De psychologische aspecten van overtraining

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De psychologische aspecten van overtraining"

Transcriptie

1 De psychologische aspecten van overtraining Inleiding De dagelijkse sessie -soms van vijf uur en langer achter de brommer van echtgenoot Michael- vraten ongemerkt een flink gat in Van Moorsels reserves. Maar ja, ze moest tussendoor ook nog even de WK-achtervolging doen, een hoogtestage in Sierra Nevada volgen en opdraven in de Holland Ladies Tour. 'Op karakter zou het wel zijn gelukt,' beweert ze nu. 'Alleen fysiek zat ik er volledig doorheen. In normale doen heb ik 's morgens bij het opstaan een hartslag van 37,38. Sinds mijn terugkeer uit Sierra Nevada kwam die niet meer onder de 50. Ik legde onmiddellijk de link met de hartproblemen in mijn familie. Toen ik vervolgens ook last kreeg van hartkloppingen, had ik het niet meer. Dat was op de dag dat de Ladies Tour zou starten.' Een bliksembezoek aan bondsarts Tjeerd de Vries wees uit dat Van Moorsels hartklachten nergens op gebaseerd waren. 'Tjeerd en Mike adviseerden me daarom toch mee te doen aan de ronde. Ik zelf hield mijn bedenkingen, omdat ik voelde dat ik aan rust toe was. We reden naar Kampen, waar de Ladies Tour zou vertrekken. Nee Mike, ik kan het niet, heb ik op 20 kilometer van Kampen in de auto gezegd. En janken joh, ik zat in één keer compleet aan de grond.' (Algemeen Dagblad, woensdag 1 oktober 2003). Lichaam en geest zijn één geheel, zo blijkt ook uit bovenstaand stukje over Leontien van Moorsel, die onlangs het werelduurrecord aan flarden reed. Ze zegt dat ze er alleen fysiek helemaal doorheen zat, maar uit haar angsten over haar hartkloppingen en het 'janken' in de auto op weg naar Kampen zou je kunnen constateren dat ook op mentaal/ emotioneel vlak één en ander gaande was. Dat is ook heel logisch, omdat lichaam en geest geen gescheiden systemen zijn: Je kunt niet fysiek 'er helemaal doorheen zitten' en mentaal op een topniveau functioneren. Daarom spelen bij overtraining ook mentale aspecten een rol. Daar gaat dit artikel over. Wat is overtraining? Weinberg & Gould (1995) maken onderscheid tussen 'overtraining', 'staleness' en 'burn-out'. Ze zien overtraining als een vorm van training die te zwaar is en te lang aanhoudt voor een sporter om zich daaraan aan te passen met 'overtraind zijn' als gevolg (staleness). Dus overtraining is de stimuli en overtraind zijn (staleness) is de respons. In de Europese literatuur wordt meestal de term 'overtraining' gebruikt in de Amerikaanse literatuur meestal de term 'staleness'. Burn-out beschrijven Weinberg & Gould (1995) als een fysieke en emotionele totale uitputting met een gebrek aan energie, interesse en vertrouwen. Tevens is er sprake van depressie, faalangst, weinig zelfvertrouwen, gevoel van niets kunnen, moeilijk in omgang met anderen en prestatievermindering. Vaak heeft burn-out drop-out tot gevolg, oftewel de sporter stopt met zijn sport. Andere onderzoekers (Rietjens, 2002) zijn van mening dat 'overreaching' de eerste fase is op weg naar overtraining, als er geen rust volgt op de 'overreaching'. Dit is een glijdende schaal. 'Overreaching' kenmerkt zich doortoenemende vermoeidheid en een vertraagd herstel. Fry, Morton & Keast hebben een overzicht gemaakt van overtrainingssymptomen aan de hand van de literatuur. Ze maken daarin onderscheid in fysiologische/ prestatie symptomen, immunologische

2 symptomen, biochemische en psychologische/ informatieverwerkende symptomen. In het kader van dit artikel zullen alleen de symptomen van de laatste categorie worden genoemd, te weten: - depressieve gevoelens - algehele apathie - geen goed gevoel over zichzelf - emotioneel instabiel - gevoelig voor stress - angstig voor competitie - niet goed eten - persoonlijkheidsveranderingen - moeite met concentreren - snel afgeleid - moeite met grote hoeveelheden informatie opnemen - opgeven als het even tegen zit Hackney, Perlman en Nowacki (1990) maken onderscheid in symptomen van overtraining en symptomen van burn-out zijn (voor een duidelijk onderscheid tussen overtraining en burnout, zijn hier ook de fysieke aspecten opgenomen). Volgens hen is er bij overtraining sprake van : - apathie - loomheid - slaap stoornissen - gewichtsverlies - verhoogde rustpols - verzuurde en pijnlijke spieren - stemmingsveranderingen - bloedruk verhoging - spijsverteringsstoornissen - langere hersteltijd - verminderde eetlust Bij burn-out is er volgens hen sprake van : - geen zin om te sporten - minder om anderen geven - slaap stoornissen - fysieke en emotionele uitputting - verlaagd zelfvertrouwen - hoofdpijn - stemmingsveranderingen - verandering in waarden en overtuigingen - emotionele isolatie - toegenomen spanning

3 'Ik sliep van elf uur 's avonds tot één uur 's middags en als ik opstond was ik nog steeds moe. Ik kon bijna niets eten. Overdag zat ik een beetje in bad, dat kost me geen energie. Autorijden, televisie kijken en mensen opzoeken, dat was te vermoeiend. Het is een hel om zo te moeten leven, in die periode ben ik ook behoorlijk vereenzaamd' Niels Steenis (Sport International, januari 2000, blz. 19) Model voor burn-out Smith (1986) ontwikkelde een model om het ontstaan burnout te verduidelijken (figuur 1). Dit model gaat allereerst uit van een situatie die eisen stelt aan de sporter en de eigen mogelijkheden van de sporter om aan die eisen te voldoen. Indien de sporter een verschil ervaart tussen de (waargenomen) eisen vanuit de omgeving en de (waargenomen) eigen mogelijkheden om aan deze eisen te voldoen, kan er een subjectief gevoel van spanning ontstaan. Dit subjectief gevoel van spanning wordt ook wel stress genoemd en lang aanhoudende stress kan leiden tot burnout. Het tweede component van dit model is de beoordeling van de situatie door een sporter. Want stress wordt namelijk niet veroorzaakt door de situatie zélf, maar door de manier waarop de sporter deze situatie beoordeelt. De beoordeling van de situatie wordt beïnvloedt door persoonlijke variabelen. Te denken valt daarbij aan overtuigingen over zichzelf en de wereld, verwachtingen omtrent komende uitdagingen, doelen, zelfbeeld, introversie en extroversie en niveau van angst. Deze variabelen kleuren als het ware de interpretatie van situatie en leiden tot een beoordeling van belangrijkheid van de situatie. Beoordeeld een sporter een situatie als belangrijk en wordt die situatie bedreigd dan onstaat er een stressreactie. Deze stressreactie veroorzaakt fysiologische en cognitieve veranderingen, zoals een verhoogde spiertonus, verhoogde hartslag, afname van de coördinatie en de flexibiliteit, versmallen van de aandacht, concentratiestoornissen, prikkelbaarheid en vermoeidheid. Ter verduidelijking zullen we het stukje inleiding over Leontien van Moorsel als voorbeeld nemen. De situatie is de constatering van haar hoge hartfrequentie bij het opstaan. Voor haar is het erg belangrijk dat ze fit blijft voor alle wedstrijden en het destijds opkomende werelduurrecord. Ze merkt aan de hoge hartslag dat deze fitheid wordt bedreigd en daardoor ontstaat er een stressreactie. Een willekeurige amateur, die ook zijn hartslag meet bij het opstaan en ziet dat deze verhoogd is, doet het alleen 'effe wat rustiger aan'. Hij beoordeelt die hoge hartslag niet als bedreigend, want voor hem is de situatie minder belangrijk en daardoor zal hij minder stress vertonen. Als laatste component in het schema wordt copinggedrag genoemd: hoe gaat de sporter ermee om, wat voor gedrag laat de sporter zien. Dus de gedragsmatige consequenties van de burnout. Dat kunnen bijvoorbeeld slechte prestaties zijn, rigide gedrag en wellicht uiteindelijk stoppen met sporten. Met betrekking tot een 'kritieke' situatie zei Jimmy Connors: 'Kritiek maakt onderdeel uit van succes. Wat telt is de manier hoe je ermee omgaat' (Sport International, oktober 2003, blz. 29).

4 Stress Persoonlijke- en motivatie factoren Situatie eisen en mogelijkheden Beoordeling van eisen van mogelijkheden van consequenties van betekenis vd consequenties Fysiologische respons Coping gedrag Burnout Hoge of conflicterende eisen: overload Weinig sociale steun Weinig autonomie Weinig beloningen Weinig uitdagingen (verveling) Gevoel van overload Gevoel van hulpeloosheid Gevoel weinig te hebben bereikt Eigen activiteiten als zinloos/ nutteloos beschouwen Spanning, boosheid, depressie Slapeloosheid, vermoeidheid Ziekte ontvankelijkheid Rigide, onbehoorlijk gedrag Afnemende Prestaties Interpersoonlijke Moeilijkheden Stoppen met activiteiten Persoonlijke- en motivatie factoren Figuur1: Model van Smith voor burn-out in de sport (1986) Natuurlijk heeft een burnout tijd nodig om zich te ontwikkelen. Het gebeurt niet van de één op andere dag. Geleidelijk aan is de sporter steeds meer en steeds vaker zijn eigen grenzen aan het verleggen en overschrijden al dan niet onder druk van anderen. Het overschrijden van eigen grenzen wordt door het lichaam aangegeven (zie lijstje met symptomen), echter deze signalen worden niet altijd gehoord (of willen niet gehoord worden). Dit wordt vaak gesymboliseerd door het verhaal van het kikkertje: Als je een kikkertje in een pan met water stopt en geleidelijk aan de kook brengt, doet het kikkertje niets en kookt hij langzaam dood. Stop je een kikkertje direct in een pan met kokend heet water, dan zal hij spartelen voor zijn leven om er toch nog uit te komen. Belasting/ Belastbaarheid Model Een ander model (die het model van Smith overigens niet uitsluit) is het belasting/ belastbaarheid model. Dit model gaat ervan uit dat het lichaam uit balans is bij overtraining. Er is dan sprake van een

5 disbalans tussen belasting en belastbaarheid. Als er lang mee doorgelopen wordt, herstelt het evenwicht niet, maar wordt het verder verstoord en duurt het evenredig langer om te herstellen. In de sport bestaat de belasting uiteraard uit trainingen en wedstrijden. Indien de trainingsbelasting langdurig toeneemt zonder voldoende rust voor de sporter om te herstellen, is de kans op overtraining aanwezig. Echter ook bij een gelijkblijvende trainings- en wedstrijdbelasting is overtraining mogelijk. Dit vaak tot ongeloof van trainers: 'We trainen net zo veel als vorig seizoen rond deze tijd en toch krijgt hij nu verschijnselen van overtraining. Hoe kan dat?' Een reden zou kunnen zijn dat belasting niet alleen bestaat uit fysieke- maar ook uit mentale componenten. Zoals wedstrijddruk, de druk van de selectie procedure, de media, de sponsor, nieuwe club, van het goed willen en moeten presteren, enz. Maar ook grote niet-sportspecifieke veranderingen in het dagelijks leven kunnen belastend zijn, bijvoorbeeld trouwen, scheiden, verhuizen, ontslag, overlijden of ziekte van een dierbare, enz. Deze grote veranderingen worden ook wel 'life stress' genoemd. Onderzoek toont bijvoorbeeld aan dat sporters, die veel 'life stress' ervaren, vaker last hebben van blessures (Weinberg & Gould, 1995). Maar ook dagelijkse beslommeringen kunnen gezien worden als een vorm van belasting, zoals ruzie met partner, zaken die niet goed geregeld zijn, files, financiële tegenvallers. Tot slot zijn ook werk of studie naast de sport, het sociale leven en het reizen vormen van belasting. Belastbaarheid heeft te maken met zaken als leeftijd, geslacht, lichaamsbouw, gezondheid, conditie, privé-omstandigheden en werkomstandigheden. Belastbaarheid staat voor hoeveel mensen aan kunnen. Nu is training eigenlijk het continue verstoren van de balans tussen de belasting en de belastbaarheid. Training is de belasting steeds weer een beetje verhogen waardoor de belastbaarheid toeneemt, indien voldoende tijd voor herstel wordt genomen. Alleen dan is er bijvoorbeeld sprake van supercompensatie. Indien de hersteltijd onvoldoende is, zal de disbalans te lang aanhouden en raakt het lichaam uitgeput en kunnen er klachten ontstaan. Duidelijk mag zijn dat hierbij niet alleen de fysieke trainings- en wedstrijdbelasting in acht dient te worden genomen, maar ook de mentale belasting. Psychologische signalen van overtraining Gerard Rietjens (2002) heeft onderzocht of het mogelijk is om symptomen van overtraining in een vroeg stadium te herkennen. Hij heeft daarvoor verschillende parameters gebruikt, waaronder psychologische tests. Zeven goedgetrainde mannelijke fietsers verdubbelde hun trainingsinhoud voor twee weken. Voor en na deze periode werden een serie tests afgenomen waaronder de verkorte versie van de profile of mood state (POMS). Met deze verkorte POMS werd bekeken of de toegenomen trainingsintensiteit van invloed is op het humeur. De verkorte POMS stelt het humeur vast aan de hand van vijf dimensies: spanning, depressie, boosheid, vitaliteit en vermoeidheid. De totale 'humeur-score' werd verkregen door de uitslagen van de vier negatieve dimensies bij elkaar op te tellen (spanning,

6 depressie, boosheid, vermoeidheid) en de score op vitaliteit daarvan af te trekken. Dus hoe hoger de 'humeur-score' hoe slechter het humeur. Uit de resultaten kon opgemaakt worden dat er sprake was van een trend richting een toegenomen gemiddelde 'humeur-score'. Hoewel er geen sprake was van een significant verschil, kon er voorzichtig geconcludeerd worden dat de toegenomen trainingsintensiteit een negatief effect had op het humeur. Dit bleek ook uit onderzoek van Morgan, Brown, Raglin, O'Connor & Ellickson ((1987). Zij concludeerden dat er een relatie bestaat tussen de trainingsintensiteit en het humeur: hoe zwaarder de training, hoe groter de humeurverandering. Onder deze humeurverandering wordt verstaan een toename in depressie, boosheid en vermoeidheid en een afgenomen vitaliteit. Dit werd zichtbaar in het omgekeerde 'iceberg profile' hetgeen geassocieerd wordt met overtraining. Het blijkt namelijk dat er bij de gemiddelde succesvolle sporter sprake is van een 'iceberg-profile' (zie figuur 2): een succesvolle sporter scoort in vergelijking met een minder succesvolle sporter hoger op vitaliteit en lager op spanning, depressie, boosheid en vermoeidheid, waardoor en een ijsberg ontstaat. Echter in het geval van overtraining neemt de vitaliteit juist af en de overige dimensies zoals vermoeidheid toe waardoor de ijsberg verandert in een dal. Dit dal zou je als symbool kunnen zien voor het dal waar de overtrainde sporter uit moet komen Gemiddelde score succesvolle sporter 40 Spanning Depressie Boosheid Vitaliteit Vermoeidheid Figuur2: 'iceberg-profile' van de Profile of Mood States (POMS) Voorkomen en Genezen Hoe kan er worden voorkomen dat overtraining ontstaat? In het voorgaande stuk worden een aantal signalen beschreven waardoor overtraining herkent zou kunnen worden, maar wat als die signalen zich aandienen? Wat te doen als er sprake is van overtraining? In het volgende stukje worden een aantal suggesties gegeven vanuit sportpsychologisch opzicht. Rust en rustig wederopbouwen De belasting dient eerst afgebouwd te worden om vervolgens heel rustig de belasting weer op te bouwen, zodat de belastbaarheid weer kan toenemen. Dit proces kan ondersteund worden door mentale training. Bijvoorbeeld door het stellen van doelen. Voor overtrainde sporters zijn vooral korte termijn doelen van belang. Deze doelen kunnen structuur aanbrengen. Ze creëren een stappenplan

7 met hele kleine stapjes. Door het behalen van die kleine stapjes en het belonen daarvan kan de sporter een voldaan gevoel krijgen. En dat is juist het gevoel dat sporters nodig hebben, die zichzelf waardeloos en nutteloos vinden en een gebrek aan zelfvertrouwen hebben. Ook ontspanningsoefeningen kunnen een positieve bijdrage leveren. Ontspanningsoefeningen kunnen de spierspanning verminderen en de hartfrequentie verlagen (die vaak verhoogd is bij overtrainde sporters). Het is een techniek die lichaam en geest tot rust kan brengen en kan zorgdragen voor het herstel van het lichaam. Tevens verbetert de belastbaarheid doordat de herstelprocessen na inspanning bevorderd worden en het onnodig ingespannen uitvoeren van bewegingen kan afnemen. Door ontspanningstechnieken ontstaat een spanningsbewustwording en een toename van lichaamsgevoel, die het leren kennen van de eigen grenzen bevorderen. En juist die grenzen zijn bij veel overtrainde sporters vervaagd, omdat ze daar al zo vaak overheen zijn gegaan. Tot slot kunnen ontspanningoefeningen gebruikt worden voor het slapen: het kan helpen bij het inslapen en zorgen voor een rustige slaap. Inzicht geven Inzicht geven in het feit dat meer trainen niet altijd beter is, dus niet 'hoe meer hoe beter'. Dit blijkt ook uit het interview met Triatleet Frank Heldoorn in Sport International (oktober 2003). Twee jaar geleden zette Frank (34) een punt achter zijn topsportloopbaan. Als hobbyist veroverde hij dit jaar met een zevende plaats op het WK bij totale verrassing de A-status. Sport International (blz. 30): Heldoorn durft zijn huidige sportleven geen topsport meer te noemen. Gek genoeg presteert hij hoegenaamd net zo goed als een paar jaar terug. 'Als ik naar mijn eindtijden kijk ben ik vroeger niet veel sneller geweest. Toen deed ik waarschijnlijk te veel, omdat ik de hele dag de tijd had'. Maak dus duidelijk dat het lichaam tijd nodig heeft om te herstellen en stel als trainer niet een overladen trainingsprogramma samen: af en toe een time-out waar mogelijk is waardevol voor het herstel. Er moet sprake zijn van een goede periodisering. Inzicht geven in het proces van stress. Duidelijk maken dat niet de situatie zélf zorgt voor stress, maar de beoordeling van die situatie door de sporter. Dit betekent ook dat de sporter zelf die beoordeling kan beïnvloeden door de situatie op een ander manier te gaan bekijken, vanuit een ander kader. 'Elk nadeel heeft een voordeel' zoals Cruijff zegt. Zoek dat voordeel in elke situatie. Tevens kan de sporter tools aangereikt worden om in het vervolg beter met druk om te gaan. Inzicht geven in het belasting/ belastbaarheid model. Maak de sporter duidelijk dat niet alleen trainingen en de wedstrijden belastend zijn, maar ook bijvoorbeeld de spanning van de wedstrijd, de selectie procedure, de druk om goed te presteren, het werk, de studie, grote veranderingen in het dagelijks leven, enz. Luisteren naar het lichaam Het is een open deur, maar erg belangrijk en door druk van buitenaf kunnen dovemansoren ontstaan. Zoals blijkt uit een interview met Niels Steenis. Hij won in '96 goud tijdens de Spelen met de Holland Acht en is gestopt met roeien wegens overtraining. 'Ik had rust moeten nemen, tijdelijk moeten stoppen met mijn studie. Ik voelde me zo ellendig dat ik niet op bed wilde liggen, omdat je dan wordt

8 geconfronteerd met jezelf. Bovendien voelde ik me verplicht om mijn studie af te ronden tegenover de mensen van de universiteit die zoveel begrip en behulpzaamheid in mij staken. In maart '98 was ik zo uitgeput dat ik ook te weinig energie had om te studeren. Ik kon helemaal niks meer. Wat ik me wel afvraag is waarom nooit iemand tegen mij heeft gezegd dat ik roofbouw op mijn lichaam aan het plegen was.' (Sport International, januari 2000, blz.19). Dat het ook anders kan blijkt uit een interview over Pieter van den Hoogenband met de sportarts Hans van Kuijk, die sinds twee jaar de begeleidend arts van de Philips Zwemploeg is: 'Medisch-inhoudelijk is mijn rol zeer beperkt. Pieter is van nature fit, niet of nauwelijks blessuregevoelig en raakt niet snel overtraind of overbelast. Hij voelt zijn lichaam zelf heel goed aan. Hij is zeer nuchter en kan goed zelf bepalen wat goed voor hem is en wat hij wil.' (Sport International, juli 2003, blz. 22). Imagery Imagery wordt in de volksmond ook wel visualisatie genoemd: het verbeelden met behulp van alle zintuigen. Door in gedachten te blijven trainen en dus de sportvaardigheden in het hoofd door te nemen, gaat de sporter minder achteruit, zo blijkt uit onderzoek. Imagery wordt vaak in combinatie met ontspanningoefeningen gedaan: eerst ontspannen en dan vanuit die ontspanning verbeelden. Bij sommige sporters kan imagery negatieve- en zorgelijke gedachten, twijfels over zichzelf en angst verdrijven. Communiceren Zoals uit bovenstaande blijkt, gaat de overtrainde sporter zich afzonderen van de rest. Communicatie wordt dan bemoeilijkt. Toch is het zaak als coach om regelmatig goed contact te hebben met zijn sporters, zodat de signalen in een vroeg stadium herkend kunnen worden. In sommige gevallen is het te bedreigend voor een sporter om hierover met zijn coach te gaan praten, omdat hij hiermee wellicht zijn positie (bijv. zijn basisplaats, plek in de boot, onderdeel van de selectie, enz) kan kwijtraken. Om die reden zouden ook andere leden van het begeleidingsteam de sporter de mogelijkheid moeten geven om zijn teleurstellingen, gevoelens en frustraties te kunnen uiten. Ter afsluiting een stukje uit het boek over Marcel Wouda (De macht van het water, 2001): Rust is een heilig, maar spaarzaam goed, zeker in zwemkringen, maar Wouda gunt zichzelf niet of nauwelijks de vereiste rust die artsen hem voor schrijven. ' Ik doe het me vaak zelf aan, maar ik heb geen moment rust in mijn donder. Ik hol van afspraak naar afspraak en tussen de bedrijven door moet ik nog trainen.' Geen wonder dat hij 's avonds dodelijk vermoeid in zijn bed ploft. Uit onderzoek komt naar voren dat Wouda een verhoogde leverfunctie heeft: een bewijs dat hij te hard heeft getraind en niet goed hersteld is van de inspanningen. Tijdens de trainingen in Espoo ligt hij achteraan in het veld, tot verbazing van zijn ploeggenoten. Het herstel verloopt moeizamer dan ooit, constateert hij. 'Ik voel me een wrak als ik 's ochtends opsta. Zwemmen is een sleur. Het watergevoel is weg. Ik ben constant in gevecht met het water. Bovendien reageer ik niet op trainingen. Of ik nu 1.08 of 1.25 zwem, ik ben naderhand even moe. Op deze manier heeft het geen zin.' 'Onbewust heb ik mezelf over de kop gejaagd en laten opjutten door de rest van de ploeg. Zo van: zij ook, dan ik

9 ook. Ik weet dondersgoed dat ik naar mijn lichaam moet luisteren, maar ik doe het te weinig. Ik blijf maar gaan, gaan, gaan. (blz. 246 t/m 256). Over Afke van de Wouw Afke van de Wouw is fysiotherapeut, bewegingswetenschapper en sportpsycholoog. Ze werkt in deze vakgebieden als zelfstandig ondernemer. Als fysiotherapeut heeft Afke ongeveer 10 jaar ervaring in begeleiden van voetbal-, softbal- en hockeyteams. Als bewegingswetenschapper heeft ze onderzoek verricht naar het gebruik van mentale training en begeleiding in de voorbereiding van de Olympische Spelen van Atlanta en Nagano, zowel in Nederland als in Noorwegen. Tevens heeft ze onderzocht of mentale training voor langdurig geblesseerde topsporters een positieve bijdrage kan leveren aan het herstel. Op sportorganisatorisch gebied verricht Afke werkzaamheden voor NOC*NSF en de NFWS (organisatie voor sportkader in Nederland). Als sportpsycholoog geeft Afke mentale training en begeleiding aan (top)sporters. Tevens geeft ze onderwijs/ cursussen/ lezingen aan coaches en sportfysiotherapeuten op gebied van sportpsychologie. Bij vragen kunt u contact met haar opnemen: Literatuurlijst Fry, R.W., Morton, A.R., Keast, D. (1991). Overtraining in athletes. An update. Sport Med, 12, Hackney, A.C., Perlman, S.N., & Nowacki, J.M. (1990). Psychological profiles of overtrained and stale athletes: A review. Journal of Applied Sport Psychology, 2, Hoogstad, M. (2001). De macht van water. Prometheus, Utrecht. Meyers, A.W., Whelan, J.P. (1998). A systematic model for understanding psychological influences in overtraining. Overtraining in sport, Human Kinetics, Champaign, Illinois Morgan, W.P., Brown, D.R., Raglin, J.S., O'Connor, P.J., Ellickson, K.A. (1987). Psychological monitoring of overtraininig and staleness. Br J Sports Med, 21, Rietjens, G. (2002). Preparing for the Olympic Games, training adaptation in endurance sports. Datawyse/ Universitaire pers Maastricht, Maastricht. Weinberg, R.S. & Gould, D. (1995). Foundations of sport and exercise psychology. Human Kinetics, Champaign, Illinois.

Overbelasting Hoe er mee om te gaan. Wout van der Meulen, sportarts Afdeling Revalidatie, Verplegingswetenschap en Sport

Overbelasting Hoe er mee om te gaan. Wout van der Meulen, sportarts Afdeling Revalidatie, Verplegingswetenschap en Sport Overbelasting Hoe er mee om te gaan Wout van der Meulen, sportarts Afdeling Revalidatie, Verplegingswetenschap en Sport Supercompensatie Supercompensatie Supercompensatie Overtraining: basisconditie omlaag

Nadere informatie

Trainingsschema voor gevorderden: Week 5

Trainingsschema voor gevorderden: Week 5 Trainingsschema voor gevorderden: Week 5 (60) = 60% maxhf) min rust = wandelen of rustig lopen Week 5 Do 31 maart: 5 x 7min (60,70,60,70,60) 1min rust Vrij 1 april: rustdag Za 2 april: 5 x 8min (60,70,60,70,60)

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER 1014 Inleiding De ziekte prostaatkanker, maar ook de behandeling, zoals een operatie, bestraling, hormonale therapie en chemotherapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Drs. Afke van de Wouw Fysiotherapeut, Bewegingswetenschapper, Sportpsycholoog

Drs. Afke van de Wouw Fysiotherapeut, Bewegingswetenschapper, Sportpsycholoog Sportpsychologie door: Drs. Afke van de Wouw Fysiotherapeut, Bewegingswetenschapper, Sportpsycholoog 4-staps leerproces Onbewust onbekwaam Bewust onbekwaam Bewust bekwaam Onbewust bekwaam Communicatie

Nadere informatie

BURN- OUT RISICO CHECK

BURN- OUT RISICO CHECK BURN- OUT RISICO CHECK Vul onderstaande vragenlijst in door ja of nee aan te kruisen. VRAAG JA NEE 1 Nemen jij en je gezin s ochtends rustig de tijd om op te staan en goed te ontbijten? 2 Zie je vaak tegen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Trainen met je hartslag. Pieter Breeuwsma Looptrainer 3 Runnersclub Woerden www.runnersclub.nl

Trainen met je hartslag. Pieter Breeuwsma Looptrainer 3 Runnersclub Woerden www.runnersclub.nl Trainen met je hartslag Pieter Breeuwsma Looptrainer 3 Runnersclub Woerden www.runnersclub.nl Waarom trainen we eigenlijk? Ik ben niet aan het trainen, ik loop gewoon lekker.. Conditieverbetering of conditiebehoud?

Nadere informatie

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen Omgaan met spanning Inleiding: Iedereen krijgt in het leven te maken met spanning. Bij competitiesporten komt dit extra tot uiting: er is de druk om te presteren, de tegenstander om te verslaan, de reactie

Nadere informatie

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Omgaan met Chronische ziekte & stress Informatie Wat is stress? Draagkracht

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie? Onco-move Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Whitepaper Werkstress

Whitepaper Werkstress Whitepaper Werkstress Wat is stress eigenlijk? En hoe ontstaat het? Stress kan belemmerend werken op je dagelijks functioneren. En andersom kan de manier waarop je dagelijks functioneert stress opleveren.

Nadere informatie

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014 Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie: effectief depressie aanpakken Dr. Roeslan Leontjevas - psycholoog - onderzoek aan Radboud Universitair

Nadere informatie

meer aanraakt. Dat is zonde. Om je doel te halen moet je gericht

meer aanraakt. Dat is zonde. Om je doel te halen moet je gericht Trainen Je hebt je doel voor ogen, je hebt een goede fiets, je bent getest, je hebt de juiste kleding en helm, kortom; je bent klaar om op de fiets te springen. Wat ga je doen? Als een dolle rondcrossen

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Wat is sportpsychologie? Voorstellen. Programma. Doelstelling. Cursus Mentale Training Rogier Hoorn sportpsycholoog VSPN

Wat is sportpsychologie? Voorstellen. Programma. Doelstelling. Cursus Mentale Training Rogier Hoorn sportpsycholoog VSPN Voorstellen drs. Rogier Hoorn, sportpsycholoog VSPN Sinds 2003 praktijk Hilversum en Papendal Sporters, teams, coaches, Cursus Mentale Training Rogier Hoorn sportpsycholoog VSPN bedrijfsleven, LVNL, Luchtmacht

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk verbinden. Marcel Schmitz. Inspanningsfysioloog / Bewegingswetenschapper (M.Sc.) - 2008: IC-verpleegkundige Roermond

Wetenschap en praktijk verbinden. Marcel Schmitz. Inspanningsfysioloog / Bewegingswetenschapper (M.Sc.) - 2008: IC-verpleegkundige Roermond Marcel Schmitz Inspanningsfysioloog / Bewegingswetenschapper (M.Sc.) - 2008: IC-verpleegkundige Roermond 2003 2007 Bewegingswetenschappen Universiteit Maastricht (thesis Rabobank ProCycling Team) SMI TopSupport

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Inleiding 3. Introductie.. 4. Stap 1: Herken het moment.. 5. Stap 2: Maak een Game Plan.. 6. Stap 3: Visualiseer het moment.. 7

Inleiding 3. Introductie.. 4. Stap 1: Herken het moment.. 5. Stap 2: Maak een Game Plan.. 6. Stap 3: Visualiseer het moment.. 7 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie.. 4 Stap 1: Herken het moment.. 5 Stap 2: Maak een Game Plan.. 6 Stap 3: Visualiseer het moment.. 7 Stap 4: Wees in het hier en nu 8,9 Vervolg 10 2 Inleiding Elke

Nadere informatie

WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke

WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke Analyse 4 pijlers belangrijk om optimale prestaties te leveren: 1) de fysieke pijler (incl. technisch en tactisch) 2) de mentale pijler 3)

Nadere informatie

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar?

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Workshop Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Liesbeth Niessen Psycholoog Arbeid en Gezondheid N.I.P. www.competencecoaching.nl

Nadere informatie

WAAROM DUURT BURNOUT ZO LANG?

WAAROM DUURT BURNOUT ZO LANG? WAAROM DUURT BURNOUT ZO LANG? Chronische overbelasting & oplopend hersteltekort leiden tot energetische uitputting & ontregelingen waardoor burnout ontstaat én voortduurt. Biologisch herstel is nodig voor

Nadere informatie

Parkinson en Vermoeidheid

Parkinson en Vermoeidheid Parkinson en Vermoeidheid Annelies Buhrmann - Neuropsycholoog Zuwe Hofpoort Ziekenhuis RPC Woerden Parkinsoncafe Harmelen 12 september 2015 Opbouw Onze Hersenen Onze Hersenen en Parkinson Vermoeidheid

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Mentale Kracht. De succestraining van Olympische sporters en de Nationale Politie

Mentale Kracht. De succestraining van Olympische sporters en de Nationale Politie Mentale Kracht De succestraining van Olympische sporters en de Nationale Politie Mentale Kracht De succestraining van Olympische sporters en de Nationale Politie Veel organisaties kiezen ervoor om, als

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Belasting & Belastbaarheid; trainen en blessurepreventie. Rob Eijkelenboom - Sportarts

Belasting & Belastbaarheid; trainen en blessurepreventie. Rob Eijkelenboom - Sportarts Belasting & Belastbaarheid; trainen en blessurepreventie Rob Eijkelenboom - Sportarts Sportarts SMA Vitaal Venlo/Venray SMA Vitaal is TMS-gecertificeerd! Clubarts VVV-Venlo Teamarts Nationale selectie

Nadere informatie

Ontdek het geheim van optimaal presteren!

Ontdek het geheim van optimaal presteren! Ontdek het geheim van optimaal presteren! www.flowinsports.nl Ontdek het geheim van optimaal presteren Lionel Messi, Epke Zonderland en Dorian van Rijsselberghe zijn goede voorbeelden van sporters die

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog doel inzicht krijgen in het belang van en ervaren van mentale vaardigheden

Nadere informatie

Vermoeidheid bij CNA. hoe gaan we ermee om?

Vermoeidheid bij CNA. hoe gaan we ermee om? Vermoeidheid bij CNA hoe gaan we ermee om? Inhoud Wat is vermoeidheid? Wat is géén vermoeidheid? Hoe ervaart de cliënt vermoeidheid? Behandeling lichamelijke vermoeidheid Behandeling chronische vermoeidheid

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen?

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen? Programma In beweging ondanks vermoeidheid CVA Vitaliteitscoach Casuïstiek Wat is vermoeidheid na een CVA? Wie behandelt en hoe? De CVA vitaliteitscoach UKON symposium 15 april 2014, Anja Kuperus Casuïstiek,

Nadere informatie

Presteren onder druk. Door: Afke van de Wouw Sportpsycholoog en Bewegingswetenschapper www.afkevandewouw.nl Twitter: @afkevandewouw

Presteren onder druk. Door: Afke van de Wouw Sportpsycholoog en Bewegingswetenschapper www.afkevandewouw.nl Twitter: @afkevandewouw Presteren onder druk Door: Afke van de Wouw Sportpsycholoog en Bewegingswetenschapper www.afkevandewouw.nl Twitter: @afkevandewouw Mentale Training Stellen van doelen Spanningsregulatie Verbeelding Gedachtecontrole

Nadere informatie

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers Faalangst Informatie en tips voor ouders en verzorgers Wat is faalangst? Faalangst is angst die optreedt in situaties waarin er bepaalde prestaties van uw kind worden verlangd. Het is de angst om niet

Nadere informatie

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Onlangs heeft u een aandoening aan uw hart gehad, zoals een hartoperatie, een hartinfarct en/of een

Nadere informatie

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Informatie, advies en hulp Alcohol, drugs, medicijnen, gamen, gokken Bianca Swart Preventiewerker Preventie basisonderwijs

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Samen werken aan minder psychisch verzuim

Samen werken aan minder psychisch verzuim Samen werken aan minder psychisch verzuim Tips voor de medewerker Werkgeversvereniging voor energie, kabel&telecom, afval&milieu Inleiding Als je niet goed in je vel zit Het overkomt ons bijna allemaal

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Meander Move: bewegen tijdens de behandeling van kanker

Meander Move: bewegen tijdens de behandeling van kanker Meander Move: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave Inleiding 1 Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2 o Instructie o el o Bespreking o Bewegen en chemotherapie Welke vorm van lichamelijke

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

En dit alles met als hoofddoel: het verbeteren van de prestaties op het veld en een zo hoog mogelijke eindklassering op de ranglijst die seizoen!

En dit alles met als hoofddoel: het verbeteren van de prestaties op het veld en een zo hoog mogelijke eindklassering op de ranglijst die seizoen! Wat is TopFitTest? TopFitTest is een test- en adviesbureau dat gespecialiseerd is in het afnemen van sportspecifieke testen. Aan de hand van de testen kan optimaal advies worden gegeven om jou door middel

Nadere informatie

Zo herken je een burn-out - en zo doe je er wat aan

Zo herken je een burn-out - en zo doe je er wat aan Uit: NRC, 3 februari 2016, Door: Geertje Tuenter Zo herken je een burn-out - en zo doe je er wat aan Uitgeput Een op de zeven werkende Nederlanders heeft last van burn-outklachten als oververmoeidheid

Nadere informatie

Presentatie praktijk E-movere en Academie Moderne MassageTherapie. e-movere stressmanagement en ontspanning

Presentatie praktijk E-movere en Academie Moderne MassageTherapie. e-movere stressmanagement en ontspanning Presentatie praktijk E-movere en Academie Moderne MassageTherapie We zijn mensen van de multi-tasking tijd We denken en we doen veel Er wordt veel van ons gevraagd Bijna alles en iedereen staat onder druk

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Wat na Start- to- Run? Voorkom overtraining!

Wat na Start- to- Run? Voorkom overtraining! Wat na Start- to- Run? Voorkom overtraining! Je bent net klaar met je sessies start- to- run te volgen en jogt dus vlot je 5km. Proficiat! Maar wat nu? Eerst en vooral is het belangrijk dat je het verschil

Nadere informatie

Hoe medewerkers bevlogen aan het werk houden?

Hoe medewerkers bevlogen aan het werk houden? Hoe medewerkers bevlogen aan het werk houden? Hoe medewerkers bevlogen aan het werk houden? Bevlogenheid en burn-out in België Uitdagend werk, positieve relaties met collega s en leidinggevenden, opleidingsmogelijkheden

Nadere informatie

Carin Jansen. Hoog sensitiviteit (HSP) en kinesiologie. Kinesiologiepraktijk Carin Jansen. Opleidingscentrum Espavo.

Carin Jansen. Hoog sensitiviteit (HSP) en kinesiologie. Kinesiologiepraktijk Carin Jansen. Opleidingscentrum Espavo. Hoog sensitiviteit (HSP) en kinesiologie Carin Jansen Kinesiologiepraktijk Carin Jansen Opleidingscentrum Espavo Espavo Remedies De term hoog sensitiviteit is geïntroduceerd in 1996 door Elaine N.Aron,

Nadere informatie

Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen

Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen Beste webbezoeker, Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen Selfcoaching for business Selfcoaching voor privé gebruik Slaapschool voor jou kunnen hebben. Per

Nadere informatie

Inleiding. It's the difference in mental capacities that will determine who the real winners are." Sven Goran Eriksson

Inleiding. It's the difference in mental capacities that will determine who the real winners are. Sven Goran Eriksson Inleiding Eigenlijk kan je als sporter niet verliezen. Het wedstrijdresultaat staat voorop, maar er is duidelijk meer. Wie of wat bepaalt het resultaat? Talent. Conditie. Motivatie. Maar ook je mentale

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan?

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan? Leeratelier: Stress Hoe kan ik hiermee omgaan? Doe de stress-test! Wat is stress? Hoe (examen)stress voorkomen en ermee omgaan? < 7: Ook jij hebt af en toe last van zenuwen tijdens de examenperiode, maar

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Soorten klachten Onderlinge samenwerking onder de loep Burnout Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Overspannenheidsverschijnselen (Surmenage) Depressie Het managen van stress-gerelateerde

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Stress uit de bouw. Maak als UTA-werknemer gebruik van gratis advies en begeleiding bij de aanpak van stress. Informatie voor de werknemer

Stress uit de bouw. Maak als UTA-werknemer gebruik van gratis advies en begeleiding bij de aanpak van stress. Informatie voor de werknemer Stress uit de bouw Maak als UTA-werknemer gebruik van gratis advies en begeleiding bij de aanpak van stress Informatie voor de werknemer In de bouw wordt hard gewerkt, geen project verloopt hetzelfde.

Nadere informatie

Onderzoek je energiebalans*

Onderzoek je energiebalans* Onderzoek je energiebalans* Om je gevoel van stress aan te pakken, is het van belang dat je eerst ziet hoe je energiebalans er uit ziet op 5 verschillende gebieden. Met deze vragenlijst krijg je inzicht

Nadere informatie

Onderzoek je energiebalans*

Onderzoek je energiebalans* Onderzoek je energiebalans* Om je gevoel van stress aan te pakken, is het van belang dat je eerst ziet hoe je energiebalans er uit ziet op 5 gebieden: Lichamelijk, mentaal, emotioneel, werk en privé. Het

Nadere informatie

Met meer veerkracht door de nacht

Met meer veerkracht door de nacht Met meer veerkracht door de nacht NVKVV Oostende 2009 Prof.Dr.C.De Valck Uhasselt & Worklifebalance www.worklifebalance.be christel.devalck@skynet.be Overzicht Wat is stress? Wat is burn-out? Hoe kan ik

Nadere informatie

Revalidatie-adviezen na operatie aan een hersentumor

Revalidatie-adviezen na operatie aan een hersentumor Revalidatie-adviezen na operatie aan een hersentumor Herstel na een hersenoperatie U bent geopereerd aan een hersentumor. In deze folder staan adviezen voor de opbouw van activiteiten en uw conditie. Opbouw

Nadere informatie

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen H.40001.0915 Zorg voor kwetsbare ouderen 2 Inleiding Uw naaste is opgenomen in het ziekenhuis. Een oudere patiënt is kwetsbaar als er sprake is van een wankel evenwicht in de gezondheid en het dagelijks

Nadere informatie

Running therapie. Voor wie is deze runningtherapie bedoeld?

Running therapie. Voor wie is deze runningtherapie bedoeld? Runningtherapie Running therapie Runningtherapie is het inzetten van hardlopen ten behoeve van het (overbelaste) brein. Het is een therapievorm waarbij je met je lichaam bezig bent, maar de effecten er

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleiding & instructieboekje)

Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleiding & instructieboekje) Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleing & instructieboekje) Inleing De behandeling van kanker kan vermoeidheid en contieverlies tot gevolg hebben. De vermoeidheid neemt meestal toe gedurende de

Nadere informatie

Hospital ABCD studie Pinnummer: H 3. Ontslag. Extra benodigdheden: - Horloge - Pen - Leeg A4 vel - MMSE formulier

Hospital ABCD studie Pinnummer: H 3. Ontslag. Extra benodigdheden: - Horloge - Pen - Leeg A4 vel - MMSE formulier H 3 Ontslag Extra benodigdheden: - Horloge - Pen - Leeg A4 vel - MMSE formulier Uw ervaringen zijn waardevol In dit interview gaan we het hebben over uw dagelijkse bezigheden en hoe u zich voelt. Uw ervaringen

Nadere informatie

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen SQ-48: 48 Symptom Questionnaire Meetpretentie De SQ-48 bestaat uit 48 items en is in 2011 ontworpen door de afdeling psychiatrie van het LUMC om algemene psychopathologie (angst, depressie, somatische

Nadere informatie

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen Inleiding U bent opgenomen of onder behandeling in het Leids Universitair Medisch Centrum. Wanneer u door uw opname minder aan lichaamsbeweging doet, kan uw conditie achteruit gaan. Door actief te blijven,

Nadere informatie

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling.

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Disclosure Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Tim Vaessen Klinisch neuropsycholoog 4-10-2013 2 Overzicht MS en cognitie - Cognitieve klachten

Nadere informatie

Bewegen tijdens de behandeling van kanker

Bewegen tijdens de behandeling van kanker Bij kunt u last krijgen van vermoeidheid en conditieverlies. Dit wordt vaak erger tijdens de behandelperiode. Ook na de behandeling kunt u last houden van vermoeidheid. Veel mensen nemen dan extra rust,

Nadere informatie

BIJLAGE. Slapeloosheid

BIJLAGE. Slapeloosheid BIJLAGE B Slapeloosheid Een van de vervelendste gevolgen van een angststoornis - en van de depressie die daar vaak mee samenhangt - is slapeloosheid. Sommige mensen hebben moeite met in slaap vallen (inslaapstoornis;

Nadere informatie

HOE MERK JE HET? Roof. bouw. Top. Tien. 2 Ontspannen gaat steeds. 3 Kort lontje. Je raakt sneller. 4 Piekeren. Je kunt dingen. 5 Spanningsklachten.

HOE MERK JE HET? Roof. bouw. Top. Tien. 2 Ontspannen gaat steeds. 3 Kort lontje. Je raakt sneller. 4 Piekeren. Je kunt dingen. 5 Spanningsklachten. HOE MERK JE HET? DE EFFECTEN. Waaraan merk je dat je roofbouw pleegt? Om te beginnen: je bent of erg moe of heel erg opgefokt. Wat je ook merkt, zijn de effecten van stijgende hersteltekorten. Hiernaast

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl Door: Jan van den Brand Inleiding Ik krijg veel vragen van hondeneigenaren. Veel van die vragen gaan over de omgang met en de training van de hond. Deze vragen spitsen zich dan vooral toe op: Watt is belangrijk

Nadere informatie

Training: Mindfulness. 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training

Training: Mindfulness. 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training Training: Mindfulness 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training Waarom? Leven in deze hectische tijd vraagt veel van ons dat maakt dat we ons vaak uitgeput

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Hieronder vind je informatie over de mindfulness trainingen die starten op 23 september en 1 december 2015!

Hieronder vind je informatie over de mindfulness trainingen die starten op 23 september en 1 december 2015! Agenda 2015 SEPTEMBER 22 september Start training: Mindfulness VOL! 23 september Start training: Mindfulness NOG 2 PLAATSEN! DECEMBER 1 december start extra training: Mindfulness In de onderstaande pagina

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling Uw kind is waarschijnlijk opgenomen in het ziekenhuis of dit gaat binnenkort gebeuren. Deze folder is bedoeld om u als ouder(s)/ verzorger(s) te informeren over pijn bij kinderen en tips te geven hoe hier

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Helmond verras app. Beginnen met hardlopen.

Helmond verras app. Beginnen met hardlopen. Helmond verras app Beginnen met hardlopen. Deze informatie helpt je om verantwoord met de sport te starten, zodat je zoveel mogelijk van het hardlopen kunt genieten! Die rode wangen, dat frisse gezicht

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

KBC Starters-event 10 mei 2014

KBC Starters-event 10 mei 2014 KBC Starters-event 10 mei 2014 Ondernemerskwaliteiten Renske Harte GZ haptotherapeut Aquaphilia : Liefdegevoelens voor het water Kwaliteiten Waargaatje hart van open? Motortjes en Putjes Van wie of wat

Nadere informatie

Voorstellen. Voorstellen. Topsport 1. Naam 2. Coachervaring 3. Ervaring met mentale begeleiding 4. Wat voor type coach bent u?

Voorstellen. Voorstellen. Topsport 1. Naam 2. Coachervaring 3. Ervaring met mentale begeleiding 4. Wat voor type coach bent u? Presteren op het Juiste Moment Rogier Hoorn sportpsycholoog VSPN kennis- en netwerkorganisa.e van, voor en door coaches Voorstellen drs. Rogier Hoorn, sportpsycholoog VSPN SportsMind.nl Sinds 2003 praktijk

Nadere informatie

1Wat is examenvrees eigenlijk?

1Wat is examenvrees eigenlijk? 8 1Wat is examenvrees eigenlijk? Lars is bang voor spinnen. Toen hij de foto op dit werkboek zag, kreeg hij kippenvel en ging hij anders ademhalen. Toen we Lars vroegen of de spin hem kon bijten, riep

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

Voorstellen. Topsport 1. Naam 2. Coachervaring 3. Ervaring met mentale begeleiding 4. Wat voor type coach bent u? Voorstellen

Voorstellen. Topsport 1. Naam 2. Coachervaring 3. Ervaring met mentale begeleiding 4. Wat voor type coach bent u? Voorstellen Voorstellen Coachen: Aansluiten op Motivatie-stijl Rogier Hoorn sport- & prestatiepsycholoog VSPN drs. Rogier Hoorn sport- en prestatiepsycholoog VSPN SportsMind.nl Sinds 2003 praktijk Bussum en Papendal

Nadere informatie