 65 n. Chr.) 1 Deze vermaande met zijn De Clementia (over de mildheid) de jonge of nog aankomende keizer Nero. Maar over deze primeur verschillen de meningen. Sommigen dateren het genre al in de Griekse tijd. Ook in de Middeleeuwen schreef men leiderschapsadviesboeken. Deze kregen vanaf de 12 e eeuw de naam vorstenspiegels mee 2. Een hoogtepunt was de tijd van Karel de Grote toen geestelijken de leiders van hun tijd vermaanden vooral goed naar hen te luisteren. In late Middeleeuwen verdwijnen die geestelijken steeds meer uit beeld áls auteur en áls bestuurder in de piramide van macht en zeggenschap. De meeste leiderschapsspiegels ontstonden evenwel in de periode van de 16e tot de 18e eeuw, waarvan er naar schatting circa vijfhonderd zijn overgeleverd. In de 19e eeuw verdwenen de vorstenspiegels 3. Beter is het om te zeggen dat met de geboorte van de manager in de Franse mijnen van de 19 e eeuw de vorstenspiegel werd herzien en een tweede leven kreeg onder de naam managementboek. Dit met dank o.a, aan Henri Fayol (1950), die in 1916 op 75-jarige (!) leeftijd zijn beroemde Administration industrielle et générale het licht deed zien: het eerste Europese boek over modern management. Tegenwoordig verschijnen er in Nederland alleen al zo n vijfhonderd managementboeken per jaar! 1 Stacey, Roman Monarchy and the Renaissance Prince, Anton, Fürstenspiegel des frühen und hohen Mittelalters, 4. 3 Mulder-Bakker, Vorstenspiegels, 16 e.v. 5

6 Vragen van leiderschapsadviseurs Wanneer men de verzameling leiderschapsboeken overziet, dan valt op dat men een lijst kan maken van vragen waarop de leiderschapdenkers en -adviseurs een antwoord wilden geven. De antwoorden verschillen in de loop van de tijd en af en toe komt er een vraag bij of valt er eentje af. De relevantie en urgentie verdwijnen. Het gaat om vragen als: Wie mag er de baas zijn? Hoe kom je aan de macht en blijf je aan de macht? Moet een leider zich aan wetten en regels houden? Wanneer doe je het goed als leider? Is een leider iets anders dan een manager? Wanneer raak je ontspoord? Moeten volgers hun leider altijd gehoorzamen? Hoe loopt het met je af wanneer je als leider faalt of ontaardt? Hoe krijgen we leiders weg die ontsporen? Hebben we überhaupt wel leiders nodig? Wat moeten leiders kunnen? Wat moeten we aankomende leiders leren? Hebben leiderschapsprogramma s eigenlijk wel zin? Wat is een leider eigenlijk? De vijf E s van goed leiderschap De adviezen aan leiders kunnen zowel chronologisch als thematisch worden geanalyseerd. De primaire insteek in dit boek is evenwel thematisch. Dit maakt deze geschiedenis inzichtelijker én toegankelijker voor de lezer én de onderzoeker. De adviesliteratuur dringt vijf thema s op, die ik de vijf E s van goed leiderschap noem. Goede leiderschap dient volgens de adviseurs van toen en nu ethisch verantwoord te zijn, een exitprocedure te hebben, effectief, efficiënt en egalitair te zijn. Al deze vijf thema s komt men ook nu nog in het Westerse denken over goed leiderschap tegen, maar niet in gelijke mate. Bekijkt men de adviesboeken in de loop van de tijd dan ziet men de vijf E s als volgt in de adviezen verschijnen. Vanaf de oudheid: handel ethisch De oudste adviezen voor leiders gaan over de ethiek. De leiderschapsboeken in de klassieke oudheid en de Middeleeuwen zijn hiermee doordesemd. Ook tegenwoordig is ethisch leiderschap weer hot. Vanaf 11 e eeuw: Exit als je ontspoort Vanaf de Hoge Middeleeuwen (12 e eeuw) gaan leiderschapspedagogen nadenken over wat volgers moeten doen met onethische of ineffectieve leiders: vermoorden. De exit van leiders wordt door John of Salisbury ( ) radicaal op de agenda gezet. Vanaf de 15 e eeuw: opereer effectief In de Renaissance zorgt Machiavelli voor een revolutionaire wending in de adviezen voor leiders. Hij idealiseert niet langer meer de leiders, maar beschrijft wat ze feitelijk doen: omgaan met macht. Daarnaast instrumentaliseert hij macht: hij beveelt deze als middel aan om doelen te bereiken. Een vijf eeuwen durende zoektocht naar instrumenten voor leiders komt op gang. In de 20 e eeuw draait alles om de effectiviteit van de leider. Vanaf einde 19 e eeuw: Doe het efficiënt De Industriële Revolutie zorgt voor een nieuwe wending: de efficiency komt centraal te staan. Organiseren, meten, verantwoorden en zuinig zijn worden de trefwoorden van de leider. Deze krijgt een nieuwe naam: manager. Henri Fayol gaf 6

7 hiervoor in Europa de klaroenstoot, Taylor in de Verenigde Staten. Een heuse managementklasse ontstaat die vanaf de jaren vijftig onder vuur komt te liggen. De manager raakt uit en de leider weer een tijdje in: de charismatische. Maar beide, manager en leider, krijgen te maken met andere ontwikkelingen. Na WW2: Acteer egalitair Na de Tweede Wereldoorlogen verandert de machtsbalans tussen leiders en volgers. Culturele, technologische en demografische oorzaken liggen daaraan ten grondslag. Het einde van leiderschap wordt aangekondigd. Men ziet dat terugkomen in leiderschapsboeken die over dienend, gedistribueerd en leiderloos leiderschap gaan. Zelfs dit thema heeft zijn voorlopers: bij de anarchisten van de 19 e eeuw en volgens antropologen en evolutionair psychologen bij de oermensen in kleine groepen op de savanne. In het navolgende zal ik de vijf E s thematisch en chronologisch nader uitwerken en bespreken. Het werk is in progress, dus in vele opzichten onvolledig en het kan onjuistheden bevatten. Toch kom ik met dit tussentijds product al in kleine kring naar buiten om reacties los te weken van geïnteresseerden. Reageer gerust: 1. Ethisch Men stelle zich voor: de leider met grote macht, vaak met geweld verworven, die over leven en dood gaat. Is zo n persoon tegen zo n weelde bestand of gaat hij zoals zo vaak verloren en ontspoort hij in wreedheid, graaizucht en liederlijke bacchanalen en moordpartijen? Zie hier de kern van wat het ethische aspect van leiderschap is: de beteugeling van de macht van leiders. Leiderschap is een zegen voor het voortbestaan van de groep maar vaker een vloek en een ramp. Hoogste goed De oudste leiderschapsboeken waren vooral ethische boeken. En niet omdat het goede zo goed is, maar omdat het alternatief zo schadelijk en kwalijk is. Zij thematiseerden als eerste de morele verplichtingen van leiders. Ja, vermaande bijvoorbeeld de staatsman en filosoof Cicero tweeduizend jaar geleden dat leiders het hoogste goed moeten dienen, het summum bonum. Voor grillen is geen plek, laat staan dat leiders het land en hun onderdanen systematisch mogen leegzuigen. Nooit! Hiermee stelde Cicero, die hierin Aristoteles volgde, als een van de velen, een duidelijke grens aan het gedrag van leiders die tot op de dag van vandaag nooit is uitgewist. Hun gedrag dient ondergeschikt te zijn aan het hoogste goed van de gemeenschap. Zij mogen niet regeren voor hun zelfbelang of, zoals we nu zouden zeggen, om hun eigen zakken te vullen. In oude traktaten was de leiderschapsethiek vrij simpel. Men kan die met vier V s samenvatten. Een goede leider moest zorgen voor Vrede, Veiligheid, Voorspoed en Verzorging. In de Christelijke Middeleeuwen kwam daar nog de verdediging van het geloof bij. In de zesde eeuw schreef een onbekende Ierse geestelijke, die de Pseudo-Cyprianus wordt genoemd, een verhandeling over de twaalf misstanden in de wereld. De negende gaat over de onrechtvaardige koning. Hierin somt hij juist op hoe de 7

8 goede leider eruit ziet 4. Hieronder een fragment uit zijn vermaning: ( ) De rechtvaardigheid van de koning houdt echt in dat hij niemand ten onrechte met zijn gezag onderdrukt, zonder aanzien des persoon over een man en diens naaste oordeelt, de verdediger van vreemdelingen, wezen en weduwen is, diefstallen verhindert, vreemdgaan bestraft, onrechtvaardige mensen niet prijst, schaamteloze mensen en acteurs niet ondersteunt, Niet-vrome mensen van land berooft, vadermoordenaars en meineedplegers niet laat leven, kerken verdedigt, armen onderhoudt met aalmoezen, eerlijke mensen aanstelt voor de zaken van het koninkrijk. oudere, wijze en nuchtere adviseurs heeft, geen aandacht schenkt aan het bijgeloof van tovenaars, waarzeggers en heksen, woede kalmeert, het vaderland krachtig en juist verdedigt tegen de vijanden, boven alles op God vertrouwt, het niet hoog in de bol krijgt door voorspoed, alle tegenslag geduldig draagt, katholiek geloof heeft in God, zijn zonen niet zondig laat gedragen, ( ) Tegen de meeste van de bovenstaande vermaningen zullen moderne lezers geen bezwaren hebben. Hooguit zullen enkele prescripties, die de seksuele moraal en het geloof betreffen, de wenkbrauwen doen fronsen. Ook ontbreekt er een aantal zaken in de opsomming die van latere datum zijn, zoals het beijveren van vrijheid, zelfontplooiing, de zorg voor dierenwelzijn en duurzaamheid. Afhankelijk van de sociaalhistorische situatie geven leiderschapspedagogen nadere accenten aan het hoogste goed. Nu eens is dat de leider eerlijk geschillen beslist, dan weer dat hij ferm optreedt tegen vijanden van de kerk, of juist religieuze uitingen de kop indrukt omdat verschillende religieuze groepen elkaar bestrijden en een burgeroorlog dreigt. Tegenwoordig worden leiders vooral opgeroepen om hun verantwoordelijkheid te nemen voor generaties die nog geboren moeten worden. We mogen niet alles nú opmaken en de kinderen van onze kinderen met de schaarse gebakken peren opzadelen. Duurzaamheid behoort op dit moment tot het hoogste nastrevenswaardige goed van bestuurders en CEO s als we de bedrijfsbrochures van hun organisaties mogen geloven. Hoe het ook zij, de slotsom van alle leiderschapspedagogen was steeds dat leiders er niet voor zichzelf zijn, maar voor een hoger goed. Wat dat summum bonum precies inhield, was nooit een écht probleem. Men kwam daar wel uit. De grote worsteling behelsde het implementatievraagstuk. Hoe zorg je ervoor dat een leider zich netjes en beschaafd gedraagt? In de leiderschapspedagogiek ziet men van oudsher twee dominante aanpakken terug om leiders in het gareel te houden: karaktervorming en wetten. 4 Pseudo Cyprianus and Pseudo-Cyprian, The Moral Instruction of a Prince / Vincent of Beauvais ; The Twelve Abuses of the World / Pseudo-Cyprian : An English Translation of De Morali Principis Institutione and De Duodecim Abusivis Saeculi. Eigen vertaling 2015, te vinden op 8

9 Karaktervorming Hoe komt het dan dat sommige leiders vooral goed voor zichzelf zorgen en het algemene belang uit het oog verliezen? De eerste filosofen, die eigenlijk psychologen waren, legden al snel de wijsvinger op de zere plek: het driftleven van de mens. Mensen zijn niet zonder meer redelijk en rationeel en leiders al helemaal niet. Hun begeerten en angsten spelen hen steeds parten. Plato ging daar diep op in. Met zijn beroemde beeldspraak van de wagenmenner en zijn twee paarden legde hij de werking van de psyche uit. De ziel, zoals men toen de psyche noemde, bestaat volgens hem uit drie onderdelen. De belangrijkste is de menner - de ratio - die het doel, de koers en het tempo bepaalt. Zijn twee paarden, waarvan het ene wit en het andere zwart is, staan voor de twee driften: een die de ratio steunt het witte paard- en een die zijn eigen gang gaat het zwarte paard. Karaktervorming is het zwarte paard, de slechte driften, te beteugelen, zodat het verstand samen met het witte paard heer en meester zijn. 1 Wagenmenner met twee paarden, Emblemata 2592, Leiden De stoïcijnen gingen nog een stapje verder en wezen alle hartstochten af. Zij poneerden het ideaal van de onaangedane, stoïcijnse leider. Die heeft al zijn hartstochten onder controle en kan met mildheid en wijsheid leiding geven. Die is rationeel. Kalmte, rust en een helder verstand zouden dé remedie van leiderschapspedagogen worden in hun ethische werken. Met sport, filosofie en muziek moesten de karakters van toekomstige bestuurders gevormd worden. Tegenwoordig noemen we dat leadership development. Is dat niet anders dan karaktervorming, waarbij het leren controleren van de eigen emoties de hoofdmaaltijd vormt? De werkvormen en didactiek zijn wellicht veranderd maar het leerdoel niet: impulscontrole. Wetten De tweede manier waarop leiderschapspedagogen probeerden leiders te dwingen het hoogste goed af te dwingen was het benadrukken dat wetten en regels er niet voor niets waren. Doorgaans worden leiders daaraan ondergeschikt gemaakt. We kennen dat tegenwoordig ook. Er is geen bestuurder die boven of buiten de wet staat. Zelfs politici mogen geen steekpenningen aannemen. Ze zullen weggestuurd worden en worden vervolgd. CEO s die geld wegsluizen hebben een serieus probleem. Met goed recht kan men zeggen dat de verantwoordingsstructuren in bureaucratieën niets anders dan ethische mechanismen zijn om te zorgen dat iedere bestuurder en manager van hoog tot laat tot en met de frontliniewerkers op de werkvloer zich keurig aan de regels van rechtvaardigheid houden. 9

10 In de eerder genoemde oudste vorstenspiegel, die van Seneca voor Nero, komen we dat wetsbesef ook tegen. Zij het dat hij de leider ontslaat van de plicht de aardse wetten te volgen! De hoogste leider maakt de wetten: zijn wil is wet. Toch haalt zelfs Seneca de wetten weer binnen, maar dan in de vorm van natuurwetten in de hele kosmos. Deze natuurwetten zijn redelijk én rationeel. Zij dienen het hoogste goed en zijn hoogst ethisch. Daarom moeten de leiders deze wél gehoorzamen. Als de leider dat doet, deugt hij en is hij een wijs man, een vir sapiens. Men herkent zo n leider aan zijn redelijkheid, rationaliteit en mildheid. Dan kan hij in de praktijk tot een goed oordeel over problemen komen niet volgens een vooraf gegeven formule, maar volgens een redenering over wat eerlijk is en goed 5. In de Middeleeuwen ziet men in de leiderschapsboeken vooral de vermaning verschijnen dat vorsten en bestuurders zich laten leiden door Christelijke wetten en regels. Geestelijken benadrukten keer op keer dat vorsten weliswaar het recht hebben om wetten te maken en te breken, -hun wil is wet-, maar ook dat zij kinderen van God zijn zoals ieder ander. Zij moeten dus óók gehoorzamen aan de Goddelijke geboden. Diezelfde geestelijken vonden ook dat vooral zíj de vertolkers hiervan waren en dat dus zij op de naleving moesten toezien. Dat was hun verantwoordelijkheid, vonden zij. Zij moesten bij God hierover verantwoording afleggen. Wereldlijke leiders vonden deze ondergeschiktheid over het algemeen maar niets. In de leiderschapsboeken van de Middeleeuwen ziet men dan ook die duizendjarige strijd wie staat waar in het harkje- terugkomen. De moderne tijd kreeg twee gezichten als het om de wet gaat. Aan de ene kant verdedigden filosofen dat de hoogste leiders zich niet aan de wet hoefden te houden. Zij hadden immers het recht én de plicht wetten te maken. Wanneer je een wet kan maken of breken, hoef je je er niet aan te houden. Je kunt een wet toch weer elk moment veranderen. Dat was de lijn die de invloedrijke Engelse filosoof Thomas Hobbes ( ) trok 6. Dat bestuurders kunnen ontsporen nam hij op de koop toe. Leiderschap moest vooral nooit tot discussies en kritiek leiden. Dat zou maar tot onenigheid leiden en tot chaos. Een wetteloze leider was klein verdriet vergeleken met het verdriet dat in tijden van chaos en strijd ontstaat als Jan en Alleman zich overal tegenaan bemoeit.. Aan de andere kant stelden filosofen dat wetten en regels júist voor bestuurders moesten gelden. De reden was dat leiders snel konden ontaarden en hun volgers grote schade konden berokkenen. Leiders moeten altijd met enig wantrouwen en scepsis worden bejegend. Heldere wetten en regels helpen hierbij, en de naleving ervan nog meer. Deze lijn werd uitgewerkt door een tijdgenoot van Hobbes, John Locke ( ) 7. Tegenwoordig worden bestuurders (én professionals) steeds meer en vaker afgerekend op het feit of ze zich aan de regeltjes en de wetten houden. Het toezicht hierop is het laatste decennium 5 Seneca, Anger, Mercy, Revenge, vv Hobbes, Leviathan. 7 Locke, Over het staatsbestuur. 10

11 aanzienlijk toegenomen en verscherpt. Dé beroepssector die een sterke groei doormaakte was die van de toezichthouders en de governance. Net als in vroegere tijden wordt ook nu niet helemaal op de karaktervorming van leiders vertrouwd. 2. Exit Leiderschapsboeken hebben vandaag de dag over het algemeen een optimistische en positieve insteek. Als we de auteurs mogen geloven hoeven de leiders in opkomst of die aan de macht zijn slechts een paar fijne nieuwe kneepjes van het vaak te leren en de winst, het geluk en de ontplooide medewerkers zijn laag hangend fruit. Dit gaat op voor zowel de degelijke handboeken als voor de populaire how-todo-boekjes. Hetzelfde geldt voor glossy management- en leiderschapstijdschriften. Het zijn hoop en verwachting die de klok slaan. Dit is vreemd, omdat wie naar het recente verleden omkijkt een spoor van vernielingen en crises achter zich ziet: kredietcrisis, bankencrisis, eurocrisis, immigratiecrisis. En in Nederland ruikt men nog steeds de walm van de grote onrust die ontstaan is door het speculatie- en graaigedrag van topbestuurders van woningcorporaties, ziekenhuizen, bejaardenhuizen, scholen, spoorwegen. Waar is het eigenlijk wel goed gegaan? Slecht leiderschap komt ook nog eens in alle domeinen voor: in het politieke, financiële, industriële, bedrijfskundige en sociale. De rapen zijn gaar. Geen domein is uitgezonderd. Zelfs de katholieke kerk had met haar ontuchtschandalen een serieus leiderschapsprobleem. De katholieke geestelijkheid heeft door de wereldwijde schandalen flink aan gezag ingeboet. Steevast luidt de diagnose van deze ontsporingen: de leiders waren incompetent, verkwistend of graaizuchtig. Toch zijn er maar weinig boeken verschenen die ontspoord leiderschap op substantiële wijze aan de orde hebben gesteld 8. Hooguit zijn managers bekritiseerd omdat zij teveel met planning en control bezig zijn waardoor zij de medewerkers vaak professionals geen ruimte geven hun vak uit te oefenen 9. De grote kloof tussen deze blije leiderschapstheorieën en de zwarte praktijk is vreemd. De vraag wat doen we met slecht leiderschap? heeft toch wel enige urgentie. Het is des te vreemder omdat in de adviesboeken voor leiders in het verleden, zoals we zagen, juist veel aandacht werd besteed aan slecht leiderschap. De hele eerste E van leiderschap ethisch handelen gaat daarover. 8 Enkele relatief recente uitzonderingen zijn: Lipman-Blumen, Jean. The Allure of Toxic Leaders: Why We Follow Destructive Bosses and Corrupt Politicians - and How We Can Survive Them. Kellerman, Barbara. Bad Leadership : What It Is, How It Happens, Why It Matters. In Nederland: van Luijk, Frank. De ontspoorde manager: waarom mensen aan de top de weg kwijtraken. Ook in de zogenaamde critical leadership studies wordt hier aandacht aan besteed. Zie bijvoorbeeld: David Collinson 2011 Critical Leadership Studies in: Sage Handbook of Leadershop 9 Een klassieker is het boek: Peters and Pouw, Intensieve menshouderij : hoe kwaliteit oplost in rationaliteit. 11

12 Tegenwoordig weinig over ontspoord leiderschap Op verschillende plekken is gespeculeerd over de afwezigheid van het denken over ontspoord leiderschap in artikelen, boeken en leiderschapsseminars. Er zijn vier deelverklaringen die elkaar ook niet uitsluiten: Leiderschapsindustrie zelf In de afgelopen veertig jaar is er in de US, maar ook in Nederland, een managementen leiderschapsindustrie ontstaan met vakverenigingen, adviesbureaus, seminars, MBA s, congressen, publicaties, goeroes en coaches. De premisse van deze industrie is dat met de juiste methoden leiderschap is aan te leren. Het is een mind set en een verzameling vaardigheden die te trainen is. Voeg daarbij dat veel adviseurs en inspirational speakers baat hebben bij de afzet van producten (methoden en aanpakken) dan wordt het nog duidelijker dat een positieve insteek met beloftes toonzettend zijn geworden. Deze industrie heeft er alle belang bij te acteren op grond van de slogan: Hoop te koop. Moralisering van leiderschap Halverwege de jaren zeventig werd het boek Leadership van Burns (1977) zeer invloedrijk. Hierin maakt hij een onderscheid tussen leiders en machtswellustelingen. Leiders doen het goed, hebben hoge morele standaards en inspireren iedereen. Leiders die goed voor zichzelf zorgen en hun volgers onderdrukken zijn volgens hem geen leiders. Deze definiëring leidde ertoe dat ontaard en ontspoord leiderschap buiten de conceptuele boot ging vallen en geen thema meer kon worden binnen leiderschapsstudies. Amerikaans utopisme We kunnen er niet helemaal om heen dat de meeste leiderschapstheorieën uit Amerikaans hout gesneden zijn 10. Kenmerkend is het positieve denken, dat in de US diep geworteld is. Leiders moeten een positieve, hoopvolle houding hebben. Het is van belang optimisme uit te stralen en vooral energie bij medewerkers of burgers op te wekken. Collinson benadrukt dat hiermee de kritische geest wordt ondermijnd en de schaduwzijden van organisatie en management worden verdoezeld. Hij spreekt dan ook met enige ironie over Prozac Leadership. Wie wat rondkijkt op boekensites ziet dat ook Nederlandse managementauteurs zich hierdoor laten beïnvloeden 11. Romantisch verlangen naar helden Er speelt nog iets anders en dat is het verlangen van veel mensen volgers en wetenschappers- naar helden, meestal mannelijke, die de chaos buiten de deur houden en voorspoed op aarde brengen. Ze zijn uitmuntend en bijna goden, weten al het beste uit zichzelf en anderen te halen en laten daardoor een gemeenschap boven zich uitstijgen. Ze zijn authentiek, charismatisch en spiritueel. Dat zijn ongeveer de hedendaagse buzz words van het romantische gepassioneerde genie Collinson, Prozac Leadership and the Limits of Positive Thinking. 11 In een deelproject managementboek (in progress) analyseer ik de markt van Nederlandstalig managementboeken vanaf Deze cijfers hierover geven een eerste ondersteuning aan deze claim. 12 Kellerman, Bad Leadership : What It Is, How It Happens, Why It Matters. 12

13 Heel ontnuchterend klinken dan de teleurgestelde woorden van de filosoof Karl Popper vlak na de Tweede Wereldoorlog in zijn hoofdwerk De open samenleving en haar vijanden 13. Ik ben geneigd te denken dat leiders moreel of intellectueel zelden boven de middelmaat hebben uitgestoken, en daar vaak onder zaten. En ik acht het redelijk om in politieke aangelegenheden uit te gaan van het principe dat we ons zo goed mogelijk moeten voorbereiden op het ergste, hoewel we natuurlijk tegelijkertijd naar het beste moeten streven. Karl Popper Gegeven de mogelijkheid van slecht leiderschap dient aan de leiderschapskunde in woord en daad, in onderzoek én opleiding een belangrijk onderwerp te worden toegevoegd: wat te doen bij ontspoord leiderschap. Alle Prozac theorieën ten spijt, leiderschapspedagogen en organisatiekundigen moeten de schaduwkanten van leiderschap weer onder ogen zien net als de aspirant leiders, de jongste generatie, of zij die hun sporen al hebben achtergelaten. Gelukkig zijn er enkele aanzetten daartoe van eigentijdse leiderschapsdenkers. We zullen echter terug moeten vallen op wat in de traditie hierover is gezegd. Niet omdat de traditie heilig is, maar omdat je ergens moet beginnen. Maar neem eerst een denker van onze tijd: Jean Lipman- Blumen. Zij heeft het over giftige leiders als ze het over slechte leiders heeft 14. Here, we shall use toxic leaders as a global label for leaders who engage in numerous destructive behaviors and who exhibit certain dysfunctional personal characteristics. To count as toxic, these behaviors and qualities of character must inflict some reasonably serious and enduring harm on their followers and their organizations. The intent to harm others or to enhance the self at the expense of others distinguishes seriously toxic leaders from the careless or unintentional toxic leaders, who also cause negative effects. Jean Lipman-Blumen Slechte leiders hebben slechte intenties, slechte karaktereigenschappen en slechte gedragingen die slecht uitpakken. Erger kan bijna niet. In de ethische boeken werd vooral de preventie aan de orde gesteld hoe zorgen we dat leiders het goed gaan doen. Nu is het tijd om na te gaan wat ons te doen staat als het kwaad al is geschied. Tijd om de vraag te stellen naar de exitprocedure. Gehoorzaamheid of verzet Ik begin met een treurige boodschap. Want hoewel filosofen en pedagogen van oudsher een onderscheid maakten tussen rechtvaardige bestuurders en tirannen gingen zij ook niet of nauwelijks in op de vraag wat men met dit soort lieden moest doen. De filosofen en theologen van toen blijven bij beschrijvingen van kenmerken van ontaard leiderschap en de schadelijke gevolgen. Vaak bespreken zij ontaard leiderschap in de context van wat de beste bestuursvorm van een gemeenschap is. Tirannie is dat in ieder geval niet. 13 Popper, De open samenleving en haar vijanden, Lipman-Blumen, The Allure of Toxic Leaders,

14 In de Middeleeuwen gaan vorstenspiegels wat meer op de handelingsvraag in, zij het zeer beperkt. Het gaat vooral om wie mag wie afzetten: mag de paus de koning afzetten of omgekeerd? Voor het overige dient men vooral de superieuren te gehoorzamen. Zolang iedereen zijn plek blijft innemen en zich overlevert aan de goede vorst is er vrede, veiligheid en voorspoed. Pas in de 12 e eeuw zien we een eerste uitvoerige bespreking van de vraag wat te doen bij ontspoord leiderschap. De geestelijke John of Salisbury ( ), die ook diplomaat was en de grootste geleerde van zijn tijd werd genoemd, schreef een boekje voor zijn collega Thomas Becket over hoe je een goede bestuurder wordt: Policraticus. Het revolutionaire van dit werk is dat hij ook uitvoerig ingaat op wat er met je gebeurt als je als een keizer Nero bent: kwaadaardig, zelfzuchtig en wreed. Dan zijn de rapen gaar. Ben je een ondergeschikte leider, ergens in de hiërarchie, dan val je gewoon onder de wetten en zul je vervolgd en bestraft worden. Ben je een geestelijke, dan val je onder de kerkelijke hiërarchie en uiteindelijk onder God. Maar wat als je de hoogste in rang bent en je ontspoort? En er zijn geen toezichthouders, geen rechters of hogere leiders meer? John of Salisbury verdedigt de stelling dat de volgers -vanuit elke geleding van de samenleving - dan de ontspoorde leider mogen vermoorden. Er waren duidelijk nog geen vreedzame exit-procedures met herplaatsing en gouden handdrukken. Wel moeten zij eerst de vorst-op-deverkeerde-weg gemaand hebben en tot God gebeden hebben. Maar als het goedschiks niet lukt, dan mag het kwaadschiks 15 : Hieruit zal heel simpel blijken dat het altijd togestaan is geweest de tiran te vleien, hem te bedriegen, en dat het eervol is geweest hem te vermoorden als hij echt niet anders kon worden beteugeld. John of Salisbury Een bijkomende voorwaarde is wel dat de onderdanen zélf geen boter op hun hoofd hebben en braaf geleefd hebben. Want anders is de slechte vorst een straf van God: elk volk krijgt immers de vorst die het verdient! Recht of plicht tot verzet? Volgers spelen een belangrijke rol in het leerstuk van de exit-procedure. Zij zullen hun leider moeten manen, afzetten, wegstemmen of uiteindelijk in het meest extreme geval moeten vermoorden. Maar heeft de volger nu het recht om in opstand te komen of is het een plicht? Wat dichterbij huis: heb je de plicht of het recht om fraude van de baas aan te kaarten? De morele evaluatie van de volger komt hiermee in het geding. Wie van zijn recht geen gebruik maakt, verspeelt deze hooguit, maar wie zijn plicht verzaakt, is schuldig. Wie niet tegen slechte leiders in opstand komt kan volgens de leer van de plichten mede schuldig worden verklaard van het kwaad dat de leider heeft aangericht. 15 In eigen vertaling uit: John of Salisbury, Maire, and Casa de Probación de la Compañía de Jesús (Madrid), Ioannis Saresberiensis Policraticus Sive De Nugis Curialium, & Vestigiis Philosophorum Libri Acto: Accedit Lunic Editioni Eiusdem Metalogicus... 14

15 John of Salisbury staat aan de kant van de plichten. Iedereen in de samenleving moet bijdragen aan het hoogste goed, de rechtvaardige samenleving. Als het hoofd de leider het verkeerde pad opgaat moeten de andere delen van het sociale lichaam ingrijpen om de rechtvaardige gemeenschap te redden 16. Kellerman, de Harvardse hoogleraar leiderschapskunde, neemt een vergelijkbaar standpunt in 17. Volgers die willens en wetens slechte leiders steunen, zijn zelf slecht. En naarmate volgers meer tot de inner circle behoren van de leider des te schuldiger zij worden. Slechte volgers zijn vooral in de context van de nazi s onderzocht. Omstanders en wegkijkers zijn het minst schuldig. Boosdoeners, de uitvoerders van het naziregime al meer. Zij werden zelf ook bedreigd. En de acolieten, die zeer trouw waren aan Hitler en zijn droom, het meest. Kortom, volgers zijn niet per se en altijd onschuldige slachtoffers. De rechtenkant wordt meer afgedekt door iemand als de filosoof John Locke ( ). Deze stelt dat mensen van nature rechten hebben, zoals het recht op het nastreven van geluk, op vrijheid en eigendom 18. Deze rechten gelden overal en in alle tijden. Wanneer leiders deze rechten met voeten treden dan heeft het volk het recht hun leiders af te zetten. Zij zijn slachtoffer van hun willekeur. De volgers treffen geen blaam. De eigentijdse leiderschapstheoreticus Lipman-Blumen zit meer in deze stroming van slachtoffers en rechten 19. Zij hangt meer een existentieel- psychologische visie aan op het de volgerschap. Voor haar zijn de meeste volgers zekerheidszoekende wezens, altijd in de weer met hun eigen existentiële angsten. Slechte leiders weten daar als geen ander misbruik van te maken. Het vraagt aan de slachtoffer-volgers moed om hiertegen in verzet te komen, om voor je rechten op te komen. Wat riskeer je als je in verzet komt, wat riskeer als je niet in verzet komt. Hoe de keuze voor de volger ook uitpakt, hij zal niet mede schuldig verklaard worden, omdat hij op het cruciale moment niet aan de bel trok of de klok luidde. Herkennen van ontspoord leiderschap Terug nu naar de alledaagse praktijk. Wat zijn de signalen dat een leider begint te ontsporen of ontspoord is? Het is zeker niet zo dat een bestuurder direct schadelijk of giftig is. Vaak is het een proces van geleidelijkheid. Van Luijk heeft een herkenningslijstje gemaakt dat vooral in de context van het bedrijfsleven en het openbaar bestuur goed bruikbaar 20 is. Lipman-Blumen reikt verder en adresseert grote leiders van landen en zeer grote organisaties. Van Luijk komt met de volgende herkenningspunten: Narcist Overtuigt de beste te zijn, voortdurend aandacht, erkenning en waardering nodig. Ziet zichzelf als uniek, geobsedeerd door fantasieën over succes. Zoekt bewondering. Geeft weinig terug. 16 Nederman, A Duty to Kill. 17 Kellerman, Bad Leadership : What It Is, How It Happens, Why It Matters, 23 e.v. 18 Locke, Over het staatsbestuur. 19 Lipman-Blumen, The Allure of Toxic Leaders, 200 e.v. 20 van Luijk, De ontspoorde manager. 15

16 Psychopaat Structopaat Mensenvriend Roekeloos en rusteloos, steeeds gericht op actie, geen acht op gevoelens van anderen. Zakelijk en medogenloos. Voor alles een regel, procedureel, dichttimmeren, alles vastleggen. Handboeken met procedures. Kledingvoorschriften. Conflicten sussen, streven naar harmonie, toedekken, mantel der liefde Lipman-Blumen geeft meer een lijstje kenmerken van grote leiders 21. Zij brengt een onderscheid aan in gedrag en karakterkenmerken. Ze spreken voor zich, al tekent zij aan dat giftig leiderschapsgedrag in beginfasen subtiel kan zijn en lastiger te herkennen is dan wanneer het tot volle wasdom is gekomen: Giftig gedrag Ondermijnen Verleiden Misleiden Tegengaan tegenspraak en kritiek Marginaliseren Intimideren Demoraliseren Ontmoedigen Gevangen zetten Martelen Terroriseren Doden Dehumaniseren Stemrecht ontnemen Zondebokken creëren Vriendjespolitiek, clientelisme Giftige karakterkenmerken Overambitieus Enorme ego s Arrogantie Geen moraliteit Gierigheid Geen empathie Lafheid moeilijke beslissingen te nemen Ziet problemen niet Blind eigen gebreken Cynisch Corrupt Hypocriet Wat te doen bij slecht leiderschap? De spaarzame adviesboeken over slecht leiderschap geven doorgaans wel wat adviezen over wat te doen wanneer leiders onethisch, ineffectief, inefficiënt en niet egalitair worden. De adviezen verschillen in bandbreedte en in adresgroep. Zo komt Van Luijk vooral met adviezen op het gebied van toezicht voor toezichthouders en een enkel advies voor leiders zelf. Zijn adviezen blijven aan de brave, institutionele kant. Kellerman richt zich uitgebreider op leiders en op volgers. Haar adviezen beperken zich naar eigen zeggen- tot huis-tuin-en-keuken gestoorde leiders en niet tot pathologische gevallen als dictators. Opvallend is haar vermaning aan volgers om vooral niet geheel op raden van toezicht te vertrouwen. Lipman- Blumen geeft de meest institutionele adviezen en suggereert zeer verhullend dat ook verzet en revolutie tot de mogelijkheden behoren. Niemand komt in de buurt van John of Salisbury s opvatting dat tirannen, dictators in het politieke domein om zeep mogen worden gebracht, wanneer zachtzinnige vermaningen en vreedzame methoden niet hebben geholpen. Men kan de adviezen verder opdelen naar voor wie ze bedoeld zijn: leiders, volgers, toezichthouders en systeemmakers. Leiders zelf Leiders zelf kunnen heel wat doen om ontaarding te voorkomen. In zekere zin zijn de alleroudste adviesboeken voor leiders hierop gericht. Zij moeten vooral zichzelf matigen en werken aan hun karakter. Goed nadenken over jezelf reflectie- is een conditio sine qua non voor preventie. De lijst in de box is gebaseerd op dat van Kellerman Lipman-Blumen, The Allure of Toxic Leaders, Kellerman, Bad Leadership : What It Is, How It Happens, Why It Matters,

17 Leiders Beperk je ambtstermijn Deel macht Geloof niet in je eigen hype Wees en blijf nuchter Compenseer je zwaktes Regel kritische, eerlijke adviseurs Organiseer systematisch tegenspraak Installeer ombudsman, luis in de pels Zorg goed voor je work/life balans Wees trouw aan de missie van je organisatie Blijf gezond, gebruik suiker. Verlaagt glucose en impulsief gedrag. Organiseer steun bij familie en vrienden Wees creatief Ken en controleer je driften Wees reflectief Volgers De adviezen voor volgers variëren van moedig tot slim zijn. De baas tegenspreken is immers niet zonder risico s. Auteurs hameren erop dat volgers bondgenoten moeten zoeken om sterker te staan. Daarnaast vermanen zij volgers om vooral ook kritisch op zichzelf te zijn. Zijn ze geen meelopers? Laten zij zich bedotten? Zijn ze wel kritisch genoeg? Lipman benadrukt vooral dat volgers hun existentiële angsten en verlangen naar een Grote Leider bijna therapeutisch onder ogen moeten zien om contraproductieve gedweeheid en gehoorzaamheid onder controle te krijgen. Zodra leiders over visies gaan spreken, moeten de alarmbellen gaan rinkelen 23. Volgers Wees kritisch over leiders met visies Spoor giftige visies op Onderzoek je verlangens naar visies Help leiders zich te verbeteren Ondermijn bewust en gestaag giftige leiders Verbind je met andere volgers Gebruik social media als schandpaal Confronteer met anderen de leider Zet samen de leider af Laat je niet corrumperen Wees loyaal aan het geheel niet aan de baas Wees sceptisch: leiders zijn geen goden Neem een standpunt in Wees een waakhond Houd leiders verantwoordelijk Vertrek Toezichthouders Van Luijk richt zich meer tot de toezichthouders. Opdrachten aan topbazen, maar ook voor de lagen eronder, moeten realistisch zijn. Leiders moeten niet in de verleiding gebracht worden om grensoverschrijdend gedrag te vertonen. Toezichthouders Selecteer zorgvuldig en transparant leiders (ook toezichthouders) Houd bonussen beperkt Zorg voor diversiteit in de leiding. Houdt scherp. Maak targets niet te ambitieus en uitdagend Let op bij cumulatie van succes. Leidt tot verslaving Vlucht niet in nog meer regels. Werken niet. Houd regelmatig functioneringsgesprekken Meet performance in meer dan alleen winst Let op vermenging werk en privé. Bonnetjes! Raden van toezicht: evalueer jezelf. Systeemmakers Tot slot zijn er vermaningen die gericht zijn tot de systeemmakers. Hier moet men 23 Lipman-Blumen, The Allure of Toxic Leaders,

18 dan denken aan organisatieadviseurs, ICTers en bestuurskundigen. De vermaningen gaan over procedures en systemen van check and balances. Niet de mens behoedt de leider voor afglijden, maar de systemen. Systeemmakers Ontwikkel selectieprocedures Zorg voor check and balances Beperk termijn(en) voor de leider Rouleer leiders Ontwikkel respectabele vertrekmogelijkheden Ontwikkel open en democratische procedures en praktijken Zorg voor leer- en ontwikkelmogelijkheden van leiders Ontwikkel beschermprocedures klokkenluiders Ontwikkel verantwoordingsprocedures voor leiders: aan de volgers! 3. Effectief Laten we over gaan naar de derde E van goed leiderschap: dat is effectiviteit! We moeten hiervoor terug naar het einde van de zestiende eeuw, omdat daar het denken over effectief leiderschap is begonnen. De exit-procedures van leiderschap hebben zich ontwikkeld in de adviesboeken van tirannicide tot subtiele organisatiemechanismen om ontsporingen vroegtijdig te signaleren en te verhelpen. Leiderschap is als een vuurwerkfabriek: zonder adequate beveiligingen, zonder goed toezicht is de ontploffing altijd nabij. Wat deze adviezen en vermaningen gemeen hebben is dat zij zich baseren op het paradigma van positioneel leiderschap. In een volgende paragraaf over de vierde E, egalitair leiderschap, ga ik daar uitvoeriger op in. Maar wat je moet doen met zelforganisaties die ontsporen en teams die tiranniek worden, daarover is amper geschreven. Hier ligt een terrein braak of moeten we aannemen dat met zelforganisaties hebzucht, fraude en wreedheid verleden tijd zijn? 2Machiavelli Italië ligt open voor invallen vanuit Spanje en Frankrijk. Het is hopeloos verdeeld: Milaan, Venetië en Florence twisten om de macht. Eén man die als een vos door alle kringen beweegt en ziet hoe de hazen lopen: Machiavelli. De man die beroemder is geworden door zijn revolutie in het denken over leiderschap dan door zijn politieke wapenfeiten. En dat alles door een klein boekje over de heerser. In zijn vorstenspiegel De Heerser brak Machiavelli op drie manieren radicaal met de voorgaande periode van leiderschapsdenken. Ten eerste heeft hij het niet meer over ethisch leiderschap. Hij biedt de (aankomende) leiders geen plaatjes meer van de ideale, deugdzame leider. Niet rechtvaardigheid is zijn thema, 18

19 maar macht 24. In een brief aan een vriend schrijft hij: En zo heb ik een werkje De Principatibus geschreven, waarin ik ( ) uiteenzet wat de machtspositie van een heerser inhoudt, welke soorten ervan bestaan, hoe men ze verwerft, hoe men ze behoudt en waarom men ze verliest 25. Ten tweede schreef Machiavelli op hoe leiders echt waren, in hun feitelijke doen en laten 26. Hij keert zich tegen het idealisme en de dagdromerij van zijn voorgangers. aangezien het mijn bedoeling is iets te schrijven dat nuttig is voor wie het begrijpt, vind ik het beter om me te houden aan de feitelijke werkelijkheid van de dingen dan aan de gefingeerde voorstelling ervan. (.) want er is zo'n groot verschil tussen hoe men leeft en hoe men zou moeten leven dat iemand, die wat men doet verwaarloost voor wat men zou moeten doen, eerder zijn ondergang dan zijn redding tegemoet gaat.' ( ) Ik laat dus alles wat over machthebbers gefantaseerd is buiten beschouwing om me uitsluitend tot de realiteit te bepalen.' Zijn topmodel was de wrede, maar o zo effectieve Cesare Borgia, die hij iedereen aanraadde na te volgen. Instrumentalisering van leiderschap Er is nóg een cruciaal, derde verschil tussen de voorgangers en Machiavelli. Ook zijn voorgangers schreven al over macht. Zij hadden het vooral over de harkjes : wie heeft welke plek in de maatschappelijke orde en bovenal wie heeft de hoogste plek. Wie is het hoofd van het christelijk lichaam? Was dat de paus of de keizer? Machiavelli doet iets heel anders met macht. Hij maakte er een instrument van. Je kunt deze gebruiken en inzetten voor je doeleinden. Macht wordt geïnstrumentaliseerd. Machiavelli introduceerde hiermee en passant een nieuw paradigma voor het leiderschapsdenken. Hij analyseert leiderschap in wat nu zouden noemen een doel-middelschema. Hij focust op het instrumentarium van de leider: diens beslissingen en gedragingen om effectief met macht om te gaan. De definitie van de goede leider verschiet hiermee van kleur. Vanaf de vorstenspiegel van Machiavelli is de goede leider iemand die effectief is. Machiavelli opende hiermee een nieuw onderzoeksvenster naar leiderschap. Want wanneer je macht kunt instrumentaliseren, dan kun je dat ook met andere zaken doen. Een periode van vijfhonderd jaar begon waarin men op zoek ging naar de kenmerken en instrumenten van de effectieve leider. Met Collins kan men stellen dat de vele 20 e eeuwse leiderschapsbenaderingen, de main stream, deze effectiviteit als focus hadden Unger, Machiavelli : A Biography, Machiavelli, De heerser, Ibid., Collinson, 13. Critical Leadership Studies,

20 Focus op de vraag wat maakt een leider effectief Karakterbenadering Situationeel leiderschap Path-goal Ruil Impressiemanagement Emotionele intelligentie Charismatisch leiderschap Welke eigenschappen van leiders zijn effectief? Hoe ben je effectief in welke situatie Hoe sluit je aan op de volgers? Hoe motiveer je medewerkers? Hoe frame je en acteer je het best? Hoe speel je in op emoties? Hoe ben je een inspirerend rolmodel? Ik zal drie voorbeelden geven van leiderschapsadviseurs, die als eerste gewerkt hebben aan specifiek gereedschap voor de toolbox van de leider 28. Machiavelli maakte macht tot instrument, Balthasar Gracian emoties en ten slotte de spindoctor van Hitler, Goebbels, deed dat met de media. Macht Heeft de leider in spe nu wat aan De Heerser als men macht wil gebruiken? Niet als men concrete suggesties zoekt voor politiek slim handelen in een hedendaags bedrijf of overheidsorgaan. Zijn boek gaat over heersers van grondgebieden en besteedt veel aandacht aan de krijgskunst. Toch reikt dit boek verder dan dat. Machiavelli dwingt ons met een cynischrealistische bril op naar de wereld te kijken en niet met een verbraafde, roze. Politieke spelletjes moet je willen zien. In een schaamteloze wereld vol ondeugden en macht doe je mee of sta je aan de kant. Wie geen vuile handen heeft gemaakt heeft niet geleefd 29. Voor heel wat bestuurders en managers die het hart op de goede plek hebben is dit zeer lastig of schier onmogelijk. Machiavelli biedt dan een eerste antiserum tegen al te naïef leiderschap. Lees bijvoorbeeld enkele van zijn volgende wijze lessen. Beloftes houden? Moet je je als bestuurder aan beloftes houden? Nee, zou Machiavelli ons hebben geantwoord, dat doe je zolang het je voordelen oplevert. Hij evalueert beloftes dus voortdurend op hun effecten. Zijn die schadelijk, dan laat je ze vallen. Strekken ze tot voordeel, dan kom je ze na. De reden die hij hiervoor geeft is dat andere mensen nu eenmaal ook slecht zijn. In zijn eigen woorden: Een verstandig heerser kan, noch mag dus zijn woord houden wanneer dit hem schade berokkent en wanneer de redenen, die hem tot zijn belofte gebracht hebben, zijn weggevallen. Als de mensen allemaal goed waren zou dit advies niet juist zijn. Goede reputatie nastreven? Machiavelli besteedt veel aandacht aan de vraag hoe anderen je zien of ervaren. Moeten de volgers de leider liefhebben, vrezen en hoe voorkom je dat ze je verachtelijk vinden en haten met alle gevolgen voor je positie? Allereerst zou hij adviseren om de kunst te veinzen tot in de 28 Later zullen hier meer uitwerkingen komen. Dit deel is ontleend aan een bijdrage van mij aan een boek over talent management: Schrijvers, Een talent voor pluche. 29 Schrijvers, Hoe word ik een rat? : de kunst van het konkelen en samenzweren. 20

21 puntjes te verzorgen. Een effectieve leider weet het beeld op te roepen dat hij deugt: Wanneer men hem (de heerser) ziet en hoort, moet hij een en al barmhartigheid, betrouwbaarheid, oprechtheid en godsdienstigheid schijnen. Om te voorkomen dat volgers gaan morren en zijn directe omgeving gaat samenzweren moet hij hen pleasen: ( ) wijze heersers hebben er daarom steeds op alle mogelijke manieren voor gezorgd dat ze de aanzienlijken niet tot wanhoop brachten en de grote massa behaagden en tevredenstelden. En de vertrouwelingen om je heen? Hoe verzeker je je van hun support? Die houd je loyaal met ruime beloningen, maar daar zit wel een bovengrens aan. De beloning mag er niet toe leiden dat de vertrouweling het geld belangrijker gaat vinden dan zijn loyaliteit aan de baas. Alles plannen? Het leven is volgens Machiavelli vol toevalligheden en wispelturigheden. Zo ben je baas, zo ben je baas af. Markten veranderen, de publieke opinie wijzigt zich, nieuwe politieke partijen komen op. Of de machtsverhoudingen in de top veranderen. Machiavelli zegt dat het lot de helft van de zaken in handen heeft en de andere aan ons over laat. Maar we kunnen voorzorgsmaatregelen nemen en inspelen op al die toevallige gebeurtenissen. En dat moet een leider ook doen: want waar de weerstand zwak is daar is de grilligheid het sterkst. Wie een goed ontwikkeld talent voor aanpassen heeft plakt het langst aan het pluche, is een surviver. Of in zijn eigen woorden: Soms moet je behoedzaam zijn, soms doortastend. Wie altijd het een is of het ander, komt uiteindelijk ten val. Anders gezegd: 'het goede is niet altijd en overal hetzelfde. Situationeel leiderschap heeft lange roots. Emoties Halverwege de 17 e eeuw schrijft de Spaanse Jezuïet, Baltasar Grácian ( ), een boekje dat in de eeuwen erna en niet onterecht- vele vertalingen en herdrukken zou beleven: Handorakel en kunst van de voorzichtigheid 30. Hij was een hoveling, geleerde, docent, kapelaan en biechtvader. Bovenal was hij een eigenzinnig man, die met zijn boeken regelmatig in de clinch lag met zijn superieuren. Gracián kende het spel van beïnvloeden, konkelen en misleiden als geen ander. Zijn handorakel gaat daar over. Ik zal enkele van zijn lessen hieronder weergeven. De kunst van het veinzen Als Gracián ergens schuurt met onze eigentijdse opvattingen over goed leiderschap dan is het wel waar hij het talent van het veinzen bespreekt. Machiavelli hield zich er al mee bezig, zoals we al zagen. Gracián doet er nog een schepje bovenop. Aan de top kun je er niet om heen: kaarten op de borst houden, met dubbele tong spreken en de verborgen agenda als business as usual zien. En dat allemaal omdat de ander ook niet te vertrouwen is. Het leven van een mens is een voortdurende strijd tegen de kwaadaardigheid van zijn medemensen. Een wijs man voert hem met de krijgslisten van de bedoeling. Hij doet nooit wat hij voorgeeft te doen; ( ) Wie merkt dat zijn list doorzien is, moet nog verder gaan in de 30 Gracián, Handorakel en kunst van de voorzichtigheid. 21

22 veinzerij 31. Een sluwe leider moet alles doen om een integere indruk te maken. De effectieve leider staat altijd bekend als eerlijk en oprecht. Perceptie is alles. Anderen bespelen Een leider moet diverse mensen kunnen bespelen. Men dient het talent te ontwikkelen om iemands drijfveren te doorgronden. Is hij angstig, genotzuchtig, streberig? In Graciáns fraaie taalgebruik: Ieders duimschroef vinden. Dit is de kunst iemands wil naar onze hand te zetten. ( ) Als wij weten wat iemands drijfveer is, bezitten wij de sleutel tot zijn wil 32. Een van de clichés over Jezuïeten is, dat zij mensen naar de mond praten en zich aan de ander aanpassen om hen zo in hun richting te krijgen 33. Gracián voldoet aan dit beeld. Met iedereen kunnen omgaan ( ) geleerd met de geleerden; vroom met de vromen. Dit is een uitstekend middel om iedereen voor u in te nemen, omdat overeenkomst sympathie wekt. Men dient ieders instelling na te gaan en zich daaraan aan te passen: al naar de wind waait bedachtzaam of luchthartig zijn en weloverwogen van gedaante wisselen. Dit aanpassingsvermogen is van groot belang voor een politiek leider (...). Jezelf beheersen Opvallend is dat Gracián ook veel aandacht besteed aan wat wij tegenwoordig persoonlijk meesterschap noemen. Wie de strijd rond het pluche goed wil voeren, zal zichzelf door en door moeten kennen. Vaak is de leider zijn eigen instrument, dat hij met al zijn talenten virtuoos dient te bespelen om succesvol te zijn. Hij benadrukt dan ook dat de beheersing van de emoties, en daarmee van gedrag, van groot belang is. Gracián verschilt hierin niet van leiderschapsdenkers vóór hem, maar met zijn leiderschapsmanual krijgt dit adagium wel een nieuwe twist. Ging het bij zijn voorgangers erom deugdzaam te zijn door je driften en emoties te beheersen, bij hem gaat het erom effectief te zijn: je doelen halen. Ik laat de meester zelf aan het woord. Zelfbeheersing bezitten, een eigenschap van de hoogste zieleadel, die ons bevrijdt van de dienstbaarheid aan lage, grillige opwellingen. ( ) Het resultaat is de triomf van de wil. ( ) Zo vermijdt men op een beschaafde wijze onaangenaamheden en verhoogt men zijn aanzien 34. Toch beveelt Gracián niemand aan om een koude kikker zonder emoties te worden. Als we kwaad worden, dan wél gecontroleerd en functioneel. Wij zouden nu zeggen: professioneel. Als u zich opwindt, dient de eerste stap te zijn dat u zich daar rekenschap van geeft, wat betekent dat u uw gemoedstoestand beheerst en kunt bepalen tot waar, en niet verder, uw boosheid mag gaan. Door deze voorname berekening bent u in staat naar believen uw woede weg te sturen of te ontbieden 35. Toch ben je er niet als je je emoties onder controle hebt. Een leider moet vooral ook flair hebben. Zonder glans geen kans. Je kunt van nature allerlei talenten hebben, maar zonder charme komen die niet uit de verf. Dapperheid, wijsheid, behoedzaamheid en zelfs majesteit worden erdoor gekruid. Dankzij dit vermogen omzeilt u hindernissen en 31 Ibid., Ibid., Gracián y Morales, The pocket oracle and art of prudence, v Gracián, Handorakel en kunst van de voorzichtigheid, 7 e.v. 35 Ibid.,

23 vindt u voor alle problemen een elegante oplossing 36. Media Vanaf het begin van de 20 e eeuw is er systematische aandacht voor de relatie tussen leiders en media. Deze relatie kan twee kanten opgaan: leiders bespelen volgers en niet-volgers via radio, tv en internet, én volgers en niet-volgers kunnen leiders via diezelfde media maken en breken. De publieke opinie is een factor van belang geworden. In Nederland werken inmiddels in organisaties tien keer zoveel voorlichters en PR-mensen dan er journalisten zijn: zonder gespin geen gewin. CEO Barilla, van zijn gelijknamige pastabedrijf, wist in 2013 niet hoe snel hoe hij publiekelijk excuses moest maken toen op Twitter een discussie uitbrak over zijn negatieve uitspraken over homoseksualiteit en er tot een boycot werd opgeroepen. Hij heeft het nog gered als CEO. Dat was niet het geval voor de nieuwe CEO van de webbrowser Mozilla, Eich, die in 2014 een vergelijkbare akkefietje had (Het grote mediatumult binnen en buiten Mozilla leidde tot zijn val. De beruchtste mannetjesmaker uit een duister verleden was Hitlers spindokter: Goebbels. Ik bespreek hem hier, niet omdat de man met zijn daden en opvattingen dat zou verdienen, uiteraard niet, maar omdat we bij hem zo goed het moderne leiderschap in en via de media kunnen bestuderen 37. Hij is wat dat betreft net als Machiavelli en Gracián een pionier. Mede door zijn werk kunnen we de media nu instrumentaliseren: doelgericht en politiek gebruiken. Ik geef ook van hem als voorbeeld drie van zijn lessen. Leiderschapsmythe creëren Wie aan de top wil blijven, moet een leiderschapsmythe creëren voor zijn directe én verre achterban. Deze moet de leider haast bovenmenselijke eigenschappen toedichten. De leider moet visionair, krachtig en vastberaden zijn. Lammers zegt hierover in zijn biografie van Goebbels: Kort gezegd was de Führermythe een verhaal over een man met bijzondere eigenschappen, die was uitverkoren om Duitsland en de Duitsers te redden. De mythe was gebaseerd op Hitlers charisma, dus op eigenschappen die Goebbels en de partij Hitler toeschreven 38. Goebbels deed wat een spindoctor moet doen. Hij presenteerde de leider als iemand die het volk hoop en verlossing bood, een Messias was. Hij maakte Hitler in zijn propaganda tot iets wat meer was dan Hitler als persoon, tot iets bovenmenselijks en goddelijks. De Duitsers gemarineerd als zij waren in pessimisme vraten dat sprookje. Dramaframe Het dramaframe, zoals dat nu wordt genoemd, maakt vaak deel uit van de leiderschapsmythe. Het is ijzersterk, omdat het appelleert aan oeroude verhalen van schurken, slachtoffers en helden 39. Je hebt vijanden, die met hun doen en laten onschuldige slachtoffers maken. De held grijpt in en redt de slachtoffers. Het 36 Ibid., Goebbels, Goebbels at the 1934 Nuremberg Rally. 38 Lammers, Joseph Goebbels : Hitlers kwade genius, Bruijn, Framing : over de macht van taal in de politiek, 79 e.v. 23

24 spreekt voor zich dat leiders zichzelf in de rol van held moeten (laten) positioneren, tenzij het fout gaat maar daarover zo meer. Ook Goebbels was er een meester in. Je hoeft maar zijn artikel over de macht van propaganda vluchtig door te lezen en het dramaframe dampt van de pagina s af. Duitsland was slachtoffer: kon niets en deed niets. De vijand, Engeland, deed van alles in hun propaganda om het zwart te maken. Maar toen kwam Goebbels en stelde orde op zaken. De held ging op reis, beleefde het avontuur en zegevierde. Alles orkestreren In het bovengenoemde artikel gaat Goebbels nader op propaganda in. Het doel is dat mensen zonder weerstand zich toewijden aan de route die de leider uitzet. Propaganda moet de wetenschap zijn van de ziel van het volk. Degenen die de leider positioneren, en ook de leider zelf, moeten dit vak tot in finesses onder knie hebben. Goebbels heeft het over een gave, een talent zouden we nu zeggen. Hij moet de gave hebben alle methoden te hanteren om de publieke opinie te beïnvloeden, zoals de pers, de film en radio om zijn ideeën en doelen over het voetlicht te brengen, vooral in een eeuw van geavanceerde technologie 40.Hij voorzag al de mogelijkheden van de televisie. Belangrijk blijft dat alle boodschappen één verhaal over de leider (en zijn organisatie) vertellen. Ook schuwde hij het calculerende gebruik van religieuze symbolen en rituelen niet zoals fakkels en massaspektakels. Hij zag al vroeg in dat zelfs geweld een propagandistische waarde heeft 41. Wat dat betreft hebben terroristische bewegingen anno nu een duistere voorloper. Kortom, de leider die de wetten van de media niet kent, deze als onbelangrijk veronachtzaamt en zijn spinnende talenten niet tot hoge wasdom weet te brengen, staat in de verdediging van zijn pluche altijd op achterstand. 4. Efficiënt Een van de grootste veranderingen in de westerse samenleving én bijgevolg ook in het leiderschapsdenken vond plaats in de negentiende eeuw. Om dat te zien moeten we naar de foto s van die tijd, want het gebouw zelf is niet meer te bezoeken omdat het is afgebroken: Crystall Palace. 3 Crystal Palace Het gebouw volledig opgetrokken uit ijzeren balken en glas was hét icoon van de grote veranderingen in de samenleving van die tijd. Het stond op de wereldtentoonstelling Londen in 1851 en maakte grote furore. Dit was nieuw, dit was bijna onmogelijk! De nieuwe tijd was aangebroken. De industriële leiders zouden 40 Goebbels, Goebbels at the 1934 Nuremberg Rally. 41 Lammers, Joseph Goebbels : Hitlers kwade genius,

25 hun opwachting maken. Goede leiders zouden efficiënte leiders worden: managers. Toch is het een misvatting om het managementdenken pas in deze periode te laten beginnen. Middeleeuwse kloosters Hoewel er in de Oudheid boeken verschenen over het huishouden en het boerenbedrijf moeten we tot de Middeleeuwen wachten om iets gewaar te worden als managementboeken. Het gaat dan om hoe je zo goed mogelijk en efficiënt met je middelen omgaat. Voor de Cisterciënzers spelen hierbij een rol. Zij waren de pioniers die in Europa braakland omzette in landbouw, veeteelt, wijngaarden en mijnen. Daar werkten niet alleen monniken vanuit de nieuwe kloosters maar vooral de leken die daaromheen woonden. De gebieden waren groot en het aantal kloosterlingen beperkt (maximaal 100). De cultivatie van deze ommelanden vroeg organisatie, administratie en aansturing. Daartoe gebruikten de kloosterlingen standaarddocumenten, formulieren, rapportages en controlemechanismen. Zij deelden de taken op, lieten specialistische afdelingen ontstaan en maakten een organisatie Ook de educatie werd gestandaardiseerd en zelfs het grondplan van de kloosters. Deze aanpak werd zo succesvol dat deze een voorbeeld werd voor universiteiten en gilden. In diezelfde tijd kwamen vorstendommen en prinsdommen op 42. Om deze te besturen maakten de seculiere vorsten gebruik van geestelijken die zij als leidinggevenden aanstelden. Op die manier kwamen de managementmethoden van de kerk in de seculiere bureaucratieën. Bestuurders gingen hun eigen werkwijzen vastleggen, zoals bijvoorbeeld vermoedelijk Richard Fitzneal, (ca ), de schatbewaarder van koning Hendrik II was. Hij schreef een manual voor bestuurders hoe goed om te gaan met de schatkist en hoe je penningen moet innen. Hij maakte takenprofielen van ambtenaren aan het hof, beschreef afdelingen en zelfs de indeling van het kantoor 43. Hij was van mening dat je er met de deugd alleen niet komt. Om te besturen heb je ook routines en methoden nodig. Handelsnetwerken en bankiers In de renaissance komen de Italiaanse bankiers op en gaan handelslieden zich meer en meer roeren. Commerciële ondernemingen in Venetië ontwikkelden al vroeg allerlei managementmethoden zoals kostencontrole, voorraadbeheer, personeelsmanagement en standaardisatie. Ook beginnen zij risico s af te dekken. Wat een belangrijk onderdeel van managementdenken is geworden, risk management, heeft een lijn naar het Venetië van de late Middeleeuwen en de vroege Renaissance. De reizende bankiers en handelaren verzamelden informatie over de markten en de gebeurtenissen in landen en regio s. Dat verzamelen werd steeds systematischer gedaan. Ondernemers gebruikten die om voor hun business beslissingen te nemen. Ook de methoden voor boekhouden ontwikkelden zich na 1100 toen Arabische 42 Witzel, A History of Management Thought, Son of Nigel, The Course of the Exchequer. 25

26 administratieve innovaties via Sicilië in Europa terechtkwamen. Kinderzorg, schoolhoofden en boeren De term management zelf komt pas in de 16 e eeuw voor het eerst in het Engelse taalgebied voor 44. In deze eerste literatuur gaat vooral over de vraag hoe je met publieke en met privézaken moet omgaan. Vanaf het einde van de 18 e eeuw komt de term meer en meer voor in handleidingen en adviezen voor het boerenbedrijf: hoe ga je zuinig met je resources om, met je vee en gereedschappen. Ook in de gezondheidszorg gaat men de term management gebruiken. Vooral in adviesboekjes voor (aanstaande) moeders komt men het woord tegen. Moeders moesten de zorg en opvoeding van hun kroost goed organiseren. Vanaf het begin van de 19 e eeuw ziet men de term terug in populaire tijdschriften ne boeken voor middle class vrouwen: hoe bestiert men het huishouden? Drie decennia later maakte het begrip de overstap naar adviesboeken voor onderwijzend personeel. Hoe organiseer je didactische interventies, hoe plan je het onderwijs? De technici komen in die tijd ook op. Ook zij gaan zich bezighouden met management maar vooralsnog niet echt met het aansturen van personeel. Het gaat hen vooral om het plannen van het onderhoud en gebruik van machines en apparaten. De term management heeft, aldus de wetenschapper Le Textier, die het bovenstaande allemaal heeft uitgezocht, in die eerste eeuwen van gebruik een stabiele betekenis. To manage then means to care, to be industrious and to make efficient, to drive and improve, to arrange and act in a systematic way, to count and calculate 45. Hij relateert deze gegevens ook aan de opkomst van het scientific management het managementdenken zoals we dat zelf nog steeds kennen. Er is tussen het vroege en industriële gebruik geen direct verband. Het is niet zo, dat latere managementdenkers gebruik hebben gemaakt van hun voorlopers, althans in bewuste zin niet. Wel erkent Le Textier dat er sprake is van een onbewust geërfd intellectueel framework. Het is ook niet zo, dat het managementdenken pas is uitgevonden in de grote industrieën van die tijd, in de mijnen of bij de spoorwegen. Veel managementdenken lag al klaar in de zorg, het onderwijs en het boerenbedrijf. Kolen en staal Toch heeft managementdenken een versnelling gekregen in de industriële revolutie van de tweede helft van de 19 e eeuw. Het is de tijd van kolen en staal, maar ook van massaproductie en consumptie. Tegelijkertijd kwam de strijd tussen fabrikanten, ondernemers en arbeiders, of zoals een echte marxist zou zeggen tussen kapitaal en arbeid geregeld tot ontvlamming. Er moesten antwoorden gevonden worden op complexe organisaties, de groei van de bevolking en de sociale onrust die het gevolg van armoede was. Een van de eerste managementdenkers die hierover een systematische verhandeling heeft geschreven was de Fransman Henri Fayol ( ) 44 Le Texier, The First Systematized Uses of the Term management in the Eighteenth and Nineteenth Centuries. 45 Ibid.,

27 Eerste Europese managementboek Zijn ideeën over management presenteerde Fayol voor het eerst op de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900, waar hij het internationale congres van ingenieurs van de mijnen en de metallurgie toesprak. Met enige overdrijving kan men zeggen dat 23 juni 1900 de geboortedatum van de industriële leider was en we noemen hem: manager. Later zou hij deze eerste gedachten uitwerken in een lang artikel, L Administration industrielle et Générale 46. Pas in 1925 werd deze tekst als boek uitgegeven. slecht gesteld was. De ingenieurs die naar hogere functies doorstroomden wisten alles van techniek maar niets van leidinggeven. Hun opleidingen waren exclusief technisch van aard. Managementkunde kwam in het curriculum niet voor. Daardoor werd leiderschap in de latere loopbaan een leerweg van trial and error. Management werd niet alleen in Frankrijk maar in geheel Europa en Amerika in de praktijk geleerd 47. Fayol wist ook waarom managementkunde niet werd gedoceerd: de werkelijke reden voor de afwezigheid van onderwijs in management in onze professionele scholen is de afwezigheid van een doctrine 48. Hij pleit voor een goede managementtheorie. Om de ontwikkeling daarvan en de discussie erover aan te zwengelen komt Fayol met zijn boek. In zijn handleiding beschrijft Fayol dat managen uit vijf hoofactiviteiten bestaat Managen is vooruitzien, organiseren, coördineren, aansturen en controleren. En hoe je dat moet doen, hoe je een complexe onderneming op koers houdt, terwijl je overzicht behoudt over de kosten, werkte hij uit in veertien principes van management. 4 Omslag eerste Europese managementboek De aanleiding voor zijn boek was zijn ervaring dat het met de leiderschapskwaliteiten om hem heen 46 Fayol, Administration Industrielle et Générale: Prevoyance, Organisation, Commandement, Coordination, Contrôle. 47 Baalen, van and Karsten, The Social Shaping of the Early Business Schools in The Netherlands, Ik baseer me op de herdruk van 1950: Fayol, Administration Industrielle et Générale,

28 Veertien principes van goed management 1 Verdeling arbeid 2 Gezag hebben 3 Discipline handhaven 4 Eenheid van aansturing 5 Eenheid van missie 6 Privébelangen ondergeschikt 7 Beloning personeel 8 Centralisatie 9 Hiërarchie 10 Orde 11 Redelijkheid 12 Behouden personeel 13 Ruimte voor initiatieven personeel 14 Eenheid personeel Taylor Fayol werd vanaf het begin en wordt ook nu nog vaak met Taylor vergeleken. Beide zijn ingenieur en beide hebben geprobeerd orde op zaken te stellen in de uit hun krachten gegroeide industriële ondernemingen van de laat negentiende eeuw. Ook deelden zij de wetenschappelijke aanpak van organisatievraagstukken. Taylor deed dat, aldus tijdgenoot Verney in een liber amicorum voor Fayol, door minutieus de werkzaamheden op de werkvloer in het primaire proces- te analyseren. Hij werkte bottom up. Dit sloeg aan. Fayol daarentegen beschreef de nieuwe organisatie van het perspectief van de bestuurder, de directeur. Vroeg Amerikaans versus Europees managementdenken Fayol maakt nog een stap, die nog niet eerder is genoemd en hem tot een radicale leiderschapsdenker maakt. Hij hief de 49 Ibid., Opvallend is dat Morgan in zijn Images of Oganizations Fayol tot de machinedenkers grens op tussen leider én volgeling. Management is niet iets van één persoon, een exclusief privilege van de chef maar een functie die zich zoals de andere essentiële functies verspreidt over het hoofd en de leden van het sociale lichaam 49. Iedereen van hoog tot laag managet mee. Natuurlijk nemen de managementtaken toe naarmate men hoger in de hiërarchie komt. Fayol maakt ook kwantitatieve tijdsinschattingen voor het deel wat iemand op een bepaalde functie aan management besteedt. Men herkent hierin de ingenieur! Maar iedereen doet het. Er is in zijn opvattingen geen plaats voor een strikte scheiding tussen management en werknemers. Hij ontwikkelt geen kastemodel van leiderschap. Fayol neemt ook expliciet afstand van de machinemetafoor, waarbij de manager als machinist aan het stuur zit en de werknemers radartjes zijn die door hem in beweging worden gebracht 50. Hij gebruikt expliciet de metafoor van een organisme. Maar in tegenstelling tot eerdere leiderschapsdenkers positioneert hij leiderschap niet in het hoofd maar in het zenuwstelsel van het sociale lichaam. Na de Tweede Wereldoorlog zou Fayol meer bekend en populair in Amerika worden. De Amerikanen zochten na Taylor naar een theorie die inging op de aansturing van een omvangrijke organisatie. Fayol bood dat. Over de vergelijking tussen Taylor en Fayol merkt de commentator, Jacques Baron, in zijn artikel Fayol, 50 ans après uit 1967: rekent. Men kan zich afvragen of Morgan Fayol wel heeft gelezen. Ook in Nederlandse literatuur is sprake van stereotypering. 28

EVEN VOORSTELLEN. Dr. Joep Schrijvers Leiderschapshistoricus Veranderkundige

EVEN VOORSTELLEN. Dr. Joep Schrijvers Leiderschapshistoricus Veranderkundige EVEN VOORSTELLEN Dr. Joep Schrijvers Leiderschapshistoricus Veranderkundige Een talent voor pluche Vermaningen van toen en nu voor straks ofwel De vijf E s van goed leiderschap De Baak 28 mei 2015 DE AANLEIDING

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

T A S K. Wim Dubbink. Winst & Verlies. over zelfverbetering en morele excuses TASK. 13 mei 2015

T A S K. Wim Dubbink. Winst & Verlies. over zelfverbetering en morele excuses TASK. 13 mei 2015 T A S K Wim Dubbink 13 mei 2015 Winst & Verlies over zelfverbetering en morele excuses Waarom is een wethouder corrupt? Waarom schendt een Tweede Kamerlid de integriteitsregels? Waarom speculeert een directeur

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige Kris Tavernier Sprekende Spreuken Levenslessen uit het boek Spreuken - Het boek Spreuken leert ons heel wat over het gedrag van gelovigen, en hoe dit kan zijn in allerlei omstandigheden van dit leven.

Nadere informatie

Verkondiging n.a.v. 1 Petrus 2: 11-25 en Galaten 5: 13-17 Auteur: Mariëlle Jochemsen (Utrecht) Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

Verkondiging n.a.v. 1 Petrus 2: 11-25 en Galaten 5: 13-17 Auteur: Mariëlle Jochemsen (Utrecht) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Verkondiging n.a.v. 1 Petrus 2: 11-25 en Galaten 5: 13-17 Auteur: Mariëlle Jochemsen (Utrecht) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Het gedeelte dat we uit de eerste Petrusbrief hoorden, wringt bij mij

Nadere informatie

Dit wordt jouw jaar!

Dit wordt jouw jaar! WERKBOEK Dit wordt jouw jaar! 12 krachtige lessen in persoonlijke groei dr. Ben Tiggelaar DIT WORDT JOUW JAAR! WERKBOEK BEN TIGGELAAR 1 OVER GELUK EN SUCCES HOOFDSTUK 1-2 "Geluk is niet het doel, maar

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Wie is wel en niet een leider? 29 december 2011

Wie is wel en niet een leider? 29 december 2011 Wie is wel en niet een leider? 29 december 2011 Eddy de Pender Netwerk Vredestichters Geloven op Maandag Wie is wel en niet een leider? IEDEREEN Presentatie: www.2xf.nl Wat is leiding geven? Leadership

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Liturgische teksten en gebeden

Liturgische teksten en gebeden Liturgische teksten en gebeden Votum en groet Votum: Psalm 124:8 Groet: 1 Korintiërs 1:3 of 1 Timoteüs 1:2b of Openbaring 1:4b,5a of Genade zij u en vrede van God de Vader, door onze Heer Jezus Christus

Nadere informatie

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen...

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Ton Schulten Woord vooraf Al van jongs af heeft Ton Schulten zich aangetrokken gevoeld tot schilderkunst en vormgeving. Op 53-jarige leeftijd

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is altijd prettig als de Bijbel zelf aangeeft, hoe je iets moet lezen. Soms zijn er van die verhalen of gelijkenissen, waarvan ik bij een eerste

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Zondag 8 november 2015 Sint Maarten de oogst van ons leven

Zondag 8 november 2015 Sint Maarten de oogst van ons leven Zondag 8 november 2015 Sint Maarten de oogst van ons leven Lezing: Marcus 12 : 28 34 De herfst brengt voor veel mensen een zekere weemoedigheid.: de bladeren vallen, de zomer is echt voorbij. In de herfst

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Gemeente van de HEER JEZUS CHRISTUS, gasten & luisteraars,

Gemeente van de HEER JEZUS CHRISTUS, gasten & luisteraars, Preek over Johannes 20 vers 18: Ik heb de HEER gezien! Paasfeest 2011 Gemeente van de HEER JEZUS CHRISTUS, gasten & luisteraars, Hoe zou Jezus eruit zien? Wat denken jullie? Ik heb hier een paar plaatjes

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Een lezing over leiderschap Leiderschap is van iedereen E D D Y K A R R E N B E LT

Een lezing over leiderschap Leiderschap is van iedereen E D D Y K A R R E N B E LT Een lezing over leiderschap Leiderschap is van iedereen E D D Y K A R R E N B E LT Een lezing over leiderschap: Leiderschap is van iedereen Wat hebben gedichten en verzen met leiderschap te maken? Eddy

Nadere informatie

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Na de verkondiging een moment van stilte, Daarna zingen we lied 91a Woensdag is de veertig dagen tijd begonnen.

Nadere informatie

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule Werkboek Inhoudsopgave: 1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule 2. Het H.A.R.T. model 2.1. H.A.R.T. staat voor: 2.1.1. Mijn verhaal over oprechte communicatie 2.1.1: Hoofd Gebruik de rest van deze

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Inleiding In de komende maanden willen we als kerkenraad een beleidsplan opstellen voor de komende vijf jaar. Iedereen die op dit moment op de één of andere manier

Nadere informatie

Persoonlijkheidstest (PTA)

Persoonlijkheidstest (PTA) Persoonlijkheidstest (PTA) student 47 2013 TalentFocus 1. Inleiding Dit is jouw persoonlijkheidsprofiel. Het profiel is gebaseerd op de antwoorden die jij hebt gegeven in de vragenlijst. Jouw antwoorden

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1)

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1) Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Over de doop Bij de doop word je in water ondergedompeld of ermee besprenkeld.

Nadere informatie

Werkblad les 3 (behorend bij activiteit B)

Werkblad les 3 (behorend bij activiteit B) Werkblad les 3 (behorend bij activiteit B) What s in the Box? (wat zit er in de doos?) Geestelijke gaventest een vragenlijst voor tieners What s in the Box? is een eenvoudige benadering om te onderzoeken

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = =

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = Orde van dienst voor zondag 23 februari 2014, zevende zondag na Epifanie Kerk: Brugkerk, Kroonplein 1 te Lemelerveld Aanvang: 10.00 uur Organist: Ton Timmerman Voorganger: ds. C.Th. Benard = = = = = =

Nadere informatie

Jezus volgen in de hectiek van het leven

Jezus volgen in de hectiek van het leven Jezus volgen in de hectiek van het leven Bestemd om vrucht te dragen Johannes 15:5: Ik ben de wijnstok en jullie zijn de ranken. Als iemand in mij blijft en ik in hem, zal hij veel vrucht dragen. Maar

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014

Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014 Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014 Muziek: Klokkengelui Gedicht Gij badt op enen berg alleen, en... Jesu, ik en vind er geen waar 'k hoog genoeg kan klimmen

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten De gelijkenis van de twee zonen Lees : Mattheüs 21:28-32 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Leiderschap is van iedereen

Leiderschap is van iedereen Leiderschap is van iedereen Eddy Karrenbelt Als u het wenkend perspectief leest in het boekje mensenzorg voor de transitie in de Langdurige Zorg. Dan vindt u het streefbeeld gedreven professionals. In

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = =

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = Orde van dienst voor zondag 1 november 2015, themadienst Mag ik dan bij je schuilen? - over vluchtelingen Met muzikale medewerking van koor Reborn o.l.v. Esther van der Heijden Koffie drinken na de dienst

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

KWALITEIT EN TOEZICHT

KWALITEIT EN TOEZICHT KWALITEIT EN TOEZICHT Hij gaat in zijn bijdrage in op de gemeentelijke verantwoordelijkheid en de vraag hoe je als gemeente vanuit die verantwoordelijkheid stuurt op kwaliteit. Dit in een context waarin

Nadere informatie

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus pag.: 1 van 5 Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus Ieder mens heeft een persoonlijke stijl van beïnvloeden. De een is meer gericht op het opbouwen

Nadere informatie

Jij en jouw diepste drijfveren

Jij en jouw diepste drijfveren Jij en jouw diepste drijfveren blok E - nivo 2 - avond 7 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugkoppeling en intro 19.25 Bijbelstudie 19.35 Catechismus 19.45 Bijbelstudie Matteus 22 19.55

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Profeetschap in de Islam

Profeetschap in de Islam Profeetschap in de Islam Allah (God), de Schepper van het universum en alles daarin, heeft de mens geschapen voor een nobel doel: om Hem alleen te aanbidden en om een deugdzaam leven te leiden op basis

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

DBO 19 Zondag 10 mei 2015. Het boek Spreuken. Schrijver. In Spreuken 1:1 lees je dat dit boek geschreven is door koning Salomo.

DBO 19 Zondag 10 mei 2015. Het boek Spreuken. Schrijver. In Spreuken 1:1 lees je dat dit boek geschreven is door koning Salomo. DBO 19 Zondag 10 mei 2015 Het boek Spreuken Schrijver In Spreuken 1:1 lees je dat dit boek geschreven is door koning Salomo. In 1 Koningen 5:11-14 staat: Salomo was wijzer dan alle andere mensen, zijn

Nadere informatie

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd.

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd. Essential Living Lieve mensen Wat fijn dat u bij de avond over de engelen aanwezig was. Het was mij echt een genoegen om samen met u in de aanwezigheid van de engelen bij elkaar te zijn. Op de avond zelf

Nadere informatie

Heeft God het Kwaad geschapen?

Heeft God het Kwaad geschapen? Heeft God het Kwaad geschapen? Zondagavond 22 september 2013 (Genade & Waarheid Preek) Inleiding A. Genade & Waarheid Preken (Soms) Ingewikkelde of wettisch toegepaste onderwerpen bekeken vanuit Genade

Nadere informatie

Bevolking Nederland en Vlaanderen, Mannen en Vrouwen

Bevolking Nederland en Vlaanderen, Mannen en Vrouwen Pagina 2 van 17 Naam: Maarten de Boer Afnamedatum: 16.12.2011 09:28 Normgroep: Bevolking Nederland en Vlaanderen, Mannen en Vrouwen Pagina 3 van 17 NEO-PI-R Uitgebreide interpretatie van de resultaten

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER?

LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER? LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER? Waarom lukt de integratie van change management, lean thinking ed. bij de ene organisatie wel en blijft er bij een andere alleen maar chaos over? Waarom gaan medewerkers bij

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan welkom juni in de open deur dienst 19 2016 Thema: Verlangen naar God n.a.v. Psalm 42 voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan organist: Christian Boogaard Welkom en

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende?

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? Module 3/9 1 Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan?

Nadere informatie

8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA

8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA 53 8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA Media Afhankelijk van de omstandigheden kan het verstandig zijn om de media proactief te benaderen op het moment dat een afdeling van de school zwak of zeer zwak wordt. Bij

Nadere informatie

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard De Heilige Teresia van Lisieux, wier feest gevierd wordt op 1 oktober, zei eens: "Al had ik alle mogelijke zonden

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel.

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel. Tiener- en jeugdwerk 1 Timotheüs 4:12 Niemand schatte u gering om uw jeugdige leeftijd, maar wees een voorbeeld voor de gelovigen in woord, in wandel, in liefde, in geloof en in reinheid. Jeugd, jongeren,

Nadere informatie

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership Samenvatting proefschrift Leonie Heres MSc. www.leonieheres.com l.heres@fm.ru.nl Introductie

Nadere informatie

Vragen Antwoorden Gaven. bijna nooit

Vragen Antwoorden Gaven. bijna nooit Ik ben heel gevoelig voor wat wel of niet goed is Ik ben de eerste die opspringt om anderen te helpen Ik vind het leuk om de leiding te hebben over mensen Ik voel het aan als anderen pijn hebben en ik

Nadere informatie

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden:

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Relaties halen het beste in je naar boven Les 1 GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Lees met elkaar de volgende hoofdstukken en laat iemand opschrijven

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht Lees : Mattheüs 18:21-35 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was,heeft Hij gelijkenissen verteld

Nadere informatie