Hoofdstuk 3 Automatisering en beslissingsprocessen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 3 Automatisering en beslissingsprocessen"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 3 Automatisering en beslissingsprocessen 3.1 Inleiding In hoofdstuk 2 is het gebruik van modellen in het beslissingsproces beschreven. De aard van de modellen hangt samen met de vorm van ondersteuning die door informatiesystemen kan worden geleverd. In dit hoofdstuk staat het ondersteunen van dit beslissingsproces met behulp van een computer centraal. De invloed van computers op het beslissingsproces is in de loop van de tijd groter geworden. In de beginjaren was de computer met name gericht op het verwerken van gegevens (zie paragraaf 3.2). In de loop van de tijd werden computers meer gericht op het programmeren van goed gestructureerde problemen (paragraaf 3.3) en later ook op de ondersteuning bij het nemen van beslissingen in geval van minder goed gestructureerde problemen (paragrafen 3.4 en 3.5). Aan de hand van die ontwikkeling kunnen een aantal fasen worden onderscheiden 36. Deze fasen zijn: 1. verwerken van gegevens, Electronic Data Processing (EDP), 2. oplossen van goed gestructureerde problemen, Management Information Systems (MIS), 3. de twee voorafgaande plus de ondersteuning van de besluitvorming, Decision Support Systemen (DSS) en Kennissystemen (KS). In de laatste jaren is een trend waar te nemen naar de integratie van kennissystemen en decision support systemen, die tot uitdrukking komt in systemen met namen als kennisgebaseerde beslissingsondersteunende systemen en aanverwante termen. Deze ontwikkeling wordt beschreven in paragraaf De hier beschreven fasering moet niet worden verward met de groeifasen van het gebruik van informatiesystemen in een specifieke organisatie, zoals die door Nolan zijn gespecificeerd. In eerste instantie onderscheidt Nolan (Gibson en Nolan, 1974) vier fasen, nl.: initiation, diffusion, formalization en maturity. Dit aantal breidt hij later uit tot zes (Nolan, 1979), initiation, contagion, control, integration, data en maturity.

2 54 Hoofdstuk 3 De hierboven genoemde fasen beschrijven zowel de historische ontwikkeling van informatiesystemen in het algemeen als het gebruik van informatiesystemen in een specifieke organisatie. Boersma (1989) maakt een onderscheid tussen concrete en abstracte informatiesystemen. Een abstract informatiesysteem is een model, een afbeelding van een reëel systeem. Het abstracte systeem speelt een rol bij de ontwikkeling van het concrete systeem. In dit hoofdstuk wijzen wij bij het gebruik van de term informatiesysteem op het concrete informatiesysteem, tenzij expliciet anders vermeld. Een organisatie moet de fasen in de genoemde volgorde doorlopen omdat de latere fasen zijn gebaseerd op de eerdere fasen. Zo vormen bijvoorbeeld de in de EDP-fase ontwikkelde bestanden de basis voor de andere vormen van informatieverwerking. De invloed van de verschillende fasen op het beslissingsproces loopt sterk uiteen. De EDP-fase heeft ten hoogste een indirect effect op de besluitvorming. Specifieke decision support systemen en kennissystemen zijn daarentegen direct gericht op specifieke beslissingsprocessen. In de volgende paragrafen worden de verschillende systemen en de invloed van deze systemen op de besluitvorming beschreven. 3.2 Electronic Data Processing Electronic Data Processing (EDP) vormt de eerste fase in het gebruik van computers binnen organisaties. Deze fase wordt gekenmerkt door het automatiseren van arbeidsintensieve, relatief eenvoudige en frequente verwerkingen van gegevens. Het automatiseren van deze regelmatige verwerkingen heeft met name tot doel een efficiency-verhoging te realiseren. Met beslissingsprocessen binnen organisaties heeft deze fase nog weinig van doen. Ten hoogste worden bepaalde overzichten vervaardigd die bij het verwerken van de gegevens als bijprodukten ontstaan. De EDP-fase heeft een grote invloed gehad, en heeft die nog steeds, op de werkverdeling rond de dataverwerking in organisaties. Een groot deel van de standaardverwerkingen van gegevens worden nu succesvol uitgevoerd door computers. Salarisadministratie, facturering en voorraadregistratie zijn voorbeelden van gegevensintensieve processen die uitstekend door computers kunnen worden uitgevoerd. EDP omvat de toepassing van computers bij routinematige gegevensverwerkende activiteiten in een organisatie. In de loop van de tijd zijn computers daarnaast in toenemende mate toegepast bij veelvoorkomende kantoortaken. Een belangrijk deel van deze taken wordt gevormd door één of andere vorm van communicatie. Kantoorautomatisering richt zich op de ondersteuning van deze communicatie binnen organisaties. Alter (1992) definieert kantoorautomatisering als: An office automation system facilitates everyday communications and information processing tasks in offices and business organizations. Deze communicatie kan betrekking hebben op spraak, tekst en beelden (Hicks, 1993). De ondersteuning kan diverse vormen aannemen, afhankelijk van het type

3 Automatisering en beslissingsprocessen 55 communicatie. Tekstverwerking, elektronische mail ( ), desktop-publishing en fax-transmissies zijn gericht op tekstcommunicatie. Spraakverwerking (zowel menselijke spraak als door de computer gegenereerde spraak), telefoon en videoconferencing zijn gericht op spraakcommunicatie. Beeldcommunicatie wordt onder andere ondersteund door middel van desktop-publishing en fax-transmissies. Uit de voorgaande opsomming blijkt dat bepaalde middelen gericht zijn op meer dan één type van communicatie. Een fax wordt bijvoorbeeld zowel gebruikt bij de communicatie van tekst als de communicatie van beelden. Kantoorautomatisering heeft betrekking op de communicatie binnen organisaties. Recente ontwikkelingen maken communicatie en datatransport tussen organisaties mogelijk. De electronic highway 37 biedt de mogelijkheid internationaal en intercontinentaal te communiceren. De electronic highway biedt een informatieinfrastructuur voor de communicatie van tekst, beeld en spraak, alle in digitale vorm. Het belang van een goede infrastructuur wordt beschreven door Porter (1990): a nation s industry depends on a modern and improving infrastructure. This is particular true in advanced transportation, logistics and telecommunications, all integral to introducing modern technologies and to competing in foreign markets. Both firms and governments have a responsibility in creating and upgrading infrastructure. Door de technologische ontwikkelingen op het gebied van computers en telecommunicatie, wordt de elektronische infrastructuur een steeds belangrijker deel van de totale infrastructuur (Kettinger, 1994). Kettinger beschrijft welke functionaliteit een dergelijke infrastructuur moet bieden: The vision of the proposed national information infrastructure is one of a universally accessible widely distributed, private and public interconnected networks that permit access to a variety of databases and that can transmit voice, text, images, video, and virtually any other format for depicting information to anyone, at any time, in any place. Kettinger beschrijft de ontwikkeling van deze informatie-infrastructuur aan de hand van een innovatiediffusiemodel 38. De eerste gebruikers van de informatieinfrastructuur waren vooral te vinden in de wetenschappelijke wereld. Het gebruik bestond met name uit elektronische mail. In de daarop volgende fasen maken ook bedrijven, bibliotheken, scholen etc. gebruik van de infrastructuur. In de volwassenheidsfase benadert de infrastructuur de in het vorige citaat beschreven 37 De Amerikaanse term highway wordt hier gebruikt omdat de vertaling electronische snelweg geen recht doet aan de oorspronkelijke betekenis van het woord. De ruimte en vrijheid die het begrip highway impliceert wordt niet goed weerspiegeld door de Nederlandse equivalent van dat woord. 38 Kettinger (1994) hanteert het model van McFarlan en McKenney. Dit model bestaat uit de fasen: (1) technology identification and initial investment, (2) technological learning and adaptation, (3) rationalization and control en (4) maturity / wide spread technology transfer.

4 56 Hoofdstuk 3 functionaliteit. Informatiesystemen van organisaties kunnen direct worden aangesloten op netwerken. De financiering van de infrastructuur verandert bij het doorlopen van de ontwikkelingsfasen. De eerste fase is met name gebaseerd op overheidssteun en adhoc financiering. In de latere fasen zal de commerciële exploitatie van de infrastructuur belangrijker worden. 3.3 Management Information Systems De tweede fase die wordt onderscheiden is die van de Management Information Systems (MIS). Davis en Olson (1987, pag. 6) definiëren een MIS als: an integrated, user-machine system for providing information to support operations management, and decision making functions in the organization. The system utilizes computer hardware en software; manual procedures; models for analysis, planning, control and decision making; and a database De MIS-fase richt zich ten opzichte van EDP minder op de verwerking van gegevens en meer op het aanleveren van informatie. Hierbij is het onderscheid tussen gegevens en informatie van belang. Gegevens representeren feiten, objecten etc. Informatie betreft zodanig verwerkte gegevens dat de betrokken persoon er een betekenis aan kan toewijzen. Met een MIS kunnen bijvoorbeeld periodiek vaste overzichten worden vervaardigd die het verloop van allerlei kenmerken in de organisatie weergeven. Wekelijks wordt bijvoorbeeld de debiteuren- en crediteurenpositie getoond. Naast deze periodieke standaardrapportering is het tevens op beperkte schaal mogelijk specifieke rapporten te genereren. De invloed van MIS op het beslissen in organisaties bestaat uit het automatiseren van bepaalde keuzefasen. Goed gestructureerde problemen kunnen, na modellering, met behulp van een algoritme worden opgelost. Een voorbeeld van een dergelijk probleem is de bepaling van de optimale bestelhoeveelheid. Frowein (1990) merkt op dat de MIS-fase geen succes blijkt te zijn. Hij draagt hiervoor twee redenen aan. De organisatie omvattende modellen komen niet echt uit de verf omdat een koppeling tussen modellen op verschillende niveaus in de organisatie nodig is. Deze koppeling is met mathematische modellen moeilijk te realiseren mede doordat de doelstellingen van de organisatie niet altijd kunnen worden vertaald naar doelstellingen van de afzonderlijke afdelingen. De tweede reden die hij noemt is de door Bosman en Sol geconstateerde scheiding tussen planning (problemen waarop een MIS vaak is gericht) en administreren. De administratie kan vaak de benodigde gegevens niet leveren. De problemen die in de MIS-fase werden opgelost zijn goed gestructureerde problemen die vervolgens met behulp van een algoritme kunnen worden opgelost. Bekende toepassingen in deze categorie zijn de netwerkplanningsystemen en de voorraadreguleringssystemen. In deze systemen is de problematiek van de keuze in software (men kan zeggen formele regels) vastgelegd.

5 Automatisering en beslissingsprocessen Decision Support Systemen De term Decision Support Systeem (DSS 39 ) is geïntroduceerd door Scott Morton in De betekenis van het begrip is direct uit de woorden af te leiden. De term beslissing (decision) benadrukt dat dergelijke systemen zijn gericht op het nemen van beslissingen en niet alleen op het verwerken van gegevens en informatie. Support duidt erop dat het systeem niet gericht is op het vervangen van de beslisser maar op de ondersteuning van de beslisser. Systeem geeft aan dat er sprake is van geïntegreerde aanpak waarbij de gebruiker, de machine c.q. de computer en de probleemcontext een rol spelen. Sinds de introductie van het begrip DSS is er door een groot aantal auteurs een groot aantal verschillende interpretaties van DSS opgesteld. Er bestaat een grote spraakverwarring over wat nu precies als een DSS moet worden opgevat. Uitgaande van de term DSS kan elk systeem, waarbij op één of andere manier sprake is van ondersteuning bij het nemen van een beslissingen, als een DSS worden gekwalificeerd. Op deze manier kan bijna elk systeem, behalve de puur transaktieverwerkende systemen, als een DSS worden aangemerkt. Een dergelijke definitie die geen indeling geeft is weinig zinvol. Om hieraan tegemoet te komen zijn diverse scherpere definities ontwikkeld. Sommige benadrukken hierbij de functionaliteit van het systeem terwijl andere de technische aspecten centraal stellen. Elementen die in deze definities terugkomen zijn: het al dan niet gestructureerd zijn van beslissingen, de niveaus van DSS software en de componenten van DSS software Decision Support Systemen zijn bedoeld om de beslisser te ondersteunen bij het nemen van beslissingen, en niet zozeer deze beslisser te vervangen. Deze aanpak erkent de cognitieve beperkingen van de mens en probeert de zwakke punten in het functioneren van de mens te ondervangen door middel van ondersteuning met behulp van een computer. De DSS aanpak probeert de sterke punten van de mens en de computer samen te voegen. Thierauf (1982) schrijft over decision support systemen: Fundamentally, the main thrust of decision support systems is on decisions in which there is sufficient structure for the computer and quantitative models to be of value but where the user's judgement is essential. Met andere woorden, het probleem wordt niet volledig door de computer opgelost, de mens behoudt een significante en zelfs doorslaggevende rol in het beslissingsproces. Spraque en Carlson (1982) definiëren een DSS als: A DSS is an interactive computer based system that helps decision makers to use data and models to solve unstructured problems De ondersteuning vindt plaats door het beschikbaar stellen van methoden en data. Het moet voor de beslisser mogelijk zijn toegang te krijgen tot bepaalde databases 39 Afhankelijk van de context verwijst de afkorting DSS naar het begrip decision support systeem in enkelvoud of meervoud.

6 58 Hoofdstuk 3 om over de noodzakelijke gegevens te beschikken. Deze gegevens komen voor een groot deel uit bestanden, die in de EDP-fase tot stand zijn gekomen. Tevens moet de beslisser mogelijkheden worden geboden gegevens te manipuleren met behulp van modellen Gestructureerde en ongestructureerde beslissingen In veel definities van DSS komt naar voren dat deze systemen gericht zijn op het ondersteunen van ongestructureerde problemen. Goed gestructureerde problemen kunnen op een andere en eenvoudiger manier worden opgelost. Zoals reeds bij de bespreking van MIS is genoemd, worden in die fase bepaalde formaliseerbare problemen in de software vastgelegd. DSS daarentegen zijn gericht op die problemen waarbij nog wel van enige structuur sprake is, zodat computers kunnen worden gebruikt, maar waar de inbreng van de beslisser van doorslaggevend belang is. Sol (1980, pag. 5) definieert goed gestructureerde problemen als problemen die voldoen aan de volgende drie voorwaarden: 1. the set of alternative courses of actions or solutions is finite and limited; 2. the solutions are consistently derived from a model system that shows a good correspondence; 3. the effectiveness or the efficiency of the courses of action can be numerically evaluated. Ongestructureerde problemen voldoen niet aan een of meer van deze voorwaarden. De gestructureerdheid van een probleem kan persoons- en tijdgebonden zijn. Een probleem dat voor iemand op een bepaald moment niet gestructureerd lijkt, kan na uitvoerige bestudering toch gestructureerd zijn of gestructureerde componenten bevatten. Naast het onderscheid tussen goed en slecht gestructureerde problemen kan het onderscheid worden gemaakt tussen programmeerbare en niet programmeerbare problemen (Simon, 1960): Decisions are programmed to the extent that they are repetitive and routine, to the extent that a definite procedure has been worked out for handling them so they won't have to be treated de novo each time they occur. Decisions are nonprogrammed to the extent that they are novel, unstructured and consequential, there is no cut and dried method for handling the problem because it hasn't arisen before, or because its precise nature and structure are elusive or complex, or because it is so important that it deserves a custom-tailored treatment. Vaak worden de programmeerbare problemen gelijk gesteld aan de goed gestructureerde problemen en de slecht gestructureerde problemen aan de niet programmeerbare problemen. Sol (1980) wijkt hier vanaf door te stellen dat beslissers oplossingen kunnen vinden voor slecht gestructureerde problemen die kunnen worden geprogrammeerd. De goed gestructureerde problemen zijn op deze manier een deelverzameling van de programmeerbare problemen.

