Ad Rooms. Het grote gezin in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ad Rooms. Het grote gezin in Nederland"

Transcriptie

1 Ad Rooms Het grote gezin in Nederland

2

3 Het grote gezin in Nederland

4 omslag Vijftien kinderen uit het gezin Van Lierop (Helmond) Collectie familie Van Lierop (Helmond) Bijna alle foto s van grote gezinnen zijn horizontaal ( landscape ) genomen. Een logisch gevolg van de grote hoeveelheid mensen die er op de foto moet komen. De fotograaf van deze plaat is het gelukt om alle vijftien kinderen uit één gezin in een staand beeld ( portrait ) vast te leggen.

5 inhoud Voorwoord 5 Geschiedenis 6 Albert West 28 Geboorte en opgroeien 30 Leo van Vliet 44 Wonen en slapen 46 Beatrijs Smulders 58 Koken en eten 60 Kleding en wassen 68 Porgy Franssen 78 Vrije tijd en feesten 80 Ed Nijpels 94 Grote gezinnen nu 96 Illustratieverantwoording 110 Literatuur en bronnen 111 Colofon 112

6 GEZIN XXL grote gezinnen nu Aan tafel in Noord-Brabant, 1953 Collectie familie J. Dekker

7 voorwoord Er zijn veel zaken die van invloed zijn op de eigen identiteit. Een daarvan is de omvang van het gezin waaruit men afkomstig is. Je hoort het nog regelmatig zeggen: maar ík kom dan ook uit een groot gezin! Daarmee lijkt de spreker aan te willen geven dat hij of zij wel het een en ander gewend is. Opgroeien in een gezin met veel kinderen is dan ook een bijzondere ervaring die voor een buitenstaander vaak moeilijk te begrijpen is. Maar tegelijkertijd is het voor diezelfde buitenstaander een fascinerend verschijnsel. Wanneer het fenomeen grote gezinnen ter sprake komt, wordt al snel de opmerking gemaakt dat dit iets uit het verleden is. En dat het met het rooms- katholieke geloof te maken heeft. Én dat je het vooral in Noord-Brabant en Limburg aantrof. Ja, vijftig jaar geleden, tóen waren de gezinnen groot. Bij mij in de klas zat iemand en die had 23 broers en zussen. Je probeert je er een voorstelling van te maken hoe dat ging in zo n huishouden. En meestal lukt dat wel, want je was allemaal wel eens bij zo n groot gezin thuis geweest of had erover horen vertellen. Het was dus tamelijk gewoon. Maar anno 2014 is dat toch wel anders. De gezinnen van nu bestaan over het algemeen uit een ouderpaar en twee tot hooguit vier kinderen. De omvang van de gezinnen is inderdaad al decennia lang aan het slinken. Toch komen er nog steeds grote gezinnen voor in Nederland. Maar de omstandigheden waaronder deze grote gezinnen met tien, veertien of wel zeventien kinderen tot stand komen, zijn anders. Het is niet meneer pastoor die langs komt en aangeeft dat er rond de eettafel nog plaats is voor meer kinderen. Hoewel het geloof nog steeds een factor van betekenis is, worden ook het machtige gevoel van zwanger zijn of er is altijd iemand op mijn verjaardag om voor mij te zingen genoemd als redenen om nóg een kind te willen. Over het schijnbaar achterhaalde fenomeen van het grote gezin gaat deze publicatie. In woord en met behulp van veel ook particulier beeldmateriaal worden de geschiedenis en de dagelijkse praktijk van het Gezin XXL geschetst. Positieve en negatieve ervaringen spelen hierin een rol. Daarnaast wordt de link met het nu gelegd en komen heden daagse voorbeelden aan bod. Verder komen bekende Nederlanders aan het woord die afkomstig zijn uit grote gezinnen. Het krijgen van aandacht, maar ook de gezellige sfeer in zo n vol huis komen in hun verhalen naar voren. Het is de eerste keer dat aan het fenomeen grote gezinnen een boek vol verhalen en beeldmateriaal is gewijd. Wij hopen hiermee het bestaande beeld over het leven in een groot gezin nader in te kleuren. Maar iedereen die het zelf heeft meegemaakt of het op dit moment beleeft, vult het ook in met de eigen verhalen over met zijn allen wonen, slapen en eten, over de wijze waarop in een groot gezin werd gekookt en gewassen, hoe elkaars kleding werd doorgedragen en hoe de vrije tijd werd ingevuld. Het plan om in Het Noordbrabants Museum een tentoonstelling te wijden aan het fenomeen grote gezinnen dateert al van het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw. Eindelijk is het ervan gekomen. Graag bedank ik op deze plaats onze conservator historische collecties Ad van Pinxteren die dit idee ten uitvoer bracht. Als nummer acht uit een gezin van tien mag hij gerust een ervarings deskundige worden genoemd. Een woord van dank richt ik eveneens aan Ad Rooms, jour nalist en voormalig adjunct-hoofdredacteur van dagblad BN/DeStem die de tekst voor deze publicatie schreef. En uiteraard bedank ik graag eenieder die zijn of haar herinneringen aan het opgroeien in een groot gezin met ons deelde of voorwerpen en beeld materiaal ter beschikking stelde, waardoor het bijzondere fenomeen van het Gezin XXL zowel in tentoonstelling als boekvorm kan worden belicht. Charles de Mooij Directeur Het Noordbrabants Museum 5 GEZIN XXL voorwoord

8 geschiedenis

9 Lidmaatschapskaart van de RK Bond voor Groote Gezinnen Collectie familie Goossens (Sint-Oedenrode) Medaille RK Bond voor Groote Gezinnen Limburgs Museum, Venlo Eind 1917 werd in Nijmegen de RK Bond voor Groote Gezinnen opgericht. De Bond bepleitte maatregelen in het belang van het grote gezin, zoals kinderbijslag, goedkope woonruimte en belastingverlaging. Ze ageerden met name tegen het neo malthusianisme dat geboortebeperking van belang vond voor het welzijn en de welvaart van het land. Vooral het katholieke geloof drukte stempel op gezinsgrootte Verhalen over grote gezinnen, zowel heel positief als negatief, zijn er legio. Een half woord is soms voldoende voor uren gespreksstof. Veel Nederlanders groeiden op in een huishouden dat bestond uit acht kinderen of meer. Soms in een veelvoud daarvan en zelfs gezinnen van 24, 25 kinderen of meer kwamen voor. Maar nog meer mensen kennen de ervaringen, de anekdotes en alles wat daarbij hoorde, uit hun eigen omgeving en kunnen er dus over mee praten. En bepaald niet alleen in het katholieke zuiden, waar de kerk zoveel waarde hechtte aan de vruchtbaarheid en voortplanting en bovendien de macht bezat om de gelovigen aan die visie te onderwerpen. Grote gezinnen kwamen voor in het hele land. Zeker niet uitsluitend in katholieke gebieden, maar ook in de protestants-christelijke hoeken en in families waar niemand in God noch gebod geloofde. Veel onderzoeken naar de geschiedenis van de grote gezinnen, historisch cijfermateriaal en publicaties van deskundigen maken echter wel duidelijk dat vooral het katholieke geloof een duidelijk stempel heeft gedrukt op het ontstaan van grote gezinnen. Het oprichten van de Rooms Katholieke Bond voor Groote Gezinnen ( ) is daar een ondubbelzinnig uitvloeisel van. Beeldende kunst Grote gezinnen zijn eigenlijk van alle tijden. Al in de zeventiende eeuw, als er in steden sprake is van het ontstaan van een burgercultuur, worden burgers door middel van beeldende kunst en literatuur gewezen op het belang van het gezin als basis voor een gezonde samenleving. De man zorgde dat er brood op de plank kwam en de vrouw voor huishouden en kinderen. Een groot deel van de samenleving had de kuisheid hoog in het vaandel staan. Niet voor niets werd de vrouw in de kunst regelmatig afgebeeld als het toonbeeld van zuiverheid. Schilderijen en andere kunstuitingen onderstreepten eveneens het belang en de hechtheid van gezinnen. Het was lang de normaalste zaak van de wereld dat generaties uit dezelfde familie dicht bij elkaar in de buurt gingen wonen. Opa s en oma s werden tot 7 GEZIN XXL geschiedenis

10 36 GEZIN XXL geboorte en opgroeien

11 Twee familieboekjes Collectie families Bastiaans (Mill) Het Familieboekje dat bij het huwelijk aan het bruidspaar werd meegegeven, bood ruimte voor de gegevens van vijftien kinderen. Als dit nog niet voldoende was, werd een tweede boekje in gebruik genomen, of werden de nieuwelingen er in de kantlijn bijgeschreven. Korte Onderrichtingen en Nuttige wenken voor gehuwden, vanaf 1910 Collectie familie Lucas ( s-hertogenbosch) Bij het huwelijk werd behalve het Familieboekje dit boekje met Nuttige wenken aan het bruidspaar uitgereikt. Opgesteld door een pastoor en een arts wordt erin verhaald over de plichten der gehuwden (ook tegenover de kinderen), het doopsel, de zwangerschap en (na) de bevalling. Achterin zitten vijftien invulformulieren voor de beoogde kinderen uit het huwelijk. 37 GEZIN XXL geboorte en opgroeien Kinderen worden verzorgd voordat ze naar school gaan Collectie familie J. Dekker De verzorging van en de aandacht voor de kinderen kwam gedurende het grootste deel van de twintigste eeuw voor rekening van de moeder. Als die kwam te overlijden nam vaak de oudste nog thuis wonende dochter het zorgen over. Als vader bij leven ondernemer overleed, deed de weduwe naast het gezin ook de zaak.

12 48 GEZIN XXL wonen en slapen In Amsterdam wonen in 2014 zo rond de 5000 grote gezinnen met vijf of meer kinderen. De woningproblematiek is daar nu nog aan de orde en resulteerde nog maar een paar jaar geleden in notities en plannen om extra ruimte daarvoor te creëren. In de Zeeuwse gemeenten Reimerswaal en Tholen waren op dit gebied eveneens recent nog nieuwe initiatieven. De noodwoning was zo laag, je kon met een vork door het plafond prikken In de armere families moest er desondanks in vroegere tijden heel creatief worden omgesprongen om met grote gezinnen te wonen en te leven in vaak kleinere woningen. Vaak ontbrak nog waterleiding, elektriciteit, een riolering en een fatsoenlijk toilet. De putjesschepper kwam regelmatig de afvalput waar het toilet op aangesloten was leeg maken, olielampen zorgden voor licht, de kachel brandde op kolen en hout.

13 49 GEZIN XXL wonen en slapen Kinderen knielen voor het bed Collectie familie Lijdsman ( s-gravenhage) Schrift met werkroosters Collectie familie Scheifes (Etten-Leur) Om de zaken in een groot gezin goed draaiende te kunnen houden, werden ook de kinderen ingeschakeld en werden taken verdeeld. Om het overzicht te bewaren werd dit schriftelijk vastgelegd, evenals de bevinding of de taken naar behoren zijn uit gevoerd. Dit ging soms gepaard met belonen en straffen.

14 74 GEZIN XXL kleding en wassen

15 Versteld broekje Collectie familie Meis (Vught) Slapende moeder tijdens het sokken stoppen Collectie familie Arts (Venray) Omdat nieuwe kleding duur was en omdat men het gewoon was, werd kapotte kleding weer opgelapt voor hernieuwd gebruik, bijvoorbeeld door een jongere broer of zus. Tegen de tijd dat een kledingstuk echt stuk was of niemand meer paste, werden bruikbare onderdelen zoals knopen eraf geknipt voor hergebruik. Een lid uit een gezin van dertien kinderen vertelde: Als groot gezin werd je door sommigen automatisch gezien als arm en dom. Dat was gewoon zo. Arm omdat er geen geld was voor school. Je moest immers gaan werken om geld te verdienen, zo werd er gezegd. We droegen wel eens tweedehands kleding van Vincentius. Als ik daar vragen over kreeg, zei ik dat ik die van mijn tante uit Amerika had gekregen. Ja, je moest wel een beetje bijdehand zijn. De neuzen van de schoenen werden weggeknipt Uiteraard stonden er in de woningen op de meest uiteenlopende plekken schoenen, laarzen en klompen. Soms netjes in een rij in de gang of in de schuur. Tien kinderen, dan waren er minimaal 24 paar schoenen. Twaalf voor doordeweeks en twaalf voor zondags. Iemand uit een gezin met elf kinderen zei: De neuzen van de schoenen werden soms weggeknipt, omdat ze te klein werden en er geen geld was voor nieuwe. Door de week liepen velen op klompen. Een lid van een protestants gezin vertelde daarover: Maar naar de kerk trok je toch je schoenen aan. Het gebeurde dat de ene helft van het gezin de ene zondag ter kerke ging, de helft de andere zondag en dat men elkaars schoeisel leende. In andere gezinnen was het bezit van schoeisel wat beter geregeld, blijkt uit dit verhaal. Zelf ben ik de oudste van elf kinderen. Wat ik me vooral van vroeger herinner, is dat we alles in alle maten hadden. Tenminste, als het redelijk slijtvast was. Zo hadden we bijvoorbeeld regenlaarzen in iedere maat tussen 21 en 48. Die stonden apart in het tuinschuurtje. Had een vriendje of vriendinnetje dat op bezoek kwam, er een paar nodig dan was dat geen probleem. Kijk maar even in de schuur, werd dan gezegd. Er staat wel iets dat je aan kunt. Zo ging dat ook met schaatsen. 75 GEZIN XXL kleding en wassen

16 78 GEZIN XXL geschiedenis

17 porgy franssen De muziek was wel het mooiste Acteur/regisseur Porgy Franssen hoeft niet lang na te denken over de vraag naar de mooiste herinneringen uit zijn jeugd. Muziek, zegt hij onmiddellijk. Hij groeide met tweelingzus Bess op in een gezin van dertien kinderen in Eindhoven. Aanvankelijk waren het er zelfs veertien, maar één van de meisjes overleed al in Het hele gezin maakte muziek. Moeder was zanglerares en ze traden regelmatig met zijn allen op onder de naam De hollandse Franssen. Porgy Franssen koos later voor de toneelschool en vierde in zijn vak grote successen. In 1991 won hij het Gouden Kalf voor beste acteur in Bij nader inzien en hij ontving later de Mary Dresselhuysprijs voor zijn hele oeuvre. Moeder was bij ons thuis altijd de generaal. Zo werd ze ook genoemd, aldus Porgy Franssen. De familie woonde aanvankelijk in een behoorlijk groot huurhuis in de Brabantse Lichtstad, waar het desondanks wel passen en meten was. Zijn vader was bedrijfsarts, had dus een behoorlijk salaris en de forse kinderbijslag zorgde voor de rest van de inkomsten. Later was het mogelijk om er wat verderop in de straat een huis bij te kopen. Daar konden de lastposten dan worden ondergebracht, grapt de acteur, die tegenwoordig in Amsterdam woont. Hij herinnert zich nog dat niet alle dertien kinderen met hun ouders aan één tafel konden. De jongste zes zaten in de keuken, de ouderen mochten in de kamer eten. Moeder kookte elke dag en zorgde ook voor de voorraad voor de winter. Onze kelder stond dan boordevol, zodat we niets te kort kwamen. Verjaardagen werden niet per definitie gevierd. Als je niet zelf vertelde dat je jarig was, dan werd dat vergeten. Sinterklaas en Kerstmis waren wel feesten waar in huize Franssen veel aandacht aan werd besteed. Porgy Franssen: Pater Leopold Verhagen was een huisvriend van onze familie. We verzorgden met ons hele gezin de muziek tijdens de nachtmis in de Paterskerk. Hij kijkt met genoegen terug op de vele muzikale optredens die het gezin verzorgde. Soms wel twee keer per week. Vijf keer waren ze op televisie te gast in het kinderprogramma Stuif es in. En één keer wonnen ze zelfs de gouden stuiver. In 2012 was er nog een optreden bij de viering van de negentigste verjaardag van moeder Franssen. Ter gelegenheid daarvan verscheen het boek Chaos in het Paradijs over de familie met talrijke herinneringen van vroegere jaren. 79 GEZIN XXL porgy franssen In 1971 brachten De Hollandse Franssen een elpee uit. Porgy (achterste rij, tweede van rechts) speelt blokfluit.

18 grote gezinnen nu

19 Tussen 1996 en 2002 fotografeerde Annie van Gemert (1958) grote gezinnen in Nederland en Vlaanderen. Gezinnen met acht of meer kinderen van één ouderpaar, in de stad en op het platteland, en variërend in geloofsachtergrond. De resultaten hiervan, foto s in zwart-wit, zijn vastgelegd in de publicatie Kinderrijk. Grote gezinnen in Nederland en Vlaanderen. In het kader van het project Gezin XXL kreeg Van Gemert van Het Noordbrabants Museum opdracht het grote gezin van het huidige tijdsgewricht te fotograferen; dit keer in kleur. De afbeeldingen in dit hoofdstuk zijn allemaal van de hand van Annie van Gemert en vormen de neerslag van de twee fotoprojecten. Van één van de gezinnen uit de zwart-wit serie heeft een kind nu zelf ook een groot gezin (pp ). Annie van Gemert Grote gezinnen? Ze bestaan nog steeds! Als mensen praten over grote gezinnen gaan de verhalen in de meeste gevallen over vroeger. Over de tijden van het rijke roomse leven bijvoorbeeld, al waren de grote huishoudens zeker niet alleen geloofsgebonden. Het aantal grote gezinnen is de laatste decennia weliswaar drastisch teruggelopen, maar ze bestaan nog steeds en er zijn ook nu nog organisaties die de belangen van deze gezinnen behartigen. Ze hebben wel heel andere doelstellingen dan hun voorgangers in een verder verleden en ze manifesteren zich nu vooral via websites en weblogs op het internet. Specifieke cijfers over aantallen grote gezinnen en hun kroost in de huidige tijd zijn niet of nauwelijks voorhanden. Speurtochten in de digitale wereld en onderzoeken die hebben plaats gevonden, maken duidelijk dat de laatste jaren al sprake is van een groot gezin als dat bestaat uit vier kinderen of meer. De huidige maatschappij is toch vooral ingericht op kleinere gezinnen met tweeverdieners. Sinds de tweede helft van de twintigste eeuw is een ouderpaar met twee kinderen geleidelijk de norm geworden. Uit CBS-cijfers blijkt dat ongeveer de helft van de vrouwen die in 1935 zijn geboren nog gemiddeld drie of meer kinderen ter wereld brachten. Tien jaar later is dat aantal teruggelopen naar een kwart van de vrouwen. Ontkerkelijking, individualisering en emancipatie 97 GEZIN XXL grote gezinnen nu

20 colofon 112 GEZIN XXL colofon Gezin XXL verschijnt ter gelegenheid van de gelijknamige tentoonstelling in Het Noordbrabants Museum, van 21 juni t/m 21 september 2014 Uitgave WBOOKS, Zwolle i.s.m. Het Noordbrabants Museum, s-hertogenbosch Tekst Ad Rooms 2014 WBOOKS / Het Noordbrabants Museum / Ad Rooms Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Beeldredactie en bijschriften Ad van Pinxteren, Het Noordbrabants Museum, s-hertogenbosch Vormgeving Riesenkind, s-hertogenbosch Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. c/o Pictoright Amsterdam ISBN NUR 686, 694

21

22 Het grote gezin in Nederland Een huishouden met vier of vijf kinderen beschouwen we tegenwoordig al als een groot gezin. Gedurende de vorige eeuw golden andere maatstaven. Ouders met acht kinderen of meer waren geen uit zondering. Er kwamen zelfs gezinnen voor waar het kinderaantal de twintig passeerde. Dit boek geeft een beeld van de geschiedenis van grote families, maar vooral geeft het op een indrukwekkende manier inzicht in hoe kinderen hun jeugd in een kinderrijk gezin beleefden. De verhalen die zijn opgetekend zijn afkomstig van ervarings deskundigen. Hoe groeiden ze op, wat kwam er op tafel, hoe beleefden ze de feestdagen en hoe werden de slaapplekken verdeeld? Het boek schetst ook een beeld over de huidige situatie en kijkt boven dien nog even in de toekomst.

Rekenen Groep 4-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 4-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V., Den Haag 2016 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm

Nadere informatie

Rekenen Groep 4-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 4-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V., Den Haag 2013 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm

Nadere informatie

Rekenen Groep 7-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 7-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V., Den Haag 2016 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm

Nadere informatie

Het DIER is MENS geworden

Het DIER is MENS geworden Het DIER is MENS geworden Marijke Verduyn Het DIER is MENS geworden Van huisdier tot gezelschapsdier Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Nadere informatie

Moeder worden, moeder zijn

Moeder worden, moeder zijn Moeder worden, moeder zijn Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

Rekenen Groep 6-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 6-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen.

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas is geboren aan het begin van de vierde eeuw. Hij is dus ongeveer 1700 jaar oud. Hij komt uit Myra, dat is een plaats in wat tegenwoordig

Nadere informatie

Mijn leven geschreven

Mijn leven geschreven Mijn leven geschreven Biedt ondersteuning bij het op papier zetten van uw eigen levensverhaal. Zo blijven uw eigen verhalen bewaard voor uw naasten. woord vooraf 1 Woord vooraf In ieder mens schuilt een

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

was het echt veel werk! Want Omie werd steeds waziger en ze werd incontinent. Ze moest luiers dragen en s nachts bond mijn tante haar vast in bed,

was het echt veel werk! Want Omie werd steeds waziger en ze werd incontinent. Ze moest luiers dragen en s nachts bond mijn tante haar vast in bed, Zo kan het ook Zouden er nog meer leuke oude mensen bestaan? vroeg ik me inmiddels af. Ja hoor, zei mijn yogaleraar, mijn oma. Die is achtentachtig en ze rijdt nog auto en als het moet, slingert ze ook

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Frankenstein. Mary Shelley

Frankenstein. Mary Shelley Frankenstein Frankenstein maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208

Nadere informatie

Oma Spillner en een dubbelhuwelijk in Schoonhoven

Oma Spillner en een dubbelhuwelijk in Schoonhoven Inleiding Oma Spillner en een dubbelhuwelijk in Schoonhoven In de jaren dertig groeide onze moeder op in Zuid-Limburg. Mama is de oudste van tien kinderen. Toen ze vier jaar oud was, kwam haar oma bij

Nadere informatie

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan!

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan! inleiding Voor al mijn kinderen schrijf ik hun ontwikkelingen op in een schrift. Ik schrijf op wanneer en hoelang ze sliepen, wat ze aten, hoe ze speelden en hoe we samen de dag doorbrachten. Dat lijkt

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

MUZIEKEDITIE B O E K E N C E N T R U M

MUZIEKEDITIE B O E K E N C E N T R U M OP TOON HOOGTE LIEDEREN BUNDEL HGJB MUZIEKEDITIE B O E K E N C E N T R U M Op Toonhoogte is ontwikkeld door de HGJB. Deze landelijke jongerenorganisatie in de Protestantse Kerk in Nederland wil jongeren

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

Stenvert. Taalmeesters 6. Zelfstandig werken Taal Groep 8 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Taal Taalmeesters 6 Antwoorden Groep 8

Stenvert. Taalmeesters 6. Zelfstandig werken Taal Groep 8 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Taal Taalmeesters 6 Antwoorden Groep 8 Zelfstandig werken Taal Groep 8 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Zondag 19 januari 2014. Viering in de Week van Gebed. voor de eenheid van de christenen. Paulusgemeenschap en. Protestantse Gemeente de Eshof

Zondag 19 januari 2014. Viering in de Week van Gebed. voor de eenheid van de christenen. Paulusgemeenschap en. Protestantse Gemeente de Eshof Zondag 19 januari 2014 Viering in de Week van Gebed voor de eenheid van de christenen Paulusgemeenschap en Protestantse Gemeente de Eshof Hoevelaken Thema: Is Christus dan verdeeld? (1 Kor. 1,13) 1 / 7

Nadere informatie

Deborah Gravenstijn In dit judopak zit een Surinaams meisje, dat trots is op haar afkomst

Deborah Gravenstijn In dit judopak zit een Surinaams meisje, dat trots is op haar afkomst Deborah Gravenstijn In dit judopak zit een Surinaams meisje, dat trots is op haar afkomst Op Tholen, waar ze opgroeide, voelde ze alleen op zondag dat ze tot een andere cultuur behoorde. Pas nu ze volwassen

Nadere informatie

Jouw avontuur met de Bijbel

Jouw avontuur met de Bijbel Nieske Selles-ten Brinke Jouw avontuur met de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Uitgeverij Jes! is een samenwerking tussen Uitgeverij Boekencentrum en de HGJB. Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Noot 14 Het maken van een levenslijn of familiestamboom, en het verzamelen van materialen.

Noot 14 Het maken van een levenslijn of familiestamboom, en het verzamelen van materialen. Noot 14 Het maken van een levenslijn of familiestamboom, en het verzamelen van materialen. Een levenslijn Tijdens het kennismakingsgesprek of in het eerste themagesprek kunt u met iets bijzonders beginnen:

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Regels en wetten

Ik en de maatschappij. Regels en wetten Ik en de maatschappij Regels en wetten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Titel: Ik en de maatschappij

Nadere informatie

Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013

Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013 Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013 Geschiedenis Op 30 april 2013 wordt de Prins van Oranje, beter bekend als Prins

Nadere informatie

Het Rouwende Kind. een handvat voor de volwassene

Het Rouwende Kind. een handvat voor de volwassene Het Rouwende Kind een handvat voor de volwassene Het Rouwende Kind een handvat voor de volwassene Nina José Verhoeven Elk kind dat oud genoeg is om van iemand te houden, is oud genoeg om te rouwen. Alan

Nadere informatie

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring Op de grens van hemel en aarde Een bijna-doodervaring Eerste druk, 2014 2014 Tineke H.C.M. Verwij Illustraties: Tineke H.C.M. Verwij Coverfoto: Tineke H.C.M. Verwij isbn: 9789048432684 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Evelien Bos-de Greef en Ruben Vlot

Evelien Bos-de Greef en Ruben Vlot Evelien Bos-de Greef en Ruben Vlot Uitgeverij Jes! Zoetermeer Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC ) draagt. Bij dit papier is het

Nadere informatie

Zes generaties warme toewijding

Zes generaties warme toewijding Zes generaties warme toewijding De geschiedenis van familiebedrijf Bakker van de Ven Bij gelegenheid van het 75-jarig bestaan in Venhorst Venhorst, juni 2010 PAG 1 INHOUD Voorwoord Inleiding 1 Martinus

Nadere informatie

De jeugd van je opa en oma

De jeugd van je opa en oma De jeugd van je opa en oma Welvaart na de Tweede Wereldoorlog Lesduur: 50 minuten Werkvorm: solo Lesvorm: vragen beantwoorden Opdracht Beantwoord de vragen zo goed mogelijk. Neem ze later mee naar je opa

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

Anne Frank, haar leven

Anne Frank, haar leven Anne Frank, haar leven Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

VERANTWOORD AFVALLEN MET BEWEGING EN GEZONDE VOEDING

VERANTWOORD AFVALLEN MET BEWEGING EN GEZONDE VOEDING MIN 80 Ditmar Zwart Min 80 VERANTWOORD AFVALLEN MET BEWEGING EN GEZONDE VOEDING Tips, recepten en interviews met o.a. Bas van de Goor Dit boek bevat de persoonlijke ervaringen van de auteur. Als het verhaal

Nadere informatie

Het DIER is DING geworden

Het DIER is DING geworden Het DIER is DING geworden Marijke Verduyn Het DIER is DING geworden Van landbouwhuisdier tot productiedier Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Nadere informatie

werkbladen thema 6 feestdagen en vrije tijd

werkbladen thema 6 feestdagen en vrije tijd werkbladen thema 6 feestdagen en vrije tijd 6.0 vragen bij de film alleen Kijk naar de film. Geef antwoord op de vragen. eerste ronde filmkijken Badria wordt vandaag 5 jaar. Jan koopt een boek voor Badria.

Nadere informatie

Kom in actie! voor kinderen in Albanië

Kom in actie! voor kinderen in Albanië Kom in actie! voor kinderen in Albanië Voor alle kinderen in Albanië een! Ben je tussen de 10 en 13 jaar? Doe dan mee met onze actie! Stichting Antwoord wil graag dat iedereen weet dat de Here Jezus van

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Rondkomen

Ik en de maatschappij. Rondkomen Ik en de maatschappij Rondkomen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Jacobien Ubbink, Tessel Mulder Philein Educatieve Teksten Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

Eerste druk, 2014 2014 Jan Wouters Fotografie: Bas Pinto, John en Lucie Schats

Eerste druk, 2014 2014 Jan Wouters Fotografie: Bas Pinto, John en Lucie Schats Kruimels eten Eerste druk, 2014 2014 Jan Wouters Fotografie: Bas Pinto, John en Lucie Schats isbn: 9789048432066 nur: 303 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Rechten van alle kinderen

Rechten van alle kinderen Rechten van alle kinderen Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Lezen voor Iedereen www.eenvoudigcommuniceren.nl www.lezenvooriedereen.be LEZEN VOOR IEDEREEN UITGEVERIJ EENVOUDIG COMMUNICEREN Rechten van alle

Nadere informatie

Kennismaken met het werkveld

Kennismaken met het werkveld Kennismaken met het werkveld Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Gerda Verhey, Freda Kamphuis Inhoudelijke redactie: Jessica Satink Verbeek, Ludo

Nadere informatie

Brunelleschi. De Dom van Florence

Brunelleschi. De Dom van Florence Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv, Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan Annemarie begreep er niks van. Had ze zo raar op de grond liggen doen? Wat stom. Zelf wist ze alleen nog maar dat haar buik naar aanvoelde en dat ze heel bang werd. Van de rest wist ze niets. Annemaries

Nadere informatie

De MS van Tess Als elke dag onzeker is

De MS van Tess Als elke dag onzeker is Morgen gaan we naar de huisarts, zegt haar moeder s middags. Ik weet niet wat er met je is. Je bent zo moe de laatste tijd. En nu heb je ook nog last van je oog. De juf zegt dat ik misschien een bril moet,

Nadere informatie

Stichting Kinderpostzegels

Stichting Kinderpostzegels Stichting Kinderpostzegels gemaakt door Eva Prince 10/10/15 voorwoord Ik doe mijn werkstuk over Kinderpostzegels. Want ik vind dat kinderpostzegels verkopen leuk is. Ik vind dat Stichting Kinderpostzegels

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Joweria staat hier voor een muurschildering die de kinderen van KAYDA samen gemaakt hebben op een van de muren.

Joweria staat hier voor een muurschildering die de kinderen van KAYDA samen gemaakt hebben op een van de muren. Joweria Shadia, 11 jaar oud Ik ontmoette Joweria in augustus 2010 bij de organisatie Katwe Youth Development Association of te wel KAYDA, een partner organisatie van het programma Kinderen in de Knel van

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

De laatste wens van Moek

De laatste wens van Moek De laatste wens van Moek 1 2 Albert Heringa DE LAATSTE WENS VAN MOEK Ich bin zu sterben bereit UITGEVERIJ DE BROUWERIJ 2013 uitgeverij de brouwerij maassluis 3 De titel van dit boek is ontleend aan de

Nadere informatie

Wij zingen voor de dienst: Gezang 172 : 1 en 2 NLB 538

Wij zingen voor de dienst: Gezang 172 : 1 en 2 NLB 538 Wij zingen voor de dienst: Gezang 172 : 1 en 2 NLB 538 NLB 538 / Gezang 172 : 1a b 2a b NLB 538 / Gezang 172 : 1a b 2a b NLB 538 / Gezang 172 : 1a b 2a b NLB 538 / Gezang 172 : 1a b 2a b Binnenkomst kerkenraad

Nadere informatie

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco.

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco. 1 Het portiek Jacco ruikt het al. Zonder dat hij de voordeur opendoet, ruikt hij al dat er tegen de deur is gepist. Dat gebeurt nou altijd. Zijn buurjongen Junior staat elke avond in het portiek te plassen.

Nadere informatie

REKENTOPPERS 4. Antwoordenboek. Rekenen en wiskunde. Pascal Goderie. Auteur

REKENTOPPERS 4. Antwoordenboek. Rekenen en wiskunde. Pascal Goderie. Auteur REKENTOPPERS 4 Rekenen en wiskunde Antwoordenboek Auteur Pascal Goderie KAART KAART 2. Zet de getallen op de goede plaats 2 7. Sjoelen Elke behaalt 4 punten. Willem: veertig punten 4 3 5 8 6 9 2. Pijltjes

Nadere informatie

POLITIE ALMANAK

POLITIE ALMANAK POLITIE ALMANAK 2014-2015 PAL2014-2015_BOEK.indb 1 15-09-14 15:32 PAL2014-2015_BOEK.indb 2 15-09-14 15:32 POLITIE ALMANAK 2014-2015 Handboek voor de Politie in haar gehele omvang, de Rechterlijke Macht,

Nadere informatie

Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen

Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen Evert slaapt voor eeuwig op de Grebbeberg, rij 7 graf nummer 37. Tijdens de mobilisatie in augustus

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Als je een keer over het grind loopt, kijk dan eens naar beneden en pak een steen die jou aanspreekt. Bewaar deze en teken hem op de tafel na.

Als je een keer over het grind loopt, kijk dan eens naar beneden en pak een steen die jou aanspreekt. Bewaar deze en teken hem op de tafel na. ISBN 978-94-026-0104-6 NUR 770 2016 Tekst en illustraties: Guusje Slagter 2016 Nederlandstalige uitgave: Aerial Media Company bv, Tiel 1ste druk Omslagontwerp: Teo van Gerwen/Guusje Slagter Omslagillustratie:

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Meedoen en meepraten

Ik en de maatschappij. Meedoen en meepraten Ik en de maatschappij Meedoen en meepraten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Ruud Schinkel, Annemieke Struijk Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Jezus, de gnosis en het dogma

Jezus, de gnosis en het dogma Jezus, de gnosis en het dogma Riemer Roukema Jezus, de gnosis en het dogma Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Studio Anton Sinke, Nieuwerkerk a/d IJssel Illustratie

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

www.nexttalent.nl > Inkijkexemplaar

www.nexttalent.nl > Inkijkexemplaar > Inkijkexemplaar Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2. De rol van werk in een leven 3. Wat ben je, wat kun je, wat wil je? 4. Waar vind je die baan? 5. Talentontwikkeling & Flow Copyright 2011, Martijn Leonard,

Nadere informatie

Dit ben ik Naam: juf Alma van den Bergh School: o.b.s. de Torenuil Groep: 7a Datum: juni 2015

Dit ben ik Naam: juf Alma van den Bergh School: o.b.s. de Torenuil Groep: 7a Datum: juni 2015 Dit ben ik Naam: juf Alma van den Bergh School: o.b.s. de Torenuil Groep: 7a Datum: juni 2015 Inhoudsopgave Inleiding blz. 2 Hoofdstuk 1: Mijn stamboom blz. 3 Hoofdstuk 2: Mijn tijdlijn blz. 5 Hoofdstuk

Nadere informatie

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement 51 51 HOOFDSTUK 4 Te huur WOORDEN 1 1 Ik woon in een flat op de vierde.... a verdieping b appartement 2 Het is een rijtjeshuis met een grote woonkamer en drie.... a tuinen b slaapkamers 3 Mijn woonkamer

Nadere informatie

Seksuele vorming. Anticonceptie en zwangerschap

Seksuele vorming. Anticonceptie en zwangerschap Seksuele vorming Anticonceptie en zwangerschap Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Rianne Gritter Inhoudelijke redactie: Tessel Mulder, Philein

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

Treinen die komen en gaan

Treinen die komen en gaan Treinen die komen en gaan HET STALEN NS-REIZIGERS MATERIEEL VAN NEDERLANDSE BODEM Carel van Gestel Treinen die komen en gaan HET STALEN NS-REIZIGERSMATERIEEL VAN NEDERLANDSE BODEM CAREL VAN GESTEL INHOUD

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees?

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? 42 blok 6 C1 Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. C2 Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? Hoeveel pakken brokken? Hoeveel bakjes water? Fido 3 2 1 4

Nadere informatie

Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend.

Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend. Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend. Eerste druk, 2014 2014 Johanna de Vos isbn: 9789048432172 nur: 728 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel

Nadere informatie

NEDERLANDS. Schrijven. voor 1F Deel 3 van 5

NEDERLANDS. Schrijven. voor 1F Deel 3 van 5 NEDERLANDS Schrijven voor 1F Deel 3 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235 235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Titel: Nederlands -

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN GEZIN & OPVOEDING

VRAGENLIJSTEN GEZIN & OPVOEDING VG&O 0-3 VRAGENLIJSTEN GEZIN & OPVOEDING VERSIE VOOR PLEEGOUDERS VAN JEUGDIGEN VAN 0 T/M 3 JAAR NAAM JEUGDIGE: GEBOORTEDATUM: GESLACHT: INVULDATUM: MEETMOMENT: DEZE VRAGENLIJST IS INGEVULD DOOR: MAN PLEEGMOEDER

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Maxima Inleiding Ik hou mijn werkstuk over Máxima, omdat je erg vaak iets over Máxima hoort en ik dacht dat je daar veel informatie van hebt. Maar ik weet ook nog niet echt de rol van Máxima en ik hoop

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

Pleidooi voor Postmoderne devotie

Pleidooi voor Postmoderne devotie Pleidooi voor Postmoderne devotie Mink de Vries Pleidooi voor Postmoderne devotie Navolging vanuit vrijheid en gemeenschap Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt

Nadere informatie

Welkom in de Open Hof

Welkom in de Open Hof Welkom in de Open Hof Opw. 616 Gez. 434: 1, 2, 5 Ps51: 5 El 458 Opw. 411 Gez. 182: 1, 2, 6 Gez. 44: 1, 2, 3 Genesis 29: 1-35 Mededelingen Voorganger : ds. Arie Reitsema Schriftlezing: Jan Leo de Hoop Voorbede

Nadere informatie

Project. Doelgroepanalyse en sociale kaart

Project. Doelgroepanalyse en sociale kaart Project Doelgroepanalyse en sociale kaart Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Marcha Schrander, ROC Mondriaan, Annelies Kool Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie