Stichting RHP Communication and continuity Annual Report 2007

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stichting RHP Communication and continuity Annual Report 2007"


1 Stichting RHP Communication and continuity Annual Report 2007

2 Jaco Dijkshoorn: Communication and continuity Annual Report 2007 Lage drempels en korte lijnen

3 Content Preface 4 Roelof Buisman: More international profile 6 Ton Dekkers: Convincing retail 8 Tom van Wijk en Theo van der Venne: New measurement casing soil 10 Jan van Leeuwen: Production nursery stock is no waste pit 12 RHP s fieldwork: Improved uniformity coir mats 14 New cactus potting soil mixture: WOK-analysis right choice 16 Ronald Keijzer: Bark without impurities 18 Leo Hermans: An improved eye for quality of peat 20 Stabiliteit substraat: Coir scares proven unfounded 22 Henri Elen: Opportunities for quality compost 24 Colophon Stichting RHP Galgeweg MG s-gravenzande Tel: Fax: Photography Henk Bouwman Harmen Kammenga Tijs Kierkels Ank van Lier Text Pieternel Bouwman- van Velden (coordination) Harmen Kammenga Tijs Kierkels Ank van Lier Lay-out Lisette Tegelberg Printing Sandedruk, Nootdorp July 2008 Leon Terlingen en Ronald Clemens: Providing service to customers 26 Herman Steinvoorte: Expert opts for RAG landscaping 28 Open House RHP 29 RHP from inside RHP financial report 30 Statement of income and expenditure 32 Organisation and employees 33 RHP Annual Report

4 Preface Responsible for continuity The potting-soil sector is constantly faced with climatic extremes. Cold winters and wet summers keep coming back. Some potting-soil suppliers will remember the 1962/63 season, when raw materials were scarce and the entire Dutch sector was still totally dependent on fen peat from the Netherlands will likewise go down in history as a year of scarcity. The wet summer meant that insufficient white peat and sods were produced. In the warm, wet winter that followed that summer we had difficulties obtaining supplies from the peat works. So in a way it was fortunate for the industry that the bedding-plant season made a slow start in 2008 owing to the cold spring, resulting in a temporarily lower demand for potting soil. Besides this, several potting-soil producers made efforts to use alternative raw materials. At the same time we are being faced with extremely high energy prices. For us, this rise in prices has a double effect. On the one hand the costs involved in the transport of peat are increasing. And on the other the price of the peat itself is rising, because the greater part of the peat is used as fuel, and the selling price of that peat fluctuates in line with the price of oil. Although the first batches of peat products have meanwhile fortunately arrived, our sector will more than ever before have to consider the lessons that are to be learned from this concurrence of circumstances. The raw-material and substrate producers are jointly responsible for ensuring continuity in the availability of their products. We should make sure we are not too dependent on the whims of nature. Necessary investments The situation at the peat works is quite different from that at the potting-soil companies. In some regions it is actually quite distressing. Peat fetches only a few euros per cubic metre. This sometimes makes it unfeasible for peat works to make simple, but necessary investments to promote continuity. At peat works in Sweden, for example, sods are covered with plastic an act that involves time and material and hence money. This allows the drying process to proceed in wet summers, too, enabling the peat works to continue to supply dried sods. Investments will have consequences for an end product s price. Buyers must know why they have to pay a higher price, and will quite rightly make demands. This makes it important for RHP and the potting-soil sector to communicate well with our customers. Potting soil must meet high quality requirements. It s not without reason that the Netherlands is Europe s breeding ground of young plants. With this example RHP wants to underline the fact that, in our sector, we all have a responsibility, and we must all make efforts to ensure continuity for our customers. This we can already do by investing in raw-material production. Continuity can also be achieved by creating adequate storage capacity in the chain and at the potting-soil companies themselves. Why shouldn t we make that effort? Preventive action Once every ten years the potting-soil sector experiences a raw-material crisis. That forces all parties involved to ensure good communication between raw- 04 Annual Report 2007 RHP

5 material suppliers, potting-soil companies and buyers before, during and after the crisis. So even now that sufficient raw materials are available it is a good thing to inform customers. We are of the opinion that our sector should focus on taking action to prevent the risk of us ending up in a reprehensible situation. Such a pro-active approach is entirely in accordance with the present aim to ensure efficient chain management. We are aware that the buyers of our products are making ever higher demands. Multinationals such as Ikea stipulate that all raw materials used in their products manufacture must be free of heavy metals. Meeting such a demand is in line with the principles of our quality mark, as is guaranteeing that our products involve no risk of Legionella infection or that they are produced without the use of child labour. The RHP quality mark is one of the few quality marks that cover an entire production process, from beginning to end. We may rightly be proud that our sector launched this initiative, and then went on to implement it in a practical, efficiently controlled approach. The approach we chose however also forces us to continuously adjust our methods and procedures to ensure that our quality mark retains its leading edge in the market, to immediately respond to new developments and to adopt a pioneering attitude with respect to our target group. Sound stock management and continuity are essential aspects of our approach. They are the keys to success for our industry. Rob Voogt, chairman of Supervisory Board RHP Hein Boon, Managing Director RHP RHP Annual Report

6 Jaco Roelof Dijkshoorn: Buisman: Lage RHP mag drempels zich nog en meer korte internationaal lijnen profileren Als het aan Roelof Buisman van Tref EGO Substrates ligt, ontwikkelt RHP zich de komende jaren tot een gerenommeerde onderzoeksinstelling voor de Nederlandse potgrondsector, terwijl bij internationale afnemers en potgrondproducenten het belang van de RHP-keurmerken actiever onder de aandacht wordt gebracht. Onderzoek en ontwikkeling bepalen op deze maandagmiddag de atmosfeer op het kantoor van Roelof Buisman. Hij wijst op het nut van onderzoek en ontwikkeling door RHP, zoals het ontwikkelen van rekenmodellen voor chemische en fysische specificaties van potgrondproducten. Maar het gaat natuurlijk ook over de recente overname van de Tref Group door Jiffy International. Hoe kijkt het nieuwe fusiebedrijf aan tegen het belang van certificering door RHP? We blijven streven om al onze producten onder het RHP-keurmerk aan te bieden. Omdat dit een hogere mate van zekerheid biedt voor de gebruikers van onze producten. Dat geldt voor de grondstoffen, de potgrondsubstraten en ook voor de plantvermeerderingssystemen van Jiffy, aldus Buisman. Jiffy bleek al voor de fusie zelf ook bezig met een certificeringsproces bij RHP voor hun product uit Sri Lanka. Dat wisten wij niet, maar we vinden het heel positief. Ook voor RHP trouwens, want zo n deelnemer draagt bij aan een breder en internationaler profiel van RHP. Internationaal profileren Zich internationaal profileren als hét kwaliteitskeurmerk voor potgronden en groeimedia is iets wat RHP, als het aan Buisman ligt, nog wel meer mag doen. De afzet van Tref is grotendeels gericht op het buitenland en ook de productie verplaatst zich meer naar de grondstofwinningslocaties. De Nederlandse sector heeft met RHP internationaal een belangrijke voorsprong als het gaat om kwaliteit en betrouwbaarheid. Ik zou graag zien dat onze buitenlandse klanten daar meer van doordrongen raken. Nu moeten wij als producent nog te vaak uitleggen wat het betekent om onder RHP te leveren. Dat we daarmee niet alleen in het hogere prijssegment opereren, maar ook de meest betrouwbare leverancier kunnen zijn. Buisman ziet het uitbreiden van het internationale aanbod aan door RHP gekeurde producten als een belangrijke methode om klanten met RHP vertrouwd te maken. Als ook buitenlandse leveranciers laten zien dat ze waarde hechten aan RHP, zal dit het keurmerk sterker maken. Bovendien concurreren we dan meer op dezelfde voorwaarden. Dat dit werkt ziet Buisman in Estland, waar de laatste jaren steeds meer veenproductielocaties zich bij RHP hebben aangesloten. Buisman verwacht dat dit ook in andere landen zo kan werken. Hij roept RHP dus op om diens boodschap actief internationaal uit te blijven dragen. Chemische specificaties Voor de toekomst ziet Buisman voor RHP een ander speerpunt in het organiseren en uitvoeren van onderzoek en ontwikkeling ten behoeve van de potgrondsector en RHP-deelnemers. De ontwikkeling van chemische specificaties voor potgronden noemt hij als voorbeeld van een goede dienst in die richting. Het rekenmodel dat de chemische specificaties voorspelt, heeft ons meer geleerd over de samenstelling van groeimedia en effecten van het combineren van bepaalde grondstoffen, vindt Buisman, al tekent hij aan dat vooral op het gebied van het combineren van grondstoffen het model verder kan worden verbe- 06 Annual Report 2007 RHP

7 International presentation terd. De voorspelling van de chemische specificaties is overigens vooral een tool voor de producenten zelf. Klanten vragen nauwelijks naar chemische specificaties, aldus Buisman. Hij is daarom enigszins terughoudend als het gaat om plannen voor fysische specificaties. Zo n model zou bijvoorbeeld een voorspelling van de wateropnamekarakteristiek van een potgrondmengsel moeten bevatten, maar die is afhankelijk van heel veel factoren. Dat gaat dus heel lastig worden, lijkt me. En met de wetenschap dat klanten toch niet naar de specificaties vragen, hoeft RHP wat Buisman betreft geen vliegende haast te maken met zo n model. Het belang van het verder ontwikkelen van fysische specificaties ziet Buisman meer in de daarmee gepaard gaande kennisontwikkeling. If it s up to Roelof Buisman, RHP may in the years to come evolve into a leading research organisation for the potting soil industry. Tref Ego Substrates aims to sell all its products under the RHP quality mark. The recent takeover by Jiffy International once again shows how important an international quality mark is for our sector. Unfortunately, customers outside the Netherlands are still insufficiently familiar with the RHP quality mark. The SPGcalculation model for predicting chemical specifications is a useful tool for composing cultivation media, says Mr Buisman. Tref Group Tref Group is een internationaal opererend bedrijf dat potgronden produceert in Nederland, Estland en Zweden. Het wint grondstoffen in onder meer Duitsland, Estland, Sri Lanka en Zweden en is vertegenwoordigd in alle belangrijke tuinbouwproductiegebieden ter wereld. Tref Group is in het laatste decennium ontstaan uit een keten van fusies tussen verveners en binnenlands en buitenlands georiënteerde veenverwerkers en potgrondproducenten. De fusies hebben onlangs een vervolg gekregen in de overname van Tref Group door Jiffy International. Jiffy hecht op zijn verstigingen in Nederland, Denemarken, Noorwegen, Spanje, Canada en Japan grote waarde aan milieuverantwoord ondernemen. De grondstoffenproductie, handel en potgrondproductie bij Tref zijn ondergebracht in drie business units, respectievelijk Tref Peat Production, Tref Trade en Tref EGO Substrates. Het hoofdkantoor van de Tref Group is gevestigd bij de productie- en importlocatie bij Moerdijk. Roelof Buisman is manager Substrates Production bij Tref EGO Substrates. RHP Annual Report

8 Jaco Ton Dekkers: Dijkshoorn: Lage De retail drempels overtuigen en korte van lijnen het belang van veilige potgrond Klasmann Benelux behoort tot de grotere leveranciers van hobbypotgronden voor de consument. Die consument houdt zich nauwelijks bezig met de veiligheid van potgrond voor plant, mens en dier. Voor Ton Dekkers is dat een gegeven. Inkopers in de retail zien daarentegen wel degelijk het belang van goed risicomanagement, ook als het om potgronden gaat. Ik zie een toenemende aandacht voor aspecten van veilig gebruik van potgrond voor mens, dier en plant, stelt directeur Ton Dekkers. Dat is niet iets wat we elkaar in de potgrondsector maar aanpraten. Neem nou onlangs dat onderzoek naar een mogelijke Legionellabesmetting vanuit potgrond. Dat bleek gelukkig helemaal niet uit veen afkomstig, maar je had de krantenkoppen moeten zien, als dat wél het geval zou zijn geweest. En vervolgens de onrust onder consumenten die dat zou hebben opgeleverd. Nee, aandacht voor de fysische, chemische en microbiologische veiligheid van hobbypotgronden, bijvoorbeeld door het keurmerk RHP Consumer, is zeker niet onbelangrijk. Maar Dekkers geeft wel aan, dat die aandacht vooralsnog vooral leeft bij de potgrondleveranciers zelf en dat zij de boodschap moeten proberen over te brengen op de relevante inkopers in bijvoorbeeld de retail. Consumenten houden zich niet bezig met de veiligheid van potgrond. Dat kan ook niet, meent Dekkers. Het hele concept potgrond staat daarvoor veel te kort op de breinladder van de consument. Die koopt in het voorjaar een paar keer wat planten en schaft dan ook potgrond aan. Daarbij is hij er zich vaak al nauwelijks van bewust of hij nou Buxuspotgrond of potgrond voor Fuchsia van de pallet pakt. Laat staan dat hij zich iets afvraagt over de veiligheid. Dat is niet iets wat de potgrondsector zomaar even zou kunnen veranderen. Het ontbreekt ons simpelweg aan de financiële middelen om écht de consument te benaderen. Bovendien, wanneer zou je dat moeten doen? De momenten waarop die potgrondproducten worden gekocht, zijn zeer weersafhankelijk. Het zou nooit lukken om daar met een campagne op aan te sluiten. Retail overtuigen Dekkers kiest voor Klasmann Benelux daarom een andere manier om veilig gebruik van veilige potgrondproducten te bevorderen. Dat doe ik nu vooral mondeling in de contacten die ik heb met inkopers van de retail en de tuincentra waaraan wij verkopen. Daarbij breng ik soms het voorbeeld van die Legionella-besmetting onder de aandacht. Dan wijs ik op het belang van het RHP-keurmerk en op de veiligheidsgaranties die wij kunnen geven op basis van ons eigen verregaande quality management system. Volgens Dekkers valt deze informatie bij de meeste inkopers in vruchtbare aarde. Het zijn natuurlijk vaak geen mensen met verstand van potgrond. Maar het zijn meestal wel goede inkopers. En die zijn zich heel goed bewust van het belang van goed risicomanagement. Misschien weten ze soms niet zo goed waar RHP precies voor staat, maar 08 Annual Report 2007 RHP

9 Safe potting soil kwaliteitskeurmerken zijn er voor allerlei producten in allerlei sectoren. Het nut daarvan zien veel inkopers daarom heel goed in. In Dekkers visie zou dit ook de insteek van RHP moeten zijn: De retail overtuigen is het meest nuttig. Misschien zouden wij als aangesloten producenten van consumentenpotgronden eens de inkopers van onze klanten kunnen uitnodigen voor een informatiemiddag met bijvoorbeeld een lezing van RHP over de inhoud en het nut van het RHP-keurmerk. Consumers show very little concern for the safety of potting soil. Retail buyers are on the contrary acutely aware of the importance of good risk management. Dekkers finds it most effective to explain things to those buyers orally. In his opinion, product safety deserves a lot more attention than it is currently receiving. As an example of useful information for retail buyers and consumers he mentions volume measurements, which ensure that products bearing the RHP quality mark conform to the volume specified on the packaging. Gecontroleerd volume Productveiligheid dient daarbij volgens Dekkers aandacht te krijgen, maar bijvoorbeeld ook het feit dat RHP onafhankelijk controleert en garandeert dat verpakkingen daadwerkelijk de inhoud bevatten die erop staat aangegeven. Als wij als producent vragen krijgen van consumenten en dat zijn er hooguit een handvol per jaar dan gaan ze altijd over deze twee dingen: of de plantjes groeien niet goed in de potgrond óf iemand heeft ontdekt dat er meer zakjes potgrond in een kruiwagen gaan dan je op basis van het opgegeven volume zou verwachten. Het eerste is meestal terug te voeren op iets van verkeerd gebruik. Als antwoord op de tweede vraag moet ik gaan uitleggen hoe moeilijk het is om de inhoud van zoiets als een luchtig en indrukbaar potgrondmengsel te bepalen. Dan is het erg prettig om te kunnen verwijzen naar een keurmerk dat garandeert dat die volumebepaling bij ons goed gebeurt en onafhankelijk wordt gecontroleerd. Ook naar inkopers toe is dat een sterk argument om te kiezen voor producten met het RHP-keurmerk. Klasmann Benelux Klasmann Benelux is onderdeel van de internationale Klasmann-Deilmanngroep. Klasmann-Deilmann voorziet de wereld jaarlijks van ruim 3,5 miljoen kubieke meters groeimedia en potgronden. Daarmee kan hij zich wereldmarktleider op dit gebied noemen. Vanuit moderne productiefaciliteiten in de havens van Schiedam verzorgt Klasmann Benelux de distributie van groeimedia en potgronden voor zowel de professionele markt als de consumentenmarkt in Nederland, België en Luxemburg. Daarbij is de consumentenmarkt goed voor ongeveer eenderde van het gedistribueerde volume. Ton Dekkers is directeur van Klasmann Benelux. RHP Annual Report

10 Jaco Tom Dijkshoorn: van Wijk en Theo van der Venne: Lage Nieuwe drempels meetmethode en korte kan lijnen champignonsector op hoger plan tillen CNC Grondstoffen bv levert sinds vier jaar dekaarde onder het RHP Mushrooms-keurmerk. Hiermee voldoet het bedrijf aan diverse eisen op het gebied van voedselveiligheid. CNC ziet echter graag dat vanuit het keurmerk ook een meetinstrument voor fysische aspecten wordt ontwikkeld én dat wat dit betreft normen worden opgesteld. Dit kan de champignonsector op een hoger plan tillen. Het is tijd voor actie. Dekaarde is een essentiële grondstof voor de teelt van champignons; op de doorgroeide compost - een laag van circa 30 centimeter - wordt doorgaans 5 tot 6 centimeter dekaarde gebracht. Toch werd het belang van dekaarde lange tijd onderschat, zo geeft Theo van der Venne aan. Hij is hoofd van het dekaardebedrijf van CNC Grondstoffen bv in Milsbeek Eerst werd gedacht dat alleen de kwaliteit van de doorgroeide compost van invloed was op de teelt en productkwaliteit. Niets is echter minder waar; ook de dekaarde speelt hierin een belangrijke rol. Essentieel is bijvoorbeeld dat dekaarde een open structuur heeft, zodat er uitwisseling - bijvoorbeeld van voedingsstoffen en CO 2 - kan plaatsvinden tussen de compost en het product. Sinds vier jaar produceert CNC Grondstoffen dekaarde onder de vlag van RHP Mushrooms. CNC stelde, samen met de twee andere dekaardeproducenten in ons land, de normen op voor het dekaarde-keurmerk. We zijn aan de slag gegaan met RHP, omdat buitenlandse afnemers vroegen om bepaalde garanties op het gebied van voedselveiligheid. Het RHP-keurmerk omvat nu dus vooral voedselveiligheidsnormen. Zo is bijvoorbeeld vastgelegd hoeveel zware metalen de grondstoffen mogen bevatten, legt Van der Venne uit. Fingerspitzengefühl Hoewel CNC nu dus voldoet aan de gevraagde eisen op het gebied van voedselveiligheid, ziet Tom van Wijk graag dat een volgende stap wordt gezet in de ontwikkeling van het keurmerk. Hij is sinds november vorig jaar directeur van CNC Grondstoffen en maakt onderdeel uit van de directie van de CNC-holding. Van Wijk: Met het opstellen van de voedselveiligheidsnormen is een eerste stap gezet, maar sindsdien is het keurmerk stil blijven staan. En dat is jammer, aangezien er nog veel is te winnen. Hij doelt hiermee voornamelijk op de ontwikkeling van een meetmethode voor de fysische aspecten van dekaarde. Deze is momenteel nog niet voorhanden. Zaken als het luchtpercentage en het wateropnemend vermogen van dekaarde kunnen nu nog niet worden gemeten. De productie van dekaarde komt hierdoor aan op gevoel en ervaring; het beroemde Fingerspitzengefühl is heel belangrijk. Wanneer een kweker aangeeft dat de dekaarde niet optimaal is, kunnen wij slechts gissen naar de oorzaak. Een onderbouwing met cijfers is niet mogelijk. Deze situatie maakt dat we als bedrijf erg afhankelijk zijn van mensen met kennis en ervaring. Omdat er geen harde normen zijn, kun je de productie niet zomaar aan iedereen overlaten. Meerwaarde Van Wijk en Van der Venne zouden graag zien dat vanuit RHP Mushrooms een methode voor het meten van fysische aspecten wordt ontwikkeld. Binnen het keurmerk zouden daarnaast specifieke normen moeten worden opgesteld voor deze aspecten. Op deze manier wordt duidelijker waarvoor RHP-dekaarde staat én wordt het mogelijk om de dekaarde gericht 10 Annual Report 2007 RHP

11 Higher level en onderbouwd te optimaliseren. Wanneer een meetmethode voorhanden is, kun je immers ook bekijken welke verhouding van grondstoffen optimaal is en of de toevoeging van andere grondstoffen wellicht een optie is. Kortom: hiermee kun je gaan werken aan de ideale dekaarde, die zorgt voor een zo hoog mogelijke productie. Een en ander heeft dus duidelijke meerwaarde voor de kwekers, dit kan de sector vooruit helpen, aldus Van der Venne. CNC Grondstoffen has for four years now been producing casing soil under the RHP quality mark. The company would very much like to see the quality mark expanded in the future. Messrs Van Wijk and Van der Venne are of the opinion that a tool should be developed for measuring the physical aspects of casing soil, and that standards should be formulated for those aspects. They believe that that would be very beneficial with respect to efforts to optimize the product. Financiën CNC Grondstoffen had verwacht dat de ontwikkeling van een meetinstrument voor fysische aspecten van dekaarde en de normontwikkeling op dit vlak al eerder zou zijn opgepakt door RHP. Het is jammer dat dit nog niet is gebeurd, zo zegt Van Wijk. Wellicht heeft dit ermee te maken dat de dekaardesector maar klein is. Daarbij hebben wij als producenten misschien niet duidelijk genoeg aangegeven wat we verwachtten. Van Wijk en Van der Venne hopen in ieder geval dat er wat dit betreft snel actie wordt ondernomen. Zij beseffen wel dat ook de financiële kant van het verhaal dan zal moeten worden geregeld. Ik durf te stellen dat wij als dekaardebedrijven wel geld willen vrijmaken voor de ontwikkeling van een meetmethode. En het zou goed zijn als het Productschap Tuinbouw hiervoor ook budget zou reserveren. CNC Grondstoffen bv CNC Grondstoffen bv - onderdeel van CNC Holding bv - levert grondstoffen en diensten aan champignontelers in Nederland en andere Europese landen. De productie van dekaarde vindt plaats in Milsbeek; de doorgroeide compost wordt geproduceerd op zes verschillende bedrijven in onder meer Moerdijk, Milsbeek en Ammerzoden. Tom van Wijk is directeur van CNC Grondstoffen en maakt onderdeel uit van de directie van de CNC-holding. Theo van der Venne is hoofd van het dekaardebedrijf van CNC Grondstoffen bv in Milsbeek. RHP Annual Report

12 Jaco Jan van Dijkshoorn: Leeuwen: Lage Boomkwekerij drempels mag en korte niet lijnen het afvalputje van Nederland worden Als boomkweker moet je weten welke aanvulgrond je koopt. In het vak is nog niet iedereen bekend met RAG-certificering. Wie zich richt op een kwaliteitsproduct mag de waarde van hoogwaardige aanvulgrond niet onderschatten. De boomkwekerij staat of valt met fytosanitaire maatregelen. Als sector mag je totaal geen risico nemen met ziekteverspreiding. Niet het aantal takken, recht of krom, is bepalend voor de exportkansen, maar de gezondheid van boom en kluit. Aan het woord is Jan van Leeuwen, voorzitter van de Bond voor Boomkwekers. Hij is bezorgd over de ontwikkelingen in de boomteelt, waar steeds vaker gebruik wordt gemaakt van slechte kwaliteit aanvulgronden. Het is vaak een sluitpost op de begroting van boomkwekers. Uiteindelijk is dat verkeerde zuinigheid. Dat is Van Leeuwen een doorn in het oog. Onbekend In de boomkwekerij, vooral in het traditionele teeltgebied rond Boskoop, is het RAG-keurmerk goed bekend. Aanleiding tot invoering van het RAG-keurmerk was de exportstop naar het Verenigd Koninkrijk in 1990, als gevolg van de Rhizomanie-besmetting destijds. Boskoopse kwekers hebben dus aan den lijve ondervonden wat het betekent als de export van de ene op de andere dag wegvalt. Een risico dat zij willen uitsluiten. Sindsdien gebruiken boomkwekers in deze regio RAG-gecertificeerde gronden als aanvulgrond of bodemverbeteraars op hun percelen. Wat voor de Boskoopse kwekers vanzelfsprekend is, geldt nog niet automatisch voor de rest van Nederland. In de buitengebieden heerst vaak nog onbekendheid met deze materie. Volgens Van Leeuwen ligt daar een taak voor RHP. Wat mij betreft mag RHP de contacten met de sector nog verder verbeteren. We moeten gewoon meer van ze horen. Ik weet dat het budget beperkt is, maar er zijn ook middelen om meer free publicity te krijgen. Goedkoop De druk op de boomkwekerijsector is groot. Aanvulgronden zijn kostbaar. Bij de teelt van park- en laanbomen komt het niet zelden voor dat een kweker bij het uitsteken van kluiten zo veel grond kwijtraakt, dat hij per hectare voor euro aanvulgrond moet kopen. Vanuit de aannemerij, door huizenbouw of aanleg van wegen wordt vaak grond aangeboden die van mindere kwaliteit is of zelfs vervuild kan zijn, bijvoorbeeld door vermenging met licht vervuilde grond. Zulke grond is goedkoop, gratis of de teler krijgt zelfs geld toe. Zo n situatie zorgt ervoor dat telers geneigd zijn om voor een goedkope oplossing te kiezen. Die goedkope gronden kunnen besmet zijn met ziektekiemen, bijvoorbeeld grond die vrijkomt bij het sorteren en verpakken van aardappelen. Maar ik ben niet alleen bezorgd om plantenziekten, maar ook om de chemische samenstelling van de grond. De boomkwekerij mag niet het afvoerputje van Nederland worden, aldus Van Leeuwen. Het klinkt tegenstrijdig. Kwekers kiezen voor gecertificeerd uitgangsmateriaal en besteden veel aandacht aan het substraat voor hun teelt. Dat is logisch, want het teeltresultaat hangt daar mee samen. Daarom is het verbazingwekkend dat over aanvulgrond soms te licht wordt gedacht. Van Leeuwen: Gaat het om eenmalige contractteelt, dan kan ik me daar nog iets bij voorstellen, maar een perceel dat intensief wordt 12 Annual Report 2007 RHP

13 Clean soil essential gebruikt, moet goed blijven. En ik moet eerlijk zeggen dat de goede bedrijven geen risico s nemen met aanvulgronden. Supplementary soil is still too often an unimportant item in tree growers budgets. Clean soil is however absolutely essential for excluding phytosanitary risks in the export of nursery stock. RHP should pay greater attention to promoting certification. Every tree grower should always opt for RAGcertified soil as a rational choice, says the president of the Dutch Nursery Stock Association. Eisen In de boomkwekerij lijkt de behoefte aan certificering talende. Dat zou ook kunnen gaan gelden voor aanvulgronden. Van Leeuwen bestrijdt deze ontwikkeling. Die kant mag het niet op gaan. We kennen enkele exportlanden die strenge fytosanitaire maatregelen treffen. Ik verwacht dat het aantal landen dat eisen stelt, alleen zal toenemen. De kluit moet schoon zijn. RAG certificeert niet alleen om risico s uit te sluiten, maar ook om de kwaliteit uit te bouwen. Van Leeuwen verwacht dat het RAG-keurmerk daar aan kan bijdragen. Er liggen zeker kansen. Maar, die kwaliteit moet zich ook vertalen naar opbrengsten. Uiteindelijk bepaalt de markt of kwekers deze ontwikkeling oppakken. Nederlandse Bond van Boomkwekers De NBvB (Nederlandse Bond van Boomkwekers) behartigt de belangen van ongeveer boomkwekers en vaste-plantenkwekers in Nederland. De bond is een zelfstandige organisatie die samenwerkt met LTO-Nederland en opkomt voor de zakelijke belangen van de leden. In de doelstellingen staat dat de bond ervoor zorgt dat er perspectief blijft voor de sector en dat de kwekers ruimte krijgen om hun bedrijfsdoelstellingen te realiseren. Jan van Leeuwen is boomkweker in Oudenbosch en voorzitter van de NBvB. RHP Annual Report

14 Jaco RHP s Dijkshoorn: fieldwork: Lage Standard drempels system en improves korte lijnen homogeneity of coir mats Growers have been using preformed coir substrates for some time now. Being produced in different areas, using different production methods and different raw materials, these coir slabs or mats, which are rather like rockwool mats, may vary substantially in properties. This is now going to change, thanks to the efforts of Foundation RHP. Standardised quality specifications and a test protocol for producers will ultimately lead to a homogeneous product. An RHP method for inspecting the physical properties of coir mats is on its way. Growing plants on a mat is not so easy. The dry, compacted coir substrates that arrive in the Netherlands are usually between 1 and 1.5 cm thick. The mats may be either uniform or have a layered composition, with the bottom layer containing coarser material than the layer(s) above it. The coir mats, which are supplied in a sleeve, must be saturated with water before use, to allow the substrate to swell to a height of around 10 cm. This is where things sometimes go wrong, resulting in problems with respect to air and water in the root environment and the plant s development. Physical aspects A few years ago the substrate suppliers affiliated with Foundation RHP took up the gauntlet. They were asked to specify the problems, especially the physical ones, define standards for the relevant aspects and formulate a test protocol with which producers and importers would be able to check the products quality. First of all the growers requirements and the experienced problems were inventoried. This showed that the volumes of coir mats often vary at the beginning of a cultivation process, and that the volume sometimes decreases throughout the process. Both factors affect the way in which the water is retained in the mat, and hence the air and water regime. Low mats have a smaller root volume, are usually wetter and contain less air. Differences between individual substrate mats moreover lead to non-uniform crop development, which is of course also undesirable. An awful lot would be gained if the suppliers succeeded in decreasing the degree of variation between coir mats. Biological activity A decreasing substrate volume during a cultivation process means a too high level of biological activity in the mat. Bacteria affect the stability, causing the volume to decrease and the water concentration at the bottom of the mat to become too high. According to Hans Verhagen, head of RHP s research department, there is a relation between biological activity on the one hand and the processing method and the age of the employed coir fibres on the other. In 2005 we organised a large-scale trial to investigate this in India, where several substrate suppliers buy their material or produce it themselves. India and Sri Lanka are the two main sources of coir. After large 14 Annual Report 2007 RHP

15 Increasing demand for coir Now that it is becoming ever more possible for coir producers and suppliers to guarantee the quality and homogeneity of their products, the demand for coir substrates is gradually increasing. The substrates are used in the cultivation of both vegetables and cut flowers such as roses. parts of the old coir supplies had been used and the industry switched to fresher material, the structural stability, which is related to biological activity, seemed to cause more problems. Apparently it takes some time for the bacteria to lose their effect. Processing methods The researcher continues: When we were analysing this problem we also had to consider the fact that different producers use different processing methods. In Sri Lanka it is customary for the husks to be soaked in water for a long time, to make it easier to remove the fibres. In India the husks are soaked less long. We wondered whether some degree of stabilisation takes place already during the soaking of the husk. This indeed proved to be the case. Generally speaking, the material has to be stored for some time to obtain the required stability, with the length of the storage time depending on the employed production method. RHP therefore developed guidelines to help producers measure the biological activity in a uniform, reliable manner. That gives them a better understanding of their product s quality, which is important for the growers and importers. Producers are currently gaining experience with the measurement method so as to be able to further improve their production processes. New RHP inspection RHP has moreover developed measurement protocols and specified ranges for variations in height, volume and air content of the substrate. To determine the air and water concentrations we first saturate a coir mat with water using drippers. The mat is then left for 24 hours, during which the water can run/evaporate freely from it. After that we measure the remaining weight. A standard mat will then have a water content of around 70 percent, explains Hans Verhagen. It may deviate slightly, but the water content mustn t vary too much from one mat to another, otherwise growers will definitely be faced with differences in growth. Producers must specify beforehand what dimensions a soaked coir mat should acquire. This is checked, and the deviation from the specification and the degree of variation are determined. (Source: Onder Glas 2007, Jan van Staalduinen) Hans Verhagen of Foundation RHP is of the opinion that this increasing demand is partly attributable to the favourable cultivation properties of coir dust, such as its good response to rewatering and its buffering capacity with respect to water, EC and ph. He has noted that growers for whom socially sound entrepreneurship is a key concern tend to opt for coir, whether or not on the advice of retailers. It is widely believed that coir involves less burden on nature and the environment than peat and rockwool. Although the latter product is now also being recycled, its production process is fairly energy-intensive. Coir products for use in the horticultural sector are residual products obtained from coconuts cultivated for fresh consumption or vegetable oil. You could actually say that, by using coir, the horticultural sector is freeing the coir-producing countries from an environmental problem. Before coir dust began to be used here, countries such as India and Sri Lanka had to contend with tremendous quantities of waste. That waste has now largely disappeared. This is what you d call a win-win situation. RHP Annual Report

16 Jan Jaco New van Dijkshoorn: cactus Leeuwen: potting soil mixture: Boomkwekerij Lage WOK analysis drempels helps mag en korte make niet lijnen het the afvalputje right choice van Nederland worden Together with substrate supplier Klasmann Benelux, Gert Ubink from Kudelstaart is searching for a new, universal soil mixture for his cacti. Six mixtures were subjected to WOK analysis. Three of those mixtures will be further investigated in a subsequent round of tests. We want an alternative for coir, but that s not easy to find, he says. Coir is important with respect to the root ball s water absorption. Gert Ubink is an old hand at growing cacti. When asked what requirements good cactus soil should meet his answer is: It should have a fine, stable structure and should absorb water easily in dry condition. As we water our cacti from beneath, it is important for the soil to have good water uptake and for the root ball to absorb water homogeneously. Gert Ubink has been using his present soil mixture for many years. It s very satisfactory, but I m nevertheless looking for an alternative, he explains. A quarter of my present mixture consists of coir peat. Mixtures containing coir seem to be somewhat more sensitive to soil fungi such as Rhizoctonia and Fusarium, which by the way have not been causing for many years now. I m interested in finding out whether it s possible to produce mixtures with a more stable structure with the same favourable properties as my present mixture. There is moreover a risk of coir becoming scarcer and more expensive in the future. We ll have to make sure we ve done our homework by then. Assumptions prove correct In their search for a new mixture the cactus grower and his substrate supplier are using RHP s WOK (Water Absorption Characteristic) analysis. Adviser Martin Nugteren of Klasmann Benelux: We composed six different trial mixtures and we measured their water absorption at specific times. None of the trial mixtures contains coir. In some mixtures we used certified RHPcompost from green waste, as such compost may have an antagonistic effect against soil fungi. On the basis of his experience and knowledge of raw materials the substrate supplier of course had some idea of what the results would be like. My assumptions were largely confirmed. Coir and clay are both important components for realising rapid rewetting of the root ball. Mixtures in which both components were absent proved unsatisfactory. Compost from green waste gives a mixture a fine structure, but contributes only little towards the mixture s ability to absorb water. Gert Ubink adds: Clay is expensive, but it has a powerful effect on a mixture s water absorption, and it buffers both water and fertilizers. This forces the plants 16 Annual Report 2007 RHP

17 The trial mixtures Using the present soil mixture as a reference, Klasmann Benelux tested six trial mixtures for Gert Ubink by subjecting them to WOK analysis. The term assessment indicates the ratio of the amounts of water absorbed after 1.5 and 24 hours. None of the samples performed better than the currently employed mixture, which contains both clay and approximately 15% coir. to work harder, but the advantage is that their root balls will dry out less. That makes the root environment more stable and leads to less extreme peaks and drops in the amount of water that can be freely absorbed. I wouldn t like to grow my cacti without clay. One mixture per watering unit The three trial mixtures with the best water absorption characteristics (3, 5 and 6; see the table) were promoted to a second round of tests, which has recently been organised. In this second round a few new mixtures will be tested, and also the effect of a wetting agent. In order to arrive at reliable statements about the effects on plants, a large-scale test set-up was used, with one mixture per watering unit. Gert Ubink explains that a WOK analysis is a good way of objectively determining a mixture s water uptake, but that practical conditions differ from those in a laboratory. Here, water concentrations rarely drop below 30%. So the soil dries out less than that of the samples used in the analyses according to the WOK protocol. Good rewetting in dry condition is however important, because our cacti enjoy a period of rest in the winter, and slowgrowing varieties then sometimes go without water for two months. Highest common factor Gert Ubink s nursery supplies a wide range of cacti in many different pot sizes. The nursery also sells cacti grown by Dutch and foreign colleagues. Ubink is for example the European agent of a group of Korean cactus growers and co-owner of a nursery on the Canary Islands. He says that the substrates used to grow cacti may vary tremendously. Some growers swear by mixtures that their fathers or grandfathers used, although I would never use such mixtures myself. Many batches that arrive here are quite heterogeneous. I d be very happy if more growers were to objectively scrutinise their substrates. A new world would open up for them. For his own cacti, Ubink always uses the same mixture for practical reasons, in spite of the substantial differences in pot sizes and in the lengths of the cultivation periods (from 6 weeks to 9 months). It s not ideal, but using different mixtures would make my internal logistics too complicated, he explains. So I m looking for the highest common factor. (Source: Onder Glas 2007, Jan van Staalduinen) Present mixture for cacti: fine sod fraction, coir dust, sphagnum peat, 2 types of clay Assessment: 89.7% Trial mixture 1: RHP-compost, Irish peat, 2 types of clay Waardering: 74,8% Trial mixture 2: RHP-compost, Irish peat, fine sod fraction Assessment: 46.7%% Trial mixture 3: RHP-compost, Irish peat, fine sod fraction, 2 types of clay Waardering: 84,9% Trial mixture 4: Irish peat, fine sod fraction Assessment: 42,5% Trial mixture 5: Irish peat, fine sod fraction, 2 types of clay Assessment: 77,4% Trial mixture 6: Irish peat, fine sod fraction, 2 types of clay (higher dose) Assessment: 83,4% RHP Annual Report

18 Jaco Jan Ronald van Dijkshoorn: Keijzer: Leeuwen: Lage Boomkwekerij Stabiele drempels kwaliteit mag en schors korte niet lijnen het zonder afvalputje houtjes, van cambium Nederland en worden stenen De expansie van de Phalaenopsis-teelt heeft de vraag naar schors doen stijgen. Het RHPkeurmerk voor schors kon daarom niet uitblijven. Een aantal kwaliteitseisen ligt nu vast, maar over schors is ook nog veel onbekend. Het levende product met mediterraan karakter kan zich grillig gedragen. Dus moet je weten waar je mee bezig bent. Niets dat duidt op de aanwezigheid van een potgrondbedrijf in het Groene Hart. Langs de weg van Zoeterwoude naar Stompwijk liggen bergen veen en schors volledig verborgen achter een dikke rij bomen. Lang zal dat niet meer duren, vertelt Ronald Keijzer. Het bedrijf heeft nieuwbouwplannen, waardoor de grondstoffen voortaan in overdekte hallen komen te liggen. Weersomstandigheden zullen de productie van voldoende voorraden dan niet meer kunnen beïnvloeden. En door de landelijke ligging zullen coniferen plaats gaan maken voor begroeiing die in deze omgeving past. Slingerland Potgrond is een aantal jaren geleden overgegaan in de Hortimea-groep. Het bedrijf investeerde tot dusver meer in zijn substraten dan in een degelijk kantoor. Buiten liggen verschillende ruwe materialen, afkomstig van de mediterrane zeeden (Pinus pinaster) hoog opgetast. Een shovel rijdt af en aan om de verschillende fracties na breken, zeven en sorteren naar de juiste voorraad te transporteren. Een sterke dennengeur hangt boven het terrein. Ronald laat de schors door zijn handen glijden en vertelt over de vooruitgang die de laatste jaren is geboekt. Hoge eisen Deze schors komt van zagerijen in Portugal en Frankrijk. Op die bedrijven is hout het hoofdproduct. Voor schors of bark hebben zij inmiddels ook een goede afzet gevonden. Voor de consumentenmarkt, speelplaatsen en openbaar groen, of als brandstof voor de zagerijen zelf. Voor die toepassing zijn de eisen niet zo hoog. Een houtje of een steen is geen probleem. Voor gebruik als substraat ligt dat anders. Wij willen bijvoorbeeld geen cambium tussen de schors. Dat verteert, wordt snel nat, trekt insecten aan. Kortom, niet gewenst. Keijzer is er duidelijk over. Sinds kort is 100 procent toepassing van schors voor de orchideeënteelt onder het RHP-keurmerk van toepassing. Het is een omvangrijk proces geweest om tot goede normering te komen. Keijzer ziet de meerwaarde van dit keurmerk, hoewel de orchideeëntelers hun eisen ook voor die tijd wel kenbaar maakten. Ik vind de teeltproef die RHP doet, een goede aanvulling. Als leverancier deden we die proef nog niet. We doen uiteraard wel onderzoek naar chemische en fysiologische eigenschappen en vooral ook zuiverheid in ons eigen lab. De normen die je als sector gezamenlijk opstelt, moeten wel hout snijden. Voor een product als schors is dat heel moeilijk. We weten nog lang niet alles van schors en hoe het zich onder bepaalde omstandigheden gedraagt. Het is een levend product, waar verschillen tussen zitten die we nog niet altijd kunnen onderbouwen. Langzaam aan begint het tot de telers door te dringen dat schors als orchideeënsubstraat nu ook onder het RHP-keurmerk valt. De reacties zijn wisselend. Het is volgens Ronald te vroeg om daar iets over te zeggen. De potplantentelers zijn volgens hem voldoende RHPminded om vanzelfsprekend aan te nemen dat er ook voor schors normen zijn opgesteld. Onbekend terrein RHP is begonnen om zagerijen te bezoeken om afspraken te maken over de werkwijze en opslag van schors. Keijzer 18 Annual Report 2007 RHP

19 Unfamiliar merkt dat de zagerijen die aanpak nog niet kennen. Je merkt wel dat ze het besef krijgen dat schors wordt toegepast in een teelt, die zelf ook onderhevig is aan eisen van afnemers. Maar de omvang en professionaliteit is voor de medewerkers van zagerijen nog niet te bevatten, meent Keijzer. Op de zagerijen gelden inmiddels regels voor hygiëne, scheiding en opslag. Zelf werken we met ongeveer vijftig zagerijen. Dat zijn tamelijk kleine bedrijven die onderling verschillen in professionaliteit. Je ziet wel dat daar ook schaalvergroting optreedt. We hebben ter plekke verzamelplaatsen, waar al een deel van de bewerking plaatsvindt. Dit om transport van overbodige bestanddelen te beperken. Schors staat als substraat nog aan het begin van nieuwe ontwikkelingen. Ronald Keijzer meent dat de kwaliteit van het materiaal nog verder omhoog kan. Voor onszelf leggen we de lat al hoger dan de RHP-normering. We gaan ook specifiek in op de wensen van de klant. Persoonlijk denk ik dat er nog veel verbetering aan het substraat mogelijk is. De vochthuishouding van schors kan nog beter. Dat kan bijvoorbeeld door veen en Sphagnum toe te voegen. Deze ontwikkeling is nog maar net in gang gezet en vraagt de komende jaren nog heel veel teeltspecifiek onderzoek. The use of 100% bark in the cultivation of orchids under the RHP quality mark has only just begun. Slingerland Potgrond is the market leader in substrates for orchid cultivation in the Netherlands. The company aims to further improve this cultivation medium. Ronald Keijzer explains that a lot of effort will have to be invested in familiarising producers with the RHP standards. There is moreover still a lot of research to be done into bark. Slingerland Potgrond Slingerland Potgrond valt met vijf tuinbouwgerelateerde bedrijven onder Hortimea. Het oorspronkelijke familiebedrijf is al vijftig jaar actief in de potgrondsector. Slingerland levert groeisubstraten voor langdurige teelten. Het bedrijf is marktleider in substraten voor de orchideeëncultuur. Kwaliteitsverbetering van schors heeft de afgelopen jaren erg veel aandacht gekregen. Geen wonder, want dit product is inmiddels verantwoordelijk voor eenderde van de totale omzet. Ronald Keijzer is hoofd kwaliteit van Slingerland Potgrond en Lentse Potgrond, het andere substraatbedrijf dat onder Hortimea valt. RHP Annual Report

20 Jaco Leo Hermans: Dijkshoorn: Lage Oog voor drempels veenkwaliteit en korte sterk lijnen gegroeid Door de gunstige prijs/kwaliteitverhouding blijft veen de topgrondstof voor potgrond, is de overtuiging van Leo Hermans, directeur van Kalloveen. Potgrondbedrijven hebben in toenemende mate oog gekregen voor kwaliteit. Zorgpunt is de hoge olieprijs, die de kostprijs sterk verhoogt. Een website heeft Kalloveen niet. Het kantoor bestaat uit portacabins. Algemeen directeur Leo Hermans neemt de telefoon op en schrijft facturen uit. Niemand zal kunnen zeggen dat Kalloveen te veel geld in overhead stopt. Een zeer grote opslaghal in het havengebied van Puurs, een eigen loskade met kraan, zeef- en mengfaciliteiten. Dat is alles. Hiermee is Kalloveen in acht jaar tijd uitgegroeid tot een toonaangevende groothandel in kwaliteitsveen. Directeur Leo Hermans weet wat zijn klanten belangrijk vinden: een goede kwaliteit, een gunstige prijs, betrouwbaarheid en het product kunnen kopen wanneer zij dat zelf willen. Voor dat laatste dient die grote hal. Hermans hoeft nooit nee te verkopen; er is altijd voldoende voorraad van alle veensoorten. Die logistieke flexibiliteit, zowel wat betreft laad- en loscapaciteit als openingsuren, is een bijzonder sterk punt van Kalloveen, dat aan het Zeekanaal Brussel-Schelde ligt. Zo n 85 procent van de aanvoer komt per schip, de rest veelal blokkenturf per vrachtwagen of container. De ligging maakt het mogelijk schepen tot ton te ontvangen. Veen nummer één Veen blijft qua prijs/kwaliteitverhouding aan de top staan, is Hermans overtuiging. Alternatieven zijn vaak duurder. Bij een dip in de aanvoer van veen zie je wel verschuivingen naar andere grondstoffen, maar de afnemers keren weer terug naar veen als het probleem is opgelost. Bovendien kennen alternatieve grondstoffen ook hun problemen. De prijs van schors en bark staat onder druk vanwege belangstelling van energieproducenten en op de productie van kokos zit een limiet. Schommelingen in de beschikbaarheid van veen zijn volledig toe te schrijven aan de weersomstandigheden tijdens de oogst. Een lange, droge en warme periode, liefst met wat wind, stuwt de productie op. Losmaken, enkele dagen drogen en oogsten gaan dan continu door. Een regenbui zet de teller weer op nul. Dan moet er worden gewacht tot de turf weer droog is. Een continu oogstproces geeft een betere kwaliteit want iedere bewerking zorgt voor verfijning van de turf. Wij vragen de turf zo grof mogelijk te produceren. We hebben een voorkeur voor vacuüm verzamelen want dan verloopt de oogst sneller, maar qua kwaliteit ontlopen vacuüm en mechanisch oogsten elkaar niet veel. Dit is ook aangetoond in RHP-onderzoek op veenderijen. Kwaliteitsbesef op niveau De kwaliteit hangt vooral af van de Sphagnum-soort. Bij freesturf gaat de voorkeur van Kalloveen uit naar Estland, voor de turven heeft Hermans graag Zweeds of Iers veen. Dat is een grof, stabiel materiaal met een hoog luchtpercentage en uitermate geschikt voor langdurige teelten. Probleem in deze landen is echter de oogstcapaciteit, die veel duur handwerk vraagt. Hermans is ervan overtuigd dat hij meer veen van hoge kwaliteit zou kunnen verkopen als het aanbod groeit. Het kwaliteitsbesef zit er goed in bij de afnemers, vindt hij. In vijftien jaar tijd is het aantal potgrondbedrijven gehalveerd. De overblijvers hebben, mede door inspanningen van RHP, tegenwoordig veel oog voor kwaliteit. Kwaliteitsbesef blijft echter een continuproces. 20 Annual Report 2007 RHP

Meer gebruikmaken van het gevoel dat bloemen en planten losmaken Take more advantage of the feelings stirred up by flowers and plants

Meer gebruikmaken van het gevoel dat bloemen en planten losmaken Take more advantage of the feelings stirred up by flowers and plants Meer gebruikmaken van het gevoel dat bloemen en planten losmaken Take more advantage of the feelings stirred up by flowers and plants Logistieke kosten naar beneden brengen Decreasing logistical costs

Nadere informatie

8 Philip Daenens, CEO Alva Verse Vruchten nv Alva, stevig geworteld, in volle ontwikkeling

8 Philip Daenens, CEO Alva Verse Vruchten nv Alva, stevig geworteld, in volle ontwikkeling Inhoudsopgave 2 Sectoranalyse België, land van groenten en fruit Contents 3 Sector analysis Belgium, land of fruit and vegetables 8 Philip Daenens, CEO Alva Verse Vruchten nv Alva, stevig geworteld, in

Nadere informatie

All it takes for environmental research

All it takes for environmental research All it takes for environmental research Inhoudsopgave Contents 4 6 9 12 13 14 16 17 18 19 23 28 30 FONS EIJKELKAMP Verdere internationale expansie Further international expansion JOS VAN ZUILEN Uniek

Nadere informatie



Nadere informatie


HILTON HOTEL SCHIPHOL The Plein (Square) 1 THE PLEIN (SQUARE) The Plein is the heart of Schiphol CBD, where everything comes together. Connecting the business district with the Terminal, its meeting spaces, attractive facilities

Nadere informatie

Jaarverslag 2006 Annual report 2006

Jaarverslag 2006 Annual report 2006 Jaarverslag 2006 Annual report 2006 Buiten gewoon! Inhoud Contents 4 Oranjewoud in één oogopslag Oranjewoud at a glance 5 Oranjewoud: buiten gewoon! Oranjewoud: Outstanding in every way! 6 Bericht van

Nadere informatie

40 jaar op de weg 40 years on the road

40 jaar op de weg 40 years on the road Interview interview Kwaliteit is sleutel tot succes Shell laat vervoer aan professionals over Pas op Jumbo s in aantocht! Quality is the key to success Shell leaves transport to the professionals Watch

Nadere informatie


MAATSCHAPPELIJK VERSLAG SUSTAINABILITY REPORT Aluchemie MAATSCHAPPELIJK VERSLAG SUSTAINABILITY REPORT 2009 Inhoud Contents ALUCHEMIE Voorwoord / Introduction 3 Productie / Production 4 HSEQ 7 Customer Services 12 Milieu / Environment 14 Afvalmanagement

Nadere informatie

Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag

Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft Energy-efficient building under the flag of Europe SESAC demonstration project in Delft Energie-efficiënt bouwen onder Europese

Nadere informatie


STUDENTENHUISVESTING IN LEEGSTAANDE KANTOORGEBOUWEN STUDENTENHUISVESTING IN LEEGSTAANDE KANTOORGEBOUWEN Vraag en aanbod in relatie tot elkaar gebracht Master thesis J.A.J. (Judith) Wintraecken In het kader van de master Real Estate Management & Development

Nadere informatie

MAGAZINE. Year 1, No 1, april 2015

MAGAZINE. Year 1, No 1, april 2015 Year 1, No 1, april 2015 MAGAZINE Gouden driehoek helpt cybersecurity vooruit Digitale domein beperking én kans voor de nationale economie Cybersecurity hoort thuis in elke boardroom Meer internetveiligheid

Nadere informatie

Bedrijfsjuristen Monitor 2009

Bedrijfsjuristen Monitor 2009 Bedrijfsjuristen Monitor 2009 1 Een initiatief van inhoud Voorwoord 4 Management summary 6 9 FRANK ELDERSON, interview PROFIEL VAN DE BEDRIJFSJURIST, onderzoek 12 16 BEDRIJFSJURIST MEER DAN EEN ADVISEUR,

Nadere informatie

Vestigingen Houthoff Buruma

Vestigingen Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2008 / In-House Counsel Monitor 2008 Vestigingen Houthoff Buruma Amsterdam Houthoff Buruma N.V. Postbus 75505 1070 AM Amsterdam Gustav Mahlerplein 50 1082 MA Amsterdam Nederland

Nadere informatie

Duurzaam en biologisch sterk in opkomst Sustainable and organic products going from strength to strength

Duurzaam en biologisch sterk in opkomst Sustainable and organic products going from strength to strength Duurzaam en biologisch sterk in opkomst Sustainable and organic products going from strength to strength OSP Zakelijke Horeca: Als cateraar hebben we zorg voor mens en milieu OSP Zakelijke Horeca: As a

Nadere informatie

Bedrijfsjuristen Monitor 2010

Bedrijfsjuristen Monitor 2010 Bedrijfsjuristen Monitor 2010 Een initiatief van Cover (niet afdrukken) inhoud Voorwoord 4 6 Management summary Suzanne Drion & Martijn Haks, interview 8 Loek Penders, interview 12 22 Belang van opleiding

Nadere informatie

faces bankenunie? doen! accountancy op de schop De Europese Unie is verwikkeld in een felle discussie

faces bankenunie? doen! accountancy op de schop De Europese Unie is verwikkeld in een felle discussie faces Y. 1 4 #. 0 1 S e p t e m b e r 2 0 1 2 Faces is a magazine published by Asset Accounting & Finance for student members, alumni, relations of Asset Accounting & Finance, and other persons interested

Nadere informatie

Dutch Requirements Engineering And Management

Dutch Requirements Engineering And Management DREAMagazine Dutch Requirements Engineering And Management lean MAART 2010 WWW.ATOSORIGIN.COM Requirements Hoofdsponsor DREAM10 Het nut, de noodzaak en praktische benaderingen van Lean

Nadere informatie

CO 2 TODAY. Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven. Inspiring energy and climate initiatives

CO 2 TODAY. Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven. Inspiring energy and climate initiatives TODAY Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven Inspiring energy and climate initiatives 2010 2011 2010 2011 TODAY Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven Inspiring energy and climate initiatives

Nadere informatie

Internationalisering internal audit

Internationalisering internal audit Magazine voor internal en operational auditors nummer 1 maart 2007 thema: Internationalisering internal audit Something completely different: Auditing at Avery Dennison Internal audit bij Ahold: van politieman

Nadere informatie

BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase

BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase Başak Karabulut Msc Real Estate & Housing Design & Construction Management Mastersriptie 9 november 2012 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Copyright

Nadere informatie

Global Pump Investment. MarFlex Pumping Excellence. Snijders Elektrotechniek Intelligent Automation. Jaarverslag Annual Report

Global Pump Investment. MarFlex Pumping Excellence. Snijders Elektrotechniek Intelligent Automation. Jaarverslag Annual Report Global Pump Investment 219 21 MarFlex Pumping Excellence Snijders Elektrotechniek Intelligent Automation Jaarverslag Annual Report Missie. Visie. Mission. Vision. In dit Jaarverslag In this Annual Report

Nadere informatie

Global Pump Investment. MarFlex Pumping Excellence. Snijders Elektrotechniek Intelligent Automation. Jaarverslag Annual Report

Global Pump Investment. MarFlex Pumping Excellence. Snijders Elektrotechniek Intelligent Automation. Jaarverslag Annual Report Global Pump Investment 2019 2010 MarFlex Pumping Excellence Snijders Elektrotechniek Intelligent Automation Jaarverslag Annual Report Missie. Visie. Mission. Vision. Global Pump Investment (GPI), in 1997

Nadere informatie

DREAMagazine. DREAMevent 2013. - Business value - Business agility - Business rules en - Collaboration - Certificering

DREAMagazine. DREAMevent 2013. - Business value - Business agility - Business rules en - Collaboration - Certificering DREAMagazine WWW.DREAMEVENT.NL. Dutch Requirements Engineering And Management DECEMBER 201 3 DREAMevent 2013 - Business value - Business agility - Business rules en - Collaboration - Certificering DREAM

Nadere informatie

SPIder Koerier. Lente Editie 2010

SPIder Koerier. Lente Editie 2010 Nummer 2010-1 SPIder Koerier Lente Editie 2010 Redactioneel Na een echte Hollandse winter is dan nu de lente aangebroken. Ik hoop dat je nu de SPIder Koerier lekker in de voorjaarszon

Nadere informatie

Grijs is niet zwart wit ambities van 55+

Grijs is niet zwart wit ambities van 55+ Grijs is niet zwart wit ambities van 55+ vitality we add 2 Medical Delta Het Medical Delta consortium wordt gevormd door de academische instellingen en regionale overheden in Zuid-Holland. In samenwerking

Nadere informatie

Dicht bij de dagelijkse praktijk

Dicht bij de dagelijkse praktijk Weten wat de markt beweegt Knowing what moves the market jaarverslag 2 0 annual report 0 7 Dicht bij de dagelijkse praktijk Mud on our boots We can only know what is moving our market and find out about

Nadere informatie

Jaarverslag 2010. Annual report Schoon water voor alle kinderen!

Jaarverslag 2010. Annual report Schoon water voor alle kinderen! Jaarverslag 2010 Annual report Schoon water voor alle kinderen! Inhoudsopgave Colofon Deze uitgave werd pro deo gerealiseerd met hulp van: Martijn de Heer en Robert Dumay van NoSuchCompany, ontwerp en

Nadere informatie

NOTULEN van de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van SBM Offshore N.V., gehouden op 15 mei 2008 te Rotterdam

NOTULEN van de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van SBM Offshore N.V., gehouden op 15 mei 2008 te Rotterdam NOTULEN van de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van SBM Offshore N.V., gehouden op 15 mei 2008 te Rotterdam In de vergadering zijn 83 aandeelhouders aanwezig dan wel vertegenwoordigd, in totaal

Nadere informatie

wledge people k n o w l e d g e p e o p l e knowledge people knowledge people knowledge people knowledge

wledge people k n o w l e d g e p e o p l e knowledge people knowledge people knowledge people knowledge wledge people knowledge p ensen kennis mensen kennis mensen k wledge people knowledge people k ensen kennis mensen kennis m wledge people knowledge p ensen kennis mensen kennis mensen k wledge people k

Nadere informatie

Binnenwandsysteemfabrikanten rechten rug Interior wall system manufacturers are gradually recovering

Binnenwandsysteemfabrikanten rechten rug Interior wall system manufacturers are gradually recovering Binnenwandsysteemfabrikanten rechten rug Interior wall system manufacturers are gradually recovering Maars: Marktleider én trendsetter Maars: Market leader and trendsetter Digitalisering stuurt interieur

Nadere informatie