ICONEN SCHILDEREN ICONEN SCHILDEREN KIRSTEN BORRESCHMIDT GITTE BUCH SOFIE HANSEN CHARLOTTE WEPPENAAR PEDERSEN INGRID ROSENFELDT BIRGIT SPERLING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ICONEN SCHILDEREN ICONEN SCHILDEREN KIRSTEN BORRESCHMIDT GITTE BUCH SOFIE HANSEN CHARLOTTE WEPPENAAR PEDERSEN INGRID ROSENFELDT BIRGIT SPERLING"

Transcriptie

1 KIRSTEN BORRESCHMIDT GITTE BUCH SOFIE HANSEN CHARLOTTE WEPPENAAR PEDERSEN INGRID ROSENFELDT BIRGIT SPERLING De stadia van het proces worden per stap in beeld gebracht met behulp van het benodigde kleurenpalet. Door de uitgebreide beschrijving van de werken is het boek zowel voor beginners als voor gevorderden geschikt. Door de vele illustraties is deze uitgave een aanwinst voor iedereen die geïnteresseerd is in iconen. Kijk voor meer informatie op ICONEN SCHILDEREN Iconen schilderen is een praktische uitgave voor het zelf vervaardigen van een icoonschildering. De zes auteurs zijn allemaal iconenschilders en docenten in de Iconenschilderkunst. Zij houden de strikte richtlijnen van de Byzantijnse traditie aan. Aan alle stadia van het proces wordt aandacht besteed. Het boek start met beknopte informatie over de historie, de symboliek en motieven in iconen en de algemene techniek. Daarna volgt een beschrijving van de voorbereiding van houten panelen, de keuze van het onderwerp, de kleurcombinaties, de opbouw van het schilderen en de voltooiing van de zes icoonmotieven. ICONEN SCHILDEREN

2 Inhoud OPGEDR AGEN A AN ONZE CURSISTEN Het schrijven van een Byzantijnse icoon 4 1 Inleiding in de iconentr aditie 6 Wat is een icoon? 6 Waarom een icoon schrijven? 8 De iconenschilder 9 De traditie 9 De kerk 10 2 De Byzantijnse icoon 12 Kenmerken van de icoon 12 De iconografie 13 De symboliek 14 De iconenmotieven 15 De Drie-eenheid 15 Christus 16 De Moeder Gods 17 Engelen 18 Voorvaders, patriarchen en profeten 19 Apostelen en discipelen 20 Evangelisten 21 Kerkvaders en bisschoppen 21 Heiligen 22 3 De iconenpla at 24 Houten plaat 24 Plaatmateriaal kopen 24 Een plaat maken 24 De plaat prepareren 26 Lijmen 26 Een doek vastlijmen 26 Gronderen met gesso 28 Schuren 29 De achterkant 30 Voorbereiding 30 Het ophangsysteem 30

3 4 Het onderwerp 32 Onderwerpkeuze 32 In een spoor treden 32 Pas het voorbeeld aan 32 Het stileren van het beeld 34 Lijntekening overbrengen op de plaat 34 5 Het vergulden 36 De achtergrond van de icoon 36 Goud 36 Matte vergulding (op oliebasis) 36 Voorbereiding voor gouden achtergrond 37 Beleggen met goud 38 Glanzende vergulding (op waterbasis) 38 Ander goudwerk 40 Schrijven met goud 40 Schrijven met bladgoud 40 Schrijven op goud 41 Patronen stempelen in goud 42 6 De temper atechniek 44 Eitempera 44 Ei-emulsie 44 Kleuren 46 Kleuren mengen 47 Temperatechniek 47 7 Het atelier 48 De werktafel 48 Schilderplank, ezel en schilderstok 48 Penselen 49 Paletten 49 Innerlijke voorbereiding 50 Gebed van de iconograaf 50 8 Het schilderproces 52 Opbouw van de icoon 52 Kleurboek 52 Petit lac -methode 53 Lijnen en schaduwen 53 Licht 54 Schildertechnische voorbeelden 54 Christus Pantocrator 56 De Moeder Gods die de weg wijst 64 De profeet Johannes de Doper 72 De Moeder Gods van tederheid 80 De aartsengel Gabriël 88 Haren en baard 96 Ogen, neus en mond 100 Handen en voeten 102 Bergen De lazuurmethode 108 Het inkrassen van de lijntekening 108 De lazuurmethode 108 Het kleurenpalet 109 Schildertechnisch voorbeeld 109 De heilige Nicolaas 110 Bruine haren en baard 116 Bergen De voltooiing 118 Aureolen 118 Inscripties 119 Op de voorkant 119 Op de achterkant 119 Raam 120 De afwerking 121 Inwijding van de icoon 122 Inwijdingsgebed Iconengalerij 123 Iconografen Pr aktische informatie 148 Auteurs 149 Woordenlijst 150 Literatuur 154 Adressen 156

4 Voorwoord Het schrijven van een Byzantijnse icoon De evangelist Lucas schrijft de Moeder Gods Hodegetria De wondere wereld van iconen, zoals wij die kennen van de Russische en Grieks-orthodoxe Kerk, komt steeds meer in de belangstelling te staan. We kopen reproducties tijdens verre reizen en sieren onze huizen ermee op, echter mogelijk zonder te begrijpen waarom deze tijdloze en heilige afbeeldingen ons aanspreken. Een stijgend aantal predikanten gebruikt heilige afbeeldingen als aanvulling op het godsdienstonderricht, sommige psychologen en therapeuten gebruiken iconen bij de behandeling van ernstig zieken, kerkelijke gemeenten geven advies bij het tentoonstellen van iconen in protestantse ruimten en de laatste jaren is er een zeer grote belangstelling voor exposities van iconenverzamelingen. Het idee voor dit boek is geïnspireerd op deze groeiende belangstelling, maar beantwoordt tevens aan de stijgende vraag naar onderwijs in het schilderen van iconen, en daarmee ook aan de behoefte aan een complete beschrijving van dit schilderproces. Het boek is geschreven door zes Deense iconenschilders, opgeleid in de Byzantijnse iconentraditie. Wij als schrijvers hebben bovendien allen ervaring als docent in de iconenschilderkunst. De afgelopen tien jaar hebben wij diverse korte handleidingen geschreven die we gebruikten waar we lesgaven: op hogescholen, bij iconenreizen of cursussen. In de loop der tijd is dit materiaal aangepast, doordat we bijleerden en feedback kregen van onze cursisten. Nu hebben we onze gezamenlijke ervaringen gecoördineerd en uitgewerkt tot dit werkboek, waarvan we hopen dat het cursisten en anderen, wier zoektocht hen in contact brengt met een verre maar anderzijds nabije wereld, veel plezier oplevert. Alle zes koesteren wij een diepe verering voor iconen. We zijn er op verschillende manieren mee in contact gekomen, maar de kennismaking met iconen heeft ons leven rijker en dieper gemaakt. Daardoor zijn wij een afspiegeling van de vele mensen die tegenwoordig belangstelling hebben voor deze oerchristelijke afbeeldingen en die verzamelen wat woordloos tegen ons spreekt en ruimte biedt voor verdieping en innerlijke rust. 4 Voorwoord

5 Christus Pantocrator: Ik ben de deur; als iemand door mij binnenkomt zal hij behouden worden. (Johannes 10:9) Inleiding in de iconentr aditie 7

6 Hoofdstuk 2 De Byzantijnse icoon Jezus bidt in de tuin van Getsemane De Moeder Gods (detail van deësisreeks) Kenmerken van de icoon Het schrijven van een icoon is een eeuwenoud ambacht, waar een traditiegebonden reproductie in een strakke en harmonische, symbolische orde een universele ruimte schept, met keer op keer herhaalde motieven. De personen op de Byzantijnse icoon zijn vlak, in lange, onnatuurlijke proporties, typisch frontaal, symmetrisch en statisch. Zonder schaduwen. Vaak met een hiërarchische perspectief, waarbij de belangrijkste persoon het grootst is afgebeeld. De figuren zijn verheven wezens niet als mensen en het portret staat centraal, waarbij de ogen de persoonlijkheid uitdrukken. De gezichten klein met grote, amandelvormige ogen, die Gods aanwezigheid symboliseren, en kleine monden met gesloten lippen als symbool voor zelfverdieping, stil gesprek; gewelfde wenkbrauwen; lange, smalle neuzen die de geur opvangen van het geestelijke aspect ; oren die aangeven dat de icoon luistert naar de biddende én naar het woord van de Heer. De achtergrond is vaak homogeen, zonder atmosfeer, en in de regel goud als het goddelijke licht. Het onderwerp kan ook geplaatst zijn in een architectonisch kader of een landschap, eventueel met een specifieke topografische symboliek zoals de steden waar Jezus verbleef. De schematische omgeving is te zien in de omgekeerde perspectief, waarbij de lijnen uitgaan van een punt op de voorgrond buiten het beeldvlak of omgekeerd ontmoeten ze elkaar in een punt buiten de icoon, in het hart van de toeschouwer. Met de beschouwer als middelpunt lijkt het of de icoon de beschouwer aankijkt. Hij omarmt de beschouwer in al zijn menselijkheid. Hierdoor wordt een ondefinieerbaar wederzijds contact gecreëerd. Achter het onderwerp schept de perspectief een spirituele sfeer, die zich oneindig uitbreidt met het hemelruim en tegelijk op wonderlijke wijze hetgeen aan de andere kant ligt, dichter naar de beschouwer toe haalt. Voorbeeld van een omgekeerde perspectief 12 Hoofdstuk 2

7 De symboliek De Moeder Gods van tederheid De heilige Hypatius van Gangre met situaties uit het leven van Hypatius Iconografie is te vergelijken met een formele taal of een systeem van geaccepteerde symbolen en attributen, waarbij alles een betekenis heeft. De drie sterren van de Moeder Gods symboliseren reinheid voor, tijdens en na de geboorte van Christus. Met de handen worden zegen, gebed, voorbede, verdriet en andere gevoelstoestanden uitgedrukt. Wapperende gewaden getuigen ervan dat de Heilige Geest aanwezig is en door de afbeelding waait. Soms zijn er meer situaties tegelijk te zien op dezelfde icoon, bijna als een actiefilm. Dit kan omdat de acties te begrijpen zijn als tijdloze fenomenen die de werkelijkheid van een mens weerspiegelen. De situaties hebben tegelijk plaats vroeger, nu en in de toekomst. De kleurensymboliek is buitengewoon belangrijk en een geschiedenis op zich. De kleuren zijn voor tweeërlei uitleg vatbaar. Zo is de mantel van Christus blauw en zijn kleed paarsrood om te 14 Hoofdstuk 2

8 Hoofdstuk 3 DE ICONENPLA AT De heilige Maria Magdalena Door een diagonaal te trekken kunt u gemakkelijk het formaat vergroten of verkleinen, zonder de verhoudingen te schaden Houten pla at Iconen zijn door de tijden heen op veel verschillende materialen geschilderd: op huid, ivoor, glas, parelmoer of hout gegoten in goud, zilver of onedele metalen als brons en messing en met len versieringen. Bovendien zijn ze er als mozaïeken en fresco s in talloze kerken. In dit werkboek wordt er op hout geschilderd. Houten platen zijn veruit het meest gebruikte materiaal voor de draagbare icoon. Natuurlijk gebruikte men vroeger een plaatselijk voorkomende houtsoort. In principe is elke houtsoort te gebruiken, maar zachte houtsoorten genieten de voorkeur. Met naaldhout moet men voorzichtig zijn vanwege de hars. Populieren- of lindehout, goed opgeslagen, droog en zonder knoesten, is zeer geschikt. Plaatmateriaal kopen Het gemakkelijkste is het om plaatmateriaal te kopen in de dichtstbijzijnde bouwmarkt en deze op de gewenste afmetingen te (laten) zagen. Tegenwoordig zijn er industriële producten te koop zoals mdf-plaat of gelamineerd hout (triplex en multiplex). Dit zijn prima te gebruiken materialen aangezien ze niet snel kromtrekken. De dikte van het plaatmateriaal moet minimaal 2 cm zijn. Gebruik goede standaardafmetingen zoals 26 x 20 cm of 30 x 24 cm of meet het gekozen origineel op en bestel plaatmateriaal in de benodigde afmetingen (houd wel rekening met de ruimte voor de brede rand). Een plaat maken Sommigen zullen de voorkeur geven aan een oud stuk hout; mogelijk vindt u een stuk hout dat ouderdom en geschiedenis ademt. Maar vermijd hout met knoesten en gebruik geen materialen als een oude snijplank of drijfhout, vanwege vet- en zoutresten. Het belangrijkste en moeilijkste is hout te vinden dat op de juiste wijze gedroogd is, dat wil zeggen niet bij te hoge temperatuur, waardoor het hout te droog kan worden en geneigd is vocht aan te trekken bij verandering in luchtvochtigheid. Kiest u voor echt hout in plaats van plaatmateriaal, laat het hout dan wennen aan temperatuur en luchtvochtigheid alvorens verder te gaan met het proces. Let ook op de richting van de jaarringen. Draai de plank eventueel, zodat hij zich te zijner tijd in de juiste richting zal krommen. Grote kerkiconen zijn samengesteld uit meerdere planken, maar ook kleinere iconen vergen meer dan één plaat, afhankelijk van het origineel dat men gekozen heeft. Het is niet moeilijk om een plaat volgens de traditionele methode te vervaardigen met balkjes aan de achterkant en een verdieping voor de afbeelding, dus doe dit als het even kan gewoon zelf. Of vraag iemand die hier handig in is om een plaat te maken van de gewenste afmetingen of volgens de hierna volgende beschrijving. 24 Hoofdstuk 3

9 De verheerlijking op de berg De iconenpla at 31

10 Hoofdstuk 11 Iconengalerie De Moeder Gods van tederheid Hoofdstuk 11 Iconengalerie 123

11 De heilige Drie-eenheid 124 Hoofdstuk 11

12 Hoofdstuk 12 Pr aktische informatie De auteurs v.l.n.r.: Birgit Sperling, Sofie Hansen, Ingrid Rosenfeldt, Charlotte Weppenaar Pedersen, Kirsten Borreschmidt en Gitte Buch 148 Hoofdstuk 12

13 Abonneer u nu op de nieuwsbrief van Tirion Uitgevers en ontvang informatie over de nieuw te verschijnen boeken! Ga naar en meld u aan! Dit boek is gepubliceerd door Tirion Uitgevers BV Postbus AH Baarn Omslagontwerp: Hans Britsemmer, Kudelstaart Vormgeving binnenwerk: Marianne Schultz Zetwerk Nederlandse editie: De ZrIJ, Utrecht Vertaling: Hetty Luiten/Vitataal Redactie en productie: Vitataal, Feerwerd ISBN NUR 476 Voor het eerst gepubliceerd in Denemarken in 2006 door Forlaget Klematis A/S Oorspronkelijke titel: At skrive en ikon tekst en illustraties: Kirsten Borreschmidt, Gitte Buch, Sofie Hansen, Charlotte Weppenaar Pedersen, Ingrid Rosenfeldt, Birgit Sperling fotografie: blz. 10 Claus Dalby; blz. 11 Kirsten Borreschmidt en Birte Nielsen, blz. 148 Nils Rasmussen; stap-voor-stapfoto s in hoofdstuk 3, 5 en 10 Claus Dalby; in hoofdstuk 6 en 7 Gitte Buch en Charlotte Weppenaar Pedersen 2006 Forlaget Klematis A/S 2009 voor de Nederlandse taal: Tirion Uitgevers BV, Baarn This edition is published by arrangment with Claudia Böhme Rights & Literary Agency, Hannover, Germany Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher. Pr aktische informatie 159

14 KIRSTEN BORRESCHMIDT GITTE BUCH SOFIE HANSEN CHARLOTTE WEPPENAAR PEDERSEN INGRID ROSENFELDT BIRGIT SPERLING De stadia van het proces worden per stap in beeld gebracht met behulp van het benodigde kleurenpalet. Door de uitgebreide beschrijving van de werken is het boek zowel voor beginners als voor gevorderden geschikt. Door de vele illustraties is deze uitgave een aanwinst voor iedereen die geïnteresseerd is in iconen. Kijk voor meer informatie op ICONEN SCHILDEREN Iconen schilderen is een praktische uitgave voor het zelf vervaardigen van een icoonschildering. De zes auteurs zijn allemaal iconenschilders en docenten in de Iconenschilderkunst. Zij houden de strikte richtlijnen van de Byzantijnse traditie aan. Aan alle stadia van het proces wordt aandacht besteed. Het boek start met beknopte informatie over de historie, de symboliek en motieven in iconen en de algemene techniek. Daarna volgt een beschrijving van de voorbereiding van houten panelen, de keuze van het onderwerp, de kleurcombinaties, de opbouw van het schilderen en de voltooiing van de zes icoonmotieven. ICONEN SCHILDEREN

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

breien op hun paasbest

breien op hun paasbest Arne & Carlos breien op hun paasbest TIRION CREATIEF Paaske_NL-binnenwerk1.indd 1 26-01-12 12:22 INHOUD Hoofdstuk 1 Materiaal... 4 Hoofdstuk 2 De paashaas... 7 Hoofdstuk 3 Truitje voor de paashaas... 12

Nadere informatie

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Corrie ten Boom Het beste deel komt nog Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Het beste deel komt nog Copyright 2013 Corrie ten Boom Fonds Original Copyright 1977 by Corrie ten Boom

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen PrOmotie Seksuele vorming Werkboek 2 Veilig vrijen Colofon Auteur: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman (DAT) Aveline Dijkman (DAT), Edu Actief Edu Actief

Nadere informatie

FIMO om van te SMULLEN

FIMO om van te SMULLEN ISBN 978-90-4391-523-6 www.tirion.nl EVELINE KLOOTWIJK - BARTEN Dit boek staat vol zoetigheid, van stroopwafel tot bonbon en van cupcake tot Engelse drop. Caloriebommen? Wel nee! Deze lekkernijen zijn

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Huur een huis Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Ruud Drupsteen, Caroline van den Kommer, Mary

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Paint 2003

www.dubbelklik.nu Handleiding Paint 2003 Handleiding Paint 2003 www.dubbelklik.nu Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt in enige

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal!

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal! PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Ik betaal! Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ruud Schinkel, Mieke van Wieringen Ina Berlet (Atlas

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Dagboek Geestelijke Groei

Dagboek Geestelijke Groei Deel 3 vrucht dragen Programmasuggesties (huis)kringen Dagboek Geestelijke Groei Wie in Mij blijft, en Ik in hem, die draagt veel vrucht, want zonder Mij kunt u niets doen. Johannes 15:5b Robert Tolsma

Nadere informatie

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3 PrOmotie Sociale Competentie Ik & de Ander Werkboek 3 Auteurs Onder redactie van Met dank aan Tekstredactie Vormgeving Illustraties Drukwerk : Aveline Dijkman, Ingrid Koops, Marjo de Jong : Ingrid Koops

Nadere informatie

PrOmotie. Naar je zin. Werkboek Najaarsfeesten en voorjaarsfeesten

PrOmotie. Naar je zin. Werkboek Najaarsfeesten en voorjaarsfeesten PrOmotie Naar je zin Werkboek Najaarsfeesten en voorjaarsfeesten Colofon Auteurs: Adviezen: Onder redactie van: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Nico Schouws (Fontys/OSO) en Ro-Nalt Schrauwen Aveline

Nadere informatie

Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau

Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau 1F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Annemieke Struijk Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Elma Draaisma en Willem

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Taal op niveau Luisteren niveau 2F

Taal op niveau Luisteren niveau 2F Taal op niveau Luisteren niveau 2F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Annemieke Struijk Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Jos Schuurman Vormgeving: Edu Actief

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 ISBN: 978-90-817910-1-4 Dit boek is gedrukt op een papiersoort die niet

Nadere informatie

handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg

handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Reijn, J. Abbes, J. Crins, R. Heynen, M. Verrij Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG. Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

Pol Van Damme. Leesfiches

Pol Van Damme. Leesfiches Pol Van Damme Deze leesfiches bevatten niet zomaar vraagjes bij boeken. Nee, het gaat om leuk en creatief bezig zijn met boeken, om bevorderen van leesbegrip, maar bovenal: om leesplezier! Het boekenpakket

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Boekhouden - Rekenvaardigheid

Boekhouden - Rekenvaardigheid Boekhouden - Rekenvaardigheid Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Lockefeer, R. van Midde, A. Schouten Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: J. Benneker, R. van Midde

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding BCAD

www.dubbelklik.nu Handleiding BCAD Handleiding BCAD www.dubbelklik.nu Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

taal taal Handleiding.indd 1 19-10-2008 20:16:04

taal taal Handleiding.indd 1 19-10-2008 20:16:04 handleiding taal taal Handleiding.indd 1 19-10-2008 20:16:04 Colofon Concept en tekst: Judith Kat & Marianne Verhallen Eindredactie: Nederlandse Taalunie Grafische ontwerp en productie management: bureau

Nadere informatie

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Voorraadbeheer februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Infoboek 2

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Infoboek 2 PrOmotie Cultuur en Maatschappij Infoboek 2 Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Carolien van den Kommer, Mary Korten, Ruud Schinkel, Gerda

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: 978 90 3720 835 1 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

Werkboek bedrijfsrekenen

Werkboek bedrijfsrekenen Werkboek bedrijfsrekenen 1 Colofon Uitgeverij: Auteur: Redactie: Inhoudelijke redactie: Vormgeving: Edu Actief b.v. Meppel Pieter van Enckevort, Hans Kamerbeek Edu Actief b.v. Meppel Arie Reijn Edu Actief

Nadere informatie

De onzichtbare gorilla

De onzichtbare gorilla De onzichtbare gorilla Christopher Chabris en Daniel Simons De onzichtbare gorilla Selectieve waarneming en valse intuïtie Vertaald door Jan Willem Reitsma groteletter Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Microbiologie ter kennismaking

Microbiologie ter kennismaking Microbiologie ter kennismaking Over het boek Microbiologie ter kennismaking is bedoeld voor studenten die kennis willen maken met het vak Algemene Microbiologie en voor anderen die belangstelling hebben

Nadere informatie

w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met

w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met Colofon Uitgeverij Auteur Vormgeving Illustraties Foto s Drukwerk : Uitgeverij Edu Actief b.v. : Inez van Hattum en Ingrid Koops : Tekst in Beeld : Menno Kooistra

Nadere informatie

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT mei 2015 Aanvullend op de Algemene Specificaties Kamerplanten gelden voor Phalaenopsis in pot de eisen genoemd in deze productspecificatie. De Productspecificatie

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Lesboek geprefabriceerde vloeren leggen

Lesboek geprefabriceerde vloeren leggen Lesboek geprefabriceerde vloeren leggen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Marco Bank, ROC Midden Nederland, Bouw & Interieur College in Nieuwegein Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Vormgeving:

Nadere informatie

handel en verkoop thema kassa

handel en verkoop thema kassa 4662_HV_WB_4_kassa_b 13-05-2005 11:03 Pagina 1 handel en verkoop thema kassa Basisberoepsgerichte leerweg 4662_HV_WB_4_kassa_b 13-05-2005 11:03 Pagina 2 colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs:

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Spreken en gesprekken

Spreken en gesprekken NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 3 van 5 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: PPMP Prepress, Wolvega Illustraties: Edu Actief

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

HORECA KOK NAGERECHTEN II TENDENS HTRV WERKBOEK NAGERECHTEN II BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG

HORECA KOK NAGERECHTEN II TENDENS HTRV WERKBOEK NAGERECHTEN II BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG HORECA KOK NAGERECHTEN II TENDENS HTRV WERKBOEK NAGERECHTEN II BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG Colofon Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Perry Bron, Uitgeverij

Nadere informatie

www.shindotuinen.be Shindotuinen Japanse Zen en Haiku s uit Haspengouw Sinds 2004 - Overrepen / Tongeren

www.shindotuinen.be Shindotuinen Japanse Zen en Haiku s uit Haspengouw Sinds 2004 - Overrepen / Tongeren Zen en Haiku s uit Haspengouw Japanse Shindotuinen Sinds 2004 - Overrepen / Tongeren Eerste druk, lente 2016. Uitgeverij De Groene Gedachte, Tienen, België. www.degroenegedachte.be Titel: Zen en Haiku

Nadere informatie

administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg

administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Bosma, P.F.C. Croese, M. van Esch, H. Kamerbeek, J.M. van der

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam Het buitenspouwblad Het buitenspouwblad 84 Stichting Bouwresearch K1uwer Technische Boeken B.V. - Deventer - AntWerpen Ten Hagen B.V. - Den Háag Het doel van de Stichting is het coördineren, stimuleren

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: en bij iedere boekhandel.

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet:   en bij iedere boekhandel. Colofon ISBN: 9789051797664 1e druk, 2011 2011 Alex Klein www.profitabilities.eu Dit is een uitgave van Gopher B.V. Keizersgracht 75-II 1015 CE Amsterdam Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet:

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

PrOmotie. Rekenen en Wiskunde. Werkboek Inhoud

PrOmotie. Rekenen en Wiskunde. Werkboek Inhoud PrOmotie Rekenen en Wiskunde Werkboek Inhoud Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ton Milatz Ad van der Hoeven Aveline Dijkman (Sociale Competentie)

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Genesis 12-23. Het leven van Abraham, een leven door geloof. Michael A. Eaton. enesis

Genesis 12-23. Het leven van Abraham, een leven door geloof. Michael A. Eaton. enesis 1 Genesis 12-23 Het leven van Abraham, een leven door geloof Michael A. Eaton Stichting Kerygma Nederland Baron van Nagellstraat 9a 3781 AP VOORTHUIZEN Tel 0342-475048 internet www.kerygma.nl Verkondiging

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

De platanen in Aix. Joost Bruins

De platanen in Aix. Joost Bruins De platanen in Aix De platanen in Aix Joost Bruins COLOFON ISBN 9789051798845 1e druk, 2014 2014 Joost Bruins Dit boek is een uitgave van Gopher B.V. Keizersgracht 75-II 1015 CE Amsterdam Exemplaren zijn

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

HORECA VERBLIJF TENDENS HTRV WERKBOEK VERBLIJF BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG

HORECA VERBLIJF TENDENS HTRV WERKBOEK VERBLIJF BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG HORECA VERBLIJF TENDENS HTRV WERKBOEK VERBLIJF BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG Colofon Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Hans Veelers Redactie: Uitgeverij

Nadere informatie

handel en verkoop thema visuele presentatie

handel en verkoop thema visuele presentatie 4662_HV_WB_6_visueel_b 22-04-2005 15:15 Pagina 1 handel en verkoop thema visuele presentatie Basisberoepsgerichte leerweg 4662_HV_WB_6_visueel_b 22-04-2005 15:15 Pagina 2 colofon Uitgeverij: Edu Actief

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT februari 2012 Aanvullend op de Algemene Specificaties Kamerplanten gelden voor Phalaenopsis in pot de eisen genoemd in deze productspecificatie. De Productspecificatie

Nadere informatie

Een uur en achttien minuten

Een uur en achttien minuten Een uur en achttien minuten Peter Zantingh Een uur en achttien minuten Roman Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 2011 Peter Zantingh Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

Nadere informatie

Dienstreizen van een thuisblijver

Dienstreizen van een thuisblijver Dienstreizen van een thuisblijver Maarten t Hart Dienstreizen van een thuisblijver groteletter Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 2011 Maarten t Hart Niets uit deze uitgave mag

Nadere informatie

Recreatief Frontoffice. GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel. Instructie-/werkboek

Recreatief Frontoffice. GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel. Instructie-/werkboek Recreatief Frontoffice GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel Instructie-/werkboek 1 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Auteur: Hans Veelers Redactie: Edu Actief

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

PrOmotie. Nederlands. Werkboek 3 Lezen

PrOmotie. Nederlands. Werkboek 3 Lezen PrOmotie Nederlands Werkboek 3 Lezen Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Nelleke Bokhove, Marina Meijers, Rob van der Horst, Gerda Verhey, Hanneke Molenaar

Nadere informatie

Marcella Veldthuis Boven water

Marcella Veldthuis Boven water Boven water Marcella Veldthuis Boven water Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 2011 Marcella Veldthuis Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door

Nadere informatie

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias Hoi! Mijn vader is de baas van een dierenasiel. Daarom ben ik heel vaak tussen de

Nadere informatie

1 1 t/m 3. Beveiliging van software. Beveiliging van besturingssystemen

1 1 t/m 3. Beveiliging van software. Beveiliging van besturingssystemen Cursusdeel Blokken 1 1 t/m 3 Security en IT Introductie en cryptografie Beveiliging van software Beveiliging van besturingssystemen en databases Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteamleiding

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen. Ontwerp kaft: Hans Kappers Titel boek: PowerPoint 2010

Auteur boek: Vera Lukassen. Ontwerp kaft: Hans Kappers Titel boek: PowerPoint 2010 Auteur boek: Vera Lukassen Ontwerp kaft: Hans Kappers Titel boek: PowerPoint 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2016 ISBN: 978-94-91998-25-6 Dit boek is gedrukt

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Beginners 2007. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Beginners 2007. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Beginners 2007 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-3-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Iedereen kan tekenen.indd 1

Iedereen kan tekenen.indd 1 len doen, waarna ze direct zeggen: Maar ik kan niet tekenen, alsof dit een onomkeerbaar feit is dat hun het tekenen onmogelijk maakt. Kunnen tekenen is echter geen zeldzame of bijzondere vaardigheid, maar

Nadere informatie

Jezus horen en zien. Zelf Gods stem verstaan. Brad Jersak Illustraties door Ken Save

Jezus horen en zien. Zelf Gods stem verstaan. Brad Jersak Illustraties door Ken Save Jezus horen en zien Zelf Gods stem verstaan Brad Jersak Illustraties door Ken Save Jezus horen en zien Zelf Gods stem verstaan Uitgegeven door Arrowz info@arrowz.org www.arrowz.org Auteur: Brad Jersak

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Beleidsplan Willem de Zwijgerstichting / 2014 2016

Beleidsplan Willem de Zwijgerstichting / 2014 2016 Beleidsplan Willem de Zwijgerstichting / 2014 2016 Willem de Zwijgerstichting; RSIN: 8050.32.794 Postbus 295 3740 AG Baarn Tel 035-5338825 info@willemdezwijgerstichting.nl Doelstelling De Willem de Zwijgerstichting

Nadere informatie

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK,

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

EEN PUPPY IN HUIS Martin Gaus

EEN PUPPY IN HUIS Martin Gaus gewoon vertederend, maar tegelijk een hele verantwoording. Want alles wat een pup zo vroeg mogelijk leert, is bepalend voor de rest van zijn leven. En wie is zijn leraar? Juist, u, zijn baas. Dat betekent

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam : Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details 85 Stichting Bouwresearch Kluwer Technische Boeken B.V. - Deventer

Nadere informatie

Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica

Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusdeel Blok 1 1 De werking van computersystemen Opbouw van een computersysteem Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteam dhr. ing. N.P.J.M. Baas, cursusteamleider en auteur dhr.

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers Testversie 1 Praktikon B.V. Postbus 6909 6503 GK Nijmegen www.praktikon.nl tel. 024-3615480 praktikon@acsw.ru.nl fax. 024-3611152 www.bergop.info 2016 Praktikon B.V.

Nadere informatie

1 1-2. Technische ondersteuning van menselijk handelen

1 1-2. Technische ondersteuning van menselijk handelen Cursusdeel Blokken 1 1-2 Context van De context van Technische ondersteuning van menselijk handelen 1 Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteam revisie dr. Dipl.-Math. C.K.M. Crutzen

Nadere informatie

HARTSVERHALEN VOOR IEDERE HSP MET INSPIRERENDE KRACHTKAARTEN

HARTSVERHALEN VOOR IEDERE HSP MET INSPIRERENDE KRACHTKAARTEN HARTSVERHALEN VOOR IEDERE HSP MET INSPIRERENDE KRACHTKAARTEN Colofon ISBN: 978 90 8954 700 2 1e druk 2014 2014, Antoine van Staveren Uitgeverij Elikser Ossekop 4 8901 AA Leeuwarden Telefoon: 058-2894857

Nadere informatie