Van opmaakenergie naar duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van opmaakenergie naar duurzame energie"

Transcriptie

1 Een thema voor de 21 e eeuw: Van opmaakenergie naar duurzame energie Waarom is het zo belangrijk? Kijk dan eens naar het volgende lijstje... Een top-10 van wereldproblemen: 1. Energievoorziening 2. Watervoorziening 3. Voedselvoorziening 4. Milieu / uitputting natuurlijke (hulp)bronnen / klimaat 5. Levenspeil / welvaart (alsmede ongelijkmatige verdeling) 6. Gezondheid (denk aan AIDS, griep, XR-TBC) 7. Gewelddadige conflicten ( (burger)oorlogen, terreur) 8. Onderwijs 9. Bevolkingsbeleid (denk i.h.b. aan positie vrouwen) 10. Lokaal zelfbeschikkingsrecht / democratie Hier heb je (veel) energie voor nodig, dit hangt er mee samen, en dit heb je er ook bij nodig.» Dit verhaal gaat over het eerste punt van deze lijst «

2 Van opmaakenergie naar duurzame energie Waarom hebben we het nodig? Waar praten we over? Hoe kan het? Wat komt er bij kijken? Hoe snel kan het?

3 Over de top : Wat voorbeelden van olie (en aardgascondensaat) producties begin tight oil? Alaska Tot wanneer? Denk aan Alaska

4 Een overzicht van olie, aardgascondensaat en biobrandstof Opm.: De non-opec productie stagneert of daalt al

5 Een mogelijk scenario

6 Er is nog veel meer (niet-conventionele!) fossiele brandstof

7 Maar: De footprint is vaak zeer aanzienlijk (... en zéér veel groter dan bij conventionele olie & gas) Een Canadese teerzand mijn......en ter vergelijking het Noordzee kanaal

8 Ter vergelijking: De footprint van conventionele olie & gas is verrassend klein!

9 en er komt ook een ander probleem om de hoek kijken

10 Top: Gemiddelde T verandering tussen de 1950 s en 2000 s Beneden: Globale gemiddelde T verandering sinds 1850

11 Een voorbeeld: De ijsbedekking van de Noordelijke IJszee aan het einde van de zomer

12 Het 4 e IPCC rapport werd al snel achterhaald door de feiten

13 Een ander voorbeeld: De gemiddelde temperatuur in Nederland

14 Waar hebben we deze mazzel aan te danken? Niemand weet het precies. Echter: Business as usual kan pushing one s luck betekenen. roller coaster Stabiel!

15 Van opmaakenergie naar duurzame energie Waarom hebben we het nodig? Waar praten we over? Hoe kan het? Wat komt er bij kijken? Hoe snel kan het?

16 Wereld energiegebruik (2014) ~ 580 ExaJoule per jaar = ~ 18.4 x Watt

17 Totaal: Ongeveer 580 EJ, dat is gemiddeld ±2500 Watt per persoon! Energie overzicht [EJ] (2014) Olie Kolen Aardgas Nucleair Hydro Biomassa traditioneel Biomassa modern Bio-diesel Bio-ethanol Wind Zonnew armte Zon, PV en CSP Geo w armte Geo electriciteit 2500 Watt (continue over 24 uur!) 3 x 3 Paarden (in 3 ploegen)

18 Meer dan 80% is nog altijd olie, kolen en aardgas... Energie overzicht [%] (2014) Olie Kolen Aardgas Nucleair Hydro Biomassa traditioneel Biomassa modern Bio-diesel Bio-ethanol Wind Zonnew armte Zon, PV en CSP Geo w armte Geo electriciteit

19 Van opmaakenergie naar duurzame energie Een intermezzo: Waar komt fossiele brandstof vandaan?

20 Nu is het diepzeewater zuurstof rijk: I.h.a. arm aan organisch materiaal

21 Dat was in verleden wel anders! In het Jura/Krijt tijdperk was de diepzee veel warmer en zuurstof arm. Voorbeeld: Een studie m.b.t. de zeeën ten tijde van het Jura tijdperk

22 Van microben naar olie De Golf van Mexico en de Tethys Oceaan waren in het in het verre verleden ideale plekken voor bacterieel leven Zwarte modder: De depositie van dood biogeen materiaal is groter dan de ontbinding. Daardoor zetten zich lagen modder rijk aan organisch materiaal af. Die worden later door sediment lagen bedekt. Vorming Olie: Het organisch materiaal dat in het gesteente zit wordt bij geschikte temperaturen omgezet in olie. On deze op z n plek te houden is een dichte laag gesteente (leisteen, steenzout of Anhydriet) nodig die de olie afsluit. Olie: De microben die gedijden in de Thetys Oceaan en de Golf van Mexico vormen de basis voor de huidige olie voorkomens in het Midden-Oosten en de Golf van Mexico

23 Hedendaags Voorbeeld: Oostelijke Middenlandse Zee Hedendaags voorbeeld: Zwarte Zee

24 Olie venster : C Lagere temperatuur geeft zware olie, hoe hoger hoe lichter de olie wordt. Bij nog hogere temperatuur (>140 C) krijg je aardgas. (vooral methaan)

25 Nog een plaatje; Kolen vormt zich uit een aaneengesloten laag veen.

26 Van opmaakenergie naar duurzame energie Waarom hebben we het nodig? Waar praten we over? Hoe kan het? Wat komt er bij kijken? Hoe snel kan het?

27

28 24 kwh/d = 1 kw = 31.5 GJ/yr = 0.75 toe/yr

29 Voor een voldoende kwaliteit van bestaan is er een zeker minimum aan energie nodig. 24 kwh/d = 1 kw = 31.5 GJ/yr = 0.75 toe/yr

30 Wat is er ruw weg nodig bij een hoog levenspeil? Landbouw en voedsel productie: ~ kw per capita Huishoudens: ~ kw per capita Transport: ~ kw per capita Materialen: ~ kw per capita Ergo: ± 3 kw per capita

31 Van opmaakenergie naar duurzame energie Waarom hebben we het nodig? Waar praten we over? Hoe kan het? Wat komt er bij kijken? Hoe snel kan het?

32 Wedges

33

34 Wind: 1 2 W/m² (land) tot 5 W/m² (offshore) Zon PV: ~ 8 à 10 W/m² (Nederland) ~ 20 W/m² (woestijn) Koolzaad: bio-diesel ton per ha per jaar ~ 0.2 W/m² Maïs: ethanol ton per ha per jaar W/m² Zon CSP: ~ 20 W/m² (woestijn) Miscanthus: ethanol ± 7 ton per ha per jaar ~ 0.65 W/m². direct gebruik: max. ~ 1 W/m²

35 Pratend over wind turbulentie waarom je ruimte nodig hebt

36 Wat aandachtspunten bij Windenergie: Er is ook hier ruimte nodig + Op open land: ~ 1 à 2 MW/km² (er kunnen bijv. wèl koeien rondlopen) + Op zee voor onze kust ~ 2 MW/km² (*) + Bij de Shetland eilanden ~ 5 MW/km² (*) Om een idee te geven: Het elektriciteitsverbruik van Nederland is gemiddeld in de tijd ruim MW. Voor Elektrisch Nederland op Wind heb je daar dus zo n 6000 km² in de Noordzee nodig. De wind waait vaak onregelmatig. Je hebt dus een zeer groot koppelnet (over grote afstanden) nodig en/of (grootschalige) opslag van energie. Wind op zee is relatief duur; op land wordt er vaak over gemauwd. Het is geen gezicht. (NIMBY) De materiaal intensieteit is aanzienlijk. (Bijv.: Een 2 MW wind turbine 250 ton staal) Dit betekent dat voor de totale wereld elektriciteits productie (gem. ~2 TW) dat er 1 miljard ton staal nodig is ( de 2008 wereld staalproductie)!

37 Wat aandachtspunten bij zonne-energie De materiaal intensiteit is belangrijk Veronderstel het plaatsen van 1 km² zonnepanelen (bijv. in de Sahara; 20 MW). In dat geval heb je ton staal nodig. (5 10 kg/m², een lichte fiets) Voor de totale wereldcapaciteit aan elektriciteit (~2 TW, km²) komt dit neer op miljard ton staal (1 GT de 2008 wereld staalproductie)!» Dit gaat véél tijd kosten! (Dit geldt ook voor de andere vormen van duurzame energie ) Er is ruimte nodig (maar minder dan bij biomassa of wind) + In Nederland: Ruw weg 4 à 5 MW/km² (netto 9 MW/km², maar je kunt de boel niet massief volleggen ) + In zonnige gebieden is ~ 20 MW/km² zeker haalbaar. Ook hier is een zeer groot koppelnet (over grote afstanden) en / of grootschalige energieopslag nodig. + Iets om over na te denken: politiek / veiligheidsrisico? (in het geval van zonne-energie uit de Sahara )

38 Wat aandachtspunten bij biomassa: Er is véél ruimte nodig! + Koolzaad: ~ 0.2 MW/km² + Maïs: ~ MW/km² + Miscanthus: ~ MW/km² (*) Het gebruik van kunstmest levert N 2 O op. N 2 O is een zeer effectief broeikas gas (300 x CO 2!) 1 à 3% van de kunstmest eindigt als N 2 O Kunstmest, proces omzettingen en logistiek vergen allen energie (b.v. 1 ton ammoniak = ~ 1 ton olie!) Het eigen energie verbruik kan zeker bij Maïs hard aantikken. Het water gebruik is in drogere gebieden een belangrijk aandachtspunt. (*) Om een idee te geven: Het totale energie verbruik van Nederland is ~ J/yr, ofwel: MW primaire energie gemiddeld in de tijd. Voor Nederland op Miscanthus heb je dus minimaal km² nodig.

39 Biomassa: Een blik op energiedragers MJ/kg MJ/liter Benzine Diesel» Het non plus ultra van energiedragers Kerosine Indien geproduceerd uit biomassa: Een 5-voudige (droge!) massa aan biomassa is nodig. Op wereldschaal: (de huidige vraag naar transportbrandstoffen) ~ 100 EJ/yr ~2.3 Gton fuel ~12 Gton biomassa» 6 miljoen km² (0.5 W/m²) Dit is problematisch: Electrifikatie daar waar maar mogelijk!

40 Source: Food and Agriculture Organization of the United Nations ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/010/ag049e/ag049e00.pdf Category Extent, 000 km 2 Extent, % Data source Forest FAO(2006a) Woodland / Grassland FAO(2006b) Agricultural crops FAO(2006b) Urban area Angel et al. (2005) Other land balance Total FAO (2005) (+ kleine correcties)

41 Biomassa in water: Algen

42 Biomassa in water: Algen Typische opbrengst per ha per jaar: ~70 ton olie ~17500 m³ bio-gas (methaan) Dit komt neer op ~5 Watt/m², ofwel 5 à 10 maal zoveel als bij biomassa op land

43 Wat aandachtspunten bij biomassa in water: Algen Je hebt veel minder ruimte nodig dan bij biomassa op land; (~5 MW/km²) Echter: De extra investeringen zijn aanzienlijk. Pas op voor concurrerende soorten (zeg maar onkruid ) Onderschat de lastigheid van de verwerking (b.v. de olie extractie) niet! Je hebt vaak minder dan 1% algjes in water. Het is een zeer waterige zooi! Je moet zorgen voor voldoende voedingstoffen. Naast koolstof / CO 2 en water heb je ook stiktof bemesting, zwavel en fosfor nodig. Onthoudt: Leven = koolstof, zuurstof, waterstof, stikstof, zwavel en fosfor! Andere belangrijke voedingstoffen: Kalium, calcium, natrium, magnesium, chloor (zout!), silicium ( ) Ook aan spoorelementen moet worden gedacht. ( ) Voorbeelden: + Zink voor opname CO 2 (enzym carbonic anhydrase) + Molybdeen (en IJzer) voor stikstof binding (enzym nitrate reductionase) + IJzer (synthese chlorofyl, zit Magnesium in) + etc. ( ) Dit geldt voor vrijwel alle planten!

44 ( ) Uit: Sustainable energy without the hot air

45 24 kwh/d = 1 kw = 31.5 GJ/yr = 0.75 toe/yr

46 24 kwh/d = 1 kw = 31.5 GJ/yr = 0.75 toe/yr

47 Het ruimtebeslag Om u een (ruw) idee te geven Nederland op alléén biomassa zal derhalve nooit kunnen. In landen als Zweden is het wèl haalbaar. Daar is genoeg ruimte. Dus: Op plaatsen met een hogere bevolkingsdichtheid is het telen van energie gewassen problematisch. Je kunt echter wel (als kleine(!) bedrage) aan afval bij landbouw denken.

48 Nogmaals: Biomassa Residu van land- en bosbouw, potentieel > ton/jaar 1 ton droge biomassa 18 GJ, dus die 5 miljard ton komt neer op bruto(!) 90 EJ. Netto wordt het iets in de orde van ~50 EJ. Dat is ~10% van het huidige wereld energiegebruik, ofwel ruw weg de helft van het wereldtotaal aan vloeibare brandstoffen. Hoofdproduct 10 9 t/jaar residu 10 9 t/jaar Rijst 0.60 stro, kaf 1.10 Suiker 0.08 bagasse 0.70 Meel 0.60 stro 1.00 Soja Bonen 0.16 stro, peulen 0.60 Graan 0.60 stelen 1.20 Hout bouw 0.50 afval, pulp 0.30 papier 0.50 afval, pulp 0.30

49 Nucleaire energie Nucleaire energie is zeker een optie. De footprint is klein ( 1 GW/km²), Het is relatief CO 2 arm Echter, Het is kostbaar (zie Finland; 1600 MW, 5 miljard), Er zijn een paar weerbarstige problemen: + Accumulatie van Plutonium. + Reprocessing is geen panacee + Opslag van afval is open ended ( nukes are forever ) Ergo: Het debat over hoe belangrijk het wordt is nog open. Zal het een option of last resort worden als de inzet van duurzame energie achter blijft? En: Wordt de Thorium optie een mogelijkheid?

50 CO 2 afvangen & Geologische opslag van CO 2 Een (niet duurzame) tussenoplossing

51 Conclusie: Er zijn geen ideale antwoorden, en... zero impact bestaat niet. Op een schaal van 100 EJ/jaar zullen er altijd vervelende bij-effecten zijn.

52 Van opmaakenergie naar duurzame energie Waarom hebben we het nodig? Waar praten we over? Hoe kan het? Wat komt er bij kijken? Hoe snel kan het?

53 En dan komt nu de vraag: Hoe snel werden nieuwe energietechnologiën geïntroduceerd? Daartoe komt het volgende plaatje uit een opiniestukje van de hand van Gert-Jan Kramer en Martin Haigh in Nature in beeld:

54 Tot 2008: Deployment history ; Na 2008: Blueprints scenario Shell 10³ TJ/yr = 31.7 MW = ± 500 boe/dag

55 Snelle exponentiële groeicurven: Een factor 10 in 10 jaar: ~25% per jaar» Deze waarde is historisch. Een factor 30 in 10 jaar: ~40% per jaar Een factor 100 in 10 jaar: ~60% per jaar Neem 10 EJ/jaar ( MW) als doel, waar praten we dan over? ( Nu = 2008) Zon (PV, CSP): Nu 0.11 EJ/jaar» 2028 (25% groei), [ 2021 (40% groei), 2018 (60% groei) ] Wind: Nu 1.4 EJ/jaar» (25% groei) Biobrandstof: Nu totaal 1.9 EJ/jaar» 2015 (25% groei) ( ) Wat betekent MW in termen van ruimtebeslag? Zonne-energie: Minstens km² netto(!) zonnecel (20 W/m²) oppervlak. Windenergie: Minstens km² (3 W/m²) oppervlak Biobrandstof: Minstens km² (0.5 W/m²) oppervlak ( Frankrijk) Maar denk er aan: 10 EJ/jaar is slechts 2% van het huidige totale energieverbruik! En daarbij komt: Vanaf 10 EJ/jaar gaan de groeicurven (aanzienlijk) afvlakken. ( ) Of dit wordt gehaald is thans al zeer twijfelachtig!

56 Een aanbeveling door klimaat wetenschappers: 1.5 ton CO 2 per persoon per jaar per 2050, en liever nog ~1 ton CO 2 Dat wordt zelfs in dit Greenpeace scenario niet gehaald. (~2 ton CO 2 per persoon per jaar) En dat terwijl er bijv. een weinig realistisch totaal van ~40 EJ/jaar aan geothermische energie in zit. Daarom is CO 2 sekwestratie noodzakelijk als men dit doel (de 1.5 ton CO 2 ) ècht wilt halen.

57 CO 2 sekwestratie voor MW aan kolencentrales Rendement kolencentrales: 40%» Ergo: ~2.2 miljard ton CO 2 per jaar Dichtheid CO 2 bij injectie (~200 bar, ~30 C) van ~ 900 kg/m 3 betekent: ~2.2 miljard ton CO 2 per jaar» 42 miljoen barrel per dag Om de gedachten te bepalen: De huidige conventionele olieproductie bedraagt ~73 miljoen barrel per dag. (1 barrel = 160 liter). Dus voor iets equivalent aan ~5% van het huidige energie verbruik heeft men al een schaduw infrastructuur (leidingen, boorputten, etc.) nodig die qua omvang de helft van de huidige ruwe olie infrastructuur groot is!

58 Duurzame energie, enkele consequenties: De fysieke footprint is groter (dan bij conventioneel olie & gas) Het is veel materiaal- en arbeidsintensiever Het beslag op de algemene middelen wordt groter (Met zonne-energie gaat het echter snel omlaag!)

59 Concluderend: Aan de hand van de vorige voorbeelden wordt duidelijk dat het halen van een doelstelling als niet meer dan 50% fossiel per 2050 nog een hele kluif zal worden. In het Shell blueprints scenario wordt 10 EJ/jaar equivalent aan CO 2 sekwestratie per rond 2025 opgevoerd. Dit impliceert een zeer steil exponentieel groeipad van 2 decades in 10 jaar (60% per jaar!). Ook dat zal nog een hele kluif worden We praten in feite over een globaal soort energie Manhattan project, en niets minder dan dat! Ook zouden we (in het welvarende deel van de wereld) mogelijk een verandering van levensstijl onder ogen moeten willen zien. Food for thought voor politici? Epiloog

60 Reserve sheets voor vragen

61 Nog een voorbeeld: De footprint van schaliegas en olie

62 Koolstof in de aardkorst: Een reusachtige hoeveelheid... Ter vergelijking: Olie (conventioneel) Aardgas (conventioneel) Kolen ca ton koolstof ca ton koolstof ca ton koolstof

63 Koolstof in de aardkorst: Echter, het grootste deel (>99.99%) is onbereikbaar.

64 De prognoses van het IEA worden steeds verder naar beneden bijgesteld!

65 Nog wat nadere details m.b.t. nucleair Nucleaire energie zou kunnen. Het ruimtebeslag is gering ( 1 GW/km²), en het is CO 2 arm. Echter, het is kostbaar (bijv. Finland; 1600 MW, 5 miljard), en er zijn nog een aantal weerbarstige problemen zoals Plutonium accumulatie. Ook reprocessing van de kernbrandstof is bepaald geen panacee, want, na 2 à 3 maal reprocessing is het gedaan men zie: U 238 n» U 239 β» Np 239 β» Pu 239 n» Pu 240 α» U 236 Np 237 n» Np 238 β» Pu 238 α» U 234 (U 234 komt ook van nature voor) U 235 n» U 236 n» U 237 β» Np 237 n, 2n» Np 236 β» Pu 236 α» U 232 Door de opbouw van U 236,U 234 en U 232 wordt de kernbrandstof uiteindelijk onbruikbaar. Ergo: Het laatste woord is er nog niet over gezegd. Een option of last resort?

66 Waarom is olie zo succesvol? Welnu, kijk dan eens naar het hieronder staande lijstje van energiedragers MJ/kg MJ/liter Benzine Diesel» Het optimum qua energie inhoud Kerosine per eenheid gewicht en volume H 2 (liq.) C ; koelen kost veel energie C 4 H 9 OH (*) C 2 H 5 OH (*) Uit bio routes CH 3 OH NH 3 (liq.) Boranen Kunnen alleen via chloriden worden Silanen 44.5 gemaakt, kost teveel energie Li 43 Kost teveel energie, net als bij Mg en Al (resp en MJ/kg!)

67 Een voorbeeld van biomassa» biobrandstof C x H 2x O x» CO / CO 2 / H 2 / H 2 O» x CO / 2x H 2» C x H 2x + x H 2 O O 2 1. Torrefactie, malen 2. Entrained flow vergassing 3. Shift stap (CO + H 2 O» CO 2 + H 2 ), CO 2 en water afvangen 4. Fischer-Tropsch stap, gevolgd door hydro-cracking Dit alles geeft dieselbrandstof van hoge kwaliteit als einderesultaat. Echter: Men heeft een ongeveer 5-voudige massa aan biomassa nodig! Dat betekent voor een echt grote bio-raffinaderij (~20 miljoen ton per jaar, zo groot als Pernis) dat er ~100 miljoen ton biomassa per jaar nodig is. Daar heb je derhalve minimaal maar liefst km² voor nodig!

68 Nog wat meer getallen Kolen reserves: (getallen uit BP statistical review of world energy ) Bitumineuze kolen & antraciet ~500 Gton (~2500 Gbbl olie equivalent) Sub-bitumineuze kolen & bruinkool ~400 Gton ( ten minste; mogelijk meer ) Wereld electriciteit productie (2008) Totale electriciteitsproductie Electriciteit uit fossiele brandstof Electriciteit uit kolen Wereldwijde CO 2 emissies (2008) Totaal (exclusief grondgebruik) Kolen Electriciteit uit kolen 73 EJ/jaar 48 EJ/jaar 30 EJ/jaar (± 40% van het totaal) 32 Gton/jaar 13 Gton/jaar 8 Gton/jaar!» Kolen & electriciteit uit kolen zal (nog) vele decennia onder ons zijn, dus als we iets aan deze CO 2 emissies willen doen, dan moeten we naar CCS kijken...

69 CO 2 afvangen, de mogelijke routes

70 Injectie in zout water houdende lagen: Het Sleipner project

71 Het opslag potentieel is aanzienlijk Het Potentieel voor Nederland: (bron: TNO KNAW symposium) 60 gas velden (incl. het Groningen veld) 7 olievelden > 4 Mt (incl. het Schoonebeek veld) UR geschat van het veld oppervlak, geschaald naar bewezen reserves Totale opslag capaciteit ~ 11 Gt CO 2!

72 De schoon fossiel optie

Toename kooldioxide. Een thema voor de 21e eeuw: Van "opmaakenergie" naar duurzame energie (door Evert Wesker)

Toename kooldioxide. Een thema voor de 21e eeuw: Van opmaakenergie naar duurzame energie (door Evert Wesker) In het december nummer uit 2011 van 'Spanning' - het blad van het wetenschappelijk bureau van de SP - stond het onderstaande artikeltje. Aangezien het nu niet meer op de site van de SP staat heb ik er

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012 Gas Gas Volume (mrd. m 3 ) 83 Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Calorische waarde (Hs) (MJ/m 3 ) 35,17 Energie-inhoud op onderwaarde

Nadere informatie

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN BIOFUELS: ZIN EN ONZIN KIVI NIRIA 2010 F. Goudriaan and J.E. Naber (BIOFUEL BV) 1 HTU 2005 ONZIN: ONZIN: STOPPEN MET BIOBRANDSTOFFEN Vragen van het lid De Mos (PVV) aan de minister van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Beheer van energie en broeikasgas

Beheer van energie en broeikasgas Beheer van energie en broeikasgas binnen de Europese doelstellingen voor 2050 De CONCLUSIES volgen 30 maart 2014 Hebben wij de energie om 2050 schoon te halen? slotcongres 1 Beheer van energie en broeikasgas

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Hoe kan innovatie helpen?

Hoe kan innovatie helpen? Themabijeenkomst 16 december: Luchtvervuiling, en hoe houden wij Nederland mobiel? Verkeer Toenemende en invloed luchtvervuiling: van milieu-eisen op de sector hoe kan 2 Inhoud Waar komen verkeersemissies

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Introductie HoSt B.V.

Introductie HoSt B.V. HR Hout WKK (Vink Sion) voor glastuinbouw en stadverwarming door HoSt Imtech Vonk vof door H. Klein Teeselink info@host.nl Introductie HoSt B.V. Inhoud: Waarom biomassa WKK, belang van warmte? Wie zijn

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Zonnewaterstof in het energielandschap van de toekomst. Prof. Johan A. Martens KU Leuven

Zonnewaterstof in het energielandschap van de toekomst. Prof. Johan A. Martens KU Leuven Zonnewaterstof in het energielandschap van de toekomst Prof. Johan A. Martens KU Leuven Op dit ogenblik groeit de wereldbevolking met groeit wereld energieverbruik met kw stijgt de aardolie ontginning

Nadere informatie

GROEN AARDGAS via VERGASSING

GROEN AARDGAS via VERGASSING ECN-M--07-069 GROEN AARDGAS via VERGASSING A. van der Drift Gepresenteerd tijdens het Minisymposium Groen Gas, Maarssen, 28 juni 2007 Augustus 2007 GROEN AARDGAS via VERGASSING Bram van der Drift www.ecn.nl

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 17/11/2014 Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 Kadering» VITO actualiseert jaarlijks, in opdracht van LNE, CO 2 -inventaris gemeenten» Taken voorzien in actualisatie

Nadere informatie

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN GAS IS EEN SCHONERE ENERGIE OPTIE IN VERGELIJKING TOT CONVENTIONELE VLOEIBARE BRANDSTOFFEN...MAAR MOEILIJKER TOE TE PASSEN IN DIESELMOTOREN BESTAAT ER EEN OPLOSSING

Nadere informatie

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort Fosfaat en bioenergie Anton Haverkort? BbE grondstoffen, visie RvB Randvoorwaarden Organisatie / integrale goederenstroom (value chain) Drivers: Olie schaarser/ duurder Mitigatie agenda Agrarische afvalstromen

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE

VOORSTEL VAN RESOLUTIE Zitting 2007-2008 11 juni 2008 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer John Vrancken, de dames Marleen Van den Eynde en Agnes Bruyninckx en de heren Frank Creyelman, Roland Van Goethem en Johan Deckmyn betreffende

Nadere informatie

Wat is vandaag de dag nog duurzaam?

Wat is vandaag de dag nog duurzaam? Wat is vandaag de dag nog duurzaam? Duurzame voeding Schaal als spanningsveld VU Amsterdam 3 oktober 04 Inderdaad... Bron: NRC 7/0/04 Harry Aiking Overzicht Duurzaamheid is dynamisch Duurzaamheid en voedselzekerheid

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

De Zon Moeder van alle energie

De Zon Moeder van alle energie De Zon Moeder van alle energie Concentrating Solar Power (CSP) De meest directe weg om zonne-energie in bruikbare energie om te zetten - Wat is CSP - De potentie - De problemen - De oplossingen - De plaats

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

De permanente oliecrisis

De permanente oliecrisis De permanente oliecrisis Uitdagingen & oplossingen Stichting Peak Oil Nederland Stichting Peak Oil Nederland Onderzoek naar reserves en productie fossiele brandstoffen, olie in het bijzonder Onderzoek

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Beheer van energie en broeikasgas

Beheer van energie en broeikasgas Beheer van energie en broeikasgas in de Nederlandse industrie binnen de Europese doelstellingen voor 2050 Symposium Brandstof of Bedelstaf? 21 februari 2014 bij het Academisch Genootschap te Eindhoven

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Het onmogelijke mogelijk maken

Het onmogelijke mogelijk maken Het onmogelijke mogelijk maken Duurzame biobrandstoffen Titus Galema Inhoud Definitie/geschiedenis Duurzaamheid en criteria van Cramer Gota Verde in Honduras (beschrijving/aanpak/resultaten/geleerde lessen)

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas 1--1 Ongeveer 7 deelnemende organisaties Promotie van optimale benutting van biomassa Kennisoverdracht door workshops, excursies, nieuwsbrief en artikelen in vakbladen Vergelijking opties voor benutting

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Mogelijkheden van windenergie op bedrijventerreinen

Mogelijkheden van windenergie op bedrijventerreinen Mogelijkheden van windenergie op bedrijventerreinen 7 juni 2007 inhoud energie waarom windenergie voor- en nadelen van windenergie windaanbod vergunningen en regelgeving aspecten van belang: windplan Vlaanderen

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Goede bemesting geeft gezonde planten

Goede bemesting geeft gezonde planten Goede bemesting geeft gezonde planten Door: HortiNova Opbouw van presentatie: Doel van gezonde bodem & plant Hoe groeit een plant? Hoe kan een plant ziek worden? Waarom moeten we bladgroen en wortels promoten

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Energie Energie Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Grootheden 1 J(oule) = 1 Nm =?? Watt gedurende 1 seconde =?? Ws 1 Watt = 1 J/s = vermogen = de snelheid waarmee arbeid wordt verricht.

Nadere informatie

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Energie in België EHA! 8 mei 2008 Nieuwerkerken 25 oktober 2007 Dirk Knapen Projectmedewerker energie en klimaat Inplanting van

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie