ALP INTERNATIONAAL POLEN WAT HEB IK VERKEERD GEDAAN? SUBSET 2/ 56A HENRY VAN ECK JUSTIN RATELBAND ROLF ROZESTRATEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ALP INTERNATIONAAL POLEN WAT HEB IK VERKEERD GEDAAN? SUBSET 2/ 56A HENRY VAN ECK JUSTIN RATELBAND ROLF ROZESTRATEN"

Transcriptie

1 ALP INTERNATIONAAL POLEN WAT HEB IK VERKEERD GEDAAN? SUBSET 2/ 56A HENRY VAN ECK JUSTIN RATELBAND ROLF ROZESTRATEN

2 INHOUDSOPGAVE 1. MANAGEMENT SAMENVATTING POLEN?! WAT HEB IK VERKEERD GEDAAN? WAAROM DEZE ALP? WAAROM POLEN? OPZET VAN ONZE ALP WIE SCHRIJVEN DIT ALP VOORBEREIDING GESCHIEDENIS EN RELIGIE VAN POLEN POLITIEK EN MARCO ECONOMIE VAN POLEN POLITIEK KLIMAAT IN POLEN MACRO ECONOMIE KRAKOW POZNAN WARSCHAU BEDRIJFSBEZOEKEN MORFOLOGIE & ADVIES MORFOLOGIE ADVIES REFLECTIE INTERNATIONAAL MANAGEMENT REFLECTIE JUSTIN RATELBAND REFLECTIE ROLF ROZESTRATEN REFLECTIE HENRY VAN ECK BIJLAGE 1: VERSLAGEN BEDRIJFSBEZOEKEN BGZ BANK FABRYKA PAPIERU CZERWONAK BART KWIATY IMPORT- EXPORT GRAUSCH & GRAUSCH DEUTSCH POLNISCH WIRTSSCHAFTSKREIS NEDERLANDSE AMBASSADE ERNST & YOUNG RITTAL

3 1. MANAGEMENT SAMENVATTING Dit action learning project is voortgekomen uit de wens, om voor Rittal een advies neer te leggen inzake de uitrol van hun nieuwe productgroep SGE 7. Indien Rittal het opzetten van een serviceorganisatie in Polen uitbesteedt aan een partner met welke culturele, organisatorische en demografische verschillen moet Rittal dan rekening houden. Het onderzoek is gedaan door Justin Ratelband, Henry van Eck en Rolf Rozestraten. Dit onderzoek is mede gedaan in het kader van de MBA core course Internationaal Management. Het doel van het project was om een goed beeld te krijgen over het zaken doen in Polen. Zowel culturele, politieke als economische vraagstukken komen aan de orde. Literatuuronderzoek leerde ons dat Polen een land is met een zeer bijzondere historie. Een geschiedenis die bepalend is voor het land zoals het zich heeft ontwikkeld. Zonder inzicht in de geschiedenis is een goed begrip voor en over Polen niet mogelijk. Tevens gaf dit onderzoek ons nieuwe inzichten in de Politieke structuur van dit land. De economische ontwikkeling, sinds de val van het ijzeren gordijn hebben we eveneens onderzocht en beschreven Veldonderzoek in Polen toonde aan dat het beeld wat we over Polen hadden een volstrekt foutief beeld was met vele onjuiste vooroordelen. Polen is een land dat nog steeds volop in ontwikkeling is. De economische kansen zijn er nog legio en deze kunnen benut worden indien je rekening houdt met de culturele en politieke situatie. Vooral in de grote zie je deze ontwikkelingen. Op het platteland ga je 50 jaar terug in de tijd. In de analysefase hebben we uiteindelijk door morfologie een drietal oplossingalternatieven bepaald. Elk oplossingsalternatief heeft 6 invloeden. Hierdoor wordt er rekening gehouden met alle door ons onderzochte aspecten. De uiteindelijke keuze is de blauwe variant geworden. Na weging van de alternatieven hebben we het volgende advies. - start met de bedrijfsvoering in Warschau in de buurt van het vliegveld - houd rekening met de cultuuraspecten van de Rooms Katholieke kerk - wees Politiek gezien niet uitgesproken links of rechts - laat het pand Poolse authenticiteit uitstralen - zorg voor een tweehoofdige directie, zowel Pools als Europees - SPREEK POOLS! 3

4 2. POLEN?! WAT HEB IK VERKEERD GEDAAN? Dat was de primaire reactie van Joanne Doornewaard van de Nederlandse Ambassade toen zij hoorde dat zij na vier Mexico, Polen als standplaats kreeg. Net zoals veel Nederlanders had zij een negatief beeld van Polen. Grauw, koud, arm en veel werkeloosheid. Wij kunnen u verzekeren dat Polen een land is dat je zal verrassen! Lees onze ALP en je krijgt zin om naar Polen te gaan. Of om als toerist te genieten van de historie en vele bezienswaardigheden, of als ondernemer goed zaken te doen! Zakelijk gezien is Polen the place to be! 2.1. WAAROM DEZE ALP? International Management is één van de core courses van de MBA-opleiding van BSN. Doel van de course is dat wij als studenten vaardigheden aanleren om internationaal zaken te kunnen doen. Met name stimuleert de course het ontwikkelen van een bredere kijk op het internationaal zaken doen. Hoe kan je nou echt een bredere blik krijgen zonder daadwerkelijk het speelveld van internationaal zaken doen op te gaan. Met andere woorden je moet naar het buitenland. Met een gerichte opdracht zijn wij het Poolse bedrijfsleven ingedoken. Deze ALP is een verwoording van aan de ene kant onze fantastische ervaringen in Polen en geeft aan de andere kant een antwoord op de onderzoeksvraag. De onderzoeksvraag komt in het volgende hoofdstuk aan bod WAAROM POLEN? Ondanks alle negatieve vooroordelen hebben wij als studieland gekozen voor Polen. Dit hebben we regelmatig moeten uitleggen. Je kunt toch ook je blikveld op het internationaal zakendoen verbreden in een tropisch oord? Voor onze keuze voor Polen hebben we een aantal redenen: - Past bij concrete opdracht vanuit RITTAL - We hebben in Nederland al veel met Polen te maken en dat wordt alleen maar meer. - Polen is dichtbij dus we zijn relatief weinig tijd kwijt aan reizen en hebben dus meer tijd om het land daadwerkelijk te bezoeken. - Tegendraads zijn. Het lijkt dat Polen vooral iets van ons kan leren, laten wij eens in Polen gaan kijken wat we van hen kunnen leren. - Praktisch: via via hebben we goede ingangen in het bedrijfsleven in Polen. 4

5 OPZET VAN ONZE ALP We zijn te werk gegaan volgens een trechter model en dat vind je ook terug in de opzet van onze ALP. We hebben ons breed verdiept in geschiedenis & religie om via macro economie, politiek, de steden Kraków, Poznan en Warschau uiteindelijk bij daadwerkelijke bedrijven uit te komen. Na dit veldwerk en literatuuronderzoek hebben we de onderzoeksvraag op verschillende wijzen beantwoord. Dat hebben we gedaan door de vraag te beantwoorden vanuit één specifiek gezichtsveld. Per gezichtveld hebben we 3 oplossingsalternatieven opgesteld. Via een morfologische kaart komen we zo tot het uiteindelijk advies WIE SCHRIJVEN DIT ALP Dit ALP is een productie van subset 2 / 56A. De subsetleden zijn: Justin Ratelband, 29 jaar, Achterhoek. Rolf Rozestraten 43 jaar, Zuid-Limburg Henry van Eck 46 jaar, Utrecht. Een mooie mix van verschillende persoonlijkheden, leeftijd en werkervaringen. 5

6 3. VOORBEREIDING Onder het mom van: een goede voorbereiding is het halve werk, hebben we veel tijd gestoken in een goede voorbereiding. Bij de voorbereiding hebben we het volgende stappenplan aangehouden: STAP 1: vaststellen globale ALP- voorstel Door onze grote interesse in internationaal zaken doen een lastige eerste stap. We voelden ons kinderen in een snoepwinkel! Er was zoveel te kiezen. Uiteindelijk zijn we tot de conclusie gekomen dat met name het cultuur(verschil) aspect bij ons alledrie de voorkeur heeft. STAP 2: land selecteren China, Amerika, Portugal vele landen zijn de revue gepasseerd maar uiteindelijk gekozen voor Polen. Argumenten, zie hoofdstuk 1. STAP 3: mogelijkheden bedrijfsbezoeken onderzoeken Via via kregen we een flink aantal mogelijke contacten door. Na veel (heel veel) telefoontjes en mailtjes met Polen bleek dat we bij veel bedrijven welkom zijn. STAP 4: opstellen definitief ALP- voorstel Om tot een concreet goed afgebakend voorstel te komen heeft ons veel tijd gekost. Steeds liepen we in de valkuil dat we het onderwerp te breed wilden trekken. STAP 5: opstellen reisprogramma Bij het opstellen van ons reisprogramma zijn we uitgegaan van de volgende uitgangspunten: - We moeten antwoord krijgen op onze onderzoeksvraag - Beschikbare tijd efficiënt gebruiken - Regelmatig een blok vrije tijd - Het land van zoveel mogelijk verschillende kanten zien Om de 4 e bullit zoveel mogelijk invulling te geven hebben we voor ons zelf een aantal punten bepaald die we zo gevarieerd mogelijk willen invullen. Reis, verblijf, regio, personen, eten, uitgaan, bedrijven, winkels, toerisme, religie. Deze punten hebben we gelegd naast de lijst van bedrijven waar we welkom zijn. Aan de hand van deze confrontatie zijn we tot de volgende tabel gekomen. Op basis hiervan hebben we dus ook onze uiteindelijk te bezoeken bedrijven uitgekozen. 6

7 Reis Vliegtuig Taxi Privé auto Trein Tram Te voet Verblijf **hotel ***** hotel Fabriekswoning Regio Zuid Oost West Polen Stad Dorp Polen Polen Personen Pool hoog Pool laag Nederlander, hoog Nederlander, laag opgeleid Duitser Engelsman opgeleid opgeleid opgeleid Eten Van Straatkraampje tot ***** restaurant Uitgaan Van kleine cafeetjes achteraf tot de VIP-lounge in het Mariot Warszawa Bedrijven Bank Fabriek Handel Ambassade Bedrijvenvereniging Winkels Van kiosk tot warenhuizen Toerisme Religie Paus Kerken bezoeken Van Auschwitz tot terras Goede vrijdag meemaken De mogelijkheden waren natuurlijk niet onbeperkt vandaar dat we keuzes hebben moeten maken. Wat we niet hebben kunnen plannen en wat we eigenlijk wel hadden willen doen is: Bij Polen thuis slapen en eten. Het platteland en met name Gdansk bezoeken. Stap 6 Daadwerkelijk maken van concrete afspraken Met de volgende bedrijven hebben we vanuit Nederland concrete afspraken kunnen maken voor een bezoek. We hebben alle bedrijven van tevoren een mail gestuurd met daarin het doel van ons bezoek. Tevens aangegeven wat we precies van hen wilden weten zodat men zich kon voorbereiden. Te bezoeken bedrijven: - Bank BGZ, Krakow - Fabryka Papieru Czerwonak - Grausch i Grausch, Maszyny Budowlane - Bart Kwiaty, Hurtownia Kwiatow - RITTAL - Deutsch Polnisches Büro Poznan - Ambassade van het Koninkrijk der Nederlanden - Ernst & Young Corporate Finance Daarnaast hebben we ook vanuit Nederland een dagexcursie naar Auschwitz/ Birkenau geregeld. 7

8 4. GESCHIEDENIS EN RELIGIE VAN POLEN Polen is een land met een bijzondere geschiedenis. Een land dat verscheurt is geweest tussen Oost en West, dat een hele periode eigenlijk niet bestaan heeft. In geen enkel land ter wereld zijn de herinneringen van de Tweede Wereldoorlog zo tastbaar in het landschap aanwezig in de vorm van de vele concentratiekampen. 16 e en 17 e eeuw Als we terug gaan in de historie kan de 16e eeuw gezien worden als de Gouden Eeuw in Polen. Polen was toen ook de grootste staat in Europa. In de 17 e eeuw brokkelt de macht van Polen steeds verder af, door oorlogen tegen de Russen en Turken en de inmenging van de Zweden. Hierdoor ontstonden er ook grote financiële en problemen In dit jaar wordt Polen letterlijk verdeeld tussen Pruisen en Rusland. Er bleef van Polen nog een klein protectoraat over. Toen in 1795 de toenmalige heerser van dit protectoraat gedwongen af moest treden, was er geen sprake meer van een Poolse staat. Eerste Wereldoorlog Na de eerste wereldoorlog werd Polen weer op de kaart gezet in het Verdrag van Versailles. Vanaf 1921 waren de west- en oostgrenzen zuiver vastgelegd. Economisch en politiek ging het echter niet goed in het vooral agrarische Polen. In 1926 werd er een staatsgreep gepleegd en zou dictator Pilsudski alle macht naar zich toe trekken. Tweede Wereldoorlog Polen is dé aanleiding van de Tweede Wereldoorlog. Op 1 september vallen zowel de Duitsers als de Russen, Polen binnen. Polen wordt hierna verdeeld onder beide landen. Polen heeft enorm geleden onder deze oorlog. Er zijn 6 miljoen Polen omgekomen en 70% van het cultuurbezit werd verwoest. Daarnaast zijn er miljoenen Joden gedeporteerd en vergast in de concentratiekampen Auschwitz, Treblinka, Majdanek en Sobibor. In 1945 werden tijdens de Conferentie van Jalta de nieuwe grenzen van Polen vastgelegd. Polen schoof hierdoor een heel stuk naar het Westen. Daarnaast kwam er een communistisch regiem dat in de loop der jaren steeds meer onder de macht en invloed van Rusland zou komen. Opstanden werden meet harde hand de kop ingedrukt. De ontevredenheid werd gesteund door de kerk, zeker toen er ook nog voor het eerst in de geschiedenis in 1978 een Pool tot paus werd gekozen. Auschwitz, de grootste hel op aarde Als bijzonderheid wil ik ons bezoek aan Auschwitz noemen. Dit concentratiekamp ligt op ongeveer 70 km van Krakow. Auschwitz I en Auschwitz II (ook wel Birkenau genaamd) hebben we samen met een gids mogen bezoeken. Onvoorstelbaar indrukwekkend zijn de beelden die we daar gezien hebben en de verhalen die we hier te horen kregen. Birkenau was het allergrootste vernietigingskamp van de Nazi s. Tussen de 1,1 en 1,5 miljoen Joden, Roma s en zigeuners werden hier vermoord. Wanneer je hier rondloopt, over de spoorrails waar de treinen binnen 8

9 kwamen of in de barakken waar de mensen sliepen als vee, heb je werkelijk het idee dat je je begeeft in de hel op aarde. Opvallend is ook dat de entree gratis is, het kamp 7 dagen per week open is en dat men adviseert om niet met kinderen onder de 14 jaar te komen. Het is een plaats die bij ons drieën een onuitwisbare herinnering heeft achtergelaten. Solidarnosc In 1980 leidde deze ontevredenheid tot grote stakingen. Lech Walesa stond op als leider bij de Lenin-werf in Gdansk. Door de chaos van de vele stakingen bleef de vakbond Solidarnosc steeds meer druk uitoefenen op de regering, om het sociaal-economische beleid steeds grondig te hervormen. Toen in 1988 er weer stakingen uit braken zou Polen het eerste land worden dat los kwam van de Sovjet-Unie In juni 1989 werden er voor het eerst vrije verkiezingen gehouden, waarna de communistische partij zichzelf ophief in januari Tussen 1990 en 1993 werden alle sovjetsoldaten (45.000) uit Polen terug getrokken. Begin 1990 starten de economische hervormingen nadat in 1989 de inflatie tot boven de 1000% was opgelopen. Economisch waren de jaren negentig gunstig met een groei van gemiddeld 6% per jaar. In 1997 werd er een nieuwe grondwet aangenomen waarin het land werd vastgelegd als een parlementaire democratie met een vrije markteconomie. Hierop besloot de Europese unie dat Polen op termijn lid zou mogen worden van de EU. In 1999 werd Polen lid van de NAVO. Op 1 mei 2004 trad Polen toe tot de Europese Unie. Radio Maryja (Maria) Deze radiozender speelt vanaf begin jaren 90 een dubbele rol in Polen. Zowel een religieuze als politieke. De oprichter van deze zender is pater Rydzyk. Gezien het feit dat hier iedere dag meer dan 1 miljoen Polen naar luisteren, is deze zender een belangrijke factor in de samenleving. Ze is super conservatief en tevens zijn er beschuldigingen van antisemitisme. Het Vaticaan heeft de Poolse gelovigen gewaarschuwd voor verschillende denkbeelden, echter Johannes Paulus II heeft de Polen weer gevraagd te bidden voor deze zender. Daarnaast heeft deze zender een belangrijke rol gespeeld bij de meest recente politieke verkiezingen. Mede door de steun van deze zender hebben de huidige president en premier, de gebroeders Kaczynski, de macht kunnen grijpen in

10 Johannes Paulus II (Karol Wojtyla) De overleden paus wordt als de meest belangrijke Pool gezien (naast Chopin). Hij werd in 1978 gekozen tot Paus en daarvoor was hij vanaf 1964 Aartsbisschop en Kardinaal van Krakow. Omdat de RK Kerk een hele belangrijke rol in de Poolse samenleving speelt van jong tot oud, heeft deze paus een enorme invloed gehad op de hele ontwikkeling van Polen. Toen de paus op 2 april 2005 stierf heeft dit Polen dagenlang diep getroffen. Hij was het die via stille diplomatie heeft meegeholpen aan de ineenstorting van het communisme en de verdere ontmanteling van het Oostblok. Op 2 april waren we in Krakow. De 2 e sterfdag van de Paus was voelbaar en zichtbaar. Op het grote centrale plein in Krakow werd s avonds een dienst met muziek opgevoerd voor duizenden mensen. Kerken Tijdens onze rondreis hebben we in alle steden verschillende kerken bezocht. De enorme weelde en rijkdom waren opvallend en overweldigend. Daarnaast ook het feit dat heel veel jonge gelovigen in de kerken aanwezig waren. Hoe sterk de invloed van de kerk is mag wel blijken uit het feit dat de Poolse premier Kaczynski, de affaire rondom aartsbisschop Wielgus als een nationale crisis benoemde. Wielgus zou de nieuwe aartsbisschop van Warschau worden en heeft uiteindelijk enkele uren voor zijn inhuldiging op zondag 7 januari 2007, zijn ontslag aangeboden aan de huidige Paus. Radio Maria was voor Wielgus. De gebroeders Kaczynski tegen! Goede vrijdag Tijdens ons bezoek in Polen hebben we Goede Vrijdag in Warschau mogen meemaken. Een bijzondere avond bracht ons uiteindelijk in de Dom van Warschau en in een lange processiestoet van duizenden gelovigen. Uiteindelijk hebben we op een van de pleinen in het centrum Aartsbisschop Glemp een toespraak zien geven. Ook aanhangers van Wielgus waren zichtbaar aanwezig. 10

11 Algemene gegevens Oppervlakte Hoofdstad Inwonertal Bevolkingsdichtheid km2 (7,5 maal Nederland) Warschau 38,16 miljoen ( GUS) 122 inwoners/km2 Godsdienst Rooms-katholiek (95%) Taal Nationale feestdag(en) Klimatologische gesteldheid Pools 3 mei: proclamatie Grondwet 1791; 11 november: herwinning soevereiniteit in 1918 Landklimaat 11

12 5. POLITIEK EN MARCO ECONOMIE VAN POLEN 5.1. POLITIEK KLIMAAT IN POLEN De linkerflank van de politiek bestaat in Polen voornamelijk uit drie partijen, de SLD, de Poolse Sociaal Democratische Partij (SdPL) en de Arbeiders Unie (UP). Maar het linkse electoraat slinkt en geen van de drie partijen heeft nog een vaste achterban. Geschiedenis van de SLD De voormalig communistische partij Sociaaldemocratie van de Poolse Republiek (SdRP), schudde in de negentiger jaren de communistische erfenis voor een groot deel van zich af. Ze werd een pragmatische middenpartij. De kern van het SdPR electoraat bestond uit aanhang uit de arbeidersklasse en ex-nomenklatura, maar werd langzaam breder. In 1991 won de partij 60 van de 460 zetels in de parlementsverkiezingen. In 1993 sloten enkele linkse partijen en vakbonden zich onder leiding van de SdPR aaneen tot het Links Democratische Alliantie coalitie, en in 1995 werd de partijleider van de SdPR Aleksander Kwasniewski verkozen tot president. Politieke partijen Belangrijkste politieke partijen: Coalitie van Alliantie van Linkse Democraten Arbeiders Unie (SLD-UP) Burger Platform (PO) Zelfverdediging van de Poolse Republiek (S) Anti-Corruptie Partij (PiS) Poolse Volkspartij (PSL) Coalitie van Poolse Families (LPR) Lidmaatschappen: NAVO, UNMEE, IAEA De coalitie wordt in 1999 officieel een politieke partij (SLD). Bij de daaropvolgende parlementsverkiezingen van 23 juni 2001 presenteren de SLD en de UP een gezamenlijke kieslijst en winnen de verkiezingen. De SLD bereikt op deze manier twee ogenschijnlijk conflicterende zaken. Hoewel de partij zich steeds profileert als beschermheer van de underdog, wordt ze nu regeringspartij. Het lukt de SLD echter niet om als regeringspartij een duidelijk sociaal democratisch profiel te ontwikkelen en blijvend kiezers aan zich te binden. In 2003 is de SLD gedwongen een minderheidskabinet te vormen als ze hun coalitiepartner de Boeren Partij (PSL) uit de regering zetten en ze verliezen kiezers door aanhoudende aantijgingen van corruptie en arrogantie. De SLD raakt in 2004 in een regelrechte crisis, waarna een deel zich op 24 maart afsplitst met de woorden: Poland needs a left. Zij noemen zichzelf de Poolse Sociaal Democratische Partij (SdPL). Duidelijk is dat links in Polen in een diepe crisis verkeert en dat het hoogst onwaarschijnlijk is dat de SLD de weg omhoog zal vinden. Tegelijkertijd lijkt het er niet op dat de twee andere linkse partijen een goed alternatief vormen en is eenheid ver weg. Met het aftreden van Kwasniewski verliest Links Polen bovendien haar boegbeeld. Hiermee dreigt de politieke Sejm De Sejm is de benaming van het Poolse parlement. Reeds in de 14e eeuw was er in Polen een Sejm. De huidige Sejm is het lagerhuis van het Poolse parlement. De Sejm telt 460 leden. Het hogerhuis van het Poolse parlement is de Senaat(100 leden). 12

13 stroming die het land de EU binnen leidde na de volgende verkiezingen op het strafbankje te belanden. Tegenwoordig maakt de linkse regering zich vooral druk om normen en waarden. Het gezin en geloof wordt hierbij als de hoeksteen van de samenleving gezien. Door deze focus wordt de economie met rust gelaten. Dit heeft een voordeel omdat er dan geen besluiten worden genomen die de huidige economische groei belemmert. Daarentegen wordt de huidige economie ook niet gestimuleerd. De discussie gaat vooral over het al dan niet dragen van school kledij MACRO ECONOMIE Na een aantal moeilijke jaren waarin de economie grondig wordt hervormd kennen steeds meer Polen welvaart, vooral na 1997 als de economie opbloeit, al komt er nog steeds armoede voor. Polen gaan steeds meer op vakantie, bijvoorbeeld naar Zakopane in de Karpaten. Er zijn veel liefhebber van skiën, skispringen en andere wintersporten. Ook schaatsen is populair geworden. Dat is vooral te danken aan Joromir Radke die tijdens de Olympische Winterspelen van Lillehammer in 1994 brons won op de 10 kilometer. Voor de Tweede Wereldoorlog was Polen een overwegend agrarisch land. Daarna veranderde het land snel in een industriële natie naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie. Er was in deze periode vrijwel geen ruimte voor vrij ondernemerschap. Wat er gebeurde werd bepaald door de overheid. Vanaf de jaren zeventig raakte de Poolse economie in het slop. Na de val van het communisme moest Polen zich aanpassen aan de vrije markt. Dat ging niet vanzelf. De economie zakte in en één op de zeven Polen raakte werkeloos. Maar de inflatie nam af en sinds de tweede helft van de jaren negentig behoort Polen tot de leidende economieën van het voormalige Oostblok. Als geassocieerd lid staat het op de nominatie deel te worden van de Europese Unie. Conjuncturele ontwikkeling Slechts weinig landen in de wereld hebben tussen 1994 en 1996 een vergelijkbare economische groei doorgemaakt. Zo kwam in 1995 het Poolse nationaal product alweer op hetzelfde niveau als dat van voor de omwenteling in Ondanks de snelle groei en de gunstige macroeconomische ontwikkeling kampt de Poolse economie met enige knelpunten, zoals de inflatie, de belastingdruk en de werkgelegenheid. De Poolse Nationale Bank en de opeenvolgende Poolse regeringen hebben de inflatie de laatste jaren aanzienlijk weten terug te dringen, van bijna 600 procent in 1990 tot 20 procent eind 1996 (eind juli 1997 was dit cijfer verder teruggelopen tot 14,8 procent op jaarbasis). Een hoofddoelstelling van het economisch beleid van de vorige regering was de inflatie in 1997 terug te dringen tot 13 procent, gevolgd door een verdere verlaging naar maximaal 5 procent in het jaar De totale belastingdruk in Polen bedraagt thans gemiddeld 48 procent van het BNP (ter vergelijking: binnen de EU bedraagt de belastingdruk gemiddeld 45,5 procent). Zowel de directe als de indirecte belastingen zijn in Polen aan de hoge kant. De inkomstenbelasting kent een systeem van drie schijven, met tarieven van 20, 32 en 44 procent. De vennootschapsbelasting bedraagt 38 procent. Daarnaast is er een BTW, met tarieven die 0, 7 en 22 procent bedragen. De totale belastingdruk kan een bedreiging vormen voor de verdere groei van economie, vanwege de remmende werking op de particuliere bestedingen en de ongewenste verdere uitbouw van het 'grijze economische circuit'. 13

14 Hoewel de economie in 1996 en in de eerste helft van 1997 een sterke groei doormaakte, nam de werkgelegenheid tot juni 1997 slechts met 0,6 procent toe ten opzichte van dezelfde periode in het voorgaande jaar. Oorzaken hiervan zouden onder meer zijn: de snel doorgevoerde structurele hervorming van de economie en de stijgende productiviteit per werknemer, waardoor het werk met minder arbeidskrachten gedaan kan worden. Uit onderzoek is gebleken dat het feitelijk aantal werkzoekenden nog hoger ligt, aangezien vele werklozen niet de moeite nemen zich te laten registreren als werkzoekende. Een reden zou kunnen zijn dat zij reeds werk gevonden hebben in het 'grijze' circuit. Binnen Polen zelf is sprake van aanzienlijke regionale verschillen in de werkloosheid. In de stedelijke gebieden, zoals Warschau, Krakow en Poznan, is de werkloosheid betrekkelijk laag, dat wil zeggen ongeveer 5 procent; op het platteland daarentegen komen percentages voor tot 25 procent, zoals in het noorden van Polen, waar veel staatsboerderijen en bedrijven met een verouderd machinepark hun deuren hebben gesloten. De Poolse economie heeft de afgelopen anderhalf jaar een sterke impuls gekregen door de toename van de consumptieve bestedingen. De systematische stimulering van economische activiteiten door de Poolse overheid, de vermindering van de winstbelasting en de invoering van maatregelen ter bevordering van investeringen hebben bij veel bedrijven geleid tot een versterking van de kaspositie. Als gevolg hiervan hebben de bedrijven een groter deel van de winst aangewend voor investeringen in modernisering en uitbreiding van de productiecapaciteit. De reële investeringen zijn in 2006 dan ook toegenomen met 22,1 procent. Deze sterke groei heeft zich daarmee voor het vierde achtereenvolgende jaar voorgedaan. Het zijn vooral de grote bedrijven die meer investeren. Voor die tijd was het daarentegen juist het midden- en kleinbedrijf dat actief investeerde. 14

15 Ontwikkeling buitenlandse handel In 2005 is de Poolse export 19,6 procent gestegen ten opzichte van De import steeg maar 13 procent waardoor het tekort op de handelsbalans afnam tot 11,5 miljard US dollar. Sinds de toetreding van Polen tot de Europese Unie is de export naar de EU sterk gestegen. In vergelijking tot het jaar ervoor is deze export in 2005 met 16,8 procent gestegen, ondanks de zwakke economische groei in de EU. In totaal gaat bijna 77 procent van de Poolse export naar de Europese Unie en bijna 66 procent van de totale Poolse import komt uit de EU. Echter, het totale handelsaandeel van de EU met Polen is gedaald ten opzichte van landen buiten de Europese Unie. De Poolse export naar landen uit Centraal-Europa, niet toebehorende tot de EU, is met 32,6 procent gestegen. Ook de import uit landen van buiten de EU is sterk toegenomen. Na Duitsland is Rusland de op een na belangrijkste import bron voor Polen, met een groei van 39,6 procent in Ook China wordt een steeds belangrijkere handelspartner van Polen. Met een groei van 33,5 procent aan Chinese importgoederen staat China inmiddels op een vijfde plaats, achter Duitsland, Rusland, Italië en Frankrijk. Nederland staat op een zevende plaats van voornaamste handelspartners als het gaat om zowel export als import. Voornaamste handelspartners in 2006(in procenten van totaal)* Export Duitsland 28,2 Frankrijk 6,2 Italië 6,1 Verenigd Koninkrijk 5,6 Tsjechische Republiek 4,5 Rusland 4,4 Nederland 4,2 Import Duitsland 24,7 Rusland 8,8 Italië 7,1 Frankrijk 6,1 China 5,4 Tsjechische Republiek 3,6 Nederland 3,4 * Polish Central Statistical Office Voornaamste in- en uitvoerproducten In de afgelopen vijf jaar is er in de samenstelling van belangrijkste exportgoederen weinig veranderd. Nog steeds zijn de voornaamste exportproducten van Polen machines en transportmiddelen, industriële producten, diverse gefabriceerde goederen en agrarische producten. In 2004 was het aandeel van machines en transportmiddelen bijna 38 procent van de totale Poolse export. Aan de importzijde is bijna dezelfde ontwikkeling te zien. Machines en transportmiddelen en industriële producten vormen de belangrijkste importgoederen. Een verklaring hiervoor is dat veel producten als halffabrikaat worden geëxporteerd naar Polen, en vervolgens weer worden geïmporteerd door andere landen als eindproduct. 15

16 6. KRAKOW Algemeen De bewoners van Krakow zijn trots op hun stad dat blijkt onder ander uit de volgende tekst: In Warschau houdt men zich allen maar bezig met politiek, In Poznan is men allen maar aan het werk, maar in Krakow zijn de schone kunsten het belangrijkste. Krakow is een grote stad met inwoners en is, wat veel mensen niet weten, zo n 600 jaar ( ) de hoofdstad van Polen geweest. De stad ligt in het diepe zuiden van Polen op ongeveer 100 kilometer van de Oekraïnse Grens. Historie Krakow is van oorsprong een handelsstad, het lag op het kruispunt van de oude handelsroutes Oostzee Rome en Byzantium Parijs. De historie van Polen kenmerkt zich door het feit dat het land regelmatig van eigenaar verwisselde. Dit heeft ook grote invloed gehad op Krakow. Bij de Derde Poolse Deling (rond 1800) kwam Krakow bij Oostenrijk. Tien jaar later veroverde de troepen van Napoleon de stad en werd het toegevoegd aan het hertogdom Warschau. Na de val van Napoleon werd Kraków ( samen met de omliggende gebieden) verklaard tot vrije, onafhankelijke en neutrale stad om vervolgens in 1846 weer door Oostenrijk geannexeerd te worden. Na de 1 e Wereldoorlog werd Krakow weer Pools. In de 2 e Wereldoorlog was Krakow de hoofdstad van het Nazi General Gouvernment. Auschwitz en Birkenau liggen in de buurt van Krakow. De religie speelt een belangrijke rol in de historie van de stad. Krakow is al 1000 jaar een bisdom. Sinds 1925 is het de zetel van de rooms-katholieke aartsbisschop. Tot 1978 was Karol Wojtyla aartsbisschop, later meer bekend als Paus Johannes Paulus II. Krakow is een van de oudste universiteitssteden van Midden Europa (1364). Tijdens het recente communistische regime waren er goede contacten met Cuba en kwamen vele Cubaanse studenten op deze universiteit studeren. 16

17 Bezienswaardigheden Krakow wordt door velen omschreven als de mooiste stad van Polen. Door de zuidelijke ligging en uitstraling, ook wel het Florence van Polen genoemd. Dit zie je terug in de bezienswaardigheden van de stad. De stad is niet gebombardeerd tijdens de meest recente oorlogen. Krakóws Rynek Glówny De Grote Markt, is een schitterend vierkant plein midden in het centrum van Kraków. Het plein wordt omringd door statige oude gebouwen in het midden staat de smalle Lakenhal. Het plein zou het grootste middeleeuwse plein van Europa zijn. Kazimierz De oude Joodse wijk. Hier woonde tot aan de tweede wereldoorlog joden. De meeste van hen zijn afgevoerd en omgekomen in Hitler s concentratiekampen. Steven Spielberg heeft hier de film Schindlers List opgenomen. Paus Johannes Paulus II Overal in de stad kom je portretten van de oude aartsbisschop tegen. Economisch De economische groei in Krakow is later ingezet dan in de steden Warschau en Poznan. Maar de laatste jaren groeit de economie zeer sterk. Krakow is een belangrijk wetenschappelijk, economisch en sociaal centrum. De groei van de stad wordt ook enorm bevorderd door het sterk stijgend aantal toeristen Dit heeft alles te maken met de uitbreiding van het vliegveld. Van de 9 miljoen toeristen kwamen er het afgelopen jaar 3 miljoen met een vlucht van één van de prijsvechters. Keerzijde van de enorme groei is dat onder andere de onroerend goed prijzen in de stad exorbitant stijgen. Een stijging van meer dan 100% per jaar is inmiddels gebruikelijk en dat maakt de stad voor de gewone man onbetaalbaar. 17

18 Eigen indrukken Krakow was onze eerste stad in Polen en alle vooroordelen waren in één klap weg. Een fantastisch mooie historische stad met verrassend veel westerse trekjes. Alle bekende winkels en merken zijn vertegenwoordigd. Veel oude en veel verschillende bouwstijlen kenmerken de stad. Daarnaast wordt er overal volop gebouwd. Bij nieuwbouw pakt men het goed aan. In mooie architectuur worden grote, zelfs naar westerse begrippen, luxe winkelcentra uit de grond gestampt. Terrasjes en restaurants in overvloed. Restaurants variërend van straatkraampje tot vijf-sterrenrestaurants. De stad is opvallend schoon en we hebben nooit een moment gehad dat we ons niet veilig voelden. Het publiek is zeer wisselend: zwervers, yuppen, traditionele monniken en bierdrinkende Engelsen (met dank aan de prijsvechters). Een stad om bij iedereen aan te bevelen! 18

19 Auschwitz Vanuit Krakow hebben we ook een bezoek gebracht Auschwitz-Birkenau. Op dat moment treft de Poolse en Joodse historie je recht in je hart. Zichtbaar gemaakt in al die foto s en verhalen van de slachtoffers. Een tragedie, nog maar zo recent geleden, voor de hele mensheid en vooral voor de Poolse bevolking. Onvergetelijk voor ons! 19

20 20

21 7. POZNAN Algemeen Poznan is de hoofdstad van de provincie Wielkopolksa (groot Polen) en heeft inwoners. Poznan is daarmee een van de grootste steden van Polen. De stad ligt in het westen van Polen aan de rivier de Warta. Het is een belangrijke handels- en industriestad en staat bekend om haar jaarbeurzen. Poznan heeft een internationale luchthaven. Historie Poznan is een van de oudste steden van Polen. De inwoners van Pozan zijn zeer trots op hun koninklijke banden en de ruim 1000-jarige geschiedenis van deze stad. In de 10 e eeuw werd er de eerste Poolse kathedraal gebouwd. In de 16 e eeuw beleefde de stad haar grootste bloei. Poznan is een stad die bij verschillende landen behoorden. In 1793 kwam de stad bij Pruisen en van 1807 tot 1815 maakte het deel uit van het Hertogdom Warschau. Vanaf 1815 weer bij Pruisen en daarna het Duitse Rijk. Vanaf 1919 werd Poznan weer Pools tot 1939 de Duitsers Polen binnen vielen. Vanaf 1945 is het weer Pools. Door deze geschiedenis woonden er vele Duitstalige in Poznan. In 1910 was dit 45%. Tot de dag van vandaag is Poznan, Duits georiënteerd. Duitsland is veruit de grootste handelspartner. Dit komt natuurlijk ook door de gunstige ligging op de lijn Berlijn-Warschau. Poznan heeft een belangrijke rol gespeeld in de opstand tegen het communisme. In juni 1956 vonden hier de eerste protesten plaats tegen de slechte leefomstandigheden en de beperkte vrijheden. Deze opstand werd keihard neergeslagen maar gaven een aanzet tot de onlusten later in dat zelfde jaar in Hongarije. 21

22 Bezienswaardigheden De oude stad met het voormalige renaissance stadhuis zijn prachtig om te bezoeken. Daarnaast de gebouwen van het voormalige Jezuïetenklooster waar het huidige gemeentebestuur is gesitueerd. Dit klooster was enige tijd de residentie van Napoleon. De parochiekerk is een van de mooiste barokkerken in Polen. De laatste Poolse koning woonde in het Koninklijke Kasteel dat naast de markt ligt. Economisch Poznan maakt de grootste groei door in de jaren 90. Het is een van de economisch meest ontwikkelde gebieden van heel Polen. Poznan is een universiteitsstad (o.a. University of Economics) wat heeft bijgedragen aan deze ontwikkeling. Daarnaast is de gunstige ligging en de historische banden ten opzichte van Duitsland en oorzaak. Na Warschau is Polen het best ontwikkeld. In de loop der jaren zijn er veel internationale bedrijven in deze stad gekomen waaronder Volkswagen, Alcatel, Bidgestone, Ikea, Nestle, Sab Miller, Unilever etc. In het bekende beursgebouw worden meer dan 40 internationale beurzen per jaar gegeven. Poznan heeft een van de laagste werkeloosheidscijfers van het hele land. In Poznan studeren meer dan studenten waaronder ook vele buitenlandse. Ook dit geeft een enorme impuls aan de stad. Eigen indrukken We hebben verschillende monumenten tijdens ons bezoek gezien en waren onder de indruk van alle pracht. Wat ons tevens opviel was dat de stad schoon is en een vriendelijke sfeer uitstaalt. Daarnaast is Poznan enorm uitgestrekt. Natuurlijk zie je kenmerken van het oude communisme met de vele woon/hoogbouw, echter ook de moderne Europese wereld is steeds meer in het straatbeeld te herkennen. Prachtige moderne winkelcentra waar je letterlijk alle bekende winkels kunt terug vinden. Daarnaast zijn we hier bij enkele bedrijven geweest die aan de rand van Poznan liggen. Rondom Poznan zie je ook enorm veel bedrijvigheid, daar hier de grond natuurlijk veel goedkoper is. Ook de grote industriële complexen vind je hier. In het centrum is het goed toeven met prima eetgelegenheden. 22

23 8. WARSCHAU Algemeen Warschau is het absolute centrum van Polen: op het gebied van politiek, cultuur, economie en wetenschap. Een florerende stad met kolossale reclameborden, eindeloze rijen auto s en glazen wolkenkrabbers. Een plaats vol tegenstellingen, waar de hobbelende tram zich handhaaft naast de ultramoderne metro en boerinnen van het platteland, hun producten nog altijd op straat naast de grote warenhuizen verkopen. Historie Zijn historische opkomst dankt Warschau aan zijn ligging op een kruising van Europese handelswegen. In 1596 werd Warschau als hoofdstad van Polen op het hoogte punt van roem al snel een voorwerp van begeerte. Warschau werd belegerd door Zweden, ingelijfd door de Pruisen, tot hertogdom uitgeroepen door Napoleon, bezet door de Russische tsaren en in puin gelegd door de nazi s. Toen de Tweede Wereld oorlog tegen het eind liep lag 84 procent van de gebouwen in puin. In totaal waren mensen om het leven gekomen. Pas in 1970 bereikte Warschau met 1,3 miljoen inwoners weer het inwoneraantal van voor de oorlog. Op dit moment wonen er maar liefst 1,8 miljoen mensen. Bezienswaardigheden Het centrum is na de oorlog compleet herbouwd in de stijl van voor de oorlog. Als je er rondloopt waan je ook in een oude stad. Het marktplein van de oude stad en de omliggende straatjes werden grotendeels aan de hand van 18 e eeuwse schilderijen van de Italiaan Canaletto tussen 1949 en 1953 weer opgebouwd. Het hoogste en opvallendste gebouw van de stad werd tussen 1952 en 1955 gebouwd. Ofschoon dit 232 meter hoge Stalinistische praal paleis van steen en marmer aan de communistische heerschappij tot 1989 herinnert, is het Cultuur paleis met zijn wetenschappelijke en culturele instituties intussen integraal onderdeel van het drukke leven in het stadscentrum. De Polen die wij gesproken hebben in Warschau zijn overigens helemaal niet gecharmeerd van dit gebouw, het herinnert teveel aan het communisme! 23

24 Economisch Door de centrale overheidsfuncties in Warschau en de gunstige ligging van de stad, is een groot gedeelte van buitenlandse investeerders naar deze stad toegekomen. Grote buitenlandse bedrijven, waaronder verscheidene financiële coöperaties, consultancy s en internationale instituten, kozen Warschau als hun hoofdlocatie in Polen. Na het wegvallen van het ijzeren gordijn werd juist deze stad gekozen door vele Europese en Amerikaanse multinationals. De tijd om hier iets op te starten is min of meer voorbij. Je moet er gewoon zijn! Vergelijkend is Warschau altijd het meest belangrijke administratieve- en businesscenter geweest voor binnenlandse bedrijven. Dit heeft geleid tot een enorme vraag naar moderne kantoorgebouwen in de stad, wat in de periode van 1990 tot aan de eerste helft van 1998 resulteerde in een 98% tot 100% bezetting van bruikbare kantoorgebouwen en tevens leidde tot een van de hoogste huurniveaus van kantoorruimte in Europa. Eigen indrukken De stad Warschau was de laatste van de drie steden die we bezocht hebben. We hadden ons al voorbereid op een meer Amerikaans ogende stad. Na een verblijf van drie dagen hebben we dit beeld gedeeltelijk bijgesteld. De stad bestaat uit en oud ogende kern en een moderne omgeving. De metro, de wolkenkrabbers en het oude centrum hebben allemaal een andere uitstraling. Ze hebben echter allemaal gemeen dat het er netjes is. Je vind nergens rommel op straat. In vergelijk met de steden Poznan en Krakow ontkom je niet aan het gevoel dat Warschau wat killer is. Ondanks het oude stadscentrum dat net zo mooi is als die van de andere steden ontkom je niet aan dit gevoel. Het feit dat deze stadskern niet origineel uit de 18 e eeuw stamt kan hieraan bijdragen. Je ziet de oudheid maar weet dat dit niet echt zo is. We hadden het geluk dat we op Goede Vrijdag in dit Rooms Katholiek bolwerk waren. s Avonds kwamen we midden in een eeuwenoude processie terecht met duizenden mensen. Zowel jong als oud, namen hieraan deel. Bijzonder en indrukwekkend voor ons allen. 24

25 9. BEDRIJFSBEZOEKEN Tijdens ons verblijf in Polen hebben we acht verschillende bedrijven bezocht. Op de volgende bladzijden is de typering per bedrijf schematisch weergegeven. In de bijlagen vindt u de complete gespreksverslagen per bedrijf. Stuk voor stuk zijn deze verslagen leuk om te lezen. 25

26 Soort bedrijf Typering bedrijf Typering gesprekspartner Bank Pools bedrijf met Polen Nederlandse Hoog opgeleid aandeelhouder (op Ca. 35 jaar de achtergrond) Papierfabriek Importeur Pools bedrijf met Duitse eigenaar Jong Pools bedrijf met 2 Poolse broers als directeur Nederlander Hoog opgeleid 35 jaar Polen Self-made 40 jaar Taal Mensen Handel Religie Voertaal is Pools, Engels is 2 e taal Pools spreken moet om zaken te kunnen doen. In Polen moet je Pools spreken. Directeur spreekt geen Engels(!). Zijn vrouw fungeert als tolk tijdens het gesprek. Groot verschil tussen oude (45+) en jonge werknemers. Oude werknemers zijn communisme gewend en passen totaal niet meer in huidige economie Ontzag voor de directeur. Sterk stijgende salarissen Meer dan 10% per jaar. Voor meer salaris stapt men snel over naar andere werkgever. Afstand tussen directie en personeel. Personeel wordt erg goed behandeld maar ook strak gecontroleerd Sterke Zloty, economische groei vanaf aanbod op arbeidsmarkt matcht niet met vraag door probleem ouder werknemers Macht van de fabriek richting leveranciers is groot. Pools netwerk is van levensbelang om zaken te kunnen doen. Heeft weinig / geen invloed Religie is rode draad in Polen en dus ook in de fabriek. Invloed van Radio Marya Geen bijzonder rol

27 Soort bedrijf Typering bedrijf Typering gesprekspartner Groothandel Vestiging van Nederlander Nederlands bedrijf Laag opgeleid 50 jaar Handelsvereniging Metaalbedrijf Duitse organisatie Poolse vestiging van Duits bedrijf Duitse Hoog opgeleid 40 jaar Pool Hoog opgeleid 35 jaar Taal Mensen Handel Religie Pools spreken is een must om zaken te kunnen doen Erg gewenst dat je Pools spreekt Taal is alleen maar Pools, dit schept een band van vertrouwen in zaken doen. Hard werken, een beetje ritselen is toegestaan. Kijk uit met alcohol Men kan geen onderscheid maken tussen zakelijke kritiek en persoonlijke. Mensen zijn hoffelijk en vriendelijk maar dit verdwijnt bij de komst van anonimiteit (verkeer). Naar buiten toe houdt men de schijn op. Er wordt niet rechtstreeks geprotesteerd. Veel vertrouwen in medewerkers. Informeel. Nog steeds contante betaling maar handel via Internet neemt toe. Letterlijk regelmatig je gezicht laten zien Steden beconcurreren elkaar met het binnenhalen van (buitenlandse) bedrijven. Opleiding sluit niet aan bij wens bedrijfsleven. Veel buitenlanders denken dat zij weten wat goed is voor Polen, hoe het werkt in Polen. Hier heeft men een broertje dood aan. De Pool gaat gewoon zijn eigen weg. Iedereen is actief katholiek en dit is niet meer dan normaal. Katholiek geloof staat bovenaan in de maatschappij ook bij de jongeren! Weinig invloed op het bedrijf 27

28 Soort bedrijf Typering bedrijf Typering gesprekspartner Ambassade Nederlands Nederlandse Hoog opgeleid 40 jaar Consultant Poolse vestiging van Amerikaans bedrijf Brit Hoogopgeleid 35 jaar Taal Mensen Handel Religie Pools spreken heeft grote voordelen. Nb. Geen van de huidige ministers spreekt Engels(!) Als je in Polen iets wilt verkopen moet je Pools spreken Polen werken graag op stuksloon en verwachten dat ze gecontroleerd worden. Bepaalde regio s is geen personeel meer te krijgen They pretend to pay us, we pretend to work. Men heeft vaak geen idee waar collega s mee bezig zijn. Veel wisseling van werkgever. Een Pool zal niet snel zeggen dat hij iets niet kan Buitenlanders moeten formeel beginnen. Laat met uiterlijk vertoon zien dat je succesvol bent dit schept vertrouwen. In Polen wordt veel aandacht besteed aan het proces. Lange vergaderingen met weinig inhoud om daarna buiten de vergadering om de zaken echt af te spreken. Doe zaken o.b.v. keiharde afspraken op papier. Eerst de kerk en daarna zaken doen Geen grote invloed 28

29 10. MORFOLOGIE & ADVIES MORFOLOGIE Doormiddel van morfologie komen we tot een drietal oplossingsalternatieven. Elk oplossingsalternatief heeft zes invloeden in zich hebben. Deze invloeden zijn vanuit; bedrijfstakken, politiek, geschiedenis, cultuur, geografie en economie. Hierdoor wordt er rekening gehouden met alle onderzochte aspecten die van invloed zijn op een organisatie. MORFOLOGIE Bedrijfstakken Koeling van kasten is vooral gewenst in de industriele sectoren. Een centrale plek in deze sector is dus gewenst. ICT is sterk opkomend. Daar waar bedrijven zitten waar data een belangrijke onderdeel van hun core business is moet het bedrijf aanwezig zijn. Een juiste mix tussen industrie en ICT is komt ten goede van de stabiliteit van de organistie. Politiek De voorkeur gaat uit naar de overname van een bestaande organisatie waarin een duidelijke plek is voor tradities. De organisatie moet betrokken zijn bij het dagelijks rijlen en zijlen van de gemeenschap cq van het gezinsleven. Een sociaal uiterlijk. Een organisatie starten. Het aanname beleid richt zich vooral op poolse medewerkers die verantwoordelijk zijn voor een gezin. Politiek gezien laat zij duidelijk zien een hang te hebben naar de sociale partijen. Samenwerken met partijen die al vanuit oudsher in het land actief zijn. Deze samenwerking kenmerkt zich door het sociale karakter. Geschiedenis Het pand waarin het bedrijf zich vestigd moet invloeden van Chopin in zich hebben. Hierdoor geef je het belang aan van de historie van Polen en belangrijke figuren. De paus heeft een belangrijke rol gespeeld. Deze rol moet terug gezien worden in de omgevening van de werkplekken cq het pand. De denkwijzen van de paus en de stijl van chopin moet worden verwerkt in het bedrijf. Het pand ademt Chopin, het beleid past bij de zienswijzen van de paus. Cultuur Geografisch Benoem een directie met zowel een Pool en een westerling. De organisatie moet rekening houden met de Poolse tradities en met de westerse economische aanpak. Men moet weten waarom Polen anders reageren. De organisatie is trots om in polen te werken Start een nieuwe organisatie met alleen maar jonge ambitieuze Polen en zorg voor een goede winstdelingssystematiek. Op deze manier heb je en een organisatie die de cultuur van het land kent en je houdt de werknemers vast Poznan met haar ligging in het westen van polen is Vestigingsplaats Krakow heeft de beste uitstraling. snel te bereiken voor het westen. Daarnaast heeft Het is een stad die sterk in ontwikkeling is. Het zij een internationale luchthaven. De jaarlijkse vliegveld wordt snel gemoderiniseert. Al met al voor internationale beurzen maakt haar een goede de uistraling een goede plek. handels locatie. Neem een bestaande organisatie over en besteed als directie veel tijd aan het langs gaan bij de verschillende vestigingen in het land. Zonder fysieke aanwezigheid geen vertrouwen! Warschau is het absolute centrum van Polen: op het gebied van politiek, cultuur, economie en wetenschap.grote buitenlandse bedrijven, waaronder verscheidene financiële coöperaties, consultancy s en internationale instituten, kozen Warschau als hun hoofdlocatie in Polen. Bij voorkeur vestigen we ons bij het vliegveld. Economie De vestigingsregio is het platteland waar veel werkeloosheid heerst. Hiervoor wordt het platteland rondom de drie grote steden (Posnan, Krakow, Warsschau). Het vinden van mensen is hier door de hoge werkeloosheid geen probleem Door het gunstige politiek economische klimaat zou de organisatie zich moeten vestigen in Wraslow. Veel subsidie mogelijkheden en meewerking van de overheid. Het vestigen rondom grote vliegvelden is ook zeer gunstig. Door duidelijke afspraken te maken met LOT airlines kunnen de vlucht tarieven verlaagd worden. Iedere kleur samengenomen is een oplossingsconcept. Iedere kleur tezamen staat voor een oplossingsalternatief. Ieder alternatief hebben we gewogen. De uitkomst hiervan was de kleur blauw. Deze hebben we onderworpen aan een sensibility check of te wel we hebben ons gevoel laten spreken over de uitkomst. Alle drie hadden we hier een correct gevoel bij. In de volgende paragraaf zullen we het advies verder uitschrijven.

30 10.2. ADVIES Ons advies aan Rittal luidt als volgt: Start een organisatie in de regio rondom Warschau. Bij voorkeur in de buurt van het vliegveld maar dan wel aan de kant van het platteland en niet richting het centrum. Hier is het gemakkelijk om personeel te vinden die zich in de buurt van de organisatie ook heeft gevestigd of kan vestigen. De huizen prijzen zijn hier nog goed te verhapstukken voor medewerkers. Warschau gezien de aanwezige bedrijfstakken, zowel industrieel als ict bedrijven, een stabiele plek om te starten. Omdat beide sectoren vertegenwoordigd zijn ben je minder kwetsbaar voor conjuncturele tegenslagen in een sector. Wat betreft het beleid van de organisatie zal hij gericht moeten zijn of in ieder geval niet in tegenspraak met de denkwijzen van de paus. Het is goed om locale partijen te steunen die vooral zich vooral aan de linkse kant bevinden. Dit moet overigens niet te expliciet gebeuren omdat bij toekomstige partijwisselingen nog wel eens tegen kan komen te staan. Het politieke klimaat is in polen nog niet zo stabiel dat je iets zinnigs kunt zeggen over wie er de komende jaren aan de macht zullen zijn. Op dit moment zijn dat in ieder geval social partijen. Het pand zou iets authentiek pools uit moeten stralen. Polen zijn trots op hun midden europees land. Het is dan ook raadzaam in het pand invloeden van bijvoorbeeld Chopin op te nemen. Wat betreft de aankleding kun je bijvoorbeeld een afbeelding de paus opnemen. De directie zou moeten bestaan uit een Poolse en een Europese directeur. Deze combinatie maakt dat de organisatie beide denkwijzen in zich heeft en daarmee aan blijft sluiten bij de Poolse en Europese markt. Het is belangrijk je als organisatie te confirmeren aan Poolse tradities. Echter kan op sommige vlakken de Europese aanpak een concurrentie voordeel opleveren. Het is vooral belangrijk om doormiddel van de Poolse medewerkers cq Poolse directeur de juiste vertaalslag, die begrijpelijk is voor Poolse medewerkers, te maken. De voorgaande punten maken dat het gemakkelijker is de organisatie snel te laten integreren in een markt die sterk aan groei onderhevig is. Vooral in Polen is het belangrijk niet op te vallen als een Westerse of Europese organisatie. Dat maakt dat men je meer werk zal gunnen. Een organisatie wordt gemaakt door mensen en verkoop geschied doormiddel van gunning tussen mensen. Aansluiting bij een land is deswege cruciaal. 30

Krakau. Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij

Krakau. Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij Fotoreis 14 t/m 19 oktober Krakau Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij KRAKAU We maken een reis door het heden en verleden van Krakau. De stad wordt wel het "Florence van Polen"

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

CITYTRIP Krakau (Polen)

CITYTRIP Krakau (Polen) CITYTRIP Krakau (Polen) DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS met bezoek aan Auschwitz en Birkenau 1 Programma Krakau, een stad met een unieke sfeer en een schitterende authentieke binnenstad, werd in 1978 als eerste

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Polen. Staten en kiesstelsels

Polen. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Polen Sinds de val van het communisme in 1989 heeft Polen in staatkundig opzicht grootschalige hervormingen doorgevoerd. Ook het kiesstelsel heeft verschillende wijzigingen ondergaan.

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Korte omschrijving werkvorm Welke argumenten dragen voor- en tegenstanders van het associatieverdrag met Oekraïne aan? Leerlingen concentreren zich in kleine

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 [1]

Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 [1] Door wjvanderzanden[2]op vr, 07/24/2015-16:38 Tags:reizen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 PERSBERICHT Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 Het jaar 2007 kan voor de kledingsector worden samengevat als een stabiel jaar. De omzetdaling was

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

In het spoor van de Shoah

In het spoor van de Shoah In het spoor van de Shoah Verslag van een beklijvende herinneringsreis - Majdanek - Studiereis Stichting Auschwitz - Auschwitz in Gedachtenis vzw - editie 2015 Verslag door Simon Schepers (Bijzonder Comité

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Voor wie? Omschrijving

Voor wie? Omschrijving Minor MOES Voor wie? Een opleidingsgebonden minor voor studenten Geschiedenis en tevens toegankelijk voor andere BA-studenten (bijvoorbeeld van de opleiding Internationale Betrekkingen en Internationale

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Letland. Geschiedenis In 2012 is het zuidelijke deel gemoderniseerd over 26 kilometer.

Letland. Geschiedenis In 2012 is het zuidelijke deel gemoderniseerd over 26 kilometer. De autoceļš is een galvenā ceļš in Letland. De weg vormt een oost-westroute in noordoostelijke richting in het noordoosten van het land. De weg takt een kilometer of 35 buiten de hoofdstad Rīga af van

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2012

De agrarische handel van Nederland in 2012 De agrarische handel van Nederland in 2012 1. Opvallende ontwikkelingen Totale wereldhandel in agrarische producten groeit voor tweede opeenvolgende jaar met ruim 10% Nederlandse agrarische export groeit

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

Veldwerk Haarlem Aardrijkskunde. Naam:.

Veldwerk Haarlem Aardrijkskunde. Naam:. Veldwerk Haarlem Aardrijkskunde Naam:. Klas:... De opzet: Op 11 juni gaan wij voor de vakken geschiedenis en aardrijkskunde naar Haarlem. De aardrijkskunde opdracht gaan jullie voor een deel in de klas/thuis

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU?

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen gaan in tweetallen aan de slag en krijgen een werkblad. Welk land hoort bij de omschrijving? Elke lidstaat van

Nadere informatie

Matchmaking & Marktoriëntatie reis Agrofood & Toerisme naar Sichuan Province en Liyang, CHINA

Matchmaking & Marktoriëntatie reis Agrofood & Toerisme naar Sichuan Province en Liyang, CHINA Matchmaking & Marktoriëntatie reis Agrofood & Toerisme naar Sichuan Province en Liyang, CHINA De missie vindt plaats tussen 19 tot en met 26 oktober. Na de succesvolle missie van vorig jaar is besloten

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

KRAKAU, EEN CULTURELE WERELDSTAD

KRAKAU, EEN CULTURELE WERELDSTAD KRAKAU Het Firenze van Polen 11-13/11/2016 13/11/2016 EEN CULTURELE WERELDSTAD KRAKAU, EEN CULTURELE WERELDSTAD Meer dan vijf eeuwen was Krakau de koninklijke hoofdstad van Polen. Vandaag is dat niet langer

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen.

En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen. En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen. Geschiedenis In het stadje Auschwitz (Pools: Oswiecim) ligt stille getuige

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie