prof. dr. ad ragas De waarheid over het milieu

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "prof. dr. ad ragas De waarheid over het milieu"

Transcriptie

1 prof. dr. ad ragas De waarheid over het milieu

2

3 Ad Ragas De waarheid over het milieu aan Mirjam Open Universiteit

4 Copyright A. Ragas, 2013 All rights reserved. No part of this publication may reproduced, stored, in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the publishers. Ontwerp omslag: Vivian Rompelberg, Afdeling Visuele Communicatie, Open Universiteit Foto omslag: Huub Ragas, Dances with fish, gouache op museumkarton, 2009 (http://www.huubragas.com/) Opmaak binnenwerk: Evelin Karsten-Meessen ISBN/EAN: Printed in The Netherlands

5 Inhoud Proloog 7 Natuurwetenschappers als klokkenluiders 9 Natuurwetenschappers uitgedaagd 10 Hoeders van de waarheid? 12 Traditionele natuurwetenschappen versus milieu-natuurwetenschappen 13 Onzekerheid doet ertoe! 16 Onzekerheden kwantificeren 18 Unknown unknowns 21 Beslissen in onwetendheid 24 Onwetendheid bepalen 27 De praktijk 29 Aanbevelingen 31 De waarheid 33 Dankwoord 34 Referenties 36

6

7 De waarheid over het milieu Rede in verkorte vorm uitgesproken bij de openbare aanvaarding van het ambt van hoog leraar Milieu-natuurwetenschappen aan de Open Universiteit op vrijdag 14 juni 2013 door prof. dr. Ad Ragas

8 Open Universiteit

9 7 Proloog Geachte Rector Magnificus, beste collega s, studenten, familieleden en vrienden, Een aantal weken geleden zat ik met mijn vrouw Mirjam in de trein. Zij was een kruiswoordpuzzel aan het maken en vroeg me: Weet jij een woord met zes letters voor hoogdravend praten? Oreren was natuurlijk het juiste antwoord. Dus als u de komende 45 minuten denkt Hij draaft een beetje door, dan weet U hoe dat komt: ik sta te oreren! Van oudsher is de oratie een openbaar college dat tot doel heeft om geïnteresseerden zoals studenten, stafleden, maar ook de burgerij, kennis te laten maken met het vakgebied en de expertise van de nieuwe hoogleraar. Nu sta ik tijdens mijn colleges nooit achter een spreekgestoelte, lees ik geen tekst op vanaf een blaadje papier en heb ik ook geen toga aan. Om dus te voorkomen dat U een verkeerd beeld krijgt van mijn colleges, zal ik vandaag regelmatig achter mijn spreekgestoelte vandaan komen en gooi ik dit papier in de prullenbak. Mijn toga houd ik aan want anders krijg ik ruzie met de rector. In dit college neem ik U mee op reis. Ik neem U mee in mijn zoektocht naar de waarheid over het milieu. Gaat U mee? De waarheid over het milieu

10 Open Universiteit

11 9 Natuurwetenschappers als klokkenluiders Ik begin mijn colleges vaak en zo ook nu met de Amerikaanse bioloog Rachel Carson (figuur 1) en haar boek Silent Spring. Rachel Carson was marien bioloog bij de Amerikaanse Fish and Wildlife Service. Daarnaast schreef zij populairwetenschappelijke verhalen over de natuur. Daarin bleek ze zo succesvol dat ze uiteindelijk fulltime schrijver is geworden. Haar bekendste boek is Silent Spring (1962). Dit boek wordt wel gezien als de basis voor de moderne milieubeweging. Het boek is een aanklacht tegen het grootschalig en kritiekloos gebruik van bestrijdingsmiddelen in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. In haar boek presenteert zij een aantal wetenschappelijke aanwijzingen dat blootstelling aan bestrijdingsmiddelen, en dan met name DDT, schadelijke effecten kan hebben op de natuur en op de volksgezondheid. Daarnaast introduceert zij het ecosysteem-denken bij een breed lezerspubliek; dat wil zeggen dat alles met alles samenhangt : bestrijdingsmiddelen kunnen zich in voedselketens ophopen waardoor organismen die aan de top van de voedselketen staan, zoals bepaalde vogels, uiteindelijk zelfs kunnen overlijden. Carson schetst het angstaanjagende beeld van een lenteochtend waarop zij wakker wordt en de vogels niet meer fluiten; een dode lente; een Silent Spring. Figuur 1 Rachel Carson ( ; bron: wikipedia). Rachel Carson is niet de enige natuurwetenschapper die een belangrijke rol heeft gespeeld bij het op de kaart zetten van milieuproblemen. Andere voorbeelden zijn Sven Odén (zure regen), Paul Crutzen (gat in de ozonlaag) en Guy Stewart Callendar (klimaatverandering). Al deze wetenschappers gebruikten natuurwetenschappelijke kennis en inzichten om een milieuprobleem op de maatschappelijke agenda te plaatsen. En die kennis werd tot voor kort relatief kritiekloos door de samenleving geaccepteerd. De waarheid over het milieu

12 10 Natuurwetenschappers uitgedaagd Maar de laatste 2 decennia is er een kentering zichtbaar. De vaak onheilspellende beweringen van natuurwetenschappers over het milieu worden steeds vaker in twijfel getrokken. Een goed voorbeeld is het boek The Skeptical Environmentalist (2001) van de Deense politicoloog en econoom Bjørn Lomberg. In zijn boek zet Lomborg vraagtekens bij een groot aantal claims van de milieubeweging; claims die vaak met natuurwetenschappelijke gegevens zijn onderbouwd. Daarbij gaat het overigens niet alleen om die feitelijke gegevens, maar ook of misschien wel vooral over de maatschappelijke consequenties die hieraan worden verbonden zoals het verbod op het gebruik van DDT. Opvallend is dat Lomborg zelf ook natuurwetenschappelijke gegevens gebruikt om zijn betoog te onderbouwen. Zo stelt hij bijvoorbeeld: Our intake of coffee is about 50 times more carcinogenic than our intake of DDT before it was banned...the cancer risk for DDT is about per cent (Lomborg, 2001, p. 235). De gang van zaken rond de publicatie van The Skeptical Environmentalist maakt duidelijk dat het boek tot grote spanningen in de wetenschappelijke wereld leidt. Op de Engelse Wikipedia staat de gang van zaken mooi beschreven (http://en.wikipedia.org/wiki/the_skeptical_ Environmentalist). Nadat het boek is gepubliceerd, dienen verschillende milieuwetenschappers een klacht in bij de Deense Commissie voor Wetenschappelijke Integriteit (DCWI). Zij beschuldigen Lomborg van wetenschappelijke oneerlijkheid ; het boek zou misleidende gegevens en gebrekkige conclusies bevatten. De commissie is verdeeld, maar verklaart de klachten uiteindelijk gegrond. Sympathisanten van Lomborg zijn verontwaardigd. Er komt een pro-lomborg petitie waarin de onderzoeksmethoden van de DCWI worden bekritiseerd. De petitie wordt door 308 wetenschappers ondertekend; voornamelijk wetenschappers met een sociaalwetenschappelijke achtergrond (http://www.math. ku.dk/~dlando/indsamling.htm). Tegenstanders van Lomborg organiseren een tegenpetitie ter ondersteuning van het DCWI standpunt. Deze petitie wordt door 640 wetenschappers ondertekend; voornamelijk wetenschappers met een natuurwetenschappelijke en medische achtergrond. Uiteindelijk dient Lomborg een klacht over de DCWI in bij het Deense Ministerie voor Wetenschap, Technologie en Innovatie. Het ministerie oordeelt dat de DCWI een aantal procedurefouten heeft gemaakt, verklaart het oorspronkelijk oordeel ongegrond en verzoekt de DCWI met een nieuw oordeel te komen. De DCWI weigert, met als argument dat nieuw onderzoek naar alle waarschijnlijkheid tot hetzelfde oordeel zal leiden. Open Universiteit

13 11 Het voorbeeld van Lomborg is zeker niet het enige. Don Easterbrook (2011) gebruikt bijvoorbeeld natuurwetenschappelijke argumenten om zijn stelling te onderbouwen dat klimaatverandering voornamelijk wordt veroorzaakt door natuurlijke processen. Ook de vermeende schadelijke effecten van fijn stof worden door sommige onderzoekers bestreden (Enstrom, 2005). De waarheid over het milieu

14 12 Hoeders van de waarheid? De eerste vraag die bovenkomt bij de controverse tussen zogenaamde milieuadepten en milieuskeptici luidt: Wat is waar?. Ik ben bang dat ik degenen die van mij verwachten dat ik een puntsgewijze uiteenzetting van de feitelijkheden en onjuistheden in de beweringen van milieuadepten en milieuskeptici ga geven, teleur ga stellen: dat ga ik niet doen. Wat mij intrigeert is de vraag hoe de rol van de natuurwetenschapper binnen het milieudebat opeens zo is veranderd. Wat is er gebeurd met de rol van natuurwetenschappers als hoeders van de waarheid? Kunnen we dat verklaren? En wat kunnen we van die verklaring leren? Open Universiteit

15 13 Traditionele natuurwetenschappen versus milieu-natuurwetenschappen Om deze vraag te beantwoorden neem ik U mee terug naar mijn middelbareschooltijd. Eén van de vakken die mij daar bijzonder intrigeerde was de natuurkunde; volgens sommigen de enige echte natuurwetenschap. We kennen waarschijnlijk allemaal Isaac Newton ( ; figuur 2) als grondlegger van de klassieke mechanica en van de drie wetten van Newton. Eén van de experimenten uit die tijd die mij is bijgebleven is het lanceren van een knikker via een knikkerbaan. We moesten voorspellen op welk punt de knikker de grond zou raken. En dat is relatief simpel. Als je namelijk weet op welke hoogte de knikker wordt gelanceerd, kun je met de tweede wet van Newton berekenen op welk moment de kogel de grond zal raken. Als je verder weet met welke snelheid de knikker wordt gelanceerd, dan kun je dit tijdstip invullen in de eerste wet van Newton en uitrekenen hoe ver de knikker komt. Zo kun je vrijwel exact voorspellen waar de knikker terechtkomt. Figuur 2 Isaac Newton ( ; bron: wikipedia). Waarom vertel ik dit? Omdat ik denk dat het beeld dat de meeste mensen van de natuurwetenschappen hebben is gebaseerd op de wetten van Newton en zijn exacte voorspellingen. Er wordt niet voor niets gesproken van exacte wetenschappen. Maar als we over milieuproblemen praten, dan hebben we het niet over knikkers en knikkerbanen. Dan hebben we het over complexe systemen; over interacties tussen soorten, over stofstromen in het abiotisch milieu, en over feedback loops. Neem bijvoorbeeld het probleem van klimaatverandering op aarde. Een dergelijk complex systeem kunnen we niet modelleren met een simpele formule van Newton. We moeten eerst alle relevante relaties identificeren en die vervolgens in formules proberen te vangen. Dat brengt onvermijdelijk onzekerheden met zich mee. De waarheid over het milieu

16 14 De milieu-natuurwetenschappen zijn dus anders dan de traditionele natuurwetenschappen. Tabel 1 geeft een overzicht van de belangrijkste verschillen. Waar de traditionele natuurwetenschapper een eigen onderzoeksvraag kan bedenken, wordt de milieu-natuurwetenschapper geconfronteerd met een vraag vanuit de samenleving, bijvoorbeeld Wat is de maximale dagelijkse inname aan dioxine die nog veilig is?. Die vraag staat vast en de milieu-natuurwetenschapper kan er niet omheen. Ook al is niet alles bekend, de vraag moet zo goed mogelijk worden beantwoord. Tabel 1 Overzicht van de belangrijkste verschillen tussen de traditionele natuurwetenschappen en de milieu-natuurwetenschappen Traditionele natuurwetenschappen Milieu-natuurwetenschappen Beantwoord eigen vragen Simpel systeem Accent op analyse Zeker Beantwoord vragen van de samenleving Complex systeem Accent op integratie Onzeker Omdat een traditioneel natuurwetenschapper vrij is om een eigen vraagstelling te bedenken wordt het onderzoek vaak beperkt tot een relatief simpel systeem. Primair doel is begripsvorming over dat systeem en dat gebeurt door analyse: het ontleden van het systeem in afzonderlijke elementen. Dit leidt vaak tot resultaten die een grote mate van betrouwbaarheid en een kleine onzekerheid bezitten. De milieu-natuurwetenschapper wordt geconfronteerd met een complex systeem. Primair doel is het beschrijven van dat systeem. Analyse speelt daarbij een belangrijke rol, maar het accent ligt op de integratie van (natuur)wetenschappelijke kennis om daarmee het gedrag van het systeem te beschrijven en voorspellen. Omdat kennis over veel processen fragmentarisch is of zelfs geheel ontbreekt zijn die voorspellingen inherent onzeker. Als we de vergelijking tussen de traditionele natuurwetenschappen en de milieu-natuurwetenschappen projecteren op de recente controverses rond milieu-natuurwetenschappelijke vraagstukken dan doemt er een verklaringsmodel op. Als we namelijk uitgaan van het beeld van de traditionele natuurwetenschappen, en dat was het overheersende wetenschapsbeeld in de vorige eeuw, dan verwachten we eenduidige antwoorden op milieuvraagstukken. Maar uit de vorige paragraaf blijkt dat milieu-natuurwetenschappers helemaal geen hoeders van de waarheid zijn. Het zijn makelaars in onzekerheid. De Open Universiteit

17 15 wetenschappelijke controverses over de schadelijke effecten van DDT en fijn stof, of over de oorzaken van klimaatverandering, die horen nu eenmaal bij de milieu-natuurwetenschappen. Wat dat betreft kan ik de inzichten die Bjørn Lomberg in zijn boek The Skeptical Environmentalist aandraagt alleen maar toejuichen. Maar wat er niet bij hoort, is de suggestie dat men de waarheid in pacht heeft; een suggestie die wordt gewekt als men oneliners bezigt zoals get the facts straight (http:// Dergelijke claims gaan uit van een verkeerd verwachtingspatroon en leiden tot polarisatie van het milieudebat. Het wordt tijd dat de samenleving (burgers, politici, beleidsmakers, industrie, milieuorganisaties en wetenschappers) beter leert omgaan met de onzekerheid die milieuvraagstukken nu eenmaal kenmerkt. Het is mijn overtuiging dat het milieudebat in Nederland, en de rest van de wereld, aan kwaliteit zal winnen als we hierin onzekerheid expliciet benoemen en een duidelijke rol geven. De waarheid over het milieu

18 16 Onzekerheid doet ertoe! Tijdens mijn colleges over humane risicobeoordeling van gevaarlijke stoffen leg ik studenten uit hoe de norm voor dioxines tot stand is gekomen. Het voorbeeld dat hieronder volgt is een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid en dient uitsluitend illustratieve doeleinden. De norm voor de maximale dagelijkse inname van dioxines is gebaseerd op onderzoek bij proefdieren, in dit geval muizen, omdat bewuste blootstelling van mensen uit ethische gronden niet is toegestaan. Tijdens een experiment waarbij 100 muizen levenslang via het voedsel zijn blootgesteld aan 0,1 microgram 2,3,7,8 tetrachloordibenzo-p-dioxine (2,3,7,8-TCDD) per kilogram lichaamsgewicht per dag krijgen 48 muizen kanker. De vraag is nu: wat is de dagelijkse dosis 2,3,7,8-TCDD voor mensen die overeenkomt met een kankerrisico van 1 op de per jaar? Het antwoord kan als volgt worden berekend: 1 0,1 µg/kglg/dag komt overeen met een levenslang kankerrisico van 48% bij muizen Aanname: We nemen aan dat muizen en mensen even gevoelig zijn Aanname: We nemen aan dat een bepaald levenslang kankerrisico bij muizen correspondeert met eenzelfde levenslang risico bij mensen (ondanks het verschil in levensverwachting) 2 0,1 µg/kglg/dag komt overeen met een levenslang kankerrisico van 48% bij mensen Aanname: Een mens wordt 70 jaar Aanname: Er is sprake van een lineaire relatie tussen blootstellingsduur en effect. 3 Een levenslang kankerrisico van 48% komt overeen met een risico van 48/70 = 0,69% per jaar Aanname: er is sprake van een lineaire relatie tussen dosis en effect (dit is een conservatieve aanname omdat er aanwijzingen zijn dat deze relatie in werkelijkheid sublineair is) Open Universiteit

19 17 4 Om van een jaarlijks risico van 0,69% naar een jaarlijks risico van 1 op de miljoen te komen moeten we door delen. Dus moet de dosis ook door worden gedeeld om tot een corresponderende dosis te komen: 0,1 µg/kglg/dag/6.900 = 1, µg/kglg/dag. 5 Als we uitgaan van een persoon van 60 kg, dan bedraagt de vrijwel veilige dosis: 60 1, µg/kglg/dag = 0, µg/dag = 875 pg/dag = ±1 ng/dag Nadat ik deze vrijwel veilige dosis heb voorgerekend vertel ik de studenten dat ik afgelopen week naar het laboratorium ben gegaan, daar een hoeveelheid 2,3,7,8-TCDD heb afgewogen, dit heb opgelost in vet en van deze vetoplossing heb ik een paar druppels in een beker melk laten vallen zodat deze beker precies 1 ng 2,3,7,8-TCDD bevat. Vervolgens tover ik een drinkbeker met melk tevoorschijn en vraag ik aan de studenten wie deze beker wil leegdrinken. De reacties zijn verdeeld. Er zijn studenten die geen enkel probleem hebben met het leegdrinken van de beker, maar er zijn ook studenten die weigeren. Gevraagd naar hun motivatie geeft deze laatste groep uiteenlopende motieven: Ik lust geen melk Ik ben geen muis Ik geloof de onderliggende aannamen niet Misschien heb je per ongeluk wel een afweegfout gemaakt en zit er veel meer dioxine in de melk Met dit experiment probeer ik studenten twee belangrijke boodschappen mee te geven: deze berekeningen (en de context van het experiment) bevatten talrijke onzekerheden; die onzekerheden en de bijbehorende risicopercepties spelen een belangrijke rol bij het nemen van beslissingen. De waarheid over het milieu

20 18 Onzekerheden kwantificeren Als onzekerheid beslissingen beïnvloedt, dan is het belangrijk om die onzekerheid zo goed mogelijk zichtbaar te maken. En dat is wat ik vrijwel mijn gehele wetenschappelijke carrière al probeer te doen, en ook hoop te blijven mogen doen. Eén van de technieken die ik veel toepas is Monte Carlo simulatie, bijvoorbeeld bij de modellering van de blootstelling van mensen aan gevaarlijke stoffen. Aan de hand van een voorbeeld licht ik dit toe. Het voorbeeld heeft betrekking op blootstelling aan dioxine via melk. Stel de concentratie 2,3,7,8-TCDD in melk bedraagt 2 ng/l. De hoeveelheid melk die een persoon per dag drinkt bedraagt 0,5 L/dag. De dagelijkse inname van dioxine bedraagt dan 2 ng/l 0,5 L/dag = 1 ng/dag. Dat komt precies overeen met de norm die we hierboven hebben berekend. In werkelijkheid zal echter niet iedereen 0,5 liter melk per dag drinken. De een wat meer en de ander wat minder. Verder is dioxine in melk niet eenvoudig te meten, waardoor we niet zeker weten of de melk precies 2 ng/l 2,3,7,8-TCDD bedraagt; het kan ook iets meer of minder zijn. Kortom: we zijn onzeker. Maar hoe kunnen we daarmee rekening houden in de blootstellingsmodellering? Dat kan met behulp van Monte Carlo simulatie (zie bijvoorbeeld Ragas en Huijbregts, 1998). Daarbij vervangen we de vaste getallen voor de melkinname (0,5 L/dag) en dioxineconcentratie (2 ng/l) door kansdichtheidsverdelingen (figuur 3). Vervolgens laten we de computer steeds een getal uit beide kansverdelingen trekken en berekenen we de totale dioxine-inname. Als we dat keer herhalen dan krijgen we dus voorspelde blootstellingen. Die getallen rangschikken we op grootte en dan maken we een cumulatieve frequentieverdeling. Hieruit kunnen we afleiden hoeveel voorspellingen de norm overschrijden. In dit geval (figuur 3) is dat ongeveer 36%. Met Monte Carlo simulatie is het dus mogelijk om de invloed van onzekerheid in je invoergegevens (melkinname en dioxineconcentratie) door te vertalen naar onzekerheid in de voorspelde blootstelling. C dioxine I melk = inname per dag 2 ng/l 0,5 L/dag = 1 ng per dag Dioxine in melk Melkinname = Dioxine inname Figuur 3 Berekening van de dioxine-inname uit melk met behulp van Monte Carlo simulatie. Open Universiteit

21 19 Het bovengeschetste resultaat is mooi, maar er kleeft ook een nadeel aan. Dat illustreer ik aan de hand van de volgende vraag: Wat stelt die 36% normoverschrijding nu precies voor? Betekent dit dat 36 op de 100 mensen de norm overschrijdt, of betekent dit dat er 36% kans is dat de hele populatie de norm overschrijdt?. Om die vraag te beantwoorden moeten we naar de bron van variatie in de invoergegevens kijken. In het geval van melkinname is dat duidelijk: die varieert tussen mensen. Als alle variatie in de uitkomst zou voortkomen uit variatie tussen mensen dan betekent dit dat 36% van de mensen de norm overschrijdt. De variatie in de uitkomst wordt echter niet alleen door de melkinname veroorzaakt. De concentratie dioxine in melk varieert ook. Omwille van eenvoud, nemen we in dit voorbeeld aan dat melk altijd dezelfde concentratie dioxine bevat. Hoeveel dioxine melk bevat, weten we echter niet precies omdat onze meetmethoden onvoldoende nauwkeurig zijn. Dit type variatie noem ik echte onzekerheid : de melk bevat één vaste concentratie dioxine maar omdat onze meetmethoden imperfect zijn kennen we deze exacte waarde niet. Als alle variatie in de uitkomst zou voortkomen uit echte onzekerheid dan betekent dit dat er 36% kans is dat de hele populatie de norm overschrijdt. Idealiter zouden we de invloed van variabiliteit tussen mensen en echte onzekerheid willen scheiden omdat beide fenomenen verschillende implicaties hebben. Echte onzekerheid kunnen we reduceren, bijvoorbeeld door betere meetmethoden te ontwikkelen. Variabiliteit tussen mensen kunnen we niet reduceren, maar wel beschrijven en onderzoeken, bijvoorbeeld om bepaalde risicogroepen te identificeren. Het scheiden van echte onzekerheid en variabiliteit tussen mensen kan met behulp van geneste Monte Carlo simulatie (zie bijvoorbeeld Ragas et al., 2009). Daarbij wordt eerst een trekking gedaan uit de kansdichtheidsverdelingen die echte onzekerheid weerspiegelen; in dit geval is dat de dioxineconcentratie in melk. Dat getal zetten we vast en vervolgens gaan we een gewone Monte Carlo simulatie uitvoeren voor de parameters die variëren tussen mensen; in dit geval is dat de melkinname. Dat resulteert uiteindelijk in een cumulatieve frequentieverdeling die de blootstelling van één hypothetische groep mensen voorstelt. Dit experiment kun je herhalen waardoor je het blootstellingsprofiel van een tweede hypothetische groep mensen krijgt. Zo construeren we bijvoorbeeld 1000 hypothetische blootstellingsprofielen. Die hypothetische blootstellingsprofielen kunnen we op grootte rangschikken (van lage naar hoge blootstelling). Figuur 4 laat het resultaat zien waarbij om presentatie-technische redenen slechts drie profielen worden weergegeven: het meest waarschijnlijke blootstellingsprofiel (50% van de profielen ligt links van deze lijn en 50% ligt rechts van deze lijn), de De waarheid over het milieu

22 20 5 de percentiel (5% van de profielen ligt links van deze lijn en 95% ligt rechts van deze lijn) en de 95 ste percentiel (95% van de profielen ligt links van deze lijn en 5% ligt rechts van deze lijn). Door nu in figuur 4 op de horizontale as vanaf de waarde van de norm (1 ng/dag) een verticale lijn naar boven te trekken wordt duidelijk dat er een kans van 90% (= 95%- 5%) is dat 22-50% van de mensen in de populatie de norm voor dioxine overschrijdt. Figuur 4 Resultaat van een geneste Monte Carlo simulatie. De zwarte lijn is het mediane blootstellingsprofiel, de groene lijn de 5 de percentiel (5p) en de rode lijn de 95 ste percentiel (95p). Er is een kans van 90% (= 95-5%) dat 22 50% van de populatie de norm van 1 ng/dag overschrijdt. Open Universiteit

23 21 Unknown unknowns Uit het voorgaande voorbeeld blijkt dat we relatief goed in staat zijn om onzekerheden in modelvoorspellingen te kwantificeren als deze voortkomen uit onzekerheden in invoergegevens. Maar hebben we dan ook alle onzekerheden te pakken? Voor het antwoord op die vraag citeer ik de voormalige minister van defensie van de Verenigde Staten, Donald Rumsfeld (12 februari 2002): There are known knowns; there are things we know we know. We also know there are known unknowns; that is to say, we know there are some things we do not know. But there are also unknown unknowns the ones we don t know we don t know Rumsfeld gebruikte deze woorden in een nieuwsbriefing over het vermeend bezit van massavernietigingswapens door Irak. Ongeveer een jaar later viel de Verenigde Staten Irak binnen. Massavernietigingswapens werden niet aangetroffen. Hoe bizar en misplaatst de woorden van Rumsfeld binnen hun context ook mogen zijn, de woorden zijn zeer bruikbaar om te illustreren dat er verschillende vormen van onzekerheid zijn. De known knowns worden gevormd door kennis die tot nauwkeurige voorspellingen leidt, zoals de wetten van Newton. De known unknowns worden gevormd door kennis die een bekende mate van onzekerheid bevat zoals de variatie in melkinname of de onzekerheid over de dioxineconcentratie in melk (zie vorige paragraaf). En de unkown unknowns worden gevormd door de kennis die we eigenlijk nodig hebben, maar die we niet bezitten en waarvan we ook niet weten dat we deze kennis niet bezitten. In het Nederlands wordt dit ook wel onwetendheid genoemd. Onwetendheid is een lastig fenomeen voor milieu-natuurwetenschappers die proberen om kennis uit verschillende bronnen te integreren teneinde milieuproblemen te beschrijven en op te lossen. Want hoe kom je te weten dat je iets niet weet? Een voor de hand liggend antwoord is: achteraf. Als je belangrijke zaken over het hoofd ziet dan kom je daar op den duur vanzelf achter. En dat wil ik met twee voorbeelden illustreren. De waarheid over het milieu

24 22 Voorbeeld 1: Diclofenac Diclofenac is een onstekingsremmer en pijnstiller die sinds eind jaren 70 van de vorige eeuw voor humaan gebruik op de markt is. Sinds het begin van de jaren negentig is de stof ook voor veterinair gebruik vrij verkrijgbaar, onder andere in India en Pakistan. Vanaf die periode wordt in deze landen een dramatische afname in de gierpopulaties geconstateerd, met populatiereducties van meer dan 95% (Prakash, 1999; Pain et al., 2003). In 2004 wordt ontdekt dat diclofenac de boosdoener is (Oaks et al., 2004). Al langer was bekend dat diclofenac schadelijke effecten in de nieren kan veroorzaken, maar vogels blijken extreem gevoelig. De gieren worden aan diclofenac blootgesteld doordat ze karkassen van dood vee eten die behandeld zijn met diclofenac. In 2006 is het veterinair gebruik van diclofenac in India en Pakistan verboden. Er zijn inmiddels aanwijzingen dat de gierpopulaties zich weer langzaam herstellen (Jamshed et al., 2012). In risicobeoordelingen van diclofenac is nooit rekening gehouden met de mogelijke blootstelling van roofvogels via karkassen van behandeld vee. Voorbeeld 2: Neonicotinoïden Neonicotinoïden zijn bestrijdingsmiddelen die aangrijpen op het neurologisch systeem van insecten. De stoffen zijn qua structuur verwant aan nicotine. Imidacloprid, wereldwijd momenteel het meest gebruikte insecticide, is bijvoorbeeld een neonicotinoïde. Een aantal natuurwetenschappelijke onderzoeken wijst op een mogelijke relatie tussen de toepassing van neonicotinoïden en de wereldwijde afname van bijenpopulaties. De relatie is lastig vast te stellen omdat bijenpopulaties in de tijd sterk kunnen variëren en talrijke andere factoren de gezondheid van bijen nadelig kunnen beïnvloeden zoals de varaomijt en de hygiënische omstandigheden van de imker (Maxim en Van der Sluijs, 2010). Niettemin waren de beschikbare wetenschappelijke aanwijzingen voor Frankrijk aanleiding om al in 2004 beperkingen op te leggen aan het gebruik van bepaalde neonicotinoïden, met name als maïscoating (Maxim en Van der Sluijs, 2012). In Nederland voerde het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) op verzoek van de Tweede Kamer in 2011 een herbeoordeling uit van neonicotinoïde houdende bestrijdingsmiddelen (Van Gelder et al., 2011). Bij de herbeoordeling werd de meest recente openbare literatuur betrokken. De algemene conclusie die hieruit werd getrokken was dat op basis van de bekende openbare literatuur niet kan worden geconcludeerd dat neonicotinoïden aantoonbaar significant bijdragen Open Universiteit

25 23 aan de achteruitgang van de bijenstand. Maar daarmee was de kous niet af. Recentelijk verschenen nieuwe wetenschappelijke publicaties die een relatie suggereren tussen neonicotinoïden en schadelijke effecten bij bijen (Tapparo et al., 2012), onder andere in het toonaangevende tijdschrift Science (Henry et al., 2012; Whitehorn et al., 2012). De Europese Commissie vroeg de European Food Safety Authority (EFSA) een (her) beoordeling van neonicotinoïden uit te voeren. De EFSA kwam tot de conclusie dat bepaalde (toegelaten) toepassingsvormen mogelijk tot schadelijke effecten op bijen kunnen leiden (EFSA, 2013). Inmiddels heeft de Europese Commissie het gebruik van neonicotinoïden aan banden gelegd (EC, 2013). Beide voorbeelden illustreren hoe onwetendheid tot verkeerde beslissingen kan leiden. In het geval van neonicotinoïden staat overigens nog niet vast dat de oorspronkelijke beslissing tot toelating verkeerd was omdat de schadelijke effecten nog niet onomstotelijk zijn bewezen. U kunt nog meer interessante voorbeelden van onwetendheid rond milieuvraagstukken vinden in het rapport Late lessons from early warnings van het European Environment Agency (EEA, 2013). De waarheid over het milieu

26 24 Beslissen in onwetendheid Uit de voorbeelden in de vorige paragraaf blijkt dat onwetendheid soms vervelende gevolgen kan hebben. Het kan immers tot beslissingen leiden die achteraf fout blijken. Dit roept de vraag op of we de mate van onwetendheid vooraf kunnen bepalen. Maar zelfs al zouden we de mate van onwetendheid kunnen bepalen, is dit dan zinvol? Maakt het voor een beslissing iets uit of we heel veel weten of heel weinig weten? Het antwoord op deze vraag geef ik aan de hand van een voorbeeld: de Ellsberg paradox (Ellsberg, 1961). Daniel Ellsberg is bij het grote publiek bekend als degene die in 1971 de Pentagon Papers naar de pers lekte. Hierin stond dat de regering van de VS al lang wist dat de oorlog in Vietnam niet te winnen was. Minder bekend is dat Ellsberg ook een begenadigd besliskundige was. Hij bedacht een besliskundig experiment dat in al zijn eenvoud geniaal mag worden genoemd. Hieronder beschrijf ik een uitgeklede versie van dit experiment. Tijdens het experiment krijgen de proefpersonen de opdracht om een weddenschap aan te gaan. Ze moeten daarbij kiezen tussen twee weddenschappen. De eerste weddenschap bestaat uit een vaas met 20 knikkers: 10 rode en 10 blauwe. De tweede weddenschap bestaat ook uit een vaas met rode en blauwe knikkers; er wordt vooraf echter niet verteld hoeveel rode en hoeveel blauwe knikkers in de tweede vaas zitten. Voor beide weddenschappen geldt: als er een rode knikker wordt getrokken dan krijgt de proefpersoon een beloning, zeg 1000 Euro. De gangbare kanstheorie stelt dat vaas 1 alleen de voorkeur verdient boven vaas 2 als de kans op succes bij vaas 1 groter is dan bij vaas 2. Omdat de kans op succes bij vaas 2 door een gebrek aan informatie niet kan worden bepaald zou vaas 1 dus niet de voorkeur moeten krijgen boven vaas 2. Het omgekeerde geldt ook, dus je zou verwachten dat evenveel proefpersonen vaas 1 als vaas 2 kiezen. Dit blijkt in de praktijk echter niet het geval: proefpersonen hebben een duidelijke voorkeur voor vaas 1. Dit duidt er op dat mensen onwetendheid liever mijden. De conclusie luidt dan ook dat onwetendheid invloed heeft op het beslisgedrag van mensen. Meer recent onderzoek laat zien dat beslissingen onder onwetendheid niet goed worden voorspeld met conventionele kosten/baten-modellen en dat mensen bij dergelijke beslissingen argumenten hanteren die variëren als functie van de beschikbare informatie (Hogarth en Kunreuther, 1995). Open Universiteit

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Publisher: University of Groningen Groningen The Netherlands Printed by:

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou

Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou Dick Houtman, Bram Steijn en John van Male redactie Shaker Publishing BV Maastricht Copyright

Nadere informatie

Luchtkwaliteit en kanker: Wat vertellen we de burger?

Luchtkwaliteit en kanker: Wat vertellen we de burger? Luchtkwaliteit en kanker: Wat vertellen we de burger? Ad Ragas Afdeling Milieukunde, Radboud Universiteit Nijmegen Stoffen & Kanker Benzeen Asbest PAK s 1 Hoe worden burgers geïnformeerd? De overheid reguleert

Nadere informatie

Taal en Taalwetenschap

Taal en Taalwetenschap Taal en Taalwetenschap Antwoorden bij de opdrachten René Appel, Anne Baker, Kees Hengeveld, Folkert Kuiken en Pieter Muysken (redactie) Blackwell Publishers 2002 by Blackwell Publishers Ltd a Blackwell

Nadere informatie

Onzekerheid en variabiliteit bij het beoordelen van chemische blootstelling op de werkplek

Onzekerheid en variabiliteit bij het beoordelen van chemische blootstelling op de werkplek Onzekerheid en variabiliteit bij het beoordelen van chemische blootstelling op de werkplek Uncertainty and variability in chemical exposure assessment for the workplace 25e NVvA Symposium, april 2016 Daan

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

7 Stellingen ter Bevordering van de Bijengezondheid

7 Stellingen ter Bevordering van de Bijengezondheid 7 Stellingen ter Bevordering van de Bijengezondheid Dr. Ir. H.A. (Henk) Tennekes 'Bij elkaar: naar een Actieprogramma Bijengezondheid' New Babylon Meeting Center, Den Haag 8 juli 2013 1 7 Stellingen ter

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias Hoi! Mijn vader is de baas van een dierenasiel. Daarom ben ik heel vaak tussen de

Nadere informatie

www.affirmatie.nl Oorspronkelijke titel: I Think, I am! Copyright 2008 by Louise L. Hay Original English language publication in 2008 by Hay House Inc. Ontwerp en redactionele assistentie: Jenny Richards

Nadere informatie

Zevende, herziene druk, derde oplage Illustraties Richard Flohr. C.E. Zegwaart-Braam

Zevende, herziene druk, derde oplage Illustraties Richard Flohr. C.E. Zegwaart-Braam verzorging/biologie 1 Zevende, herziene druk, derde oplage 2010 Illustraties Richard Flohr C.E. Zegwaart-Braam ISBN 978-90-76612-84-3 Spondi, Didam, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Je ouders kunnen perfecte last minute studie oriëntatiecoaches zijn, maar weten ze eigenlijk wel wat je dromen en ambities zijn? En omgekeerd: weet jij hoe jouw

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst.

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst. Nederlands Leesvaardigheid Leesstrategieën Oriënterend lezen Globaal lezen Intensief lezen Zoekend lezen Kritisch lezen Studerend lezen Om het onderwerp vast te stellen en te bepalen of de tekst bruikbaar

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma.

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. University of Groningen Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. Verbakel, N. J. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

leven! Dr. Wayne W. Dyer met Kristina Tracy palaysia 10 geheimen voor kampioenen

leven! Dr. Wayne W. Dyer met Kristina Tracy palaysia 10 geheimen voor kampioenen Oorspronkelijke titel: UNSTOPPABLE ME Copyright 2006 by Wayne W. Dyer Illustraties Stacy Heller Budnick Ontwerp: Jenny Richards Foto van Wayne: Greg Bertolini Original English language publication in 2006

Nadere informatie

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v. Titel: Basisvaardigheden

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

Routeboek Onderleggers voor de ISK

Routeboek Onderleggers voor de ISK Routeboek Onderleggers voor de ISK ISK Utrecht Boom, Amsterdam Deze uitgave is gemaakt in opdracht van ISK Utrecht. Tweede herziene uitgave 2014 2011 ISK Utrecht Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Voorzorg is niet onredelijk. WF Passchier Gezondheidsraad en Universiteit Maastricht

Voorzorg is niet onredelijk. WF Passchier Gezondheidsraad en Universiteit Maastricht Voorzorg is niet onredelijk WF Passchier Gezondheidsraad en Universiteit Maastricht Kindermobieltjes en voorzorg Child warning over mobile phones Parents should ensure their children use mobile phones

Nadere informatie

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A:

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: RESEARCH & DESIGN klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: Verwondering: het begin van wetenschap keuzeonderzoeken locatie Mariënburg, Leeuwarden Research & Design Project: Verwondering: het begin

Nadere informatie

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht 2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht Aanleiding De Commissie Wetenschappelijke Integriteit UM heeft op (..) 2014 een door (..) (klager) ingediende klacht ontvangen.

Nadere informatie

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving André van der Zande, DG RIVM Inhoud 1. Sociaal robuuste kennis 2. Triple Helix en policy window van Kingdon 3. Casus Volksgezondheid Toekomst Verkenning

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp.

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp. In deze les Het experiment Bart de Boer Hoe doe je een experiment? Hoe bereid je het voor? De probleemstelling Literatuuronderzoek Bedenken/kiezen experimentele opstelling Bedenken/kiezen analysevorm Hoe

Nadere informatie

Spreken en gesprekken voor 1F

Spreken en gesprekken voor 1F NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 2 van 5 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

The diversity puzzle Mäs, Michael

The diversity puzzle Mäs, Michael The diversity puzzle Mäs, Michael IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version

Nadere informatie

Taxanomie van Bloom en de kunst van het vragen stellen. Anouk Mulder verschil in talent

Taxanomie van Bloom en de kunst van het vragen stellen. Anouk Mulder verschil in talent Onthouden Kunnen ophalen van specifieke informatie, variërend van feiten tot complete theorieën Opslaan en ophalen van informatie (herkennen) Kennis van data, gebeurtenissen, plaatsen Kennis van belangrijkste

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Onderzoek naar blootstelling aan bestrijdingsmiddelen van mensen die in de buurt van landbouwgrond wonen

Onderzoek naar blootstelling aan bestrijdingsmiddelen van mensen die in de buurt van landbouwgrond wonen Onderzoek naar blootstelling aan bestrijdingsmiddelen van mensen die in de buurt van landbouwgrond wonen Versiedatum: 01 12 2015 Blootstelling aan bestrijdingsmiddelen van omwonenden Omwonenden hebben

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Geert Savelsbergh Hoogleraar op Desmond Tutu leerstoel Jeugd, Sport en Verzoening Vrije Universiteit Amsterdam

Geert Savelsbergh Hoogleraar op Desmond Tutu leerstoel Jeugd, Sport en Verzoening Vrije Universiteit Amsterdam Geert Savelsbergh Hoogleraar op Desmond Tutu leerstoel Jeugd, Sport en Verzoening Vrije Universiteit Amsterdam Bijna iedereen kent die verwarrende tekening van de twee even lange lijnen. Bij de een zijn

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Wordt de klimaatwetenschap goed weergegeven in de media? Dr Bart Verheggen Amsterdam University College Klimaat Onderzoek & Communicatie

Wordt de klimaatwetenschap goed weergegeven in de media? Dr Bart Verheggen Amsterdam University College Klimaat Onderzoek & Communicatie Wordt de klimaatwetenschap goed weergegeven in de media? Dr Bart Verheggen Amsterdam University College Klimaat Onderzoek & Communicatie http://klimaatverandering.wordpress.com/ @KlimaatVeranda http://ourchangingclimate.wordpress.com/

Nadere informatie

Kritisch denken over complexe politieke problemen. Margarita Jeliazkova Instituut ELAN, Universiteit Twente, Enschede

Kritisch denken over complexe politieke problemen. Margarita Jeliazkova Instituut ELAN, Universiteit Twente, Enschede Kritisch denken over complexe politieke problemen Margarita Jeliazkova Instituut ELAN, Universiteit Twente, Enschede Agenda Wat is kritisch denken en wat is het niet? Wat zijn complexe maatschappelijke

Nadere informatie

The Measurement of Drivers Mental Workload. Dick de Waard

The Measurement of Drivers Mental Workload. Dick de Waard The Measurement of Drivers Mental Workload Dick de Waard 1996, Dick de Waard, Glimmen (Haren) All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Corrie ten Boom Het beste deel komt nog Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Het beste deel komt nog Copyright 2013 Corrie ten Boom Fonds Original Copyright 1977 by Corrie ten Boom

Nadere informatie

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES MODULE #6 DREAMBOARD PROCES Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je

Nadere informatie

Wicked problems en nieuwe kennispraktijken. Dr. T. Metze DVdDT VB 2016

Wicked problems en nieuwe kennispraktijken. Dr. T. Metze DVdDT VB 2016 Wicked problems en nieuwe kennispraktijken Dr. T. Metze DVdDT VB 2016 Tijdschrift Bestuurskunde Metze en Turnhout, 2014 Duiveman, Grin, Hafkamp en Metze, 2015 Wicked Problems en Nieuwe Kennispraktijken

Nadere informatie

Lodewijk het lieve beestje

Lodewijk het lieve beestje Lodewijk het lieve beestje Uitgeverij, training en diensten Colofon Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Redactie: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Vormgeving: Force digitale producties Illustraties:

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Welke voorkeur heb jij?

Welke voorkeur heb jij? Pedagogische vaardigheden: Welke voorkeur heb jij? Als pedagogisch medewerker maak je in de omgang met de kinderen in jouw groep gebruik van verschillende pedagogische vaardigheden. Wat zijn jouw voorkeursvaardigheden

Nadere informatie

Rijke Lessen. zetten je aan het denken. Handleiding(etje) Minka Dumont 26 november 2009 SLO - Landelijke Plusklasnetwerkdag

Rijke Lessen. zetten je aan het denken. Handleiding(etje) Minka Dumont 26 november 2009 SLO - Landelijke Plusklasnetwerkdag Rijke Lessen zetten je aan het denken Minka Dumont 2009 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com Handleiding(etje) Minka Dumont 26 november 2009 SLO - Landelijke Plusklasnetwerkdag Onthouden Kunnen ophalen

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Informatie met betrekking tot Belgisch onderzoek naar gezondheidseffecten van HAWK radar

Informatie met betrekking tot Belgisch onderzoek naar gezondheidseffecten van HAWK radar Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Afschrift aan de Voorzitter en leden van de

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk Blommaert Blommaert & Bedrijfseconomische Analyses Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief OPGAVEN Zevende druk Bedrijfseconomische Analyses Opgaven en uitwerkingen Bedrijfseconomische Analyses

Nadere informatie

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014 LERAREN HANDBOEK 1e Editie, 2014 1. Je eerste Workshop Om te beginnen In dit Leraren Handboek vind je een paar tips en tricks die je kunnen helpen bij het voorbereiden van je workshop. Als je nog nooit

Nadere informatie

Zelfstandige Externe Stage

Zelfstandige Externe Stage IK, LEREN EN WERKEN Zelfstandige Externe Stage deel 4 van 6 Colofon Auteur: Marian van der Meijs, werkzaam bij ICBA Inhoudelijke redactie: Jacobien Ubbink Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: PPMP Prepress,

Nadere informatie

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT THE WORK During the twenty years of its existence Studio Berkhout has evolved into the number one studio specialized in still life fashion photography. All skills needed for photography and styling, including

Nadere informatie

Waarom anderen Ik krijg altijd gelijk lezen

Waarom anderen Ik krijg altijd gelijk lezen Waarom anderen Ik krijg altijd gelijk lezen Nee heb je, gelijk kun je krijgen! Maarten Santman, advocaat Iets krijgen is altijd veel bevredigender dan iets al hebben. Ik krijg dus liever gelijk dan dat

Nadere informatie

Competentie-invullingsmatrix

Competentie-invullingsmatrix Competentie-invullingsmatrix masterprf Master of Science in de wiskunde Academiejaar 2016-2017 Legende: W=didactische werkvormen E=evaluatievormen Competentie in één of meerdere wetenschappen Wetenschappelijke

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Handschriftonderzoek in het kader van terrorismebestrijding

Handschriftonderzoek in het kader van terrorismebestrijding Handschriftonderzoek in het kader van terrorismebestrijding Quick scan landenstudie Drs. Sander Flight Dr. Cees Wiebes Samenvatting Introductie Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) heeft in 2015 in

Nadere informatie

Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden

Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden Inhoud 1. Aanleiding 2. Risicoschatting 3. Resultaten 4. Conclusie Gezondheidsrisico 5. Aanbevelingen PFOA emissies Dordrecht 5 april 2016 1. Aanleiding voor

Nadere informatie

module keukencalculaties mbo koksopleiding Barend Bakkenes

module keukencalculaties mbo koksopleiding Barend Bakkenes module keukencalculaties mbo koksopleiding Barend Bakkenes colofon Uitgeverij: Auteur: Eindredactie: Foto s: Vormgeving: Drukwerk: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Barend Bakkenes Uitgeverij Edu Actief

Nadere informatie

Conflicthantering Opdracht

Conflicthantering Opdracht Conflicthantering Opdracht Lees de beschrijving van de vier stijlen van conflicthantering. 1. Welke (twee) van de genoemde stijlen beschrijft het beste jouw reacties in conflictsituaties? 2. Kun je voorbeeld

Nadere informatie

Financiële rapportage en analyse MBA

Financiële rapportage en analyse MBA Financiële rapportage en analyse MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Financiële rapportage en analyse Uitwerkingen Financiële rapportage en analyse Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina

Nadere informatie

Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1

Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1 Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1 Bijlage 1: Het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs: Stadium van het instructie model Oriëntatiefase

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies

The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies The research project described in this thesis was performed at the Department of Oral and Maxillofacial Surgery

Nadere informatie

Focus op milieu en veiligheid

Focus op milieu en veiligheid Focus op milieu en veiligheid Philips Innovation Services Philips Environment & Safety (PES) Praktische vertaling van milieu, arbo en veiligheid De eisen die de maatschappij en de overheid stellen aan

Nadere informatie

Opvoeding op school en in het gezin. Onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding en de houding van jongeren ten opzichte van sociale grenzen

Opvoeding op school en in het gezin. Onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding en de houding van jongeren ten opzichte van sociale grenzen Opvoeding op school en in het gezin. Onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding en de houding van jongeren ten opzichte van sociale grenzen Mooren, Francisca Catharina Theodora van der IMPORTANT NOTE:

Nadere informatie

Valkuilen bij Nulhypothese Toetsen inleiding tot het gastcollege van Dr. Eric-Jan Wagenmakers. Peter Grünwald HOVO

Valkuilen bij Nulhypothese Toetsen inleiding tot het gastcollege van Dr. Eric-Jan Wagenmakers. Peter Grünwald HOVO Valkuilen bij Nulhypothese Toetsen inleiding tot het gastcollege van Dr. Eric-Jan Wagenmakers Peter Grünwald HOVO 24-10 2011 Frequentistisch Toetsen Vrijwel alle wetenschappelijke onderzoeken waarover

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Media 2

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Media 2 PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Media 2 Colofon Auteur: Adviezen: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Carolien van den Kommer, Mieke van Wieringen Aveline Dijkman

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Meer voorzorg bij DNA-onderzoek M'charek, A.A.; Toom, V.H. Published in: Het Tijdschrift voor de Politie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Meer voorzorg bij DNA-onderzoek M'charek, A.A.; Toom, V.H. Published in: Het Tijdschrift voor de Politie UvA-DARE (Digital Academic Repository) Meer voorzorg bij DNA-onderzoek M'charek, A.A.; Toom, V.H. Published in: Het Tijdschrift voor de Politie Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid

Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid Elektromagnetische velden en gezondheid 1. Hoe zit het met de elektromagnetische velden zoals die uitgestraald worden door zenders voor

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Time-management Help! Ik houd tijd over

Time-management Help! Ik houd tijd over Time-management Help! Ik houd tijd over Heb jij ook te maken met tijdgebrek? Wil jij overzicht in je werk? Wil jij meer structuur? Wil je meer rust en een meer voldaan gevoel over je werkdag? Leer hoe

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie