Centrale productie van Bio - Synthetic Natural Gas via vergassing - Een oriënterende studie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Centrale productie van Bio - Synthetic Natural Gas via vergassing - Een oriënterende studie"

Transcriptie

1 Centrale productie van Bio - Synthetic Natural Gas via vergassing - Een oriënterende studie

2 Verantwoording Titel Centrale productie van bio-sng via vergassing Opdrachtgever Senter Novem Projectnummer Documentidentificatie R01K Auteur(s) Ir. A. Hoogendoorn, Ir. B. Bierings, Ing. R. van den Boom Aantal pagina s 83 Autorisatie drs.ing R. Verberne MBA Datum 06 juni 2008 Ingenia Consultants & Engineers Postbus LN Eindhoven Van Thienenlaan 5a 5622 BA Eindhoven Nederland T + 31-(0) F + 31-(0) E I Ingenia 2008 Niets uit dit document mag zonder schriftelijke toestemming van Ingenia of de opdrachtgever geheel of gedeeltelijk vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale technieken of anderszins. Dit document is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Ingenia kan echter niet aansprakelijk worden gesteld voor enige directe, indirecte, bijkomstige of gevolgschade ontstaan door of bij het gebruik van de informatie of gegevens uit dit document, of door de onmogelijkheid die informatie of gegevens te gebruiken. Ingenia is een wettelijk beschermd handelsmerk van Ingenia (Bureau Benelux des Marques dep.nr ) Rapportnr R01L Datum: Pagina: 2 van 83

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding en doelstelling Wereldwijde ontwikkeling van vergassing Realisatie van nieuwe wereldwijde vergassingscapaciteit Vergassingstechnieken Vastbed vergasser (Fixed bed gasification; FBG) Wervelbed vergasser (Fluidized bed gasification; BFB, CFB) Stofwolk vergasser (Entrained flow gasification; EFG) Meertrapsvergassing Vergassing in superkritiek water Ultra high gasification Teerverwijdering en syngasreiniging Gewenste Syngasspecificaties als functie van de toepassing Syngas reinigingsmethoden Wassen (Wet scrubbing) Centrifugeren of Roterende Deeltjes Scheider (RDS) Katalytische teerverwijdering Thermische teerverwijdering Teerverwijdering: OLGA (OLie GAswasser) Chemische absorptie Fysische absorptie: Rectisol Fysische adsorptie: Selexol Rapportnr R01L Datum: Pagina: 3 van 83

4 4 Methanisering (CH 4 synthese) en gasopwerking Gasopwerkingstechnieken (Bio-) SNG referentie projecten Guessing demonstratie houtvergassing met SNG Dakota commerciële SNG productie uit bruinkolen Goteborg Energi Gobigas bio-sng Economie Ontwikkeling van de West-Europese aardgasproductie Ontwikkeling aardgasprijs Investeringen Impact van brandstofkosten op syngasproductiekosten Mogelijke scenario s centrale bio-sng productie in Nederland Conclusies en aanbevelingen voor beleid SNG Welke technieken zijn op dit moment beschikbaar voor centrale productie van SNG door vergassing? In welke fase van ontwikkeling verkeren deze technieken? In welke mate zijn bij de diverse technieken de kwaliteit van het SNG en de efficiëntie van de productie afhankelijk van de input? Routes voor centrale bio-sng productie via vergassing Zijn er specifieke knelpunten bij de productie van SNG, die nu al aandacht behoeven in beleidsvorming? Is onderscheid van SNG in bio-sng en ander-sng beleidsmatig relevant? Aanbevelingen Rapportnr R01L Datum: Pagina: 4 van 83

5 Bijlagen BIJLAGE A Definities BIJLAGE B Groen gas specificaties voor invoeding in het Regionale distributrienet BIJLAGE C Afweging Nuon Magnum CO 2 verwijdering BIJLAGE D Biomassa voorbewerking volgens ECN [36] BIJLAGE E Biomassa Inventarisatie vergassingsprojecten BIJLAGE F Geraadpleegde bronnen Figuren Figuur 2-1 Status vergassing volgens NETL... 9 Figuur 2-2 Regionale verdeling vergassingscapaciteit in 2007 volgens NETL Figuur 2-3 Nieuwe en aangekondigde IGCC projecten [Emerging energy research] Figuur 2-4 Verschillende typen vastbed vergassers (rechts: Sasol Lurgi Mark IV kolenvergasser) Figuur 2-5 Verschillende typen wervelbed vergassers Figuur 2-6 Stofwolk vergassing met gesmolten asafvoer (o.a. Siemens en Shell) Figuur 2-7 Entrained flow RDF vergasser te Lomello Italie (16 meter hoge reactortoren) Figuur 2-8 Processchema bij meertrapsvergassing Figuur 2-9 Shell Choren 3 stapshoutvergassingsinstallatie Figuur 2-10 Processchema bij vergassing in superkritiek water Figuur 3-1 Processtappen bij (Bio)-SNG productie volgens ECN Figuur 3-2 Specificaties verontreinigingen synthesegas volgens ECN [34] Figuur 3-3 Overzicht teerverwijdering en gasreiniging technieken Figuur 3-4 Natte gaswasser gebruikt voor teerverwijdering Figuur 3-5 Voorbeeld RDS filter gebruikt bij testopstelling ECN Figuur 3-6 Processchema Skive met katalytische teerverwijdering Figuur 3-7 OLGA Gaswasser gebruikt voor teerverwijdering (Dahlman en ECN) Figuur 3-8 Schema amine gas reiniging (35 50 C) Figuur 3-9 Schema en tabel met reinigingseigenschappen van het Linde Lurgi Rectisol proces Figuur 3-10 Geïnstalleerde capaciteit Rectisol proces Sasol Lurgi Rapportnr R01L Datum: Pagina: 5 van 83

6 Figuur 3-11 Selexol processchema en mogelijkheden (www.uop.com) Figuur 4-1 Temperatuursinvloed methanisering Figuur 4-2 Syngas methanisering via het Haldor Topsoe TREMP proces Figuur 4-3 Specificaties Groningen Gas en SNG Figuur 4-4 Moleculaire zeef gebruikt voor CO 2 verwijdering Figuur 5-1 Processchema Guessing met gasmotor Figuur 5-2 Processchema Guessing voor productie SNG Figuur 5-3 Foto van de 1 MW th demo SNG bij Guessing Figuur 5-4 Oplopende productie uren bij Guessing [70] Figuur 5-5 Processchema Dakota SNG productie Figuur 5-6 Luchtfoto Dakota Gasification Company SNG Figuur 5-7 Sasol Lurgi Mark 4 vergasser met bruinkool- en syngassamenstelling Figuur 5-8 Voorgesteld processchema voor de geplande Gobigas bio-sng installatie Figuur 6-1 Voorspelling van EU aardgasproductie [62] Figuur 6-2 Ontwikkeling van de Nederlandse aardgasproductie met piekproductie in 1975 [62] Figuur 6-3 Globalisering van de wereldaardgasmarkt medio 2015 [62] Figuur 6-4 Ontwikkeling aardgasprijs volgens UNCTAD based on data from Thomson Datastream.. 48 Figuur 6-5 Ontwikkeling aardgasprijs volgens UNCTAD based on data from Energy Information Administration Figuur 6-6 Ontwikkeling aardgastarieven volgens CBS Figuur 6-7 Indicatieve grafiek ter illustratie van het effect van brandstofkosten op SNG kosten Figuur 6-8 Twee mogelijke routes naar grootschalige bio-sng productie Figuur De gebruikte brandstof en de opgewekte energie in Lahti [12] Figuur Oplopende productie uren Gussing [70] Tabellen Tabel 2-1 Vergassingscapaciteit per brandstof volgens NETL Tabel 2-2 Recente vergassingsprojecten en onderverdeling naar leverancier vergasser volgens NETL 12 Tabel 3-1 Syngas Samenstelling van het ruwe en gereinigde syngas in Guessing (hout-syngas toepassing in gasmotor en test SNG module) Rapportnr R01L Datum: Pagina: 6 van 83

7 Tabel 3-2 Typische syngas specificaties in geval van toepassing voor chemicaliën of transportbrandstoffen [61] Tabel 5-1 Samenstelling van het gereinigde en ongereinigde syngas te Guessing (12 MJ/m3) Tabel 6-1 Investeringen van enkele bestaande en geplande vergassings- en SNG projecten Tabel 7-1 Projecten Europa (exclusief Nederland) Tabel 7-2 Projecten buiten Europa Rapportnr R01L Datum: Pagina: 7 van 83

8 1 Inleiding en doelstelling In opdracht van Senter Novem heeft Ingenia een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de stand van zaken wat betreft de centrale productie van (bio) - Synthetic Natural Gas (SNG) via vergassing. SNG kan mogelijk een bijdrage leveren aan de wens om in 2020 circa 4 miljard m 3 (circa 10% van het Nederlandse aardgasverbruik) te vervangen door groen gas. Momenteel wordt er uit gegaan van de mogelijkheid dat ongeveer 2,5 miljard m 3 van deze doelstelling zal worden gerealiseerd via vergassingroutes en het overige deel via vergisting. Het visiedocument vol gas vooruit! De rol van groen gas in de Nederlandse energiehuishouding van het platform nieuw gas is daarbij een van de uitgangspunten geweest. SNG (Synthetic Natural Gas) wordt geproduceerd door biomassa via vergassing om te zetten in een methaanrijk productgas. De processtappen worden schematisch als volgt weergegeven: Het doel van dit onderzoek is om een antwoord te geven op de volgende, voornamelijk technische vragen: Welke technieken zijn op dit moment beschikbaar voor centralee productie van SNG door vergassing? In welke fase van ontwikkeling verkeren deze technieken? In welke mate zijn bij de diverse technieken de kwaliteit van het SNG en de efficiëntie van de productie afhankelijk van de input? Zijn er specifieke knelpunten bij de productie van SNG, die nu al aandacht behoeven in beleidsvorming? Is onderscheid van SNG in bio-sng en ander-sng beleidsmatig relevant? Rapportnr R01L Datum: Pagina: 8 van 83

9 2 Wereldwijde ontwikkeling van vergassing NETL heeft een database waarin de huidige vergassingsprojecten in de wereld zijn geïnventariseerd. In 2007 is daar een statusrapport over geschreven: Gasification World Database2007, Current Industry Status [3]. De totale wereldcapaciteit aan synthetisch gas in 2007 in de database van NETL is MW th, ongeveer MW e. Dit wordt geproduceerd op 144 productielocaties met 427 vergassingsinstallaties. Figuur 2-1 Status vergassing volgens NETL Vergassing is een technologie die de afgelopen jaren flink is gegroeid en waar verschillende toepassing zich aan het ontwikkelen zijn. De productie van SNG is er daar een van en zal zich dus moeten bewijzen t.o.v. IGCC (productie van elektriciteit), productie van chemicaliën en transportbrandstoffen. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 9 van 83

10 Tabel 2-1 laat zien dat biomassa als brandstof nog weinig toegepast wordt bij vergassing en dat steenkolen verreweg de meest gebruikte brandstof zijn.. Tabel 2-1 Vergassingscapaciteit per brandstof volgens NETL De database van NETL laat zien dat vergassing plaatsvindt over de gehele wereld. In Afrika staan voornamelijk Sasol productielocaties die van kolen schone brandstoffen (clean fuels) maken. In Azië heeft China de meeste productielocaties, namelijk 44. Tot aan 2007 leverde geen enkele daarvan elektriciteit. Synthesis Energy Systems zou van plan zijn een SNG productielocatie in China te gaan bouwen. Japan heeft 5 productielocaties, waarvan er 2 elektriciteit leveren. Europa heeft de meeste diversiteit in de gebruikte technologieën, grondstoffen en producten. NETL heeft 50 Europese productielocaties in zijn database. Duitsland heeft daarbij de meeste productielocaties (21 locaties) waarvan er 6 elektriciteit produceren. In Europa zijn relatief veel vergassingsinstallaties op biomassa in onder andere Duitsland, Finland en Zweden. Tsjechië Rapportnr R01L Datum: Pagina: 10 van 83

11 (Vresova) zou mogelijk SNG gaan produceren. Global Energy in Engeland overweegt een SNG productielocatie. Figuur 2-2 Regionale verdeling vergassingscapaciteit in 2007 volgens NETL Noord-Amerika heeft 20 productielocaties, waarvan er 4 elektriciteit produceren en 1 locatie Synthetic Natural Gas (SNG). De Dakota Gasification Great Plains productielocatie wordt beschreven als de enige ter wereld die kwaliteitsgas levert. De meeste productielocaties die na 2010 zijn gepland in Noord-Amerika maken synthetisch gas of diesel/transportbrandstoffen, maar er zijn ook meerdere productielocaties die overwegen om SNG te gaan maken uit kolen, zoals bijvoorbeeld Peabody Energy in Illinois, Kentucky en/of Wyoming, Global Energy bij de Wabash location en South Heart in North Dakota. Daarnaast is er het APS Advanced Hydrogasification Project, waar industriële partners samen met NETL het productieproces van SNG uit kolen verder ontwikkelen. 2.1 Realisatie van nieuwe wereldwijde vergassingscapaciteit Met name vindt er veel nieuwe capaciteitsuitbreding plaats in China en met toenemend aandeel van Shell steenkolenvergassers (ten koste van Sasol Lurgi en GE vergassingstechnologie). Rapportnr R01L Datum: Pagina: 11 van 83

12 Tabel 2-2 Recente vergassingsprojecten en onderverdeling naar leverancier vergasser volgens NETL Rapportnr R01L Datum: Pagina: 12 van 83

13 Tegelijkertijd kan worden gesteld dat IGCCC een bewezen technologie is geworden met diverse nieuwe projecten in de ontwikkelings- en realisatiefase. Tevens worden er ook, vanwege sterk stijgende investeringskosten met soms 10-20%/jaar prijsinflatie, IGCC projecten afgeblazen. Figuur 2-3 Nieuwe en aangekondigde IGCC projecten [Emerging energy research] Rapportnr R01L Datum: Pagina: 13 van 83

14 2.2 Vergassingstechnieken In deze paragraaf wordt kort beschreven wat verschillende vergassingstechnieken zijn. Voor elk type vergasser gelden verschillende voor- en nadelen qua bijvoorbeeld brandstofflexibiliteit, syngassamenstelling en ontwikkelingsstatus. Voor een uitgebreidere beschrijving wordt verwezen naar eerdere rapporten over vergassing [11], [25]. Steenkool-, petcokes- en bruinkolenvergassing vindt veelal plaats in poedervorm en op hoge temperatuur (>1200 C; behalve de Sasol Lurgi Mark IV vergassers) terwijl biomassavergassers vaak opereren beneden de 1000 C en zodoende veelal ook meer teer in het syngas bevatten. Lagere temperatuur vergassers leveren veelal een hoger gehalte aan teren op maar ook een hoger gehalte aan methaan in het syngas bij uittrede van de vergasser. Tevens heeft ook de druk in de vergasser invloed: een hogere vergassingsdruk levert een (wat) hoger gehalte aan methaan bij uittrede Vastbed vergasser (Fixed bed gasification; FBG) Bij dit type vergassing wordt verschil gemaakt tussen een drietal type vergassers: Tegenstroom Meestroom Kruisstroom Brandstof wordt aan de bovenkant van de vergasser gevoed en de geproduceerde gassen verlaten de vergasser afhankelijk van het type aan de boven-, onder- of zijkant. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 14 van 83

15 Figuur 2-4 Verschillende typen vastbed vergassers (rechts: Sasol Lurgi Mark IV kolenvergasser) Globale eigenschappen: Bedrijfstemperatuur C Brandstofgrootte mm Hoeveelheid teer < 3 g/nm 3 Veelal droge asafvoer Een belangrijk kenmerk van biomassa vastbed vergassers is dat deze alleen geschikt zijn voor kleine capaciteiten van installaties. Vastbed vergassing van hout wordt bijvoorbeeld gedemonstreerd in: Harboore, Denemarken (FBG) Wiener Neustadt, Oostenrijk (FBG) Wervelbed vergasser (Fluidized bed gasification; BFB, CFB) Het in dit type vergasser toegepaste gas wordt door een bed geleid, bestaande uit fijne inerte materialen, waardoor een bed ontstaat wat zich als een vloeistof gedraagt. In deze toestand kan een zeer goede warmte overdracht plaatsvinden. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 15 van 83

16 Figuur 2-5 Verschillende typen wervelbed vergassers Globale eigenschappen: Bedrijfstemperatuur C Brandstofgrootte 0-20 mm Hoeveelheid teer < 5 g/nm 3 Wervelbed vergassing wordt zowel toegepast in kleinschaligere houtvergassers als in grootschalige kolenvergassers. Voorbeeldprojecten zijn: Värnamö, Zweden (CFB onder hoge druk) ARBRE, North Yorkshire, Engeland (CFB van hout onder lage druk) Skive, Denemarken (BFB) Amergas, Geertruidenberg, Nederland (CFB meevergassen van hout atmosferische druk) Stofwolk vergasser (Entrained flow gasification; EFG) De brandstof wordt in kleine deeltjes (vaak onder druk) met bijvoorbeeld puur zuurstof geïnjecteerd in de vergasser. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 16 van 83

17 Figuur 2-6 Stofwolk vergassing met gesmolten asafvoer (o.a. Siemens en Shell) Globale eigenschappen: Bedrijfstemperatuur C Druk bar Brandstofgrootte zeer fijne deeltjes (<100 µm) Verblijftijd in de vergasser enkele seconden Asafvoer gesmolten Door de hogere druk en temperatuur tijdens het proces kan EFG grootschalig worden toegepast o.a.: Puertollano, Spanje (EFG, vergassing van kolen) Buggenum, Nederland (EFG, vergassing van kolen en biomassa tot 30%) EFG vormt momenteel de meest gekozen technologie voor steenkolenvergassing (meestal Shell vergasser technologie). Rapportnr R01L Datum: Pagina: 17 van 83

18 Een bijzondere toepassing van Entrained flow vergassing vindt plaats bij Riso Ticino te Lommello (Italië) alwaar RDF fluff (<40 mm) in een 16 MWth zuurstof- en stoomgeblazen toren op 1400 C wordt vergast, vergaand wordt gereinigd en wordt toegepast in een gasmotor. Deze technologie wordt in Nederland op de markt gebracht door de firma Darwin. Figuur 2-7 Entrained flow RDF vergasser te Lomello Italie (16 meter hoge reactortoren) Meertrapsvergassing Hierbij worden de verschillende stappen in het vergassingsproces apart uitgevoerd zodat elk proces geoptimaliseerd kan worden. Bij dit type vergassing wordt vrijwel teervrij gas geproduceerd met een Rapportnr R01L Datum: Pagina: 18 van 83

19 hoge verbrandingswaarde. Restmateriaal wat bij de vergassing ontstaat, wordt als brandstof voor de verbranding gebruikt en de hierbij ontstane warmte dient om het vergassingsproces te laten verlopen. Figuur 2-8 Processchema bij meertrapsvergassing Voorbeeldproject waarbij in meerdere trappen de vergassing plaatsvindt: DTU Viking gasifier, Lyngby Guessing Oostenrijk MILENA, Nederland (hoog omzettingsrendement, maar nog wel veel teerproductie) Een, vanuit oogpunt van teervorming, interessant biomassavergassingsconcept dat momenteel draait sinds 2004 als onderdeel van de Choren Fischer Tropsch installatie is de met steun van Shell ontwikkelde 45 MW th 3 trapsvergasser (zie onderstaande figuur). 1. Pyrolyse van het droge hout in een geroerde trommel op 500 C en 4 bar waarbij scheiding teerhoudend pyrolysegas (bijv. 75%) en teerloze char (bijv. 25%) plaatsvindt 2. Hoge temperatuurvergassing met laag CH 4 -gehalte op 1400 C, 3 bar met gesmolten asafvoer 3. Injectie van de char met zuurstof waarbij endotherme vergassing plaatsvindt met zodoende afkoeling tot 800 C. De Choren installatie heeft een input van ton/jr aan droge houtchips, produceert ongeveer 18 miljoen liter vloeibare transportbrandstoffen en kost ongeveer 100 M aan investering. De gehele Choren bio-fischer Tropsch installatie moet dit jaar daadwerkelijk gaan draaien. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 19 van 83

20 Figuur 2-9 Shell Choren 3 staps houtvergassingsinstallatie Vergassing in superkritiek water Bij deze vorm van vergassing is het mogelijk om zeer natte biomassa stromen in te zetten als grondstof. De temperatuur en druk van de voeding worden zo verhoogd dat het aanwezige water in superkritieke toestand komt, wat zoveel betekend dat er geen fysiek onderscheidt valt te maken tussen de gas- en vloeistoffase. Hiervoor dient de druk verhoogd te worden tot boven de 221 bar en de temperatuur verhoogd te worden tot boven de 374 C. Eigenschappen: Geschikt voor natte voedingen (70-90 m % water) Product gas komt beschikbaar op hoge druk ( bar) Gas is relatief schoon (door hoge oplosbaarheid van stoffen door hoge druk vindt gelijktijdig reiniging plaats van het gas). Opwerking van het water, voor zover nodig, kan plaatsvinden met conventionele technieken. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 20 van 83

21 Gassen worden niet verdund met stikstof. Figuur 2-10 Processchema bij vergassing in superkritiek water Voorbeeldprojecten zijn alleen te vinden in de ontwikkelingsfase: Pilot bij de Technische Universiteit Twente Ultra high gasification Bij toepassing van deze techniek vindt de vergassing plaats bij zeer hoge temperaturen ( C), waardoor een gasstroom ontstaat waarin zeer weinig as, koolstof en teer aanwezig is. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 21 van 83

22 3 Teerverwijdering en syngasreiniging SNG (Synthetic Natural Gas) wordt geproduceerd door biomassa via vergassing om te zetten in een methaanrijk productgas. De processtappen worden schematisch als volgt weergegeven: Figuur 3-1 Processtappen bij (Bio)-SNG productie volgens ECN Rapportnr R01L Datum: Pagina: 22 van 83

23 Het ruwe SNG moet dan nog worden opgewerkt naar Groen Gas door CO 2 en water te verwijderen. Na opwerking dient SNG te voldoen aan dezelfde specificaties als het Groningen aardgas (zie bijlage B). 3.1 Gewenste Syngasspecificaties als functie van de toepassing De belangrijkste ongewenste verontreinigingen in syngas zijn: Stof Teer NH3 H 2 S, COS Kwik HCl Natrium + Kalium Mede afhankelijk van de toepassing dient het syngas gereinigd te worden. Hierbij geldt dat de syngasreiniging voor chemicaliën- en SNG-productielijnen zeer streng is terwijl de benodigde syngaseisen voor meestook in steenkolencentrales zeer beperkt kan zijn. De benodigde syngasreiniging voor toepassing in motoren en gasturbines bevindt zich hier tussen in. De figuren 3-1 tot 3-3 laten de specificaties zien welke gesteld worden aan het synthesegas voor wat betreft verontreinigingen. Deze kunnen een negatieve invloed hebben op de benodigde katalysator voor de methanisering. Zwavelverbindingen (H 2 S/ COS) en halogenen (HCl/HF) zorgen voor afname van de katalysator activiteit. Reiniging voor de methanisering dient zeer grondig te gebeuren, dit wil zeggen een efficiency van meer dan 99-99,9%. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 23 van 83

24 Tabel 3-1 Syngas Samenstelling van het ruwe en gereinigde syngas in Guessing (hout-syngas toepassing in gasmotor en test SNG module) Tabel 3-2 Typische syngas specificaties in geval van toepassing voor chemicaliën of transportbrandstoffen [61] Figuur 3-2 Specificaties verontreinigingenn synthesegas volgens ECN [34] Rapportnr R01L Datum: Pagina: 24 van 83

25 3.2 Syngas reinigingsmethoden De National Renewable Energy Laboratory (NREL) heeft een overzicht gemaakt [9] van mogelijke teerverwijdering- en gasreinigingstechnieken. Figuur 3-3 Overzicht teerverwijdering en gasreiniging technieken Bij vergassing van biomassa ontstaat teer (hoeveelheid is afhankelijk van gebruikt proces en brandstof). Steenkool-, petcokes- en bruinkolenvergassing vindt veelal plaats in poedervorm en op hoge temperatuur (>1200 C; behalve de Sasol Lurgi Mark 4 vergassers) terwijl biomassavergassers vaak opereren beneden de 1000 C en zodoende veelal ook meer teer in het syngas bevatten. Om er voor te zorgen dat dit geen problemen oplevert bij de verdere verwerking van het gas is het van belang om de teer te verwijderen. Teerverwijdering kan via een fysisch proces waarbij de aanwezige Rapportnr R01L Datum: Pagina: 25 van 83

26 teer wordt verwijderd (wassen of centrifugeren) of een thermisch/katalytisch proces verlopen waarbij de teer wordt afgebroken. Voordat de methanisering kan plaatsvinden dient het gas ontdaan te worden van verontreinigingen zoals zwavel, chloor en organische verontreinigingen. Hiervoor kunnen een aantal technieken worden toegepast Wassen (Wet scrubbing) Hierbij wordt het gas door een kolom geleid waarin zich watersproeiers bevinden, het aanwezige teer in het gas condenseert en in het water terecht komt. Hierin zit direct het probleem van een scrubber, het gebruikte water dient gereinigd te worden in een waterzuivering omdat het anders niet geloosd mag worden. Figuur 3-4 Natte gaswasser gebruikt voor teerverwijdering Rapportnr R01L Datum: Pagina: 26 van 83

27 3.2.2 Centrifugeren of Roterende Deeltjes Scheider (RDS) Een roterend filter (RDS) bestaat uit een draaiend lichaam met kleine kanaaltjes waar het ruwe gas doorheen wordt geleid. Door de centrifugale kracht worden de deeltjes (stof en/of teer) in het ruwe gas naar de wand geleid. Onder invloed van de zwaartekracht of met reiniging door middel van perslucht dan wel water kunnen de deeltjes hier weer worden verwijderd. Figuur 3-5 Voorbeeld RDS filter gebruikt bij testopstelling ECN Katalytische teerverwijdering Een katalysator is een stof die een bepaalde chemische reactie beïnvloedt zonder zelf verbruikt te worden. In de praktijk blijkt echter dat een katalysator toch langzaam wordt verbruikt. Een katalysator kan tijdens het vergassingsproces (in bed) worden gebruikt om de vorming van teren tegen te gaan. Daarnaast kan een katalysator ook na de vergassing als gasreiniging worden toegepast om de teren zoveel mogelijk af te breken (kraken). Voor teerreductie en het kraken van teer zijn dolomiet en nikkel de meest toegepaste katalysatoren. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 27 van 83

28 In Skive worden houtpellets vergast in een BFB vergasser. De teren in het syngas worden vervolgens katalytisch (met een Ni-catalyst op 900 C ontwikkeld door VTT; erg gevoelig voor zwavel) zodanig omgezet dat het restmateriaal met het syngas mee kan worden verbrand in de gasmotor. Figuur 3-6 Processchema Skive met katalytische teerverwijdering Thermische teerverwijdering Thermisch is teer te kraken door de toevoeging van zuurstof en de toepassing van temperaturen van o C en hoger. Veelal is er bij vergassers sprake van ongeveer 7% energieverlies via achterblijvende cokes. Mogelijkerwijs zou deze toch al aanwezige cokes kunnen worden gebruikt in zuurstof geblazen branders om de temperatuur van het syngas te verhogen naar 1200 o C. De thermische teerverwijdering heeft zich kennelijk bewezen in de chemische industrie Teerverwijdering: OLGA (OLie GAswasser) In dit door ECN en Dahlman ontwikkelde proces wordt teer verwijderd door absorptie in een organische olie (bijv. biodiesel welke daarna kan worden meevergast). Rapportnr R01L Datum: Pagina: 28 van 83

29 Figuur 3-7 OLGA Gaswasser gebruikt voor teerverwijdering (Dahlman en ECN) Eigenschappen: Geen condensatie van teer in het systeem; doordat het teer dauwpunt in het gas boven de temperatuur van de toepassing ligt. Geen vervuiling van het systeem Geen vervuiling van het proceswater; doordat teer verwijderd wordt voor water condensatie. Geen teer als afvalstroom; doordat verwijderde teer als recycle stroom wordt gevoed aan de vergasser Chemische absorptie Door toevoeging van een adsorbens treedt een chemische reactie op waardoor de vervuiling wordt verwijderd. Als absorbens wordt vaak gebruik gemaakt van een amine, zoals: monoethanolamine (MEA) diethanolamine (DEA) methyldiethanolamine (MDEA) diisopropylamine (DIPA) MDEA wordt onder andere toegepast bij een aantal IGCC installaties. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 29 van 83

30 Figuur 3-8 Schema amine gas reiniging (35 50 C) Fysische absorptie: Rectisol Het Sasol Lurgi Rectisol proces is marktleider en maakt gebruik van een absorbens op hele lage temperaturen. Voor de zuivering van producten van een vergassingsproces (H 2 S, CO 2 ) wordt vaak methanol gebruikt (Rectisol van Sasol Lurgi), zie voor een processchema figuur Methanol wordt afgekoeld tot een temperatuur van -40 C (syngastemperatuur ca. +35 C) waarna de zure componenten aanwezig in het gas worden geabsorbeerd. Het verzadigde methanol wordt geregenereerd door drukverlaging of stoomstrippen zodat de verontreinigingen eventueel verder verwerkt kunnen worden. Het Rectisol proces wordt veelvuldig toegepast bij grote vergassingsinstallaties, zie hiervoor Figuur Voordeel van het proces is dat de gebruikte hulpstof (methanol) in verhouding tot de hulpstof van een ander proces (Selexol van UOP) goedkoop is, maar hier staat tegenover dat het proces gecompliceerder is vanwege de benodigde lage temperaturen. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 30 van 83

31 Figuur 3-9 Schema en tabel met reinigingseigenschappen van het Linde Lurgi Rectisol proces Rapportnr R01L Datum: Pagina: 31 van 83

32 Figuur 3-10 Geïnstalleerde capaciteit Rectisol proces Sasol Lurgi 3.3 Fysische adsorptie: Selexol Bij het door UOP gelicenseerde Selexol proces worden onder een hoge druk ( bar) zure syngas componenten (CO2, H2S, NH3 en COS; gezamenlijk vaak 5-60%) geadsorbeerd in dimethylether en polyethyleenglycol. In sommige gevallen is er sprake van een gescheiden H 2 S- en CO 2 -verwijdering. Selexol wordt onder andere toegepast bij IGCC toepassingen met reiniging tot op ppm-niveau s terwijl er momenteel wereldwijd ca. 56 Selexol installaties draaien. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 32 van 83

33 Figuur 3-11 Selexol processchema en mogelijkheden (www.uop.com) Rapportnr R01L Datum: Pagina: 33 van 83

34 4 Methanisering (CH 4 synthese) en gasopwerking Syngas methaniseringsinstallaties vormen een bewezen technologie en worden commercieel verkocht door Haldor Topsoe en Lurgi. Bij vergassing van biomassa wordt een synthesegas geproduceerd, wat bestaat uit een mengsel van koolstof monoxide, koolstofdioxide, stoom, waterstof en afhankelijk van het type vergassing en de gebruikte grondstof kan ook al een hoeveelheid methaan ontstaan. Deze stoffen bevinden zich in een evenwicht volgens onderstaande reactie (water-gas-shift reactie): H CO H O + CO Veelal vindt bij SNG processen een stoom-reforming reactie plaats (stoom-injectie conform het bovengenoemde evenwicht) om de H2/CO-verhouding in het syngas richting de 3 te krijgen. Voor biomassastromen is deze stap minder vergaand dan voor bruin- en steenkool. Methanisering is een stap om een zo hoog mogelijk omzetting te krijgen van synthesegas naar SNG (vnl. methaan) met vergelijkbare specificaties als voor aardgas, zodat het geproduceerde SNG in het aardgasnet gevoed kan worden. Dit wordt bereikt volgens onderstaande exotherme reacties met behulp van een katalysator: CO + 3 H 2 CH 4 + H 2O CO2 + 4 H 2 CH 4 + 2H 2O Omzetting van synthesegas naar SNG is nauw verwant aan Fischer-Tropsch proces en aan het reforming proces van aardgas, alleen wordt hierbij gestreefd naar een hoog waterstofgehalte Vorming van methaan (CH 4 ) zal beter verlopen bij een lagere temperatuur, zie hiervoor Figuur 4-1. Rapportnr R01L Datum: Pagina: 34 van 83

GROEN AARDGAS via VERGASSING

GROEN AARDGAS via VERGASSING ECN-M--07-069 GROEN AARDGAS via VERGASSING A. van der Drift Gepresenteerd tijdens het Minisymposium Groen Gas, Maarssen, 28 juni 2007 Augustus 2007 GROEN AARDGAS via VERGASSING Bram van der Drift www.ecn.nl

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Biogas wordt geproduceerd door het vergisten van onder meer gewasresten, vloeibare reststromen en maïs, vaak in combinatie met dierlijke mest.

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen Inhoud Verbrandingsinstallaties: mogelijkheden en beperkingen» Wat is biomassa?» Verbrandingstechnieken» Eigenschappen biomassa» Hout als biomassa» Warmteproductie» Stappenplan 4/03/2009 Nathalie Devriendt

Nadere informatie

Het gebruik van biogas als transportbrandstof

Het gebruik van biogas als transportbrandstof Dr. Ir. René Cornelissen - Ing. A.F.B ter Braack partners Tractor op Het gebruik van als transportbrandstof 1 LTO Noord partners Tractor op 22.236 leden - Ruim 12.500 veehouders - 500 miljoen kuub uit

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw

Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw 18/09/2012 Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw Ruben Guisson VITO Bioenergy Team 13 september 2012, Technopolis Mechelen Types brandstof Houtpellets + Hoge energiedichtheid

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II Ammoniak Ammoniak wordt bereid uit een mengsel van stikstof en waterstof in de molverhouding N 2 : H 2 = 1 : 3. Dit gasmengsel, ook wel synthesegas genoemd, wordt in de ammoniakfabriek gemaakt uit aardgas,

Nadere informatie

Biogasopwaardering Het DMT Carborex PWS proces

Biogasopwaardering Het DMT Carborex PWS proces Biogasopwaardering Het DMT Carborex PWS proces Notitie door R. Lems M. Sc. en E.H.M. Dirkse B. Sc. Datum : 13-04-2007 1 Het DMT Carborex PWS proces Biogasopwaardering : inleiding. Tegenwoordig wordt veel

Nadere informatie

Introductie HoSt B.V.

Introductie HoSt B.V. HR Hout WKK (Vink Sion) voor glastuinbouw en stadverwarming door HoSt Imtech Vonk vof door H. Klein Teeselink info@host.nl Introductie HoSt B.V. Inhoud: Waarom biomassa WKK, belang van warmte? Wie zijn

Nadere informatie

houtgestookte installaties

houtgestookte installaties Kansen en randvoorwaarden voor houtgestookte installaties Douwe van den Berg BTG biomass technology group bv Arnhem, 27 januari 2011 vandenberg@btgworld.com Inhoud Soorten houtige biomassa voor energie

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm.

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm. PEARL GTL Oliemaatschappijen zoals Shell willen aan de nog steeds stijgende vraag naar benzine en diesel kunnen blijven voldoen én ze willen de eindige olievoorraad zoveel mogelijk beschikbaar houden als

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten.

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Waar gehakt wordt vallen spaanders. Voor uw productiebedrijf betekent dit dat naast de gewenste producten ook afval wordt geproduceerd. Afval

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

BIOCHP. Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties

BIOCHP. Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties BIOCHP Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties 1. Biovergasser + WKK (productgasmotor) 2. De pelletbrander + stirlingmotor 3. De Pelletvergasser +WKK 4. De HT-water + ORC CHP

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas 1--1 Ongeveer 7 deelnemende organisaties Promotie van optimale benutting van biomassa Kennisoverdracht door workshops, excursies, nieuwsbrief en artikelen in vakbladen Vergelijking opties voor benutting

Nadere informatie

Biomassa in de duurzame energievoorziening

Biomassa in de duurzame energievoorziening Biomassa in de duurzame energievoorziening Hamid Mozaffarian ECN Perslunch, Amsterdam, 5 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Bijdrage biomassa in de wereld primaire energie-mix Nederlandse HE-doelstellingen

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

Gijs Jansen (CEO Alucha)

Gijs Jansen (CEO Alucha) Gijs Jansen (CEO Alucha) December 2012 INDEX Alucha Technologie Toepassingen in de papierindustrie Drankenkartons Mixed plastics Papierslib Conclusies ALUCA istorie: Ons doel: Referentie installatie: Opgericht

Nadere informatie

Uw partner in energie, milieu en technologie

Uw partner in energie, milieu en technologie Samenvatting: Er zijn een aantal depolymerisatie technieken op de markt, die weer te verdelen zijn in verschillende subtechnieken. Een aantal van deze technologieën, o.a. pyrolyse, verhitting van afval,

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Economie van de ombouw van boilers en WKK s. Inhoud. Waarom ombouw bestaande WKK s naar bio-energie? Ir. A. Hoogendoorn Senior Consultant

Economie van de ombouw van boilers en WKK s. Inhoud. Waarom ombouw bestaande WKK s naar bio-energie? Ir. A. Hoogendoorn Senior Consultant Economie van de ombouw van boilers en WKK s Ir. A. Hoogendoorn Senior Consultant 17 maart 2004 Inhoud Waarom ombouw bestaande WKK s naar bio-energie? Brandstofkosten & inzetstrategie Bio-energie in Zweden

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

A.Kessler Ooendersuaat. 14 Delft. FABRIEKSSOB..EJlA ... -1 AMMONIAK FABRIEK. September 1953 I:.. '

A.Kessler Ooendersuaat. 14 Delft. FABRIEKSSOB..EJlA ... -1 AMMONIAK FABRIEK. September 1953 I:.. ' A.Kessler Ooendersuaat. 14 Delft. FABRIEKSSOB..EJlA... -1 AMMONIAK FABRIEK September 1953 I:.. ' 3 Door afkoelen tot -200~C worden CO en CH 4 vloeibaar, zodat we tenslotte na een wassing met vloeibare

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

Haalbaarheid van kleinschalige vergassing van biomassa tot groen gas in het kader van transitiepad groen gas

Haalbaarheid van kleinschalige vergassing van biomassa tot groen gas in het kader van transitiepad groen gas Haalbaarheid van kleinschalige vergassing van biomassa tot groen gas in het kader van transitiepad groen gas Colofon Projectnr : 100385 Status : Definitief Datum : 7 juli 2009 Uitvoering : Dhr. J. Greeve

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

WKK in een industrieel proces.

WKK in een industrieel proces. WKK in een industrieel proces. Erik DEVIS Bergerat Monnoyeur Afdeling Eneria Inhoud 1. Wie? Wat? 2. Waarom WKK met gasmotoren? 3. Inpassing bij Agfa Gevaert. 4. Resultaat 2 MONNOYEUR GROUP 1906 Bergerat

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Totale verwerking van mest en/of digestaat

Totale verwerking van mest en/of digestaat Totale verwerking van mest en/of digestaat Verwerking van slib, mest en/of digestaat is geen eenvoudige zaak. Zeker niet wanneer het doel is deze te verwerken tot loosbaar water en fracties die een toegevoegde

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0170 Bijlage I TOELICHTING 17 Bijlage I : WKK ALS ALTERNATIEVE MAATREGEL 1. Inleiding Het plaatsen van een WKK-installatie is een energiebesparingsoptie die zowel

Nadere informatie

Bijlage 1.2.2bis bij het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne

Bijlage 1.2.2bis bij het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne Bijlage 4 bij het besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van diverse besluiten inzake leefmilieu houdende omzetting van Europese richtlijnen en andere diverse wijzigingen Bijlage 1.2.2bis bij het

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie EGS in Europa en een case studie Het Soultz project is een uitgebreid onderzoeksproject Soultz-sous-Forêts

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Minder stookkosten bij houtstoken

Minder stookkosten bij houtstoken Minder stookkosten bij houtstoken door :Gerard A.M. Prinsen en Alexander V. van Hunnik 26 juni 2013 Turnkey oplossingen voor biomassa verbrandingssystemen sinds 1910 DE BELANGRIJKSTE AKTIVITEITEN Biomassa

Nadere informatie

Landgoederen en Energie. Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011

Landgoederen en Energie. Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011 Landgoederen en Energie Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011 Nic en Michiel Franssens Nic 25 jaar in milieutechniek Michiel bedrijfskundige Rookgasmeting Afgasreiniging Stookcursus Advisering Agenda

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Alternatieve verwerking papierslib

Alternatieve verwerking papierslib Alternatieve verwerking papierslib Van Houtum Papier Swalmen 6 september 2006 Wim Mans Inhoud presentatie Doelstelling Huidige situatie Alternatieve verwerkers Drogen van papierslib Afzet van gedroogd

Nadere informatie

CO2 uit biogas Toepassing glastuibouw. Presentatie door Jeroen de Pater - Gastreatment Services 10 september 2009

CO2 uit biogas Toepassing glastuibouw. Presentatie door Jeroen de Pater - Gastreatment Services 10 september 2009 CO2 uit biogas Toepassing glastuibouw Presentatie door Jeroen de Pater - Gastreatment Services 10 september 2009 CO2 uit biogas - Inleiding - GPP -systeem - Kwaliteitseisen CO 2 voor glastuinbouw - Toepasbaarheid

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00

IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00 IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00 Cursus: 4051IPTECY Inleiding ProcesTechnologie Docenten: F. Kapteijn & V. van Steijn Lees elke vraag volledig door voordat je aan (a) begint. Schrijf op elk blad

Nadere informatie

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Dirk van der Kroef Provincie Noord-Brabant Subsidieverlening Toepassing houtige biomassa als

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking. Koen Meijer, TATA Steel

ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking. Koen Meijer, TATA Steel ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking Koen Meijer, TATA Steel ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking Het ULCOS project Het ULCOS project is een initiatief van de Europese staalindustrie Doel: 50% reductie van CO

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie

Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie Wie is Bio Energie Friesland Wat doet Bio Energie Friesland? Bio Energie Friesland bestaat uit 3 gedreven ondernemers die hun kennis en know-how

Nadere informatie

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN GAS IS EEN SCHONERE ENERGIE OPTIE IN VERGELIJKING TOT CONVENTIONELE VLOEIBARE BRANDSTOFFEN...MAAR MOEILIJKER TOE TE PASSEN IN DIESELMOTOREN BESTAAT ER EEN OPLOSSING

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa Nathalie Márquez Luzardo, Jan Venselaar (Avans Hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inleiding - ECP Moerdijk is

Nadere informatie

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely Kansen in technologie door wijzigende wetgeving André Hof Cofely Cofely Cofely is het belangrijkste merk van GDF SUEZ Energy Services GDF SUEZ omvat de volledige energieketen van elektriciteit en aardgas

Nadere informatie

BioGG. Substituut aardgas (SNG) uit biomassa

BioGG. Substituut aardgas (SNG) uit biomassa BioGG Substituut aardgas (SNG) uit biomassa L.P.L.M. Rabou, A. van der Drift, C.M. van der Meijden, B.J. Vreugdenhil, A. Bos, C. Lievens, R. Smit, R.W.R. Zwart (ECN) J. Winkelman (RUG), R.P. Balegedde

Nadere informatie

TECHNIEKBLAD 17. Zeoliet adsorptie

TECHNIEKBLAD 17. Zeoliet adsorptie 89 TECHNIEKBLAD 17 Zeoliet adsorptie Synoniemen, afkortingen en/of procesnamen n.v.t. Verwijderde componenten - KWS - Solventen - NH 3 Principeschema 90 Procesbeschrijving Zeoliet is een aluminiumsilicaat

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Energie is essentieel om te voorzien in de basisbehoeften van onze huishouding: koken, water verwarmen en verwarming. Maar het is ook een belangrijke factor voor

Nadere informatie

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat).

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat). Mest verwerken Dierlijke mest is vaak vloeibaar en bevat onder andere ammoniak en ammoniumzouten. Men kan uit deze drijfmest ammoniumsulfaat maken dat als meststof kan dienen. Omdat de prijs van kunstmest

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

Energie-efficient koelen in de ICT

Energie-efficient koelen in de ICT Energie-efficient koelen in de ICT GB versus GWh Niels Sijpheer en Robert de Boer www.ecn.nl Energie en ICT: Datahotels en serverruimten 2 10-12-2009 ICT voor de energievoorziening en omgekeerd B.v. Inpassing

Nadere informatie

Duurzaam synthesegas

Duurzaam synthesegas Februari 2004 ECN-C--04-015 Duurzaam synthesegas Een brug naar een duurzame energie- en grondstoffenvoorziening H. den Uil R. van Ree A. van der Drift H. Boerrigter A B Opgesteld door: Revisies H. den

Nadere informatie

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Kleinschalige zelfstandige biomassa-installaties

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Kleinschalige zelfstandige biomassa-installaties Augustus 2003 KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT Kleinschalige zelfstandige biomassa-installaties W.J.A. Ruijgrok, KEMA E.J.W. van Sambeek, ECN Verantwoording Deze publicatie is door KEMA geschreven in het

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie