27. Euthanasie en de goede dood

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "27. Euthanasie en de goede dood"

Transcriptie

1 27. Euthanasie en de goede dood Ik heb kanker en ik sta alleen in het leven. Ik ben altijd bang geweest voor de dood en nu zeker. De laatste jaren heb ik veel mensen in mijn omgeving zien lijden in de laatste periode van hun leven. De kans is groot dat het einde van mijn leven ook heel pijnlijk zal zijn. Dat wil ik niet. Ik wil mijn leven laten beëindigen op het moment dat mijn ziekte nog draaglijk is. Een op de drie Nederlanders krijgt in de loop van zijn leven kanker. Een aantal van hen overlijdt na een zwaar ziekbed. Andere mensen raken door dementie de grip op hun leven kwijt. Het is heel begrijpelijk dat je in zo n situatie soms euthanasie overweegt. Gelukkig zijn er tegenwoordig anders dan vroeger goede wegen om de laatste fase draaglijk te houden zonder dat dit invloed heeft op de natuurlijke dood. n nleving sch ls Bij ondraaglijk lijden kun je in Nederland de dokter vragen om je leven te beëindigen. Bij euthanasie dient de arts je dodelijke middelen toe. Sommige Nederlanders denken dat euthanasie een recht is van de patiënt: Als ik het wil, moet de arts mij helpen. Maar dat is niet zo. Geen enkele arts is verplicht in te gaan op een euthanasieverzoek. Euthanasie is namelijk geen normale medische handeling je kunt je sowieso afvragen of Meer het wel lezen een medische handeling is. Als artsen wel meewerken aan euthanasie, dan blijken - ze dit nagenoeg unaniem te ervaren als een belastende handeling. Daarom hebben artsen graag dat patiënten zelf de dodelijke middelen innemen, zodat de vrijwilligheid ervan duidelijk zichtbaar is. Huisartsen hebben moeite met de toenemende vraag naar euthanasie. Twee derde voelt zich wel eens onder druk gezet door patiënten zelf of door hun familieleden om te helpen bij een euthanasieverzoek. Vier op de tien artsen geven aan dat die druk de afgelopen vijf jaar is toegenomen. Dat blijkt uit onderzoek van EenVandaag en Huisarts Vandaag (medio 2011) onder 800 huisartsen verspreid over het land. Het doden van een medemens is geen kleinigheid. We ervaren leven en dood als existentiële zaken die ons overkomen. Niet voor niets hebben alle religies het doden van onschuldige mensen altijd afgewezen (hoofdstuk ). Wetenschappelijk Euthanasie en euthanasia Euthanasie komt van de Griekse woorden eu = goede en thanatos = dood. In de oudheid werd hier iets heel anders mee bedoeld dan in onze samenleving. We komen het woord in z n meest elementaire betekenis tegen bij Suetorius (± 100 na Chr.) in zijn Vitae Caesarum (het leven van Caesar). Hij schrijft: Zo dikwijls Caesar Augustus hoorde dat iemand plotseling en zonder lijden was gestorven, bad hij om euthanasia voor zichzelf en zijn gezin. Het gaat hier over de natuurlijke goede, zachte 203 Pastoraal

2 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE dood : een overlijden zonder een zwaar sterfbed. Het is een heel legitieme wens, die losstaat van de wens om kunstmatige levensbeëindiging in het geval van pijn en lijden. nleving ch ls De invoering van euthanasie Op 1 april 2002 is de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in werking getreden. Daarmee werd euthanasie in Nederland wettelijk toegestaan. Het is een revolutionaire omwenteling, want millennia lang was de bescherming van het leven uitgangspunt van het recht. Dat gold ook voor ernstig zieken in hun laatste levensfase. Kort voor de invoering van de euthanasiewet schreef historicus prof. dr. James Kennedy een stuk in NRC Handelsblad. Daarin stelt hij dat het Nederlandse euthanasiebeleid gebaseerd is op een wel heel rooskleurig beeld van de realiteit: Het veronderstelt een goed opgeleide, welbespraakte en sociaal vaardige patiënt, die in harmonie leeft met zijn sociale omgeving en een goed contact heeft met zijn arts ( ). Iedereen in deze constellatie wordt uitsluitend door de beste bedoelingen geleid. Het lijkt zowaar wel een heerlijke nieuwe wereld Deze vooronderstelling zit niet alleen ingebakken in de theorie van de euthanasie, maar ze werkt ook door in de praktijk. Actieve levensbeëindiging krijgt het stempel van een waardige of een barmhartige dood. Die visie op Meer de dood lezen staat lijnrecht tegenover dat wat artsen altijd hebben geleerd. Sinds Hippokrates - ( v.chr.) was het je dure plicht om te vechten voor het leven. Zelfs als jouw patiënt om de dood vraagt, mag je als arts volgens de Hippokratische eed niet op dat verzoek ingaan. In het verleden waren er al middelen om het lijden rond het levenseinde te verlichten. Tegenwoordig zijn die mogelijkheden verder uitgebreid. Zoals we in het vorige hoofdstuk zagen, zijn er goede middelen om pijn en benauwdheid te bestrijden. Met goede palliatieve zorg kun je als stervende op een waardige manier afscheid nemen van het leven. Dat zou de wens om euthanasie kunnen verminderen. Toch zal de vraag blijven: voor veel mensen is euthanasie geen uitweg uit de lichamelijke pijn, maar uit de ervaring van een zinloos leven. Denemarken en Nederland worden nogal eens met elkaar vergeleken als het gaat om ethische vraagstukken: op een aantal punten zitten we op dezelfde lijn. Maar als het gaat om euthanasie is Denemarken aan de juiste kant begonnen. Het land richt zich vooral op palliatieve zorg tot en met Wetenschappelijk palliatieve sedatie. Nederland begon aan de achterkant, met de invoering van euthanasie. Dat heeft zelfs geresulteerd in de Levenseindekliniek, waarover straks meer. Deze ontwikkelingen verlagen de drempel naar een doodscultuur. Hoe verleidelijk ook: maakt de zelfgekozen dood niet meer kapot dan ons lief is? De euthanasiepraktijk In Nederland verstaan we onder euthanasie iedere vorm van levensbeëindigend handelen door een arts op verzoek van een patiënt. Daarbij is het expliciete doel: een einde te maken aan uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Onder de euthanasiewet valt ook de hulp van de arts bij zelfdoding. In dat geval neem je zelf de dodelijke middelen tot je, onder begeleiding van een arts. 204 Pastoraal

3 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD Het is goed om helder te hebben wat wel en niet onder euthanasie valt. Wezenlijk voor euthanasie is het vrijwillige karakter ervan. Euthanasie kan alleen plaatsvinden op uitdrukkelijk verzoek van de betrokken patiënt. Het staken of niet instellen van een medische behandeling op verzoek van de patiënt is dus geen euthanasie. Je kunt daarbij denken aan het weigeren van voeding door een patiënt. Zo n weigering moet de arts respecteren. Zie je als arts af van een zinloze medische behandeling, dan is er ook geen sprake van euthanasie. Dit hoort bij het normale medische handelen. Hetzelfde geldt voor het toedienen van pijnbestrijdingsmiddelen: dit heeft niets Meer te maken lezenmet euthanasie. Een arts kijkt naar de symptomen en bepaalt zo hoeveel medicijnen - nodig zijn voor een juiste pijnstilling. Hij geeft niet meer en niet minder. Het kan zijn dat de arts de ernstige pijn probeert te verlichten met steeds zwaardere middelen. Zo n behandeling kan het leven mogelijk enigszins verkorten, maar dat is niet het doel. Ook dan spreek je niet van euthanasie. eving h Er zijn goede mogelijkheden om pijn en ongemak in de laatste levensfase te verlichten. Met palliatieve sedatie kun je mensen zelfs diep laten slapen als het lijden niet op een andere manier is te verzachten. Medisch gezien is er dan ook geen zwaarwegende reden meer voor levensbeëindiging. Mensen die (fysiek) ondraaglijk lijden, kunnen goed op een andere manier worden geholpen. Emeritus hoogleraar pijnbestrijding prof. dr. B.J.P. Crul (geb. 1941) zegt in Medisch Contact dat een verzoek van de patiënt om euthanasie vanuit puur medische redenen nauwelijks meer nodig is. Goede pijnbestrijding, palliatieve Wetenschappelijk zorg en palliatieve sedatie bieden een uitstekend alternatief. Eigenlijk is het nog maar in hoge uitzonderingen nodig om euthanasie toe te passen om een medische reden omdat het lijden niet op een andere manier kan worden verlicht. Het standpunt van prof. Crul is dan ook dat er geen strikte medische noodzaak meer is voor euthanasie. Je mag verwachten dat euthanasie meer en meer uit het medische domein zal verdwijnen, omdat de medische noodzaak er niet is. Intussen heeft verplaatsing naar een ander domein gevaarlijke nieuwe kanten. Wie beoordeelt dan nog of er mogelijk sprake is van bijvoorbeeld een behandelbare depressie? Zolang euthanasie binnen het medische domein blijft, kunnen alternatieven beter worden afgewogen. Euthanasie valt nu nog altijd onder het strafrecht en is geen normaal medisch handelen, zoals palliatieve zorg. Het is geen vorm van zorg die je kunt opeisen Pastoraal bij je arts. Als je toch zelf wilt beschikken over je levenseinde, dan zou je de arts erbuiten moeten laten: zijn werk is gericht op leven en welzijn, niet op de dood. Het leven is iets dat je omarmt de dood niet. Chabot en Braam schreven een handleiding om de dodende handeling in eigen beheer te nemen: het boek Uitweg. Het idee erachter: maak patiënten zelf verantwoordelijk voor hun wensen en daden. Wil je vrijwillig uit het leven stappen, laat die handeling dan niet aan een ander over. Kies eventueel voor hulp bij zelfdoding. Op die manier belast je anderen er zo weinig mogelijk mee. Dit perspectief van de euthanasiewet kenden we zo nog niet. Dit ligt in het verlengde van de denklijn van de hierboven genoemde prof. Crul. Zo zijn ook medische teams en een Levenseindekliniek niet nodig. En toch: het zou beter zijn als mensen zelf en de samenle- 205

4 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE ving als geheel zouden proberen de doodswens terug te dringen, door goede zorg en aandacht. Een culturele dood Je zou euthanasie dus niet moeten bekijken vanuit medisch perspectief, maar vanuit maatschappelijk-cultureel perspectief. Dan zie je dat euthanasieverzoeken te maken hebben met de gedachte van autonomie, met zelfbepaling en zelfrealisatie. Je hoort dat terug in de redenen die mensen aanvoeren voor euthanasie: Ik vind het onwaardig en ontluisterend om ernstig dement te worden of Ik vind dat het leven ondraaglijk wordt als ik niet meer kan gaan en staat waar ik wil of Hier gaat het helemaal niet om medische redenen, maar om mensen die moeite hebben met verval en lijden. Zij willen daarvoor geen verantwoordelijkheid dragen. Maar verantwoordelijkheid schept juist ruimte, terwijl absoluut individualisme en absolute zelfbeschikking imploderen. Deze vorm van euthanasie leunt op de gedachte dat je als mens autonoom bent. Je kunt en mag bepalen wat je wilt met je leven. Ook als het gaat om een keuze voor de dood. Maar volgens dé filosoof van de autonomie Immanuël Kant ( ) geldt autonomie juist níét voor de zelfgekozen dood! We leven dus in een bijzondere culturele periode: we gaan zelfs in tegen onze eigen seculiere en rationele bronnen. De lobby voor euthanasie en hulp bij zelfdoding is groot. Deze ideologie wordt heel actief uitgedragen. Mensen die er kritiek op hebben, krijgen het verwijt dat ze de keuzevrijheid van de mens willen beperken. Je mag mensen toch geen waardige dood onthouden? Intussen zit er iets dubbels in die zelfgekozen dood. Je kiest er eigenlijk voor een einde te maken aan je eigen zelfbeschikking. Wat betekent die zelfbeschikking nog als ik bij euthanasie kies voor de vernietiging van mijzelf als kiezer? Is zelfbepaling dan niet een schijnvertoning? Het is maar de vraag of je als mens ooit een reële keuze kunt maken tussen leven en dood. Er mag meer aandacht zijn voor het gegeven dat er niets gaat boven een natuurlijke dood. Als er aan die dood een lijdensweg voorafgaat, mogen we die verzachten met medische en verpleegkundige ondersteuning. Dáár is (gezondheids)zorg voor: om gebrokenheid en verdriet te verzachten en te helen. De zorg is niet bedoeld als instrument om leven en dood volledig te beheersen, en dat moet zo blijven. Als we de onvoorwaardelijke bescherming van ieders leven opgeven zoals de tendens is bij euthanasie dan komen kwetsbare mensen steeds meer aan de rand te staan. De Levenseindekliniek Sinds 1 maart 2012 heeft Nederland een levenseindekliniek. De instelling is bedoeld als aanvulling op de euthanasiepraktijk. Als je met een euthanasieverzoek geen gehoor vindt bij je arts, kun je bij deze kliniek terecht. Dat betekent niet dat je naar een kliniek moet om te sterven: de artsen van de Levenseindekliniek kunnen het verzoek bij de patiënt thuis of op een andere plek uitvoeren. Een kliniek met euthanasie als specialisme dus, met mobiele hulpverlening voor de dood aan huis. Een kliniek zonder enige positieve aandacht voor de verbetering van de kwaliteit van leven, 206

5 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD allen gericht op de dood. Toch sloot zorgverzekeraar Menzis in november 2012 als eerste een contract met deze kliniek om de behandeling te bekostigen. Op termijn komt er mogelijk een fysieke kliniek waar mensen terechtkunnen om te sterven. Volgens de kliniek is de wachtlijst groot. Net als bij abortusklinieken kun je de vraag stellen of het woord kliniek in levenseindekliniek wel deugt. Abortus op medische indicatie is een medische handeling, maar die indicatie is er hoogst zelden. Daarom is het woord kliniek in dit verband onjuist. Kliniek (Grieks: klinikos) duidt op de plaats waar mensen een bed vinden en waar patiënten professionele geneeskundige ondersteuning krijgen. Het is geen plek waar je met raad en daad de dood aanbiedt. Het woord levenseindekliniek is dus fout en misleidend. En zitten we echt te wachten op het nieuwe specialisme van levenseindedokters in een kliniek die binnen drie dagen hulp geeft bij uitsluitend euthanasie en zelfmoord? Waarvoor is zo n levenseindekliniek een oplossing? Voor kankerpatiënten, alzheimerpatiënten en psychiatrische patiënten, aldus de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). En misschien voor mensen met een zogenoemd voltooid leven. Artsenorganisatie KNMG benadrukt dat de euthanasiewet artsen voldoende ruimte laat voor levensbeëindiging voor lichamelijk en psychisch zieken is daar zo n kliniek voor nodig? Volgens de KNMG mogen artsen de zware afweging rond levensbeëindiging niet ontlopen door te verwijzen naar een kliniek voor euthanasie. Het gevaar bestaat ook dat mensen euthanasie hierdoor als een recht gaan zien. Het is goed te beseffen dat euthanasie veel vraagt van een normale arts. In het weinige onderzoek dat er is, zie je dat sommige huisartsen hierdoor depressief worden en zelfmoordneigingen krijgen. Dat gegeven blijft volledig onderbelicht. Als een arts een verzoek weigert, is een levenseindekliniek een gemakkelijke manier om patiënten met een doodswens te helpen. Maar waarom zou je niet meer aandacht vragen voor de andere alternatieven? Thuis sterven kan toch ook op een natuurlijke manier, met goede palliatieve zorg, zonder mobiele hulpverlening? Bovendien komt tien procent van de mensen in de laatste levensfase terug op een euthanasieverklaring, volgens onderzoek van ZonMw. De Levenseindekliniek wekt de gevaarlijke suggestie dat wettelijke regels er minder gelden of worden omzeild. Artsen weigeren honderden keren per jaar een verzoek om euthanasie. Als die weigering goeddeels terecht is, dan is het niet logisch dat een patiënt nog kan aankloppen bij de Levenseindekliniek. Ook het pleidooi van de NVVE voor levensbeëindiging bij voltooid leven mag in deze kliniek geen praktisch vervolg krijgen, want er is nog geen wettelijke regeling voor voltooid leven. Al met al heeft de start van deze kliniek een nare bijsmaak. KWF Kankerbestrijding noemde het initiatief voor de kliniek destijds verbazingwekkend. De artsenopleiding heeft de eeuwen door geleerd dat de dood een vijand is. Een vijand wil je toch nooit te vriend houden? Euthanasie en het recht Het recht op de bescherming van je leven in elke fase kortweg het recht op leven komt niet voor in de Nederlandse Grondwet. Dit recht 207

6 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE is wél expliciet erkend in een aantal internationale verdragen die Nederland heeft getekend. Eigenlijk is het dan ook vreemd dat de Nederlandse Grondwet dit recht niet kent. Een aantal andere landen heeft het recht op leven wel opgenomen in de Grondwet. Er bestaat in Nederland wel wetgeving over het punt waarop je als ongeboren kind rechten krijgt. Er zijn goede argumenten de menselijke waardigheid en niet het zelfbeschikkingsrecht te zien als de kernwaarde van het recht. De menselijke waardigheid is tenslotte de basis onder de rechten van de mens. Dat zie je duidelijk terug in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit De verklaring wijst al op de waardigheid van de mens. Die waardigheid hoort bij het zijn van de mens bij zijn bestaan. Dit geldt voor alle mensen, in elke situatie. Je kunt in dit verband ook teruggrijpen op het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Een fundamentele vraag rond de mensenrechten is of je als mens dan wel afstand kunt doen van dit bestaan, van het recht op leven. Onze mensenrechten zijn immers onvervreemdbare rechten? Ze horen onlosmakelijk bij het mens-zijn. Vanuit die gedachte heb je als mens niet het recht je leven te (laten) beëindigen. Daarmee haal je namelijk het recht op leven omver. Zelfbeschikkingsrecht heeft een grens, zoals Immanuël Kant maar al te goed besefte. Het eindigt daar waar fundamentele waarden in het geding zijn. Daarmee is euthanasie geen optie. Euthanasieratio Meldingen euthanasie (incl. hulp bij zelfdoding) (bron: jaarcijfers) Levensbeëindiging bij dementie (bron: jaarcijfers) Totaal aantal overledenen in Nederland (bron: CBS statline) Euthanasieratio Nederland (percentage euthanasie van totaal aantal sterfgevallen) ,58% ,51% ,46% ,32% ,28% ,38% ,42% ,42% ,59% ,73% ,96% ,30% ,70% ,00% Bron: Evaluatie euthanasiewet 2007, jaarcijfers RTe , Statline CBS. 208

7 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD Lezen Meer lezen Het aantal gemelde euthanasiegevallen neemt jaarlijks toe, zo blijkt uit de euthanasieratio. In 2010 zien we een stijging van 19 procent ten opzichte van 2009, in 2011 een stijging van 18 procent ten opzichte van 2010 en in 2012 een stijging van 13% ten opzichte van Begraven Samenleving of cremeren? Medisch We worden allemaal geboren en Dat laatste deel van de zin horen we niet graag. Toch sterven er in ons land jaarlijks heel veel mensen en worden er even zo veel lijken bezorgd. In 2012 ging het om mensen. Nadenken over je eigen dood is niet gemakkelijk of vanzelfsprekend. Desondanks blijken veel Nederlanders dat regelmatig te doen. Wat zijn mijn persoonlijke en specifieke wensen voor de uitvaart? Kaarten, bloemen, catering, muziek, toespraken en de laatste rustplaats. Hoe moet mijn Wetenschappelijk lichaam worden bezorgd : begraven of gecremeerd? Of moderner: gevriesdroogd of opgelost of? Bij deze nieuwe technieken transformeert het lichaam tot poeder door het te vriesdrogen (lyofilisatie) of door het te verzepen in een chemische vloeistof (kaliumhydroxide). Begraven is binnen onze cultuur de traditionele vorm van lijkbezorging, tenzij er sprake is van overmacht of de volksgezondheid in gevaar is. Bijzonder is dat jongeren een grotere voorkeur Bijbels hebben voor begraven dan ouderen. Ook in de Bijbel is begraven gebruikelijk. De begrafenis van Jezus wordt ons tot in detail vermeld. Laat je je cremeren, dan wijk je af van de oude christelijke traditie van het begraven van de doden. Intussen staat het voortbestaan van begraafplaatsen steeds meer onder druk. Begraven Pastoraal wordt steeds moeilijker, duurder en straks bijna onmogelijk? Het Oude Testament De eerste lijkbezorging moet die van Abel zijn geweest (Genesis 4), de zoon van Adam en Eva. Maar de eerste keer dat de Bijbel uitdrukkelijk over een lijkbezorging spreekt, is bij de begrafenis van Sara. Abraham wel aangeduid als de vader van de gelovigen komt blijkbaar helemaal niet op de gedachte van lijkverbranding. Hij koopt zijn graf van de Hethieten. Zij behoorden tot de zeer oude volken in de geschiedenis onder wie begraven de gewone manier van lijkbezorging was. Het was een straf als je niet werd begraven. In het Oude Testament valt het verbranden van het stoffelijk overschot onder het oordeel van God (Amos 2: 1-3). Lijkverbranding is van heidense oorsprong. Het is alleen aanvaardbaar in geval van overmacht of epidemieën (Amos 6). Het Nieuwe Testament De nieuwtestamentische gegevens liggen in het verlengde van die uit het Oude Testament. Lijkverbranding komt hier niet eens voor als uitzonderlijke vorm. Op allerlei Schriftplaatsen kom je de liefdevolle zorg voor het dode lichaam tegen. Neem bijvoorbeeld de verhalen van Lazarus, de jongeling uit Naïn, de rijke man en de arme Lazarus, en Tabitha (of Dorkas). Ook kun je den

8 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE ken aan de begraafplaats voor vreemdelingen (Mattheüs 27: 7). De leerlingen van Johannes de Doper leggen zijn geschonden lijk in een graf. Christus spreekt over de opstanding van de doden en betrekt er de graven in (Johannes 5: 28-29). Jezus zelf is Zijn discipelen voorgegaan, ook in het sterven en het worden begraven. Zijn begrafenis en opstanding uit de doden zijn een onmiskenbare schakel in Zijn verlossingswerk. Naar het getuigenis van de apostel Paulus wordt het dode lichaam daarom gezaaid en opgewekt in eeuwige heerlijkheid of eeuwig afgrijzen (1 Korintiërs 15). De kerk van de eeuwen Het christendom heeft crematie van meet af aan duidelijk afgewezen. Voor grote theologen zoals Augustinus ( ) en Thomas van Aquino ( ) was begraven de norm. Midden in de strijd tegen de Saksen stelde Karel de Grote ( ) op advies van de paus de doodstraf op lijkverbranding. Christenen hebben grote offers gebracht voor het aanleggen van hun begraafplaatsen, ondanks spot van de heidenen. Er is geen enkele reden om met de traditie van het begraven te breken. Lijkverbranding draagt een puur materialistisch karakter: dood is dood wat overblijft, is een beetje as. Maar ook al komt lijkverbranding in conflict met de Bijbel, crematie kan God niet in de weg staan. Dat is de grote vergissing van ongelovigen: élk oog zal Hem straks zien (Mattheüs 24: 30 Openbaring 1: 7). De Joodse traditie Volgens de Romeinse historicus Tacitus begraven de Joden hun doden en verbranden zij hen niet. Het jodendom hecht zo veel belang aan een begrafenis dat een Hogepriester zelfs verplicht is zich te verontreinigen aan een overledene die door niemand wordt verzorgd. Verbranden wordt zelfs als een zo grote ontering gezien dat bij een brand het redden van doden voorgaat op het redden van heilige geschriften. Het traditionele jodendom ziet de begrafenis als een voorbereiding op de toekomstige herleving van de doden (Psalm 72: 16). Ze zullen gekleed opstaan, omdat ze gekleed zijn begraven. Als iemand bepaalt dat hij na zijn dood moet worden gecremeerd, mag aan deze wens geen gevolg worden gegeven. In geval van crematie mag de as niet op een Joodse begraafplaats worden bijgezet. Islamitisch begraven Hoe ligt het bij het begraven van moslims? Islamitisch begraven is niet in één visie te vangen. Toch zijn er in grote lijnen wel wat universele kenmerken. Moslims begraven bij voorkeur binnen 24 uur. Je wordt als moslim op de rechterzij in het graf gelegd, met het gezicht richting Mekka. Zo kun je bij de wederopstanding rechtop gaan zitten en vervolgens het graf verlaten. Moslims worden het liefst in een eigen graf begraven met 210

9 27. EUTHANASIE EN DE GOEDE DOOD n nleving sch ls Meer lezen grafrechten voor - onbepaalde tijd. Ook dit komt voort uit hun geloof in de wederopstanding. Het lichaam mag niet worden beschadigd, in verband met deze opstanding na de Dag des Oordeels. In de praktijk kun je nauwelijks spreken van één islamitische begraafcultuur, want moslims komen wereldwijd uit heel verschillende culturen. Het is ontroerend te zien met hoeveel toewijding en liefde een begrafenis in deze kringen wordt omgeven met rituelen. Tot slot: de dood ontmaskerd Als God geen zin heeft, heeft de mens dat ook niet meer (Genesis 4: 5-14). Dan draait alles om de materiële dimensie van de mens (Romeinen 1: 28). In die sfeer willen we ook dat de dood maakbaar is. We rekken de dood zo lang mogelijk, of we kiezen zelf voor het moment. In feite is dit Wetenschappelijk een machteloos protest van de menselijke geest die zijn begrenzing niet aanvaardt. De kern van verantwoord handelen is dat je leert omgaan met de eindigheid van het mensenleven. Pas dán wordt de dood ontmaskerd, zoals drs. K. Exalto ( ) zijn boek over de historie van de christelijke stervenskunst noemde. Het leven is een belangrijke opdracht, maar een tijdelijke. David zingt in Psalm 63: Uw goedertierenheid is immers beter dan het leven (Psalm 63). Aan het slot van Jacobs leven wacht hem de zaligheid die JHWH geeft (Genesis 49: 18). Niet voor niets was de middeleeuwse ars moriendi (= stervenskunst) gericht op euthanasia: een goede dood. We begraven onze doden in het perspectief van een nieuw leven. Meer vragen? Hebt Pastoraal u persoonlijke vragen over bijvoorbeeld dementie, vochten voedingbeleid, palliatieve zorg, sedatie of euthanasie? Of wilt u meer weten over de NPV-Levenswensverklaring? Medewerkers van de NPV helpen u graag aan meer informatie. Onze Individuele Belangenbehartiging is bereikbaar tijdens kantooruren: tel. (0318) Of kijk op 24-uurs hulplijn Concrete medisch-ethische vragen rond het levenseinde zijn vaak moeilijk en soms dringend. Hebt u acute vragen over bijvoorbeeld palliatieve zorg of palliatieve sedatie? Voor professioneel advies kunt u zeven dagen per week dag en nacht contact opnemen met het NPV-Consultatiepunt: tel. (0318) Meer lezen Meer lezen? - nleving Over zinvol ouder worden Ouderenmishandeling Ervaringen en interventies G. Krediet Elsevier Gezondheidszorg (Amsterdam, 2010) Het eerste deel van dit boek beschrijft vijftien uiteenlopende casussen, het tweede deel geeft een interventie- en stappenplan voor de concrete aanpak. 211

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie De nieuwe regels in Nederland De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: De nieuwe regels per 2002 in Nederland Euthanasie een moeilijk onderwerp.

Nadere informatie

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie?

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? 26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? Mijn moeder ligt op sterven. Dat proces verloopt redelijk rustig, maar soms is ze verschrikkelijk bang dat ze stikkend zal sterven. De arts zegt dat hij haar

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u?

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u? Ethische kwesties bij de Zorgboog In deze folder leest u over een aantal levensaspecten die een rol kunnen spelen bij uw behandeling, verzorging en verpleging binnen de Zorgboog. Het gaat hierbij om vragen

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 13 (30-03)

De Bijbel open 2013 13 (30-03) 1 De Bijbel open 2013 13 (30-03) Vandaag is het een bijzondere dag, stille zaterdag. De laatste dag van een bijzondere week. Gisteren was het Goede Vrijdag. We stonden stil bij het lijden en sterven van

Nadere informatie

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN Palliatieve sedatie, morfine en euthanasie in de praktijk; enkele juridische aspecten, waaronder de tuchtrechtelijke Begrippenkader palliatieve sedatie euthanasie

Nadere informatie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie 1, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie Inleidend: - Sterven is heel dichtbij, dagelijks - Opzet leerdienstserie Sietsma / Van Hemmen Theologisch: de discussie op het

Nadere informatie

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding Beslissingen rondom het levenseinde Inleiding Meneer van Veen weet dat hij gaat sterven. Richting zijn levenseinde zou het heel moeilijk en pijnlijk voor hem kunnen worden. Zijn arts reikt hem daarom de

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7

Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7 Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7 Jezus stond op uit de dood, uit het graf. Maar waarom is dat paasgebeuren nu belangrijk voor u/jou? Als iemand

Nadere informatie

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Inleiding NVVE bestaat sinds 1973 en had als doel de legalisering van euthanasie NVVE heeft in 2003 doelstelling verbreed en het brede palet

Nadere informatie

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens Voorbede Na de homilie van de diaken of de priester volgt de Voorbede. In de Voorbede bidden we als geloofsgemeenschap voor de intenties die in ons hart zijn. Uiteraard gaan de beden in het geval van een

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Waarom zou ik geloven?

Waarom zou ik geloven? Waarom zou ik geloven? Een uitnodiging om na te denken over je geloof Philip Nunn - De Bron Deel #1: 1 nov 2015 Deel #2: 22 nov 2015 Mijn doel met de 2 toespraken Ik probeer je te laten zien dat het christelijke

Nadere informatie

4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie?

4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie? 4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie? De buurman van de familie Nooitgedacht belt aan. Hij vraagt of Jacob vanavond bij hem wil langskomen, omdat hij graag wil praten over zijn ernstig zieke vrouw.

Nadere informatie

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4).

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4). BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 4 Les 4 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 1) De ongelovige

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde 39 5 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs een opsomming gegeven van de conclusies over de rol, de verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Medische ethiek. Euthanasie

Medische ethiek. Euthanasie Medische ethiek Euthanasie Medische ethiek in het St. Anna Ziekenhuis Iedereen kan in een situatie terecht komen waarin een ingrijpende beslissing genomen moet worden. Om hierover goed met elkaar te kunnen

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Uitvaart. Orde II Schrift en Gebed. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde II Schrift en Gebed. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken Uitvaart Orde II Schrift en Gebed In de kerk intrede Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken groet en inleidend woord Genade zij u en vrede van God, onze

Nadere informatie

Begraven en cremeren

Begraven en cremeren 14 Begraven en cremeren Voorstanders van crematie onder christenen stellen vaak dat de Bijbel nergens expliciet het cremeren verbiedt. Maar dat wil niet zeggen dat het in de Bijbel om het even is of we

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Votum en zegengroet Zingen: Psalm 21: 1, 2 en 3 Gebed Lezen: Lucas 24: 13-53 Zingen: Gezang 98: 1-3 Tekst: Zondag 17 HC Preek Thema: Opstanding:

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Wat kan de NVVE voor u betekenen?

Wat kan de NVVE voor u betekenen? Wat kan de NVVE voor u betekenen? at is euthanasie? Wat is geen euthanasie? Verzoek tot euthan el of niet behandelen Wilsverklaringen, volmacht en getuigen laring Bespreek uw wensen Niet-reanimeren penning

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 22 (08-06)

De Bijbel Open 2013 22 (08-06) 1 De Bijbel Open 2013 22 (08-06) Vanmorgen bespreken we een vraag van een luisteraar over de geschiedenis van de Emmausgangers uit Lukas 24. Het gaat om wat twee volgelingen van Jezus meemaakten, toen

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Voltooid leven? Een bijdrage aan het gesprek geschreven in opdracht van de PCOB

Voltooid leven? Een bijdrage aan het gesprek geschreven in opdracht van de PCOB Voltooid leven? Een bijdrage aan het gesprek geschreven in opdracht van de PCOB Arjan Broers Februari 2010 1 Een schrijnende vraag Nog nooit in de geschiedenis was er een samenleving met zoveel, zo oude

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Uw rechten bij wilsverklaringen

Uw rechten bij wilsverklaringen Uw rechten bij wilsverklaringen Behandelverbod, niet-reanimeren, euthanasie, weefsel- en orgaandonatie, ter beschikking stellen van de wetenschap gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Wilsverklaringen 3 Levenstestament

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand.

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 24 oktober 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 24 oktober 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

DE GOD VAN LEVENDEN. Liturgie

DE GOD VAN LEVENDEN. Liturgie Zondag 22 / Gehouden op 17-02-2008 / p.1 DE GOD VAN LEVENDEN Liturgie Votum & groet Zi: Ps. 136:1.2 Lezing van Gods wet Zi: Ps. 16:1.2 Gebed Schriftlezing: Ex. 3:1-6 Zi: Ps. 136:9.10 Matth. 22:23-33 Zi:

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Opstandingsteksten in de lijdenstijd (3/3) Johannes 12, 20-26 Marknesse, 25 maart 2012 ochtenddienst Thema: de graankorrel die moet sterven

Opstandingsteksten in de lijdenstijd (3/3) Johannes 12, 20-26 Marknesse, 25 maart 2012 ochtenddienst Thema: de graankorrel die moet sterven Opstandingsteksten in de lijdenstijd (3/3) Johannes 12, 20-26 Marknesse, 25 maart 2012 ochtenddienst Thema: de graankorrel die moet sterven Gemeente van onze Here Jezus Christus, De graankorrel die sterft

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

beslissingen bij het levenseinde

beslissingen bij het levenseinde beslissingen bij het levenseinde Het doet goed af en toe eens aan de dood te denken Uw dagen worden er duidelijker van U dient te weten dat geen mens voor je kan leven Maar ook dat niemand voor je sterven

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, De eindigheid van de mens De afgelopen tijd worden we weer volop geconfronteerd met de eindigheid van het leven. Ik weet niet hoe het u vergaat, maar de beelden van

Nadere informatie

Schriftlezingen: Hebr. 9: 24-28 Mark.10:41-45 Rom. 5:18-21 Ef. 2:11-18 2. Kor.5:19-21

Schriftlezingen: Hebr. 9: 24-28 Mark.10:41-45 Rom. 5:18-21 Ef. 2:11-18 2. Kor.5:19-21 1 Dienst: 18-05-2008 Neerijnen, ds. C.A. van der Graaf. Serie: Waarom ik een Christen ben. Preek (4): Door te sterven aan het kruis, verzoent Jezus mij met God. Schriftlezingen: Hebr. 9: 24-28 Mark.10:41-45

Nadere informatie

Een Persoonlijke Bijbelstudie

Een Persoonlijke Bijbelstudie Een Persoonlijke Bijbelstudie The Middletown Bible Church, http://www.middletownbiblechurch.org/ Original English Version Here Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling,

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 2.Jezus neemt het

Nadere informatie

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon Identiteitsstatuut Zorgcentrum Horizon Integraal onderdeel van de statuten conform artikel 2. Lid 4 1 Identiteitsstatuut zorgcentrum Horizon Voorwoord Voor u ligt het identiteitstatuut van zorgcentrum

Nadere informatie

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken In kerk aula Uitvaart Orde I Gebedsdienst Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken bemoediging Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt

Nadere informatie

Br. dr. René Stockman, Broeder van Liefde

Br. dr. René Stockman, Broeder van Liefde Inleiding 3 april 1990 is voor mij een historische datum, want toen werd in België de legalisering van abortus goedgekeurd. Koning Boudewijn trad voor 1 dag af omdat hij vanuit zijn geweten deze wet niet

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Patiënt koos voor palliatieve sedatie, maar was met arts overeengekomen dat deze zou overgaan tot euthanasie, indien sedatie lang zou duren of patiënt niet goed behandelbare

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 708 Vragen van het lid

Nadere informatie

23. Vragen bij reanimatie

23. Vragen bij reanimatie 23. Vragen bij reanimatie Mijn dochter is ernstig gehandicapt. Kort geleden hadden we een gesprek met onze arts over -haar gezondheid. Toen kregen we te horen dat ze niet gereanimeerd wordt als ze een

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige?

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? Les 13 Eeuwige zekerheid Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Mijn persoonlijke zekerheid en het

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

BEGRAVEN. of CREMEREN? Vrije Evangelische Gemeente Heerde. Pastorale Handreiking 7

BEGRAVEN. of CREMEREN? Vrije Evangelische Gemeente Heerde. Pastorale Handreiking 7 BEGRAVEN of CREMEREN? Vrije Evangelische Gemeente Heerde Pastorale Handreiking 7 STOF Een mens bestaat voor meer dan 90% uit water. En er blijft enkel stof van ons over. Dat stemt overeen met de woorden

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent. Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan

Nadere informatie

Volgens mij is Jezus op deze manier de weg. Daarover gaat de preek.

Volgens mij is Jezus op deze manier de weg. Daarover gaat de preek. Lezen: Johannes 13:1-14:6 Tekst: Johannes 14:6 Jongens en meisjes, Jezus zegt: ik ben de weg. En ik heb na zitten denken. Als Jezus een weg is, wat voor weg is hij dan? Ik heb vier plaatjes van wegen.

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 47 (30-11)

De Bijbel open 2013 47 (30-11) 1 De Bijbel open 2013 47 (30-11) Zie, hij bidt. Dat lezen we in Hand. 9 over Paulus. Zie hij bidt., het wordt verteld na zijn bekering op de weg naar Damascus. En het wordt gezegd alsof het iets heel bijzonders

Nadere informatie

wensenboek deel cliënten

wensenboek deel cliënten wensenboek deel cliënten Wensenboek Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven wat voor

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Deze keer maar liefst 4 preken in een. Veel leesplezier!

Deze keer maar liefst 4 preken in een. Veel leesplezier! Deze keer maar liefst 4 preken in een. Veel leesplezier! Preek op de Witte Donderdag jaar C - 2016 Welkom beste mensen bij deze heilige mis op Witte donderdag. Beste mensen Vanavond op de witte donderdag

Nadere informatie

De Waarheid ten onder houden

De Waarheid ten onder houden De Waarheid ten onder houden Romeinen 1:18-20 R. Brinkman, www.yarah.nl De waarheid ten onder houden Romeinen 1:18-20 (NBG) 18 Want toorn van God openbaart zich van de hemel over alle goddeloosheid en

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 12 (23-03)

De Bijbel open 2013 12 (23-03) 1 De Bijbel open 2013 12 (23-03) Vandaag hebben we de Bijbel geopend bij een gedeelte uit de lijdensgeschiedenis van Jezus. We letten daarbij in het bijzonder op het feit dat Jezus gekruisigd is en we

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Uw rechten bij wilsverklaringen

Uw rechten bij wilsverklaringen Uw rechten bij wilsverklaringen Behandelverbod, niet-reanimeren, euthanasie, weefsel- en orgaandonatie, ter beschikking stellen van de wetenschap mca.nl Inhoudsopgave Wilsverklaringen 3 Levenstestament

Nadere informatie

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van (1) Levenstestament of euthanasieverklaring van Geboortedatum en plaats: Na grondige overweging, uit vrije wil en in het bezit van mijn volle verstand, verklaar ik het volgende: 1. Wanneer ik door welke

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Palliatieve zorg. Onderdeel: Palliatieve verpleegkunde. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve zorg. Onderdeel: Palliatieve verpleegkunde. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve zorg Onderdeel: Palliatieve verpleegkunde Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Verpleegkundige diagnoses Blz 3 Beoogde resultaten Blz 3 Interventies

Nadere informatie

Rond het einde van het leven

Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Gisteren is slechts de herinnering van vandaag en morgen is de droom van vandaag. - Kahil Gibran - Inleiding Deze brochure is een uitgave van

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t DOPEN Geloven = dopen Op veel plekken in de bijbel wordt gesproken over dopen. Maar als je onbekend bent met dopen, waar moet je dan beginnen? We hopen dat

Nadere informatie

Gemeente van Onze Heer Jezus Christus,

Gemeente van Onze Heer Jezus Christus, Gemeente van Onze Heer Jezus Christus, In het slot van Romeinen 8 vat Paulus samen waar het hem om te doen is. In zijn brief is hij de afgelopen drie hoofdstukken geprobeerd de gemeente te steunen. Hij

Nadere informatie