7 Automatisering en beslissingsprocessen 59 Van belang is de vraag waar de ondersteuning van slecht gestructureerde problemen zich op richt. Die vraag kan in een aantal vragen worden onderverdeeld: 1. Richt de ondersteuning zich op alle fasen van het proces van beslissen of op één daarvan? 2. Richt de ondersteuning zich op een bepaalde functie of op een bepaald niveau? 3. Richt de ondersteuning zich op het gebruik van formele regels, informele regels of beide? 4. In welke vorm wordt die ondersteuning gegeven? In het algemeen wordt in de literatuur aan deze vragen weinig aandacht besteed. In paragraaf 3.8 komen wij, na de bespreking van de verschillende varianten van beslissingsondersteunende systemen, op die vragen terug Niveaus van DSS software Een manier om tot een structurering van het begrip DSS te komen is de door Sprague en Carlson (1982) gedefinieerde opdeling in drie niveaus van DSS software: DSStools, een DSS-generator en een specifiek DSS. Door recente ontwikkelingen kunnen hier een aantal niveaus aan worden toegevoegd, nl. de generieke DSS, kennissystemen en de integratie van deze categorieën (zie de paragrafen 3.4.5, 3.5 en 3.7). DSS-tools De DSS-tools c.q. gereedschappen vormen de basis voor zowel de specifieke DSS als de DSS-generatoren. Met de gereedschappen kunnen specifieke DSS worden gebouwd maar in de meeste gevallen is het raadzamer om met de gereedschappen een DSS-generator te ontwikkelen. De gereedschappen die bij het ontwikkelen van een DSS of SDSS kunnen worden gebruikt, hebben betrekking op lineair programmeren, simulatie, spreadsheets, grafieken-generatoren en tekstverwerking. DSS-generator Sprague en Carlson (1982) definiëren een DSS-generator als: A DSS generator is a package of related hardware and software which provides a set of capabilities to build specific DSS quickly and easily Een DSS-generator bestaat uit een verzameling componenten waarmee een specifiek-dss kan worden ontwikkeld. De componenten kunnen bestaan uit de in de vorige paragraaf gedefinieerde gereedschappen. De bouwer van een DSS-generator moet een keuze maken welke gereedschappen in de generator worden opgenomen. Specifiek DSS Het specifiek DSS (SDSS) is gericht op een specifiek probleem en één beslisser die dat specifieke probleem heeft. De gebruiker van het systeem kan de gegevens uit de databank en de methoden uit de methodenbank gebruiken om zijn beslissingsproces te modelleren. Het specifiek DSS hoeft niet het gehele beslissingsproces van

8 60 Hoofdstuk 3 intelligence tot choice te beslaan. Het SDSS kan zijn gericht op één of meerdere fasen van het beslissingsproces. Dit is niet per definitie alleen de keuzefase. Een SDSS kan ook gericht zijn op de probleemherkenning, de probleembeschrijving en/of het genereren en evalueren van alternatieven. De gebruiker van het systeem kan de beslisser zijn of een intermediair die het systeem gebruikt. De constructie van een specifiek DSS Een specifiek DSS kan direct met behulp van de gereedschappen worden ontwikkeld. Een in de meeste gevallen efficiëntere manier voor het ontwikkelen van een SDSS is het gebruik van een DSS-generator. Een DSS-generator maakt het mogelijk op een vrij eenvoudige wijze een eerste versie, oftewel een prototype 40, van een SDSS af te leveren. Ervaringen met het gebruik van dit prototype kunnen aanleiding zijn tot het doorvoeren van wijzigingen. Deze wijzigingen hebben betrekking op het verbeteren van fouten, het aanpassen van het systeem aan nieuwe wensen etc. Benbasat en Nault (1990) concluderen op basis van diverse empirische onderzoeken: DSS usage is higher, and user satisfaction, attitudes, and perceptions are more favorable when prototyping and iterative design are used Componenten van een DSS-generator Een DSS-generator wordt vaak beschreven als een systeem bestaande uit drie componenten. Een methodenbank, een databank en een gebruikersinterface. Een specifiek DSS bezit in veel gevallen dezelfde drie componenten. Gebruikersinterface De gebruikersinterface is van belang voor de interactie tussen de gebruiker en het systeem. De gebruikersinterface is hierdoor van grote invloed op de acceptatie van het systeem. Als de gebruiker een beeldschermopbouw herkent zal de kans op acceptatie van het systeem groter zijn. Deze herkenning wordt gerealiseerd door bijvoorbeeld overeenkomsten na te streven tussen het beeldscherm en de daarvoor gebruikte formulieren. Bennett (1983) beschrijft de interactie tussen de computer en de gebruiker van de generator aan de hand van drie zaken, die richtlijnen geven bij het construeren van een user-interface: What the user sees. Hetgeen de gebruiker op het beeldscherm ziet is bepalend voor de interactie en het gebruik van het systeem. Het beeld bepaalt de context van de interactie. De kwaliteit van deze interactie zal bepaald worden door de overeenkomsten tussen de context en de ervaringen van de gebruiker. Als de context goed overeenkomt en herkenbaar is, zal de gebruiker de informatie herkennen en weten welke acties uit te voeren. What the user has to know. 40 Zie hoofdstuk 4 voor een uitgebreide beschrijving van prototyping.

9 Automatisering en beslissingsprocessen 61 De gebruiker moet een zekere kennis hebben om de getoonde informatie te begrijpen en te interpreteren en om op basis van deze informatie een specifiek DSS te kunnen bouwen. Voor de bouw van een SDSS moet de gebruiker in elk geval enige kennis hebben van de in de generator beschikbare methoden. What the user can do. Wat kan de gebruiker doen in het gebruik van het systeem? Bij de beantwoording van deze vraag is het van belang te weten welke functies en commando's beschikbaar zijn en hoe eenvoudig het is hulpschermen op te roepen. De gebruikersinterface is voor een groot deel bepalend voor de gebruiksvriendelijkheid van het systeem. De gebruiksvriendelijkheid wordt in deze paragraaf besproken omdat deze met name onder invloed staat van de gebruikersinterface 41. Voor een deel is de gebruiksvriendelijkheid afhankelijk van softwarematige aspecten. Voor een ander deel is de gebruiksvriendelijkheid afhankelijk van de hardware waarop en de omgeving waarbinnen het systeem wordt gebruikt. Factoren die de gebruiksvriendelijkheid beïnvloeden zijn (Kendall en Kendall 1992, Davis en Olson 1985, Sprague en Carlson, 1982): de dialoog het schermontwerp de gebruikersinterface de responsietijd de feedback de ergonomie Het gebruiksgemak van een systeem staat ondermeer onder invloed van de manier waarop de dialoog tussen de gebruiker en het systeem inhoud is gegeven. Mogelijke invullingen van deze dialoog zijn: natuurlijke taal interfaces, vraag en antwoord interfaces, menu s, invoer- en uitvoerformulieren en commando interfaces. Verder wordt het gebruiksgemak bepaald door de manier van bediening. Was tot voor kort het toetsenbord de enige manier om interactief met de computer om te gaan, de laatste tijd worden steeds meer systemen ontwikkeld die met de muis, een lichtpen, een touch-screen of zelfs met spraakherkenning kunnen worden aangestuurd. Coll et al. (1994) onderzoeken de snelheid van werken met, het aantal fouten door en de voorkeur voor de verschillende vormen van besturing. Zij concluderen dat met de muis werken sneller is dan werken met een lichtpen of het toetsenbord. Daarnaast concluderen zij echter dat het gebruik van het toetsenbord minder fouten oplevert. De participanten van het onderzoek zeggen de muis voor algemeen gebruik te prefereren. Een computerscherm dient zodanig ontworpen te zijn dat het relevante informatie op een heldere wijze weergeeft. Davis en Olson (1985) beschrijven twee richtlijnen voor het ontwerpen van een scherm: (1) geef alleen gegevens weer die essentieel zijn 41 De in deze paragraaf besproken aspecten van de gebruiksvriendelijkheid zijn ook van toepassing op de andere in dit hoofdstuk besproken systemen zoals kennissystemen en executive information systems.

10 62 Hoofdstuk 3 voor het nemen van die beslissing of het uitvoeren van die specifieke actie, en (2) geef alle relevante informatie op één scherm weer. Verder beschrijven zij richtlijnen als: plaats items bij elkaar die logisch samenhangen, plaats de items in een logische volgorde, plaats belangrijke items meer naar boven en meer naar links op het scherm en laat voldoende ruimte tussen de afzonderlijke items zodat de items duidelijk gescheiden blijven. De manier van interactie wordt in de jaren negentig steeds meer gedomineerd door de zogenaamde Graphical User Interfaces (GUI). Microsoft Windows en X- Windows zijn voorbeelden van deze GUI s. De GUI s zorgen voor een belangrijke standaardisatie van de interactie tussen de gebruiker en het systeem. Diverse soorten programma s hebben vergelijkbare menustructuren, dialoogvensters etc. Met behulp van de muis, menu s en drukknoppen geeft de gebruiker commando s aan de computer. Het aanleren van een nieuw programma, dat dezelfde interface-conventies naleeft, zal veel sneller verlopen 42. De mate van gebruiksvriendelijkheid en dan met name de mate van ergernis, wordt voor een groot deel beïnvloed door de responsietijd van het systeem. De wachttijden mogen niet te hoog oplopen en moeten met name consistent zijn. Het consistent zijn betekent dat opdrachten met een soortgelijke complexiteit een vergelijkbare responsietijd dienen te hebben (Davis en Olson, 1985). Indien de responsietijd meer dan een aantal seconden bedraagt, moet de gebruiker in ieder geval feedback krijgen dat de opdracht in uitvoering is genomen. Een gebruiker heeft behoefte aan feedback tijdens het werken met de computer. De gebruiker moet weten dat de invoer juist is verwerkt of dat de computer bezig is een opdracht uit te voeren. Kendall en Kendall (1992) onderscheiden 7 typen van feedback. Het bevestigen van invoer door het afbeelden van de invoer op het scherm, het bevestigen van correcte invoer (b.v. Ready ), het geven van een foutmelding bij onjuiste invoer, het aangeven van een bewerking (b.v. Wait ), het bevestigen van het afronden van een bewerking (b.v. Done ), het geven van een foutmelding indien een opdracht niet kan worden uitgevoerd en tenslotte het beschikbaar stellen van meer gedetailleerde hulpinformatie (b.v. Assist ). De ergonomie van een systeem wordt niet door softwarematige aspecten bepaald. De ergonomie wordt beïnvloed door de hardware zoals het beeldscherm, het toetsenbord, de ruimtelijke opstelling van beide, de verlichting van de kamer, het meubilair etc. Methodenbank Een tweede component van een DSS wordt gevormd door de methodenbank (Brennan en Elam, 1986). Deze bank bevat methoden waarmee bepaalde problemen conceptueel kunnen worden gemodelleerd. Met de gegevens uit de databank kunnen de conceptuele modellen empirisch worden gemaakt en kan met die modellen worden geëxperimenteerd. Bekende voorbeelden van methoden in DSS-generatoren 42 Hertogs en Helms (1995) beschrijven een onderzoek door een Amerikaans adviesbureau waaruit blijkt dat bij mensen die met Windows werken gevoelens van frustratie en vermoeidheid in vergelijking met niet grafische interfaces zijn gehalveerd. Daarnaast konden de proefpersonen sneller en beter omgaan met voor hen onbekende programma s.

11 Automatisering en beslissingsprocessen 63 zijn: lineair programmeren, simulatie en statistische analyses. De beslisser moet zelf kiezen op grond van de kenmerken van het probleem of de situatie, welke methode in een bepaalde situatie moet worden toegepast. Databank De derde component van een DSS is de database oftewel databank (Garnto en Watson, 1986). De databank bevat gegevens die de beslisser kan opvragen of die kunnen worden gebruikt voor het opstellen en doorrekenen van modellen. De gegevens uit de databank kunnen uit verschillende bronnen afkomstig zijn. Zowel gegevens van binnen de organisatie als gegevens van buiten de organisatie kunnen voor het nemen van beslissingen van belang zijn. Het probleem hierbij is dat de vereiste gegevens niet altijd beschikbaar zijn in de transactie-database. De gegevens zoals de tussenaankomsttijden in geval van een simulatiemodel zullen afzonderlijk moeten worden verzameld en vastgelegd. Het uitvoeren van zoekacties en selecties op databases kan een groot beslag leggen op de capaciteit van het systeem. Om de normale verwerkingen, die gebruikmaken van de database, niet te vertragen kan een speciale database voor de DSS worden ontwikkeld en onderhouden. Hierbij moet men wel organisatorische maatregelen treffen teneinde te waarborgen dat de DSS-database een getrouwe afspiegeling van de overige databases vormt DSS en beslissingsprocessen Een SDSS is gericht op het ondersteunen van een beslissingsproces van de beslisser. De beslisser behoudt een doorslaggevende rol bij het nemen van beslissingen. Het SDSS kan, zoals hiervoor reeds is beschreven, één of meerdere fasen van het beslissingsproces ondersteunen. De beslisser maakt gebruik van de beschikbare methoden en gegevens, maar vult zelf het beslissingsproces in. Hofstede (1992) beschrijft het beslissen met behulp van een DSS aan de hand van een aantal geschakelde niveaus (zie Figuur 3-5). Figuur 3-5 suggereert dat de informatie over de omgeving en over het probleem wordt gefilterd door de persoons- en managementcontext. Op dezelfde wijze wordt de gevonden oplossing gemanipuleerd door de management- en persoonscontext. In de management- en persoonscontext wordt de oplossing gemanipuleerd omdat het model zoals opgenomen in het SDSS bepaalde aspecten buiten beschouwing laat. Het model abstraheert bepaalde persoonlijke aspecten, zoals persoonlijke voorkeuren en doelstellingen en bepaalde management aspecten, zoals de samenhang met en invloed op andere beslissingen. Uit de figuur blijkt dat de persoonscontext het meest dominant is. De beslisser bepaalt welke informatie wordt gebruikt en neemt de uiteindelijke beslissing.

12 64 Hoofdstuk 3 Environment Information Personal context (learning, goals, attitudes) Management context (objectives, other problems) Problem context as supported by DSS adopted solution Real problem Figuur 3-5 : Probleemoplossen met behulp van een DSS. Het model van Hofstede van het probleemoplossen met behulp van een SDSS geeft geen volledige beschrijving van het gebruik van een SDSS. Bij het gebruik van een SDSS moet een beslisser zelf het model invullen. Hij bepaalt zelf welke methoden in welke samenhang worden toegepast en welke gegevens hierbij een rol spelen. Hierbij spelen eigen beslissingsregels een rol. De problem context as supported by DSS in Figuur 3-5 kan in dat geval niet worden gezien als een losstaande component waarover de persoonlijke en management context worden geschoven. Er is een interactie tussen de diverse componenten, inclusief de omgeving. Het model van Hofstede is wellicht beter toepasbaar op het gebruik van generieke Decision- (zie volgende paragraaf). In dergelijke systemen wordt een conceptueel model aangeleverd waarna de beslisser het model empirisch maakt en bepaalde beslissingen kan evalueren. In deze situatie bepaalt de beslisser welke informatie hij al dan niet wil gebruiken en de beslisser kan het systeem overrulen indien de uitkomsten niet bevallen. Bij het aanleveren van een model door een Executive Information System (zie paragraaf 3.6) kan ook worden gesproken over a problem context as supported by the system. Het model bepaalt de probleemcontext. Onderzoeken met betrekking tot de effecten van het gebruik van decision support systemen leveren geen eenduidige conclusies op. Benbasat en Nault (1990) beschrijven een groot aantal empirische onderzoeken waarvan sommige verbeteringen laten zien door het gebruik van DSS en andere onderzoeken geen verschillen tonen tussen gebruikers die wel of niet worden ondersteund. Benbasat en Nault (1990) noemen als mogelijke oorzaken van deze tegenstrijdige conclusies: het verschil in de mate van ondersteuning die door het DSS wordt geboden, de complexiteit van het gebruik van het DSS, gebrek aan toetsen om de kwaliteit van het DSS vast te stellen en tenslotte een verschil in training van de DSS gebruikers. Daarnaast geldt dat verschillende onderzoeken de effecten van het DSS gebruik op zeer uiteenlopende manieren hebben geoperationaliseerd. In de meeste onderzoeken

13 Automatisering en beslissingsprocessen 65 wordt uitsluitend gekeken naar de uitkomsten, bijvoorbeeld de winst of de tijd die men nodig heeft voor het nemen van een beslissing. Het beslissingsproces wordt niet geëvalueerd. Benbasat en Nault (1990) stellen dan ook: It is ironic that even though the fundamental studies in this field have placed emphasis on understanding the influence of computerized support on changes in decision processes, few Management Support System studies that examine these relationships have emerged. Het gebruik van een DSS hoeft echter niet uitsluitend te zijn gericht op het totstandkomen van kwalitatief betere beslissingen. Keen (1986) noemt behalve dit voordeel nog elf andere: het groter aantal alternatieven dat wordt bekeken, een beter begrip van de organisatie en de omgeving, een snellere response op onverwachte omstandigheden, ad-hoc analyses, nieuwe inzichten, een betere communicatie, een betere beheersing, kostenbesparingen, effectief groepswerk, tijdbesparingen en tenslotte een beter gebruik van beschikbare gegevens. Uit deze opsomming blijkt dat betere beslissingen slechts één van de mogelijke voordelen is. Alter (1992) pleit ervoor de hele discussie over decision support systemen en de hieraan gerelateerde begrippen en definities aan de kant te schuiven en zich weer te concentreren op datgene dat echt essentieel is, namelijk het verbeteren van de beslissingsprocessen. De activiteiten van mensen moeten als uitgangspunt worden genomen bij het bestuderen van beslissingsprocessen. Alter classificeert informatiesystemen aan de hand van de mate waarin het systeem de manier van werken bepaalt (als hulpmiddel, voorschrijvend of als vervanging van de mens) en het niveau van coördinatie (individu, groep, organisatie) dat het systeem ondersteunt. Alter (1992) concludeert: Instead of starting by saying we are going to study DSS, we should start by saying we are going to study ways to improve decision making. This will focus attention on what is important, will eliminate wasted effort distinguishing between overlapping and poorly defined types of systems, and may lead to more applicable results. Alter benadrukt de beslissingsprocessen, maar deze processen kunnen vanuit een groot aantal gezichtspunten worden bestudeerd. Iedere discipline benadrukt en bestudeert bepaalde zaken van het beslissingsprobleem. Men zal binnen een discipline dus wel moeten aangeven welke zaken worden bestudeerd. Binnen de informatiekunde zal de nadruk liggen op faciliteiten om deze beslissingsprocessen te ondersteunen. Daarbij zal naar de mogelijkheden van decision support- en expertsystemen worden gekeken. Deze systemen moeten niet om het systeem zelf worden gebruikt, maar omdat een dergelijk systeem een goede ondersteuning biedt in een specifieke situatie (zie Paragraaf voor een beschrijving van de toepasbaarheid van beide categorieën van systemen).

14 66 Hoofdstuk Generieke decision support systemen Naast de hiervoor beschreven categorieën van decision support systemen onderscheidt Stegwee (1992) generieke decision support systemen (GDSS 43 ). Dergelijke generieke systemen zijn gericht op een klasse van gelijksoortige problemen. Met die gerichtheid onderscheidt een GDSS zich van een SDSS, gericht op een specifiek probleem en een specifieke beslisser, en een DSS-generator, gericht op een grote verzameling van mogelijke problemen. Door dit verschil in toepasbaarheid van een generieke DSS zal ook het ontwikkelingsproces anders verlopen. Stegwee (1992) splitst de ontwikkeling van een generieke DSS in een aantal stappen. De ontwikkeling van een generieke DSS moet daarbij duidelijk onderscheiden worden van het daaropvolgende gebruik van het generieke DSS. Net als bij een SDSS geldt dat een GDSS op verschillende manieren kan worden geconstrueerd. Een GDSS kan rechtstreeks met behulp van de benodigde tools worden ontwikkeld (zie paragraaf voor een beschrijving van deze tools). Daarnaast bestaat de mogelijkheid gebruik te maken van een generator. Ook bij een GDSS dienen faciliteiten beschikbaar te zijn voor het toegankelijk maken van databases, het gebruik van methoden en het specificeren van de interactie met de gebruiker (de database management component, de modelbase management component en de gebruikersinterface). Deze faciliteiten kunnen ter beschikking worden gesteld door een dergelijke generator. De hierna te beschrijven stappen (zie Figuur 3-6) zijn gericht op het ontwikkelen van het generieke DSS. Het uitgangspunt voor het ontwikkelen van een generieke DSS is een klasse van problemen. De eerste stap bestaat uit het waarnemen en beoordelen van een voorbeeldprobleem uit een dergelijke klasse. Vervolgens wordt het probleem op een conceptueel niveau beschreven. Hierbij worden de doelstellingen geformuleerd en het probleem beschreven. Deze fase resulteert in een conceptueel model van de probleemklasse. Dit conceptuele model wordt vervolgens ondergebracht in een computerprogramma, het generieke DSS. Na de constructie van het generieke DSS moet dit systeem worden getest. Hiertoe wordt een experimenteel model opgesteld. Dit experimentele model is een empirische beschrijving van één probleem uit de gedefinieerde probleemklasse. Het experimentele model is een empirisch model. De term experimenteel geeft echter aan dat het een beschrijving van een fictieve case betreft. Gegeven de kenmerken van dit specifieke probleem wordt het generieke DSS omgezet in een experimenteel SDSS. Dit SDSS biedt een beschrijving van het experimentele probleem en kan worden gebruikt binnen het beslissingsproces. Door het gebruik van dit specifieke DSS wordt de functionaliteit van het generieke DSS getest. Als het specifieke DSS de verschillende testen doorstaat, leidt dit tot de acceptatie van het generieke model. Afwijzing van het specifieke DSS kan aanleiding zijn tot het opnieuw doorlopen van één van de voorgaande fasen. 43 Niet te verwarren met Group Decision Support Systemen. A Group DSS aims to improve the process of group decision making by removing common communication barriers, providing techniques for structuring decision analysis, and systematically directing the pattern, timing or content of discussion (DeSanctis en Gallupe, 1987). Zie voor meer informatie over Group DSS, Gallupe en DeSanctis (1988), Watson et al. (1988), Dickson et al. (1993).

15 Automatisering en beslissingsprocessen 67 Problem Class Observation and assesment of problem instance Formulation of objectives and description of problem instance Conceptual model Transformation of conceptual model into generic dss Generic DSS Experimental model Testing of the generic DSS Construction of experimental model Transformation of generic DSS into specific DSS Experimental SDSS Testing of specific DSS Accepted Generic DSS Figuur 3-6: Ontwikkeling van het generieke DSS Generieke DSS en beslissingsprocessen. De vorige paragraaf heeft uitsluitend betrekking op het construeren van het generieke DSS. Voor het ondersteunen van specifieke beslissingen dient het generieke DSS verder te worden ingevuld. Nadat het generieke DSS is ontwikkeld kan het systeem bij problemen uit de probleemklasse worden toegepast. Gegeven het conceptuele model zoals dat in het generieke systeem is ondergebracht wordt een empirisch model voor de specifieke probleemsituatie geconstrueerd. Met behulp van dit empirisch model wordt het generieke DSS omgezet in een SDSS gericht op een specifiek probleem. Het empirisch model dient geverifieerd te worden. Het gebruik van dit SDSS kan betrekking hebben op één of meerdere fasen van het beslissingsproces. Het empirisch model kan worden gebruikt bij de probleemherkenning, de probleembeschrijving, het genereren en evalueren van alternatieven en tenslotte het kiezen van één van de alternatieven.

16 68 Hoofdstuk Kennissystemen De vierde categorie van systemen betreft kennis- of expertsystemen. Deze systemen vormen een deel van het onderzoeksgebied van de Artificial Intelligence (AI). Minsky definieert AI als: AI is the science of making machines do things that would require intelligence if done by man. Andere onderzoeksgebieden binnen de AI zijn onder andere natuurlijke taalsystemen, patroonherkenning en robots (Nebendahl, 1988). Een expertsysteem 44 wordt door Feigenbaum (1982) 45 gedefinieerd als: an intelligent computer program that uses knowledge and inference procedures to solve problems that are difficult enough to require significant human expertise for their solution. Wanneer een onderscheid tussen expert en kennissystemen wordt gemaakt, is dit vaak op basis van de bron van de kennis waarop het systeem is gebaseerd 46. Indien de kennis afkomstig is van een menselijke expert wordt gesproken over een expertsysteem. Als de kennis van meerdere bronnen afkomstig is, spreekt men van een kennissysteem (Puppe, 1993). Naast de menselijke expert kunnen bijvoorbeeld documenten als kennisbron worden gebruikt. In de loop der tijd zijn systemen ontwikkeld in diverse toepassingsgebieden 47. In kennissystemen wordt kennis over een specifiek domein gerepresenteerd. Uit deze voorgaande zin mag niet worden geconcludeerd dat in andere informatiesystemen geen kennis wordt vastgelegd. Wel geldt dat de aard van de gemodelleerde kennis in kennissystemen anders is. Kennissystemen maken een scheiding tussen de kennis waarmee wordt geredeneerd, de kennisbank, en het mechanisme dat met deze kennis redeneert, het redeneermechanisme (Lucas en van der Gaag, 1988). Schuwer en Kusters (1990) stellen dat deze scheiding de volgende logische stap was na de scheiding tussen systeem-software en bewerkings-software en de daaropvolgende scheiding tussen gegevens en applicaties. De AI was in de beginjaren met name gericht op het redeneren. Een voorbeeld van onderzoek uit deze periode is de General Problem Solver. In de daaropvolgende periode kwam men tot de constatering dat het vastleggen van veel domeinkennis nodig is voor het nabootsen van het gedrag van experts (Simon, 1991). Simon (1991) stelt: 44 Zie Oldenkamp (1993) voor een aantal definities van kennissystemen. 45 In Grant (1986) 46 Schuwer en Kusters (1990) definieren het onderscheid op basis van de prestatie van het systeem: Onder een expert systeem wordt vaak een kennissysteem verstaan met prestaties vergelijkbaar met die van een menselijke expert. 47 Zie bijvoorbeeld De Witte en Kwee (1987a, 1987b, 1988) voor toepassingen in de medische wereld, het onderwijs en industie en Mertens et al. (1988) voor diverse toepassingen binnen organisaties.

17 Automatisering en beslissingsprocessen 69 In general, we need to have some combination of inferencing capability and knowledge, and every expert system makes provision for that. De scheiding tussen kennis en het redeneermechanisme biedt de mogelijkheid op basis van één en hetzelfde redeneermechanisme meerdere kennissystemen te implementeren. Wanneer de kennisbank wordt vervangen door een kennisbank met de kennis uit een ander kennisdomein ontstaat een kennissysteem voor een ander probleemgebied. Hoewel een redeneermechanisme voor meerdere toepassingen kan worden gebruikt, zijn er wel verschillende inferentiestrategieën denkbaar. De kennissysteemschil moet wel over de geschikte inferentiestrategie beschikken. Hieruit kan worden geconcludeerd dat één en hetzelfde inferentiemechanisme kan worden gebruikt voor meerdere kennissystemen, maar dat hierbij wel de voorwaarde geldt dat het inferentiemechanisme over de juiste redeneerstrategieën beschikt. Er is dus wel degelijk een samenhang tussen het probleemgebied en het inferentiemechanisme Componenten van een kennissysteem Een kennissysteem is opgebouwd uit een aantal componenten. Deze componenten zijn: de systeeminterface, de gebruikersinterface, het redeneermechanisme en de kennisbank. Een kennissysteemschil voor het ontwikkelen van een kennissysteem bevat daarnaast een ontwikkelaarsinterface. De samenhang tussen de verschillende componenten is in Figuur 3-7 weergegeven. Systeem Interface Gebruikers Interface Redeneer mechanisme Kennis Bank Ontwikkelaars Interface Figuur 3-7: Kennissysteemschil Een kennissysteem bestaat uit alle in Figuur 3-7 genoemde componenten behalve de ontwikkelaarsinterface. Een kennissysteemschil bevat alle componenten behalve de kennisbank. De schil biedt faciliteiten voor het ontwikkelen van een kennissysteem en het daaropvolgende gebruik van het ontwikkelde systeem. Ontwikkelaarsinterface Om een kennissysteem te ontwikkelen is met name de ontwikkelaarsinterface van belang. Deze biedt een editor of een menugestuurde interface waarmee de

18 70 Hoofdstuk 3 systeembouwer de diverse facetten van een kennissysteem, zoals bijvoorbeeld de produktieregels, kan ontwikkelen. In een editor kan de ontwikkelaar de regels intypen waarbij hij zich aan een bepaalde syntax moet houden. Via menu's kunnen regels worden geconstrueerd door de commando's, syntax-woorden, objecten en kenmerken uit lijsten te selecteren. De ontwikkelaarsinterface maakt geen deel uit van het uiteindelijke kennissysteem. Deze interface is alleen van belang tijdens de constructie van het systeem. Kennisbank Om een kennissysteem in staat te stellen te redeneren met kennis over een specifiek domein moet deze kennis op één of andere manier worden vastgelegd. In de loop van de tijd zijn een aantal kennisrepresentatietechnieken ontwikkeld. In de beginfase van het gebruik van expertsystemen lag de nadruk op produktieregels voor het modelleren van kennis. Een bekend voorbeeld van een dergelijk systeem is MYCIN (Buchanan en Shortliffe, 1985). Andere manieren voor het vastleggen van kennis zijn frames, scripts en semantische netwerken. Kennis wordt ontwikkeld door training en ervaring. Klein en Methlie (1990) maken het onderscheid tussen deep en shallow knowledge. De shallow knowledge bestaat uit allerlei vuistregels en short cuts om tot een oplossing te komen. De deep knowledge is gebaseerd op theorieën, axioma s en wetmatigheden die de onderliggende samenhang beschrijven. Het beschrijven van de shallow knowledge leidt tot een systeem dat vergelijkbaar is met de redenering van een expert op basis van zijn heuristieken. Het vastleggen van de shallow knowledge heeft echter tot gevolg dat de kennis is gericht op een specifiek probleemgebied. Het toepassingsgebied van het kennissysteem is daardoor beperkt. Veel expertsystemen zijn met name gebaseerd op de shallow knowledge. Volgens Simon (1986) kan dit op twee manieren worden uitgelegd: You can draw two kinds of conclusions from that. One is that we are going to have to go a long way in deepening these systems. The other conclusion you might draw, and I think in considerable measure a valid conclusion, is that we are sometimes kidding ourselves about how deeply modeled is the situation human beings use in order to solve problems. Het vastleggen van kennis is niet voldoende. Deze kennis moet vervolgens worden toegepast, er moet met de kennis worden geredeneerd. De wijze van redeneren is afhankelijk van de kennisrepresentatietechniek. Met regels wordt anders geredeneerd dan met frames of semantische netwerken. Wel geldt dat in veel gevallen een vertaalslag mogelijk is van de ene representatietechniek naar de andere. Produktieregels Kennis kan worden vastgelegd in zogenaamde produktieregels (zie paragraaf voor een beschrijving van regelmodellen waarin dergelijke regels worden gemodelleerd). Dit zijn regels met een zogenaamde if.. then.. structuur. Als aan de voorwaarden van een regel is voldaan, dan mogen de conclusies worden getrokken. Regels representeren kleine losstaande stukjes kennis. Dergelijke losstaande stukjes kennis worden chunks genoemd (Giarratano en Riley, 1989). Een voordeel van de

19 Automatisering en beslissingsprocessen 71 regel-representatie is dat de regels makkelijk zijn te interpreteren. Daarnaast kan ook het redeneerproces duidelijk worden gevolgd doordat is vastgelegd aan welke voorwaarden moet zijn voldaan om een regel uit te voeren. De samenhang tussen de regels wordt echter niet expliciet gemodelleerd. Het inferentiemechanisme brengt een samenhang tussen de regels aan. Agarwal en Tanniru (1992) stellen: Conventional programming languages exhibit low transparency (i.e. an individual line of code provides little information about the program s overall functionality) and high behavior visibility (i.e. the sequence of code execution can be determined easily). Rule based formalisms, on the other hand, exhibit high transparency (each rule provides information about its logical context) and extremely low behavior visibility (the sequence of rule firings is difficult to determine a priori). Semantische netwerken In een semantisch netwerk wordt de betekenis van een object beschreven door de relaties met andere objecten weer te geven. Fysieke of abstracte objecten of concepten worden in knooppunten weergegeven. De relaties tussen deze knooppunten geven de aard van de relatie tussen de objecten weer. Bekende relaties hierbij zijn 'has-a' voor het beschrijven van het feit dat een object een bepaald kenmerk bezit en 'is-a' voor het feit dat een object gerekend mag worden tot een ander objecttype. Naast deze twee vaak gebruikte relaties kunnen allerlei andere relaties worden toegevoegd. De relaties worden in een netwerk gespecificeerd. Men noemt deze netwerken semantische netwerken. Semantische netwerken bieden een goede mogelijkheid om associaties vast te leggen. Deze associaties kunnen verschillend van aard zijn. De aard van de samenhang wordt met behulp van de naamgeving van de pijlen aangegeven. Scripts Scripts worden gebruikt om de opeenvolgingsrelaties van activiteiten en gebeurtenissen in situaties te beschrijven. In veel situaties bezit een mens kennis over de 'normale' gang van zaken. Een script helpt bij het doorgronden en interpreteren van een situatie en geeft richtlijnen hoe te handelen in die situatie (Gioia en Poole, 1984). Luger en Stubblefield (1989, pag. 363) omschrijven een script als: a structured representation describing a stereotyped sequence of events in a particular context. Een script bestaat uit een aantal componenten: De ingangscondities beschrijven de eisen waaraan voldaan moet zijn voordat een script van toepassing is. De resultaten beschrijven de veranderde feiten nadat een script is uitgevoerd. De 'props' beschrijven de objecten en subjecten die in het script een rol spelen.

20 72 Hoofdstuk 3 Subjecten in een script spelen een bepaalde rol. Een script kan tenslotte bestaan uit een aantal scènes. Een scène vormt een afgebakend stuk uit een script. Het bekendste voorbeeld van een script is het restaurantscript van Schank en Abelson (1977). Schank, die het script in de jaren zeventig introduceerde, beschrijft hierin de normale gang van zaken vanaf het moment dat een klant een restaurant binnenkomt tot aan het afrekenen en vertrek van deze klant. Op basis van een script kan geredeneerd worden over een specifieke situatie door deze te vergelijken met de standaardpatronen. Als bepaalde gebeurtenissen zich hebben voorgedaan kan met grote waarschijnlijkheid worden geconcludeerd dat de daaraan voorafgaande gebeurtenissen ook hebben plaatsgevonden. Als in het restaurantscript iemand het restaurant na betalen verlaat kan hieruit worden afgeleid dat deze persoon hiervoor een bestelling zal hebben geplaatst, zijn maaltijd geserveerd zal hebben gekregen en deze maaltijd waarschijnlijk zal hebben opgegeten. Frames Net als scripts is het doel van frames de samenhang tussen kennis te modelleren. Zodoende kan common knowledge in een structuur worden vastgelegd. In het voorbeeld op de volgende pagina is aangegeven dat een vogel vliegt. Door deze common knowledge op een hoog niveau in de framestructuur vast te leggen hoeft deze kennis niet bij elke soort vogel of elke individu te worden vastgelegd. Het verschil tussen scripts en frames is dat scripts tijd- c.q. volgordegebonden zijn. Binnen de databasewereld is het gebruikelijk de werkelijkheid te beschrijven aan de hand van objecttypen, objecten en kenmerken. Een objecttype definieert een klasse van objecten. Objecten worden binnen de AI-wereld vaak als frames aangeduid. Kenmerken van objecten worden hierbij als 'slots' aangemerkt. Alle informatie die betrekking heeft op een bepaald concept wordt in één frame opgeslagen. Hierbij kan het onderscheid worden gemaakt tussen frames die een klasse van objecten beschrijven en frames die een individueel object beschrijven. De eerste categorie van frames worden klasse-frames genoemd en de tweede categorie instanties. De klasseframes geven een conceptuele beschrijving van de typen objecten oftewel objecttypen. Een objecttype wordt gedefinieerd door een opsomming van de kenmerken die van belang zijn voor dat type. Een instantie daarentegen beschrijft een individueel object door de waarden van de kenmerken empirisch in te vullen (zie entiteiten en objecten bij simulatiemodellen). De klasseframes worden bij het ontwikkelen van het systeem gespecificeerd. De instanties kunnen van tevoren worden gespecificeerd, maar kunnen ook dynamisch tijdens het gebruik van het systeem worden gecreëerd, gebruikt en eventueel weer worden verwijderd. Bij de dynamische creatie bevat een instantie de specifieke gegevens van een object die tijdens die consultatie van belang zijn. Bij de beoordeling van een kredietaanvraag kunnen zodoende de specifieke gegevens van een klant in een instantie van het klasseframe klant worden vastgelegd.

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Automating the cockpit. Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment

Automating the cockpit. Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment Automating the cockpit Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment Introductie Inhoud van de presentatie: afstudeerproject onderzoek ontwerp implementatie conclusies demonstratie

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Bedrijfsprocessen theoretisch kader

Bedrijfsprocessen theoretisch kader Bedrijfsprocessen theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. Bedrijfsprocessen Het procesbegrip speelt een belangrijke rol in organisaties. Dutta en Manzoni (1999) veronderstellen

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1 Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info 1 Maak een (verbeter)voorstel voor Enterprise Architectuur, waarbij u zowel de mogelijkheden als de beperkingen van

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools)

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) Kim Kranenborg TNO Human Factors P.O Box 23 3769 ZG Soesterberg +31 346 356267 kranenborg@tm.tno.nl Knowledge for business VIOS: Veiligheid

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Marketing. De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5

Marketing. De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5 Marketing De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5 Vorige week: wat is een product 2 Propedeuse CMDA Marketing HC 5 Goed om te weten omdat: 3 Propedeuse CMDA Marketing HC 5 Vorige week: kernstrategie

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

Zelftest OOAD/UML. Document: N0767Test.fm 30/08/2010. ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium

Zelftest OOAD/UML. Document: N0767Test.fm 30/08/2010. ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium Zelftest OOAD/UML Document: N0767Test.fm 30/08/2010 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is gebaseerd op de inhoud van onze cursus OO

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Microsoft Dynamics CRM & Integrated Innovation

Microsoft Dynamics CRM & Integrated Innovation Microsoft Dynamics CRM & Integrated Innovation 22 mei 2008 Qurius Page 1 Agenda Uitdagingen People Ready Business Integrated Innovation Case: FNV Bondgenoten Qurius en samenvatting Qurius Page 2 Uitdagingen

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Menu 1. Het platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network 2. New

Nadere informatie

The Logistic Chameleon

The Logistic Chameleon The Logistic Chameleon Leadership in Logistic & Supply Chain context dr. Roland Slegers-Leijsten EMIM 12th November 2015 Voettekst van presentatie INTRODUCTION ROLAND SLEGERS LEIJSTEN ü INTERIM LOGISTIC

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Continuous testing in DevOps met Test Automation

Continuous testing in DevOps met Test Automation Continuous ing in met Continuous testing in met Marco Jansen van Doorn Tool Consultant 1 is a software development method that emphasizes communication, collaboration, integration, automation, and measurement

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012 Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink ? Mythes Investeringen komen bij andere partijen terecht (kan zijn, dus doe er wat aan!) BIM is

Nadere informatie

Y.S. Lubbers en W. Witvoet

Y.S. Lubbers en W. Witvoet WEBDESIGN Eigen Site Evaluatie door: Y.S. Lubbers en W. Witvoet 1 Summary Summary Prefix 1. Content en structuur gescheiden houden 2. Grammaticaal correcte en beschrijvende markup 3. Kopregels 4. Client-

Nadere informatie

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming faculteit economie en bedrijfskunde center for operational excellence 18-05-2016 1 18-05-2016 1 Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming Durk-Jouke van der

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

HBFF Training & Consultancy

HBFF Training & Consultancy HBFF Training & Consultancy Business English, level A Business English, Level B Business English, Level C Business Writing Skills One-to-one trainings GENERAL COURSES HBFF Training & Consultancy Verwersstraat

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Game Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden

Game Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Game Usability Les 3 jaar 2 Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Wat gaan we doen? Herhaling vorige week Ontwerpdoelen en ontwerpdoelstellingen ISO Definition of Usability (9241-11) Usability is the

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Op de computer kan naar eigen inzicht software op worden geïnstalleerd, een andere besturingssysteem is mogelijk.

Op de computer kan naar eigen inzicht software op worden geïnstalleerd, een andere besturingssysteem is mogelijk. Planningsfase 1. Afspraken maken over doelstelling en randvoorwaarden De doelstelling van het project: De doelstelling van het project: het maken van het gewenste product. De doelstelling van de student:

Nadere informatie

Kennis na het volgen van de training. Na het volgen van deze training bent u in staat:

Kennis na het volgen van de training. Na het volgen van deze training bent u in staat: Training Trainingscode Duur Gepubliceerd Taal Type Leermethode Kosten SF2015V8 4 dagen 02/02/2015 Nederlands & Engels Developer, basis Invidueel & klassikaal Op aanvraag Deze training richt zich op het

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen.

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen. Groningen Research Institute of Purchasing Lecture 3: E-Contacts Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann NEVI-Chair Purchasing RUG Groningen, RuG Goal Potential EP New roles, opportunities & threats E-Contacts Electronic

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Perceptive Process. Release Notes. Version: 3.5.x

Perceptive Process. Release Notes. Version: 3.5.x Perceptive Process Release Notes Version: 3.5.x Written by: Product Knowledge, R&D Date: December 2015 2015 Lexmark International Technology, S.A. All rights reserved. Lexmark is a trademark of Lexmark

Nadere informatie

Continuous Delivery. Sander Aernouts

Continuous Delivery. Sander Aernouts Continuous Delivery Sander Aernouts Info Support in een notendop Maatwerk softwareontwikkeling van bedrijfskritische kantoorapplicaties Business Intelligence oplossingen Managed IT Services Eigen Kenniscentrum

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

It s CMMI Jim, but not as we know it! CMMI toegepast op een Compliance organisatie Door Jasper Doornbos Improvement Focus

It s CMMI Jim, but not as we know it! CMMI toegepast op een Compliance organisatie Door Jasper Doornbos Improvement Focus It s CMMI Jim, but not as we know it! CMMI toegepast op een Compliance organisatie Door Jasper Doornbos Improvement Focus Inhoud Compliance vakgebied en organisatie CMMI software en systems engineering

Nadere informatie

Wilco te Winkel, Liesbeth Mantel Erasmus University Rotterdam,NL

Wilco te Winkel, Liesbeth Mantel Erasmus University Rotterdam,NL Thesaurus driven semantic search applied to structuring Electronic Learning Environments Rotterdam, EURlib symposium, November 23 2006 Wilco te Winkel, Liesbeth Mantel Erasmus University Rotterdam,NL What

Nadere informatie

WG4: De gebruikerservaring. Service Design Lesweek 5 Aranea Felëus

WG4: De gebruikerservaring. Service Design Lesweek 5 Aranea Felëus WG4: De gebruikerservaring Service Design Lesweek 5 Aranea Felëus Agenda Programma Costumer Journey Costumer Journey vs. User Model Costumer Journey vs. User Journey Opdracht 1: CJ part 1 Opdracht 2: CJ

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Business Rules: het scheiden van kennis en processen 17 september 2014

Business Rules: het scheiden van kennis en processen 17 september 2014 Business Rules: het scheiden van kennis en processen 17 september 2014 Business rules scheiden kennis van processen 1 Agenda 18:30-18:40 Opening 18:40-19:15 Het scheiden van kennis en processen Peter Nobels,

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

Begrippenlijst Inzicht in de wereld van big data, marketing en analyse

Begrippenlijst Inzicht in de wereld van big data, marketing en analyse Begrippenlijst Inzicht in de wereld van big data, marketing en analyse 4orange, 13 oktober 2015 Hogehilweg 24 1101 CD Amsterdam Zuidoost www.4orange.nl 2 Inhoud Achtergrond & Aanleiding... 3 A... 3 B...

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013 ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters Marc Lankhorst 16 oktober 2013 Agenda 13:00 introductie ArchiMate-status en -ontwikkelingen en NORA-kennismodel 14:00 parallelle workshops rond de

Nadere informatie

Innovatief Onderwijs Ontwerpen. Jeroen van Merriënboer

Innovatief Onderwijs Ontwerpen. Jeroen van Merriënboer Innovatief Onderwijs Ontwerpen Jeroen van Merriënboer VU Amsterdam Onderwijsdag, 6 Februari 2015 Inhoud Het transferprobleem Levensechte taken en 4C/ID Zelfgestuurd leren Voorbeelden Conclusies en Vragen

Nadere informatie

Strategisch management en vertrouwen

Strategisch management en vertrouwen Strategisch management en vertrouwen Niels van der Weerdt PhD Dept. Strategic Management Rotterdam School of Management, Erasmus University Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie Strategisch management

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

PicknPack. Gert Kootstra, Wageningen UR. gert.kootstra@wur.nl

PicknPack. Gert Kootstra, Wageningen UR. gert.kootstra@wur.nl PicknPack Gert Kootstra, Wageningen UR gert.kootstra@wur.nl EU project: PicknPack FP7 project automation in food packaging systems 14 partners (onderzoeksinstituten en bedrijven) 14 M (9 M subsidie) Coördinatie

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

Free Technology Academy

Free Technology Academy Free Technology Academy Symposium 21 november 2009 Wat is vrije software? Begrip geïntroduceerd door Richard Stallman in 1985 Niet verwarren met gratis software (freeware) 'Free as in free speech, not

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

beginnen met bloggen (kleine workshop Wordpress)

beginnen met bloggen (kleine workshop Wordpress) beginnen met bloggen (kleine workshop Wordpress) Een weblog is van oorsprongeen lijstje linktips met een stukje tekst. Oorspongvan het weblog Jorn Barger is an American blogger, best known as editor of

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie