27. Euthanasie en de goede dood

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "27. Euthanasie en de goede dood"

Transcriptie

1 27. Euthanasie en de goede dood Ik heb kanker en ik sta alleen in het leven. Ik ben altijd bang geweest voor de dood en nu zeker. De laatste jaren heb ik veel mensen in mijn omgeving zien lijden in de laatste periode van hun leven. De kans is groot dat het einde van mijn leven ook heel pijnlijk zal zijn. Dat wil ik niet. Ik wil mijn leven laten beëindigen op het moment dat mijn ziekte nog draaglijk is. Een op de drie Nederlanders krijgt in de loop van zijn leven kanker. Een aantal van hen overlijdt na een zwaar ziekbed. Andere mensen raken door dementie de grip op hun leven kwijt. Het is heel begrijpelijk dat je in zo n situatie soms euthanasie overweegt. Gelukkig zijn er tegenwoordig anders dan vroeger goede wegen om de laatste fase draaglijk te houden zonder dat dit invloed heeft op de natuurlijke dood. n nleving sch ls Bij ondraaglijk lijden kun je in Nederland de dokter vragen om je leven te beëindigen. Bij euthanasie dient de arts je dodelijke middelen toe. Sommige Nederlanders denken dat euthanasie een recht is van de patiënt: Als ik het wil, moet de arts mij helpen. Maar dat is niet zo. Geen enkele arts is verplicht in te gaan op een euthanasieverzoek. Euthanasie is namelijk geen normale medische handeling je kunt je sowieso afvragen of Meer het wel lezen een medische handeling is. Als artsen wel meewerken aan euthanasie, dan blijken - ze dit nagenoeg unaniem te ervaren als een belastende handeling. Daarom hebben artsen graag dat patiënten zelf de dodelijke middelen innemen, zodat de vrijwilligheid ervan duidelijk zichtbaar is. Huisartsen hebben moeite met de toenemende vraag naar euthanasie. Twee derde voelt zich wel eens onder druk gezet door patiënten zelf of door hun familieleden om te helpen bij een euthanasieverzoek. Vier op de tien artsen geven aan dat die druk de afgelopen vijf jaar is toegenomen. Dat blijkt uit onderzoek van EenVandaag en Huisarts Vandaag (medio 2011) onder 800 huisartsen verspreid over het land. Het doden van een medemens is geen kleinigheid. We ervaren leven en dood als existentiële zaken die ons overkomen. Niet voor niets hebben alle religies het doden van onschuldige mensen altijd afgewezen (hoofdstuk ). Wetenschappelijk Euthanasie en euthanasia Euthanasie komt van de Griekse woorden eu = goede en thanatos = dood. In de oudheid werd hier iets heel anders mee bedoeld dan in onze samenleving. We komen het woord in z n meest elementaire betekenis tegen bij Suetorius (± 100 na Chr.) in zijn Vitae Caesarum (het leven van Caesar). Hij schrijft: Zo dikwijls Caesar Augustus hoorde dat iemand plotseling en zonder lijden was gestorven, bad hij om euthanasia voor zichzelf en zijn gezin. Het gaat hier over de natuurlijke goede, zachte 203 Pastoraal

2 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE dood : een overlijden zonder een zwaar sterfbed. Het is een heel legitieme wens, die losstaat van de wens om kunstmatige levensbeëindiging in het geval van pijn en lijden. nleving ch ls De invoering van euthanasie Op 1 april 2002 is de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in werking getreden. Daarmee werd euthanasie in Nederland wettelijk toegestaan. Het is een revolutionaire omwenteling, want millennia lang was de bescherming van het leven uitgangspunt van het recht. Dat gold ook voor ernstig zieken in hun laatste levensfase. Kort voor de invoering van de euthanasiewet schreef historicus prof. dr. James Kennedy een stuk in NRC Handelsblad. Daarin stelt hij dat het Nederlandse euthanasiebeleid gebaseerd is op een wel heel rooskleurig beeld van de realiteit: Het veronderstelt een goed opgeleide, welbespraakte en sociaal vaardige patiënt, die in harmonie leeft met zijn sociale omgeving en een goed contact heeft met zijn arts ( ). Iedereen in deze constellatie wordt uitsluitend door de beste bedoelingen geleid. Het lijkt zowaar wel een heerlijke nieuwe wereld Deze vooronderstelling zit niet alleen ingebakken in de theorie van de euthanasie, maar ze werkt ook door in de praktijk. Actieve levensbeëindiging krijgt het stempel van een waardige of een barmhartige dood. Die visie op Meer de dood lezen staat lijnrecht tegenover dat wat artsen altijd hebben geleerd. Sinds Hippokrates - ( v.chr.) was het je dure plicht om te vechten voor het leven. Zelfs als jouw patiënt om de dood vraagt, mag je als arts volgens de Hippokratische eed niet op dat verzoek ingaan. In het verleden waren er al middelen om het lijden rond het levenseinde te verlichten. Tegenwoordig zijn die mogelijkheden verder uitgebreid. Zoals we in het vorige hoofdstuk zagen, zijn er goede middelen om pijn en benauwdheid te bestrijden. Met goede palliatieve zorg kun je als stervende op een waardige manier afscheid nemen van het leven. Dat zou de wens om euthanasie kunnen verminderen. Toch zal de vraag blijven: voor veel mensen is euthanasie geen uitweg uit de lichamelijke pijn, maar uit de ervaring van een zinloos leven. Denemarken en Nederland worden nogal eens met elkaar vergeleken als het gaat om ethische vraagstukken: op een aantal punten zitten we op dezelfde lijn. Maar als het gaat om euthanasie is Denemarken aan de juiste kant begonnen. Het land richt zich vooral op palliatieve zorg tot en met Wetenschappelijk palliatieve sedatie. Nederland begon aan de achterkant, met de invoering van euthanasie. Dat heeft zelfs geresulteerd in de Levenseindekliniek, waarover straks meer. Deze ontwikkelingen verlagen de drempel naar een doodscultuur. Hoe verleidelijk ook: maakt de zelfgekozen dood niet meer kapot dan ons lief is? De euthanasiepraktijk In Nederland verstaan we onder euthanasie iedere vorm van levensbeëindigend handelen door een arts op verzoek van een patiënt. Daarbij is het expliciete doel: een einde te maken aan uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Onder de euthanasiewet valt ook de hulp van de arts bij zelfdoding. In dat geval neem je zelf de dodelijke middelen tot je, onder begeleiding van een arts. 204 Pastoraal

3 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD Het is goed om helder te hebben wat wel en niet onder euthanasie valt. Wezenlijk voor euthanasie is het vrijwillige karakter ervan. Euthanasie kan alleen plaatsvinden op uitdrukkelijk verzoek van de betrokken patiënt. Het staken of niet instellen van een medische behandeling op verzoek van de patiënt is dus geen euthanasie. Je kunt daarbij denken aan het weigeren van voeding door een patiënt. Zo n weigering moet de arts respecteren. Zie je als arts af van een zinloze medische behandeling, dan is er ook geen sprake van euthanasie. Dit hoort bij het normale medische handelen. Hetzelfde geldt voor het toedienen van pijnbestrijdingsmiddelen: dit heeft niets Meer te maken lezenmet euthanasie. Een arts kijkt naar de symptomen en bepaalt zo hoeveel medicijnen - nodig zijn voor een juiste pijnstilling. Hij geeft niet meer en niet minder. Het kan zijn dat de arts de ernstige pijn probeert te verlichten met steeds zwaardere middelen. Zo n behandeling kan het leven mogelijk enigszins verkorten, maar dat is niet het doel. Ook dan spreek je niet van euthanasie. eving h Er zijn goede mogelijkheden om pijn en ongemak in de laatste levensfase te verlichten. Met palliatieve sedatie kun je mensen zelfs diep laten slapen als het lijden niet op een andere manier is te verzachten. Medisch gezien is er dan ook geen zwaarwegende reden meer voor levensbeëindiging. Mensen die (fysiek) ondraaglijk lijden, kunnen goed op een andere manier worden geholpen. Emeritus hoogleraar pijnbestrijding prof. dr. B.J.P. Crul (geb. 1941) zegt in Medisch Contact dat een verzoek van de patiënt om euthanasie vanuit puur medische redenen nauwelijks meer nodig is. Goede pijnbestrijding, palliatieve Wetenschappelijk zorg en palliatieve sedatie bieden een uitstekend alternatief. Eigenlijk is het nog maar in hoge uitzonderingen nodig om euthanasie toe te passen om een medische reden omdat het lijden niet op een andere manier kan worden verlicht. Het standpunt van prof. Crul is dan ook dat er geen strikte medische noodzaak meer is voor euthanasie. Je mag verwachten dat euthanasie meer en meer uit het medische domein zal verdwijnen, omdat de medische noodzaak er niet is. Intussen heeft verplaatsing naar een ander domein gevaarlijke nieuwe kanten. Wie beoordeelt dan nog of er mogelijk sprake is van bijvoorbeeld een behandelbare depressie? Zolang euthanasie binnen het medische domein blijft, kunnen alternatieven beter worden afgewogen. Euthanasie valt nu nog altijd onder het strafrecht en is geen normaal medisch handelen, zoals palliatieve zorg. Het is geen vorm van zorg die je kunt opeisen Pastoraal bij je arts. Als je toch zelf wilt beschikken over je levenseinde, dan zou je de arts erbuiten moeten laten: zijn werk is gericht op leven en welzijn, niet op de dood. Het leven is iets dat je omarmt de dood niet. Chabot en Braam schreven een handleiding om de dodende handeling in eigen beheer te nemen: het boek Uitweg. Het idee erachter: maak patiënten zelf verantwoordelijk voor hun wensen en daden. Wil je vrijwillig uit het leven stappen, laat die handeling dan niet aan een ander over. Kies eventueel voor hulp bij zelfdoding. Op die manier belast je anderen er zo weinig mogelijk mee. Dit perspectief van de euthanasiewet kenden we zo nog niet. Dit ligt in het verlengde van de denklijn van de hierboven genoemde prof. Crul. Zo zijn ook medische teams en een Levenseindekliniek niet nodig. En toch: het zou beter zijn als mensen zelf en de samenle- 205

4 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE ving als geheel zouden proberen de doodswens terug te dringen, door goede zorg en aandacht. Een culturele dood Je zou euthanasie dus niet moeten bekijken vanuit medisch perspectief, maar vanuit maatschappelijk-cultureel perspectief. Dan zie je dat euthanasieverzoeken te maken hebben met de gedachte van autonomie, met zelfbepaling en zelfrealisatie. Je hoort dat terug in de redenen die mensen aanvoeren voor euthanasie: Ik vind het onwaardig en ontluisterend om ernstig dement te worden of Ik vind dat het leven ondraaglijk wordt als ik niet meer kan gaan en staat waar ik wil of Hier gaat het helemaal niet om medische redenen, maar om mensen die moeite hebben met verval en lijden. Zij willen daarvoor geen verantwoordelijkheid dragen. Maar verantwoordelijkheid schept juist ruimte, terwijl absoluut individualisme en absolute zelfbeschikking imploderen. Deze vorm van euthanasie leunt op de gedachte dat je als mens autonoom bent. Je kunt en mag bepalen wat je wilt met je leven. Ook als het gaat om een keuze voor de dood. Maar volgens dé filosoof van de autonomie Immanuël Kant ( ) geldt autonomie juist níét voor de zelfgekozen dood! We leven dus in een bijzondere culturele periode: we gaan zelfs in tegen onze eigen seculiere en rationele bronnen. De lobby voor euthanasie en hulp bij zelfdoding is groot. Deze ideologie wordt heel actief uitgedragen. Mensen die er kritiek op hebben, krijgen het verwijt dat ze de keuzevrijheid van de mens willen beperken. Je mag mensen toch geen waardige dood onthouden? Intussen zit er iets dubbels in die zelfgekozen dood. Je kiest er eigenlijk voor een einde te maken aan je eigen zelfbeschikking. Wat betekent die zelfbeschikking nog als ik bij euthanasie kies voor de vernietiging van mijzelf als kiezer? Is zelfbepaling dan niet een schijnvertoning? Het is maar de vraag of je als mens ooit een reële keuze kunt maken tussen leven en dood. Er mag meer aandacht zijn voor het gegeven dat er niets gaat boven een natuurlijke dood. Als er aan die dood een lijdensweg voorafgaat, mogen we die verzachten met medische en verpleegkundige ondersteuning. Dáár is (gezondheids)zorg voor: om gebrokenheid en verdriet te verzachten en te helen. De zorg is niet bedoeld als instrument om leven en dood volledig te beheersen, en dat moet zo blijven. Als we de onvoorwaardelijke bescherming van ieders leven opgeven zoals de tendens is bij euthanasie dan komen kwetsbare mensen steeds meer aan de rand te staan. De Levenseindekliniek Sinds 1 maart 2012 heeft Nederland een levenseindekliniek. De instelling is bedoeld als aanvulling op de euthanasiepraktijk. Als je met een euthanasieverzoek geen gehoor vindt bij je arts, kun je bij deze kliniek terecht. Dat betekent niet dat je naar een kliniek moet om te sterven: de artsen van de Levenseindekliniek kunnen het verzoek bij de patiënt thuis of op een andere plek uitvoeren. Een kliniek met euthanasie als specialisme dus, met mobiele hulpverlening voor de dood aan huis. Een kliniek zonder enige positieve aandacht voor de verbetering van de kwaliteit van leven, 206

5 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD allen gericht op de dood. Toch sloot zorgverzekeraar Menzis in november 2012 als eerste een contract met deze kliniek om de behandeling te bekostigen. Op termijn komt er mogelijk een fysieke kliniek waar mensen terechtkunnen om te sterven. Volgens de kliniek is de wachtlijst groot. Net als bij abortusklinieken kun je de vraag stellen of het woord kliniek in levenseindekliniek wel deugt. Abortus op medische indicatie is een medische handeling, maar die indicatie is er hoogst zelden. Daarom is het woord kliniek in dit verband onjuist. Kliniek (Grieks: klinikos) duidt op de plaats waar mensen een bed vinden en waar patiënten professionele geneeskundige ondersteuning krijgen. Het is geen plek waar je met raad en daad de dood aanbiedt. Het woord levenseindekliniek is dus fout en misleidend. En zitten we echt te wachten op het nieuwe specialisme van levenseindedokters in een kliniek die binnen drie dagen hulp geeft bij uitsluitend euthanasie en zelfmoord? Waarvoor is zo n levenseindekliniek een oplossing? Voor kankerpatiënten, alzheimerpatiënten en psychiatrische patiënten, aldus de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). En misschien voor mensen met een zogenoemd voltooid leven. Artsenorganisatie KNMG benadrukt dat de euthanasiewet artsen voldoende ruimte laat voor levensbeëindiging voor lichamelijk en psychisch zieken is daar zo n kliniek voor nodig? Volgens de KNMG mogen artsen de zware afweging rond levensbeëindiging niet ontlopen door te verwijzen naar een kliniek voor euthanasie. Het gevaar bestaat ook dat mensen euthanasie hierdoor als een recht gaan zien. Het is goed te beseffen dat euthanasie veel vraagt van een normale arts. In het weinige onderzoek dat er is, zie je dat sommige huisartsen hierdoor depressief worden en zelfmoordneigingen krijgen. Dat gegeven blijft volledig onderbelicht. Als een arts een verzoek weigert, is een levenseindekliniek een gemakkelijke manier om patiënten met een doodswens te helpen. Maar waarom zou je niet meer aandacht vragen voor de andere alternatieven? Thuis sterven kan toch ook op een natuurlijke manier, met goede palliatieve zorg, zonder mobiele hulpverlening? Bovendien komt tien procent van de mensen in de laatste levensfase terug op een euthanasieverklaring, volgens onderzoek van ZonMw. De Levenseindekliniek wekt de gevaarlijke suggestie dat wettelijke regels er minder gelden of worden omzeild. Artsen weigeren honderden keren per jaar een verzoek om euthanasie. Als die weigering goeddeels terecht is, dan is het niet logisch dat een patiënt nog kan aankloppen bij de Levenseindekliniek. Ook het pleidooi van de NVVE voor levensbeëindiging bij voltooid leven mag in deze kliniek geen praktisch vervolg krijgen, want er is nog geen wettelijke regeling voor voltooid leven. Al met al heeft de start van deze kliniek een nare bijsmaak. KWF Kankerbestrijding noemde het initiatief voor de kliniek destijds verbazingwekkend. De artsenopleiding heeft de eeuwen door geleerd dat de dood een vijand is. Een vijand wil je toch nooit te vriend houden? Euthanasie en het recht Het recht op de bescherming van je leven in elke fase kortweg het recht op leven komt niet voor in de Nederlandse Grondwet. Dit recht 207

6 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE is wél expliciet erkend in een aantal internationale verdragen die Nederland heeft getekend. Eigenlijk is het dan ook vreemd dat de Nederlandse Grondwet dit recht niet kent. Een aantal andere landen heeft het recht op leven wel opgenomen in de Grondwet. Er bestaat in Nederland wel wetgeving over het punt waarop je als ongeboren kind rechten krijgt. Er zijn goede argumenten de menselijke waardigheid en niet het zelfbeschikkingsrecht te zien als de kernwaarde van het recht. De menselijke waardigheid is tenslotte de basis onder de rechten van de mens. Dat zie je duidelijk terug in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit De verklaring wijst al op de waardigheid van de mens. Die waardigheid hoort bij het zijn van de mens bij zijn bestaan. Dit geldt voor alle mensen, in elke situatie. Je kunt in dit verband ook teruggrijpen op het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Een fundamentele vraag rond de mensenrechten is of je als mens dan wel afstand kunt doen van dit bestaan, van het recht op leven. Onze mensenrechten zijn immers onvervreemdbare rechten? Ze horen onlosmakelijk bij het mens-zijn. Vanuit die gedachte heb je als mens niet het recht je leven te (laten) beëindigen. Daarmee haal je namelijk het recht op leven omver. Zelfbeschikkingsrecht heeft een grens, zoals Immanuël Kant maar al te goed besefte. Het eindigt daar waar fundamentele waarden in het geding zijn. Daarmee is euthanasie geen optie. Euthanasieratio Meldingen euthanasie (incl. hulp bij zelfdoding) (bron: jaarcijfers) Levensbeëindiging bij dementie (bron: jaarcijfers) Totaal aantal overledenen in Nederland (bron: CBS statline) Euthanasieratio Nederland (percentage euthanasie van totaal aantal sterfgevallen) ,58% ,51% ,46% ,32% ,28% ,38% ,42% ,42% ,59% ,73% ,96% ,30% ,70% ,00% Bron: Evaluatie euthanasiewet 2007, jaarcijfers RTe , Statline CBS. 208

7 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD Lezen Meer lezen Het aantal gemelde euthanasiegevallen neemt jaarlijks toe, zo blijkt uit de euthanasieratio. In 2010 zien we een stijging van 19 procent ten opzichte van 2009, in 2011 een stijging van 18 procent ten opzichte van 2010 en in 2012 een stijging van 13% ten opzichte van Begraven Samenleving of cremeren? Medisch We worden allemaal geboren en Dat laatste deel van de zin horen we niet graag. Toch sterven er in ons land jaarlijks heel veel mensen en worden er even zo veel lijken bezorgd. In 2012 ging het om mensen. Nadenken over je eigen dood is niet gemakkelijk of vanzelfsprekend. Desondanks blijken veel Nederlanders dat regelmatig te doen. Wat zijn mijn persoonlijke en specifieke wensen voor de uitvaart? Kaarten, bloemen, catering, muziek, toespraken en de laatste rustplaats. Hoe moet mijn Wetenschappelijk lichaam worden bezorgd : begraven of gecremeerd? Of moderner: gevriesdroogd of opgelost of? Bij deze nieuwe technieken transformeert het lichaam tot poeder door het te vriesdrogen (lyofilisatie) of door het te verzepen in een chemische vloeistof (kaliumhydroxide). Begraven is binnen onze cultuur de traditionele vorm van lijkbezorging, tenzij er sprake is van overmacht of de volksgezondheid in gevaar is. Bijzonder is dat jongeren een grotere voorkeur Bijbels hebben voor begraven dan ouderen. Ook in de Bijbel is begraven gebruikelijk. De begrafenis van Jezus wordt ons tot in detail vermeld. Laat je je cremeren, dan wijk je af van de oude christelijke traditie van het begraven van de doden. Intussen staat het voortbestaan van begraafplaatsen steeds meer onder druk. Begraven Pastoraal wordt steeds moeilijker, duurder en straks bijna onmogelijk? Het Oude Testament De eerste lijkbezorging moet die van Abel zijn geweest (Genesis 4), de zoon van Adam en Eva. Maar de eerste keer dat de Bijbel uitdrukkelijk over een lijkbezorging spreekt, is bij de begrafenis van Sara. Abraham wel aangeduid als de vader van de gelovigen komt blijkbaar helemaal niet op de gedachte van lijkverbranding. Hij koopt zijn graf van de Hethieten. Zij behoorden tot de zeer oude volken in de geschiedenis onder wie begraven de gewone manier van lijkbezorging was. Het was een straf als je niet werd begraven. In het Oude Testament valt het verbranden van het stoffelijk overschot onder het oordeel van God (Amos 2: 1-3). Lijkverbranding is van heidense oorsprong. Het is alleen aanvaardbaar in geval van overmacht of epidemieën (Amos 6). Het Nieuwe Testament De nieuwtestamentische gegevens liggen in het verlengde van die uit het Oude Testament. Lijkverbranding komt hier niet eens voor als uitzonderlijke vorm. Op allerlei Schriftplaatsen kom je de liefdevolle zorg voor het dode lichaam tegen. Neem bijvoorbeeld de verhalen van Lazarus, de jongeling uit Naïn, de rijke man en de arme Lazarus, en Tabitha (of Dorkas). Ook kun je den

8 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE ken aan de begraafplaats voor vreemdelingen (Mattheüs 27: 7). De leerlingen van Johannes de Doper leggen zijn geschonden lijk in een graf. Christus spreekt over de opstanding van de doden en betrekt er de graven in (Johannes 5: 28-29). Jezus zelf is Zijn discipelen voorgegaan, ook in het sterven en het worden begraven. Zijn begrafenis en opstanding uit de doden zijn een onmiskenbare schakel in Zijn verlossingswerk. Naar het getuigenis van de apostel Paulus wordt het dode lichaam daarom gezaaid en opgewekt in eeuwige heerlijkheid of eeuwig afgrijzen (1 Korintiërs 15). De kerk van de eeuwen Het christendom heeft crematie van meet af aan duidelijk afgewezen. Voor grote theologen zoals Augustinus ( ) en Thomas van Aquino ( ) was begraven de norm. Midden in de strijd tegen de Saksen stelde Karel de Grote ( ) op advies van de paus de doodstraf op lijkverbranding. Christenen hebben grote offers gebracht voor het aanleggen van hun begraafplaatsen, ondanks spot van de heidenen. Er is geen enkele reden om met de traditie van het begraven te breken. Lijkverbranding draagt een puur materialistisch karakter: dood is dood wat overblijft, is een beetje as. Maar ook al komt lijkverbranding in conflict met de Bijbel, crematie kan God niet in de weg staan. Dat is de grote vergissing van ongelovigen: élk oog zal Hem straks zien (Mattheüs 24: 30 Openbaring 1: 7). De Joodse traditie Volgens de Romeinse historicus Tacitus begraven de Joden hun doden en verbranden zij hen niet. Het jodendom hecht zo veel belang aan een begrafenis dat een Hogepriester zelfs verplicht is zich te verontreinigen aan een overledene die door niemand wordt verzorgd. Verbranden wordt zelfs als een zo grote ontering gezien dat bij een brand het redden van doden voorgaat op het redden van heilige geschriften. Het traditionele jodendom ziet de begrafenis als een voorbereiding op de toekomstige herleving van de doden (Psalm 72: 16). Ze zullen gekleed opstaan, omdat ze gekleed zijn begraven. Als iemand bepaalt dat hij na zijn dood moet worden gecremeerd, mag aan deze wens geen gevolg worden gegeven. In geval van crematie mag de as niet op een Joodse begraafplaats worden bijgezet. Islamitisch begraven Hoe ligt het bij het begraven van moslims? Islamitisch begraven is niet in één visie te vangen. Toch zijn er in grote lijnen wel wat universele kenmerken. Moslims begraven bij voorkeur binnen 24 uur. Je wordt als moslim op de rechterzij in het graf gelegd, met het gezicht richting Mekka. Zo kun je bij de wederopstanding rechtop gaan zitten en vervolgens het graf verlaten. Moslims worden het liefst in een eigen graf begraven met 210

9 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD n nleving sch ls Meer lezen grafrechten voor - onbepaalde tijd. Ook dit komt voort uit hun geloof in de wederopstanding. Het lichaam mag niet worden beschadigd, in verband met deze opstanding na de Dag des Oordeels. In de praktijk kun je nauwelijks spreken van één islamitische begraafcultuur, want moslims komen wereldwijd uit heel verschillende culturen. Het is ontroerend te zien met hoeveel toewijding en liefde een begrafenis in deze kringen wordt omgeven met rituelen. Tot slot: de dood ontmaskerd Als God geen zin heeft, heeft de mens dat ook niet meer (Genesis 4: 5-14). Dan draait alles om de materiële dimensie van de mens (Romeinen 1: 28). In die sfeer willen we ook dat de dood maakbaar is. We rekken de dood zo lang mogelijk, of we kiezen zelf voor het moment. In feite is dit Wetenschappelijk een machteloos protest van de menselijke geest die zijn begrenzing niet aanvaardt. De kern van verantwoord handelen is dat je leert omgaan met de eindigheid van het mensenleven. Pas dán wordt de dood ontmaskerd, zoals drs. K. Exalto ( ) zijn boek over de historie van de christelijke stervenskunst noemde. Het leven is een belangrijke opdracht, maar een tijdelijke. David zingt in Psalm 63: Uw goedertierenheid is immers beter dan het leven (Psalm 63). Aan het slot van Jacobs leven wacht hem de zaligheid die JHWH geeft (Genesis 49: 18). Niet voor niets was de middeleeuwse ars moriendi (= stervenskunst) gericht op euthanasia: een goede dood. We begraven onze doden in het perspectief van een nieuw leven. Meer vragen? Hebt Pastoraal u persoonlijke vragen over bijvoorbeeld dementie, vochten voedingbeleid, palliatieve zorg, sedatie of euthanasie? Of wilt u meer weten over de NPV-Levenswensverklaring? Medewerkers van de NPV helpen u graag aan meer informatie. Onze Individuele Belangenbehartiging is bereikbaar tijdens kantooruren: tel. (0318) Of kijk op 24-uurs hulplijn Concrete medisch-ethische vragen rond het levenseinde zijn vaak moeilijk en soms dringend. Hebt u acute vragen over bijvoorbeeld palliatieve zorg of palliatieve sedatie? Voor professioneel advies kunt u zeven dagen per week dag en nacht contact opnemen met het NPV-Consultatiepunt: tel. (0318) Meer lezen Meer lezen? - nleving Over zinvol ouder worden Ouderenmishandeling Ervaringen en interventies G. Krediet Elsevier Gezondheidszorg (Amsterdam, 2010) Het eerste deel van dit boek beschrijft vijftien uiteenlopende casussen, het tweede deel geeft een interventie- en stappenplan voor de concrete aanpak. 211

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Beslissingen en zorg rond het levenseinde. Manda Westeneng Merie Bruins & Alette Zeeman

Beslissingen en zorg rond het levenseinde. Manda Westeneng Merie Bruins & Alette Zeeman Beslissingen en zorg rond het levenseinde Manda Westeneng Merie Bruins & Alette Zeeman Opening Psalm 4:9 In vrede leg ik mij neer En meteen slaap ik in, Want U, HEER, laat mij veilig wonen In een vertrouwd

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

De zelfverkozen dood van ouderen

De zelfverkozen dood van ouderen De zelfverkozen dood van ouderen Eerste druk, maart 2012 2012 Wouter Beekman isbn: 978-90-484-2348-4 nur: 748 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie?

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? 26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? Mijn moeder ligt op sterven. Dat proces verloopt redelijk rustig, maar soms is ze verschrikkelijk bang dat ze stikkend zal sterven. De arts zegt dat hij haar

Nadere informatie

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie De nieuwe regels in Nederland De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: De nieuwe regels per 2002 in Nederland Euthanasie een moeilijk onderwerp.

Nadere informatie

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN Palliatieve sedatie, morfine en euthanasie in de praktijk; enkele juridische aspecten, waaronder de tuchtrechtelijke Begrippenkader palliatieve sedatie euthanasie

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 13 (30-03)

De Bijbel open 2013 13 (30-03) 1 De Bijbel open 2013 13 (30-03) Vandaag is het een bijzondere dag, stille zaterdag. De laatste dag van een bijzondere week. Gisteren was het Goede Vrijdag. We stonden stil bij het lijden en sterven van

Nadere informatie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie 1, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie Inleidend: - Sterven is heel dichtbij, dagelijks - Opzet leerdienstserie Sietsma / Van Hemmen Theologisch: de discussie op het

Nadere informatie

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u?

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u? Ethische kwesties bij de Zorgboog In deze folder leest u over een aantal levensaspecten die een rol kunnen spelen bij uw behandeling, verzorging en verpleging binnen de Zorgboog. Het gaat hierbij om vragen

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen Vragenlijst KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen 2 Inleiding op de vragenlijst Deze vragenlijst is onderdeel van een onderzoek naar medische beslissingen

Nadere informatie

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur Ruimte en grenzen bij euthanasie Eric van Wijlick beleidsadviseur Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (1) Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen Artikel 2 1. De zorgvuldigheidseisen,

Nadere informatie

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens Voorbede Na de homilie van de diaken of de priester volgt de Voorbede. In de Voorbede bidden we als geloofsgemeenschap voor de intenties die in ons hart zijn. Uiteraard gaan de beden in het geval van een

Nadere informatie

Zelfstudiepakket. Palliatieve zorg bij Zelfeuthanasie

Zelfstudiepakket. Palliatieve zorg bij Zelfeuthanasie Zelfstudiepakket Palliatieve zorg bij Zelfeuthanasie Naam: Datum: 1 1. Inleiding Dit zelfstudiepakket over palliatieve zorg bij zelfeuthanasie is voor verzorgenden, helpenden en andere zorgprofessionals.

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Levenseinde juridisch beschouwd

Levenseinde juridisch beschouwd Levenseinde juridisch beschouwd P.J.M. (Peter) Ros, advocaat Witte Paal 333b, Schagen Ros Ploeger advocaten Schagen 2015 www.advocatenschagen.nl Euthanasie opzettelijk leven van ander op diens uitdrukkelijk

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7

Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7 Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7 Jezus stond op uit de dood, uit het graf. Maar waarom is dat paasgebeuren nu belangrijk voor u/jou? Als iemand

Nadere informatie

Inleiding. Wat is euthanasie? Euthanasie bespreekbaar

Inleiding. Wat is euthanasie? Euthanasie bespreekbaar Euthanasie Inleiding Euthanasie, ofwel een verzoek om het leven te beëindigen is misschien wel de meest ingrijpende keuze die mensen kunnen maken. U heeft aangegeven dat u met de afweging tot een dergelijke

Nadere informatie

VAN BETEKENIS TOT HET EINDE; DOEN ÉN LATEN IN DE LAATSTE LEVENSFASE.

VAN BETEKENIS TOT HET EINDE; DOEN ÉN LATEN IN DE LAATSTE LEVENSFASE. Welkom! WE DENKEN VANAVOND MET ELKAAR NA OVER HET THEMA: VAN BETEKENIS TOT HET EINDE; DOEN ÉN LATEN IN DE LAATSTE LEVENSFASE. Openingslied: psalm 139: 7 en 8 7. Gij hebt mij immers zelf gemaakt, mij met

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Inleiding NVVE bestaat sinds 1973 en had als doel de legalisering van euthanasie NVVE heeft in 2003 doelstelling verbreed en het brede palet

Nadere informatie

Zelfstudiepakket. Palliatieve zorg bij Zelfeuthanasie

Zelfstudiepakket. Palliatieve zorg bij Zelfeuthanasie Zelfstudiepakket Palliatieve zorg bij Zelfeuthanasie Naam: Datum: 1 1. Inleiding Dit zelfstudiepakket over palliatieve zorg bij zelfeuthanasie is voor verzorgenden, helpenden en andere zorgprofessionals.

Nadere informatie

Dorothea Touwen & Ellie van der Burg 11 december 2012

Dorothea Touwen & Ellie van der Burg 11 december 2012 Een goed gesprek over de dood Voltooid leven-problematiek Dorothea Touwen & Ellie van der Burg 11 december 2012 Punten ter bespreking Voltooid leven wat is dat eigenlijk? Plaatsbepaling in het euthanasie

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding Beslissingen rondom het levenseinde Inleiding Meneer van Veen weet dat hij gaat sterven. Richting zijn levenseinde zou het heel moeilijk en pijnlijk voor hem kunnen worden. Zijn arts reikt hem daarom de

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Waarom zou ik geloven?

Waarom zou ik geloven? Waarom zou ik geloven? Een uitnodiging om na te denken over je geloof Philip Nunn - De Bron Deel #1: 1 nov 2015 Deel #2: 22 nov 2015 Mijn doel met de 2 toespraken Ik probeer je te laten zien dat het christelijke

Nadere informatie

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4).

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4). BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 4 Les 4 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 1) De ongelovige

Nadere informatie

Prof. Chris Gastmans

Prof. Chris Gastmans www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw IS ER NOG PLAATS VOOR EEN NATUURLIJKE, ONTHAASTE DOOD? Prof. Chris Gastmans Ethicus, KU Leuven www.hhzhlier.be 2 Het nieuwe sterven Kort Kwaliteitsvol tot het einde

Nadere informatie

Euthanasie, moord of hulp?

Euthanasie, moord of hulp? Handelswetenschappen en Bedrijfskunde Bachelor in de Toegepaste Informatica Business Information Management Euthanasie, moord of hulp? CAMPUS Geel Joey Lemmens Academiejaar 2011-2012 Euthanasie, moord

Nadere informatie

(1) Euthanasieverzoek

(1) Euthanasieverzoek (1) Euthanasieverzoek Naam euthanasieverzoeker: Na grondige afweging, uit vrije wil en in het bezit van mijn volle verstand, verklaar ik het volgende: 1. De onderhavige verklaring is bestemd om dienst

Nadere informatie

De Bijbel Open (23-02)

De Bijbel Open (23-02) 1 De Bijbel Open 2013 8 (23-02) Zoals u wellicht weet vieren veel christenen dit jaar het feit dat de Heidelbergse Catechismus (HC) 450 jaar geleden werd gepubliceerd. Ik denk dat er nauwelijks een ander

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde 39 5 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs een opsomming gegeven van de conclusies over de rol, de verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

Overdenking Zin op Zondag 6 november 2016

Overdenking Zin op Zondag 6 november 2016 Overdenking Zin op Zondag 6 november 2016 In de Terskflier PG Sexbierum-Pietersbierum Thema: Laat je licht schijnen We lezen in de Bijbel Matteus 25: 34-40 BGT We lezen in de Bijbel: Lucas 11: 33-36 BGT

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afscheid nemen betekent loslaten. We hebben in het afgelopen jaar afscheid moeten nemen van een aantal mensen. We zullen straks hun namen noemen, één

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

2. Niet-reanimeren Formulier Niet-reanimeren Verklaring 3. Niet-beademen Formulieren Verklaring Niet-reanimeren of Verklaring Behandelverbod

2. Niet-reanimeren Formulier Niet-reanimeren Verklaring 3. Niet-beademen Formulieren Verklaring Niet-reanimeren of Verklaring Behandelverbod Levenskwesties Iedereen kan in een situatie komen waarin ingrijpende beslissingen rond het levenseinde moeten worden genomen. Dan is het goed dat u een mening heeft gevormd over zaken als stervensbegeleiding,

Nadere informatie

Macht- en krachtrelaties in de palliatieve zorg

Macht- en krachtrelaties in de palliatieve zorg Macht- en krachtrelaties in de palliatieve zorg Naomi Van De Moortele, psychologe hematologie en palliatieve zorgen UZ Gent An Lievrouw, psychologe digestieve oncologie UZ Gent Workshop: 1. Palliatieve

Nadere informatie

Euthanasie: vragen en antwoorden. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie: vragen en antwoorden. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: vragen en antwoorden De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk INHOUD VRAGEN: 1. Waarom een euthanasiewet? 2. Worden artsen in Nederland voor euthanasie

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Artsenversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Artsenversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Artsenversie Waarom nadenken en praten over het levenseinde? Misschien denkt uw patiënt wel eens na over zijn levenseinde. In dat laatste deel van zijn leven

Nadere informatie

4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie?

4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie? 4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie? De buurman van de familie Nooitgedacht belt aan. Hij vraagt of Jacob vanavond bij hem wil langskomen, omdat hij graag wil praten over zijn ernstig zieke vrouw.

Nadere informatie

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand.

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Menselijke waardigheid in het rapport van de cie Schnabel

Menselijke waardigheid in het rapport van de cie Schnabel Menselijke waardigheid in het rapport van de cie Schnabel Amersfoort, 25 november 2016 Martin Buijsen Hoogleraar Gezondheidsrecht buijsen@bmg.eur.nl Inhoud Commissie Schnabel Het juridische deelonderzoek

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Medische ethiek. Euthanasie

Medische ethiek. Euthanasie Medische ethiek Euthanasie Medische ethiek in het St. Anna Ziekenhuis Iedereen kan in een situatie terecht komen waarin een ingrijpende beslissing genomen moet worden. Om hierover goed met elkaar te kunnen

Nadere informatie

Missie Nederlands Gereformeerde Kerk Voorthuizen-Barneveld

Missie Nederlands Gereformeerde Kerk Voorthuizen-Barneveld Waarom een missie? We realiseren ons dat geloven in God en het verlossingswerk van Jezus Christus in 2008 geen vanzelfsprekendheid meer is. De ontkerkelijking is een feit, maar tegelijk is er ook weer

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Niet-reanimeren verklaring

Niet-reanimeren verklaring Niet-reanimeren verklaring 1 van 4 Niet-reanimeren verklaring Algemene informatie over een wilsverklaring Een wilsverklaring is een document waarin u uw wensen rondom het levenseinde vastlegt. Schriftelijke

Nadere informatie

C.S. Lewis. Verdriet, dood en geloof. Franeker: Van Wijnen, 2001.

C.S. Lewis. Verdriet, dood en geloof. Franeker: Van Wijnen, 2001. Niemand heeft mij ooit verteld, dat verdriet hetzelfde gevoel geeft als angst. Ik ben niet bang, maar de gewaarwording is dezelfde als bij bang zijn. Hetzelfde nerveuze gevoel in de maag, dezelfde rusteloosheid.

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Ik bid voor hen, Ik bid niet voor de wereld, maar voor hen die U Mij gegeven hebt, want ze zijn van U.

Ik bid voor hen, Ik bid niet voor de wereld, maar voor hen die U Mij gegeven hebt, want ze zijn van U. 1 De Bijbel open 2013 2 (12-01) Vandaag nemen we de draad weer op en bespreken we weer een van de vragen die ik van de luisteraars ontving. Het is een vraag over Johannes 17: 9, uit het hogepriesterlijk

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Uitvaart. Orde II Schrift en Gebed. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde II Schrift en Gebed. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken Uitvaart Orde II Schrift en Gebed In de kerk intrede Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken groet en inleidend woord Genade zij u en vrede van God, onze

Nadere informatie

De Bijbel open (04-05)

De Bijbel open (04-05) 1 De Bijbel open 2013 17 (04-05) Een paar weken geleden dachten we in ons programma na over Jona. Als u toen mee luisterde herinnert u het zich wellicht. Na zijn vlucht voor God en na zijn redding uit

Nadere informatie

Zeven struikelblokken bij het binnengaan van het Koninkrijk van God

Zeven struikelblokken bij het binnengaan van het Koninkrijk van God DBO 46 Zondag 8 november 2015 Zeven struikelblokken bij het binnengaan van het Koninkrijk van God Welkom bij het programma De Bijbel Open. Dit is een wekelijks programma, waarin we samen de Bijbel lezen

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen Uw specialist heeft u verteld dat u ongeneeslijk ziek bent. Niet meer kunnen genezen is een bericht met ingrijpende gevolgen en het valt niet mee om hier

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 24 oktober 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 24 oktober 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

De Bijbel open (07-12)

De Bijbel open (07-12) 1 De Bijbel open 2013 48 (07-12) Stel je voor, bovenop een kerktoren zie je een zwaard, geen haan of een kruis, maar een zwaard. Dat zouden we wel vreemd vinden. Want wat heeft de kerk en het christelijk

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

HOE KAN IK TOT BEKERING KOMEN?

HOE KAN IK TOT BEKERING KOMEN? HOE KAN IK TOT BEKERING KOMEN? Net zoals er natuurkundige wetten zijn die het leven bepalen zijn er ook een aantal geestelijke wetten die onze relatie met God bepalen. 1. God heeft je lief en wil graag

Nadere informatie

Uw rechten bij wilsverklaringen

Uw rechten bij wilsverklaringen Uw rechten bij wilsverklaringen Behandelverbod, niet-reanimeren, euthanasie, weefsel- en orgaandonatie, ter beschikking stellen van de wetenschap gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Wilsverklaringen 3 Levenstestament

Nadere informatie

U allen die door de doop één met Christus bent geworden, hebt u met Christus bekleed.

U allen die door de doop één met Christus bent geworden, hebt u met Christus bekleed. 1 Bekleden met Dopen is je met Christus bekleden. Galaten 3:27 U allen die door de doop één met Christus bent geworden, hebt u met Christus bekleed. 2 Graf Dopen is met Hem begraven worden, met Hem opstaan

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, De eindigheid van de mens De afgelopen tijd worden we weer volop geconfronteerd met de eindigheid van het leven. Ik weet niet hoe het u vergaat, maar de beelden van

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 22 (08-06)

De Bijbel Open 2013 22 (08-06) 1 De Bijbel Open 2013 22 (08-06) Vanmorgen bespreken we een vraag van een luisteraar over de geschiedenis van de Emmausgangers uit Lukas 24. Het gaat om wat twee volgelingen van Jezus meemaakten, toen

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 3. Les 3 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden?

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 3. Les 3 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden? Les 3 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze studie zul je mogelijk niet zo gemakkelijk vinden. Dat komt

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Wat kan de NVVE voor u betekenen?

Wat kan de NVVE voor u betekenen? Wat kan de NVVE voor u betekenen? at is euthanasie? Wat is geen euthanasie? Verzoek tot euthan el of niet behandelen Wilsverklaringen, volmacht en getuigen laring Bespreek uw wensen Niet-reanimeren penning

Nadere informatie

Pastoraat Beslissingen rond het levenseinde

Pastoraat Beslissingen rond het levenseinde Pastoraat Beslissingen rond het levenseinde Inleiding Wie opgenomen wordt in het ziekenhuis, hoopt na de behandeling weer genezen te zijn en door te gaan met zijn of haar leven. Helaas verloopt een ziekte

Nadere informatie

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Votum en zegengroet Zingen: Psalm 21: 1, 2 en 3 Gebed Lezen: Lucas 24: 13-53 Zingen: Gezang 98: 1-3 Tekst: Zondag 17 HC Preek Thema: Opstanding:

Nadere informatie

Casus Hoe wensen mensen te sterven? Samen werken rond. vroegtijdige zorgplanning. Samen werken rond. Vroegtijdige Zorgplanning

Casus Hoe wensen mensen te sterven? Samen werken rond. vroegtijdige zorgplanning. Samen werken rond. Vroegtijdige Zorgplanning DEELSEL Gent : (SEL : samenwerking Eerste Lijn) Samen werken rond vroegtijdige zorgplanning Samen werken rond Vroegtijdige Zorgplanning Palliatieve Zorg Gent-Eeklo Uitgangspunt van dit project : Toename

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Begraven en cremeren

Begraven en cremeren 14 Begraven en cremeren Voorstanders van crematie onder christenen stellen vaak dat de Bijbel nergens expliciet het cremeren verbiedt. Maar dat wil niet zeggen dat het in de Bijbel om het even is of we

Nadere informatie

In het voetspoor van...

In het voetspoor van... In het voetspoor van... Bijbelse figuren en hun levensgeheim voor jongeren van 2 en 3 jaar drs. M. van Campen Zevende druk Zoetermeer Inhoud. Timotheüs - op school bij God 7 2. Adam - een gevallen mens

Nadere informatie

Wat kan de NVVE voor u betekenen?

Wat kan de NVVE voor u betekenen? Wat kan de NVVE voor u betekenen? at is euthanasie? Wat is geen euthanasie? Verzoek tot euthan el of niet behandelen Wilsverklaringen, volmacht en getuigen laring Bespreek uw wensen Niet-reanimeren penning

Nadere informatie

Lieve mensen, gemeente van Jezus Christus (Gen. 1: 1-5 en Openb.21: 1-5a)

Lieve mensen, gemeente van Jezus Christus (Gen. 1: 1-5 en Openb.21: 1-5a) Lieve mensen, gemeente van Jezus Christus (Gen. 1: 1-5 en Openb.21: 1-5a) s Morgens wanneer de dag nog nauwelijks kleurt het licht de luiken scheurt denk ik soms aan die Grote Dag die zal verschijnen en

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

DE GOD VAN LEVENDEN. Liturgie

DE GOD VAN LEVENDEN. Liturgie Zondag 22 / Gehouden op 17-02-2008 / p.1 DE GOD VAN LEVENDEN Liturgie Votum & groet Zi: Ps. 136:1.2 Lezing van Gods wet Zi: Ps. 16:1.2 Gebed Schriftlezing: Ex. 3:1-6 Zi: Ps. 136:9.10 Matth. 22:23-33 Zi:

Nadere informatie

THE WORD OF TRUTH MINISTRY

THE WORD OF TRUTH MINISTRY SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van THE WORD OF TRUTH MINISTRY Otis Q. Sellers, Bijbelleraar Vertaling Stichting Lachai Roï, Lelystad, Nederland Nr. 80 De

Nadere informatie

Hoe praat je over het geloof?

Hoe praat je over het geloof? Hoe praat je over het geloof? Waarom praat je over het geloof? Ieder die de naam van de Heere aanroept, zal worden gered. 14 Maar hoe kunnen ze Hem aanroepen als ze niet in Hem geloven? En hoe kunnen ze

Nadere informatie

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Bijbel voor Kinderen presenteert DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible for

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie