Publicatie van het CSLK en bisdom Breda, met toestemming van de auteur.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Publicatie van het CSLK en bisdom Breda, met toestemming van de auteur."

Transcriptie

1 Publicatie van het CSLK en bisdom Breda, met toestemming van de auteur. Inleiding op de sociale leer van de Katholieke Kerk Bijeenkomst Ridderorde van het heilig Graf van Jeruzalem 1. Inleiding en aanleiding Vanavond ben ik uitgenodigd in uw midden om een inleiding te houden over de sociale leer van de Katholieke Kerk, naar aanleiding van de encycliek Caritas in Veritate van paus Benedictus XVI. De Katholieke sociale leer. Wat wordt verstaan onder de sociale leer van de Kerk? In brede zin is de Katholieke sociale leer het geheel van ideeën en theorieën die in de loop van de geschiedenis van de Kerk ontwikkeld zijn met betrekking tot het sociale leven. In meer bepaalde zin duidt de Katholieke sociale leer op de geschriften van pausen en bisschoppen vanaf de 19 e eeuw. Dat zijn de documenten van het kerkelijk leergezag naar aanleiding van politieke, economische en sociale issues van onze tijd 1. Wanneer het gaat om de Katholieke sociale leer -in de zin van de documenten van het kerkelijk leergezag- dan wordt meestal het eerst gewezen op de encycliek Rerum Novarum van paus Leo XIII. Paus Leo XIII schreef in 1891 de encycliek Rerum Novarum naar aanleiding van de grote problemen en uitdagingen in het sociale leven van de negentiende eeuw die het gevolg waren van de industriële revolutie. In de groter wordende steden van de negentiende eeuw was er zowel grote rijkdom als grote armoede. Fabrieksarbeiders en hun gezinnen vormden meer en meer een zogeheten industrieproletariaat. De vanouds door de Katholieke Kerk georganiseerde caritas en liefdadigheid voldeden in deze omstandigheden niet in voldoende mate. Als reactie op de industriële revolutie en de opkomst van het Marxisme analyseerde de Katholieke Kerk de maatschappelijke ontwikkelingen in de licht van het Evangelie. Paus Leo XIII vroeg in zijn encycliek ondermeer aandacht voor de waardigheid van de arbeiders en voor hun rechten op een menswaardig bestaan. Paus Leo: De waardigheid van de mens, die door God zelf met grote eerbied bejegend wordt, mag door niemand ongestraft worden geschonden 2. Uit de waardigheid van de mens vloeien aldus Rerum Novarum de natuurlijke rechten van de mens en de primaire gemeenschappen voort: recht op eigendom, recht op het leven, de meerwaarde van arbeid, het recht om te trouwen, het recht op levensonderhoud door een recht op een rechtvaardig loon en het recht op vereniging, etc. Zo ontstond feitelijk de Katholieke sociale leer uit de situatie van het industrieproletariaat in de negentiende eeuw, vanwege de 1 K. Himes ofm, Responses to 101 Questions on Catholic Social Teaching (2001) 5 2 Leo XIII, encycliek Rerum Novarum (1891) n. 32

2 nood van de arbeiders 3. In deze situatie ligt de kiem van de sociale leer van de Katholieke Kerk en deze sociale leer werd in de loop van de tijd steeds meer ontwikkeld en verfijnd. 2. Ontwikkeling van de Katholieke sociale leer Terzake de Katholieke sociale leer bleef het niet bij die ene encycliek Rerum Novarum van paus Leo XIII. Ik noem hier kort een aantal andere geschriften van het kerkelijk leergezag die nadien zijn verschenen in het kader van de Katholieke sociale leer. Veertig jaar na Rerum Novarum, schreef paus Pius XI in 1931 de encycliek Quadragesimo Anno. In 1961 verscheen van paus Johannes XXIII de encycliek Mater et Magistra. En in 1963 Pacem in terris. Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie ( ) kwam in 1965 het document Gaudium et Spes tot stand over de Kerk in de moderne wereld. In 1967 volgde Paus Paulus VI met de encycliek Populorum Progressio. Paus Johannes Paulus II schreef Laborem excercens (1981), Sollicitudo rei socialis (1987 bij gelegenheid van twintig jaar Populorum Progressio) en Centesimus annus (1991) 4. Deze laatstgenoemde encycliek verscheen -zoals de naam al zegt- bij gelegenheid van honderd jaar Rerum Novarum. In de loop van die honderd jaar (tussen 1891 en 1991) zijn er in het kader van de sociale leer van de Kerk in de verschillende documenten van het leergezag talrijke sociale vraagstukken en maatschappelijke onderwerpen aan de orde gekomen. 3. Oogmerk van de Sociale leer van de Kerk Paus Johannes Paulus II schreef in 1991 in de encycliek Centesimus Annus: De sociale leer van de Kerk is in de 19e eeuw tot ontwikkeling gekomen, toen het evangelie in aanraking kwam met de moderne industriële samenleving en in verband daarmee ook met de nieuwe structuren voor de productie van verbruiksgoederen, met de nieuwe opvattingen over de maatschappij, de staat en het gezag, en met de nieuwe vormen van arbeid en eigendom. De ontwikkeling van de kerkelijke leer op economisch en sociaal vlak, bewijst de blijvende waarde van het kerkelijk onderricht en eveneens de ware betekenis van haar steeds levende en actieve Overlevering 5. De Katholieke sociale leer heeft dus haar plaats daar waar het christelijke leven en het christelijke geweten in aanraking komen met de situaties van de wereld 6. Dit stelt de Pauselijke Raad van rechtvaardigheid en vrede in het Compendium van de sociale leer van de Kerk, uitgegeven in In 2008 verscheen de Nederlandse vertaling van het Compendium van de sociale leer van de Kerk. Het is een complete verzameling van alle geschriften die samen de sociale leer van de Katholieke Kerk vormen. Inmiddels moet hieraan zeker worden toegevoegd de encycliek Caritas in Veritate van paus Benedictus XVI, uitgekomen in J. Schasching s.j., De Katholieke sociale leer en de arbeid, in Communio (1998) Zie voor overzicht van de encyclieken: J. Verstraeten, De sociale ethiek van de Katholieke Kerk in de encyclieken van Leo XIII tot en met Johannes Paulus II, Brussel (2000); B.Honings o.c.d., De sociale leer van de Kerk, een diachronisch overzicht van het christelijk sociale ethos, in: Communio (2005) Samenvattingen van de encyclieken in: B. Brady, Essential Catholic Social Thought (2008) 5 Johannes Paulus II, Centesimus Annus (1991) nr. 3, geciteerd in: Catechismus van de Katholieke Kerk (herziene Nederlandse uitgave 2008) nr Cfr. Pauselijke Raad voor rechtvaardigheid en vrede, Compendium van de sociale leer van de Kerk, Libreria Editrice Vaticana, Vaticaanstad (2004); Nederlandse vertaling 2008, nr Benedictus XVI, Caritas in Veritate, Nederlandse vertaling in: kerkelijke documentatie, Utrecht SRKK (2009)

3 De sociale leer van de Kerk heeft sinds de negentiende eeuw een hoge vlucht genomen maar dat betekent niet dat de Kerk louter in de recente geschiedenis zich is gaan bezighouden met sociale vraagstukken zoals armoede en onrecht. Het is belangrijk om dat te benadrukken. Wel is duidelijk dat de sociale leer van de Kerk aanvankelijk niet werd opgevat als een organisch geheel, maar het is door de tijd heen geleidelijk gevormd 8. De eeuwen door heeft de Kerk zich daadwerkelijk voor de samenleving ingezet en zich sterk gemaakt waar het gaat om de zogeheten werken van barmhartigheid, om naastenliefde en gerechtigheid. De bron en basis waren steeds de Bijbel en de geloofstraditie van de Kerk. 4. De Bijbel als bron en basis van de sociale leer In het kader van de sociale leer van de Kerk wil ik kort een aantal fundamentele bijbelpassages de revue laten passeren. a. In de Bijbel wordt in beeldende taal gesproken over de schepping. In het boek Genesis ( wording betekent dat) staat geschreven dat God er voor gekozen heeft om de mens te maken naar zijn beeld: als beeld van God schiep Hij hem, man en vrouw schiep Hij hen (Gen. 1, 27). De mens als beeld van God 9. Dat de mens beeld is van God behoort tot het wezen van de mens. Dat beeld van God wordt echter vertroebeld en komt niet tot zijn recht wanneer er sprake is van zonde in het leven van de mens. Gelukkig voor de mens is er in Christus vernieuwing en groei mogelijk. De apostel Paulus zegt in de Kolossenzenbrief: legt de oude mens met zijn gedragingen af, bekleedt u met de nieuwe mens, die op weg is naar het ware inzicht, zich vernieuwend naar het beeld van zijn Schepper (Kol. 3, 10). b. Centraal in het Oude Testament, in het verbond van God met de mens, staan de voorschriften die we de tien geboden noemen 10. Het zijn woorden door God aan de mens gegeven om er naar te leven, om het leven met God en de medemens richting te geven. Van de tien geboden gaan de eerste drie over de betrekkingen van de mens met God: (1) God de enige Heer belijden en liefhebben, (2) de Naam van God niet misbruiken, (3) de dag van de Heer in ere houden. De andere zeven geboden gaan over de omgang van de mensen met elkaar: niet doden, geen echtbreuk, niet stelen, niet liegen, etc. De tien geboden hebben tot op de dag van vandaag hun geldingskracht. Jezus zegt immers in het evangelie van Matteus: Denkt niet dat ik gekomen ben om Wet en Profeten op te heffen, maar om de vervulling te brengen (Mt. 5, 17). De Catechismus van de katholieke Kerk leert ons dat: de tien geboden deel uit maken van de goddelijke openbaring. Maar ze laten ons ook inzien waarin de ware humaniteit van de mens bestaat. Zij stellen de essentiële plichten in het licht en indirect ook de fundamentele rechten die onlosmakelijk met de natuur van de menselijke persoon verbonden zijn 11. In het licht van de geboden, spreekt een aanklacht van de profeet Amos (760 v Chr.) boekdelen. Amos zei: Hoort dit, gij die strikken spant voor de armen om de misdeelden in het land te verdelgen, gij die redeneert: wanneer is de nieuwe maan voorbij? Dan kunnen wij 8 Compendium nr In de Septuagint staat er in het Grieks: 10 Exodus 20, 2-17; Deuteronomium 5, Catechismus, nr. 2070

4 ons koren verkopen! En wanneer de sabbat? Dan kunnen wij ons graan uitstallen. Dan verkleinen wij de maat, dan verhogen wij de prijs en bedriegen wij met een vervalste weegschaal. Dan kopen wij de kleine man voor geld, de armen voor een paar schoenen, en verhandelen wij zelfs het uitschot van ons koren. De Heer heeft gezworen [.] Geen van hun daden zal Ik ooit vergeten! (8, 4-7). c. Ik wil ook een tekst aan u voorlezen uit het bijbelboek Ecclesiasticus (Wijsheid van Jezus Sirach): De Heer heeft de mens uit de aarde geschapen [..] Hij schonk hun een aantal dagen en een bestemde tijd en gaf hun de macht over de dingen op aarde. Hij heeft hen bekleed met een kracht als de zijne en hem gemaakt naar zijn beeld. In al wat leeft heeft Hij de vrees voor de mens gelegd en hem tot heer gemaakt over dieren en vogels. Hij heeft hun tong gevormd en hun ogen en hun oren en hun een hart gegeven om te denken. Hij heeft hen vervuld met onderscheidings-vermogen: Hij toonde hun het goed en het kwaad. Hij heeft zijn oog in hun hart geplant [..] (Jezus Sirach 17, 1-10). In het kader van de sociale leer van de Kerk gaat het over de mens als beeld van God, over het rentmeesterschap dat aan de mens is toevertrouwd, over het geweten dat iedere mens gegeven is 12. d. In het Nieuwe Testament, in het evangelie van Matteus (Mt. 5, 3-12), wordt ons geweten op indringende manier aangesproken door de Heer zelf in de zaligsprekingen. De zaligsprekingen staan in het hart van de prediking van Jezus 13. We worden ondermeer aangespoord om arm van geest, zachtmoedig, barmhartig en zuiver van hart te zijn, om te hongeren en te dorsten naar gerechtigheid, om vredebrengers te zijn. e. In hetzelfde evangelie van Matteus, in hoofdstuk 25, zegt de Heer: al wat gij gedaan hebt voor de geringsten van mijn broeders hebt ge voor Mij gedaan (Mt. 25, 40). Dit is de aanzet tot de zogenaamde werken van barmhartigheid: hongerigen voeden, dorstigen te drinken geven, vreemdelingen opnemen, naakten kleden, gevangenen bezoeken, etc. De grondslag van deze opdracht is: dat een mens met honger of dorst, een vreemdeling, een naakte of gevangene, een mens is geschapen naar Gods beeld. Een mens: uniek en met waardigheid. Deze mens tegemoet treden en respectvol nabij zijn doet het meest recht aan deze persoon als beeld van God. Anderzijds, in hetzelfde hoofdstuk 25 van Matteus wordt iedere mens opgeroepen om zijn ontvangen talenten in te zetten. De mens, naar Gods beeld geschapen, heeft zijn talenten ontvangen van God, hetgeen betekent dat een mens als beeld van God- het best tot ontplooiing wanneer hij of zij de talenten in dienst stelt van de Heer en de medemens, tot opbouw en ondersteuning. f. Een laatste bijbelcitaat lees ik u voor uit de Jakobusbrief: Broeders, wat baat het een mens te beweren dat hij geloof heeft, als hij geen daden kan laten zien? Kan zo n geloof hem soms redden? Stel dat een broeder of zuster geen kleren heeft en niets om te eten, en iemand van u zou zeggen: Geluk ermee! Houd u warm en eet maar goed, en hij zou niets doen om in hun stoffelijke nood te voorzien wat heeft dat voor zin? Zo is het ook met geloof, op zichzelf genomen, zonder zich in daden te uiten, dood (2, 14-17). 12 J. Hulshof s.m., De waardigheid van de mens, in: Uit op geluk, Baarn (1995) Catechismus van de Katholieke Kerk, nrs

5 Kortom, de dienst aan de naaste [..] is een onmisbare uiting van ons geloof en heeft alles te maken met geloofwaardigheid Naastenliefde en barmhartigheid door de Kerk en de sociale leer in de loop der eeuwen De zojuist genoemde bijbelcitaten illustreren hoe concreet de aansporingen en bouwstenen zijn die de Bijbel (zowel het Oude Testament als het Nieuwe Testament) geeft voor de ontwikkeling van de sociale leer van de Kerk. Nogmaals wil ik beklemtonen dat de Kerk -in trouw aan de heilige Schrift- niet pas sinds het einde van de negentiende eeuw bezig is met de sociale leer. De Kerk heeft een ware traditie op dit terrein. Die geleefde traditie wil ik eveneens illustreren, aan de hand van een drietal heiligen: St. Martinus van Tours, St. Antonius van Padua en de heilige Elisabeth van Thüringen. a. De heilige Martinus -St. Maarten- ( ) was een Romeinse soldaat die zich tot Christus bekeerde. Beroemd verhaal is dat Martinus te paard zat en bij de stad Amiens een arme bedelaar ontmoette 15. Deze bedelaar smeekte om medelijden want hij was naakt en dat terwijl het midden in de winter was. Martinus gaf hem de helft van zijn soldatenmantel. Deze gebeurtenis doet uiteraard denken aan het schriftwoord uit het Matteus-evangelie: ik was naakt en gij hebt mij gekleed (Mt. 25, 36). Een latijns woord voor mantel is pallium, hetgeen samenhangt met de moderne term palliatieve zorg, ofwel mantelzorg 16. b. De heilige Antonius van Padua ( ), volgeling van Sint Franciscus, was een groot predikant 17. Antonius kon in zijn preken uithalen naar de uitbuiters van de armen. Hij keerde zich vooral tegen woekeraars. In de nieuwe economie van de opkomende steden was geld nodig om te investeren. Degene die geld leende kon investeren en vervolgens met het eigen bedrijfje geld verdienen. Handige zakenlieden richtten leenbanken op. Maar de mensen moesten geld lenen tegen woekerrente en zij kwamen daardoor nog meer in de schulden. Er ontstond een stedelijk proletariaat. Sint Antonius kwam op voor deze nieuwe armen, deze slachtoffers van woeker. Een citaat van Antonius uit een preek: Het vervloekte volk van de woekeraars wordt op aarde groot en sterk. Zij hebben de tanden van een jonge leeuw (Joel 1,6) want zij verslinden het bezit van de armen, wezen en weduwen 18. N.a.v. de liefde van Antonius voor de armen, bestaat sinds de negentiende eeuw de gewoonte bij gelovigen om geld te geven ter ere van de heilige Antonius, ten bate van de armen en kleinen, het zogeheten Liefdewerk van de broden (antoniusbroodjes). In 1896 stimuleerde paus Leo XIII deze steun voor de armen. c. De adellijke Elisabeth van Thüringen 19 leefde in Hongarije van 1207 tot Tijdens de hongersnood van 1226 kwam zij arme mensen te hulp. Haar man was ertegen dat Elisabeth dit werk van barmhartigheid verrichtte maar zij ging door met het bakken en uitdelen van broden. Op een dag kwam ze op straat haar echtgenoot tegen, die zag dat ze haar schort gevuld had. Hij liet haar het schort openen, maar in plaats van broden lagen er plotseling rozen in. Na de 14 Bisdom van Breda, Daden van geloof (uit reeks geloofsboekje 2008) 15 Sulpicius Severus, Het leven van Sint-Maarten (vertaald door P. Lateur) (1997) W. Eijk, L. Hendriks, J. Raymakers (red.), Handboek Katholieke Medische Ethiek (2010) J. Lang, Antonius van Padua, in: Lexikon für Theologie und Kirche, Teil 1 (1993) L. Hardwick, Antonius van Padua (1993) Lexikon für Theologie und Kirche Teil 3 (1995/2006)

6 dood van haar man werd Elisabeth in 1229 lid van de Derde Orde van St. Franciscus. Zij wijdde haar verdere leven aan de verzorging van zieken. Zij liet een ziekenhuis bouwen in Marburg. Wederom kunnen we denken aan het Matteus-evangelie, waar de Heer zegt: Ik had honger en gij hebt Mij te eten gegeven (Mt. 25, 35) en: Ik was ziek en gij hebt mij bezocht (Mt. 25, 36). In de loop der eeuwen werden veel ziekenhuizen naar de heilige Elisabeth genoemd. Ook ontstonden later de zogeheten Elisabeth-verenigingen met als oogmerk bijzondere steun aan de armen te verlenen. In het bisdom van Breda bestaat sinds de negentiende eeuw de Congregatie van de zusters Franciscanessen van de Hl. Elisabeth met als doel: het verzorgen van zieken en thuiszorg (wijkverpleging). Zoals gezegd aan het begin van mijn inleiding, aan het eind van de negentiende eeuw werd duidelijk dat in de grote steden die snel groeiden door de ontwikkelingen van de industriële revolutie, de Kerk weliswaar trachtte de armen nabij te zijn maar de traditionele caritas en liefdadigheid voldeden niet meer in voldoende mate. In deze situatie kwam paus Leo XIII met de encycliek Rerum Novarum. Paus Leo gaf aan dat de bedrijven en de burgerlijke overheid niet de oorzaak mochten zijn van sociale desintegratie en armoede, maar juist de beschermers van de armen moesten zijn, hetgeen tevens de traditionele opdracht van christelijke liefde zou moeten insluiten. Een van de functies van de staat was ervoor te zorgen dat de arbeiders, die de grootste bijdrage leverden aan de welvaart van welke natie dan ook, van de voordelen zouden meeprofiteren en fatsoenlijke kleding, huisvesting en gezondheidszorg zouden ontvangen De Katholieke sociale leer als organisch geheel, ontwikkeld en vervat in een reeks geschriften van het kerkelijk leergezag Sinds Rerum Novarum werd de sociale leer van de Kerk steeds meer opgevat als een organisch geheel, om als Kerk in staat te zijn vanuit het geloof en vanuit de daarmee verbonden mensvisie antwoord te geven op de vragen en noden die de sociale omstandigheden van de tijd opriepen. Ook in de twintigste eeuw waren er omstandigheden die specifieke noden veroorzaakten en indringende vragen opriepen: de wereldoorlogen van en ; de zware economische crisis in de jaren dertig (in de Verenigde Staten the great depression genoemd). Zo kwam paus Pius XI in de periode van de crisisjaren met de encycliek Quadragesimo Anno. In deze encycliek kwam heel prominent de uitdrukking sociale rechtvaardigheid naar voren, een rechtvaardigheid die aan de mensheid als geheel (familie van de ene God) ten goede moet komen. Uitstijgend boven de dimensie van het eigenbelang, was de focus het gemeenschappelijk goed (bonum commune, common good), het algemeen welzijn 21. Het Tweede Vaticaans Concilie ( ) benadrukte in het document Gaudium et Spes, dat de groei van de menselijke persoon en de uitbouw van de maatschappij van elkaar afhankelijk zijn. Het sociale leven is voor de mens niet iets bijkomstigs: de mens heeft een sociaal karakter en is een relationeel wezen. Juist in de omgang met anderen, in wederzijds dienstbetoon en in dialoog komen de van God gekregen talenten van een mens tot 20 M. Burgleigh, Aardse machten, Religie en politiek in Europa van de Franse Revolutie tot de Eerste Wereldoorlog (2006) B. Häring, Free and Faithful in Christ, vol. 3 (1981)

7 ontplooiing. Zo is een mens in staat te beantwoorden aan zijn roeping 22. Gaudium et Spes zag dat de afhankelijkheid tussen de persoon en de samenleving steeds groter werd. Deze onderlinge afhankelijkheid strekt zich uit over de hele wereld. Bijgevolg sluit het algemeen welzijn (bonum commune) steeds meer alle rechten en plichten in die betrekking hebben op de mensheid als geheel. In lijn met Gaudium et Spes publiceerde paus Paulus VI in 1967 de encycliek Populorum Progressio. 23 Paulus VI maakte in het kader van de sociale leer duidelijk dat je het gemeenschappelijk goed, het algemeen welzijn, wereldwijd moet zien. Paus Paulus gaf het bonum commune een wereldwijde invulling, niet louter een invulling op nationaal niveau. Sprekend over de voortgang der volkeren (populorum progressio) constateerde Paus Paulus VI wel dat die voortgang feitelijk in onze wereld gepaard gaat met voortdurend ook ontmenselijking. Paus Paulus hield een pleidooi voor een beschaving van liefde die noodzakelijk is voor de waarachtige vooruitgang van de wereldwijde mensheid. Waarachtige humanisering op basis van het Christelijk geloof. Er is geen sprake van vooruitgang van de volkeren zonder ontwikkeling die recht doet aan de waardigheid van de mens, en aan de ontwikkeling van heel de mens. Paulus VI citeert in zijn encycliek de dominicaan Lebret, die zegt: wij zijn het er niet mee eens, dat men het economische scheidt van het menselijke en dat men de ontwikkeling losmaakt van de beschaving, waartoe ze behoort. Wat voor ons telt is de mens, iedere mens, iedere groep van mensen, tot de gehele mensengemeenschap toe 24. Ruim veertig jaar na Populorum Progressio, bouwt Paus Benedictus XVI in 2009 in zijn encycliek Caritas in Veritate voort op de encycliek Populorum Progressio van Paulus VI Spreken over de Katholieke sociale leer naar aanleiding van Caritas in Veritate Caritas in Veritate betekent: liefde in waarheid. In de inleiding van de encycliek verwijst de paus naar de liefde die Jezus Christus bezielde, de liefde waarvan Christus getuigde met Zijn aardse leven en met Zijn dood en verrijzenis. God heeft deze liefde ook in het hart en de geest van de mens gelegd. Het is de roeping van de mens om krachtens deze liefde zijn medemens lief te hebben 26. Paus Benedictus zegt dat die liefde de rode draad is die door de sociale leer van de Kerk loopt. Wanneer in de sociale leer gesproken wordt over verantwoordelijkheid en verplichting, dan komt dat voort uit die liefde en hangt nauw samen met de voornaamste geboden die de Heer ons heeft voorgehouden, n.l. Gij zult de Heer uw God liefhebben met geheel uw hart, geheel uw ziel en geheel uw verstand. Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf (Mt. 22, 36-40). De liefde geeft aan de persoonlijke relatie tot God en tot de naaste de juiste inhoud; ze vormt het principe niet alleen van micro-betrekkingen (in vriendschap, familie en kleine groepen) maar ook van macro-betrekkingen (in sociale, economische en politieke verbanden) Vaticanum II, Pastorale Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd Gaudium et Spes (1965) nr Paulus VI, Populorum Progressio (1967). Nederlandse vertaling in: Ecclesia Docens (Gooi en Sticht 1967) 24 Populorum Progressio, nr Caritas in Veritate, nr. 8. In de inleiding schrijft paus Benedictus expliciet dat hij de gedachtenis van de grote paus Paulus wil herdenken en eren, door zijn leer over de integrale ontwikkeling van de mens op te pakken en zich op de door paus Paulus uitgezette weg te begeven, om die in de huidige tijd te actualiseren. 26 Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr. 2.

8 De paus schrijft daarom: voor de Kerk is de liefde alles. Want Alles komt voort uit Gods liefde, alles wordt erdoor gevormd en alles is erop gericht 28. Tegelijkertijd erkent de paus dat op sociaal, juridisch, cultureel, politiek en economisch vlak de liefde al gauw als irrelevant wordt beschouwd voor de interpretatie en de oriëntering van de morele verantwoordelijkheid. Daarom pleit de paus voor liefde in waarheid (caritas in veritate) 29. Het gaat niet om een liefde die afglijdt naar sentimentaliteit of gereduceerd wordt tot emotie (in onze emo-cultuur niet ondenkbaar!), maar om het juist verstaan van de liefde als authentieke uitdrukking van ons mens-zijn en van fundamentele betekenis in al onze menselijke betrekkingen. Wanneer je als mens in waarheid beseft dat de liefde werkelijk het geheel van onze betrekkingen betreft, dan kom je tot het inzicht dat de liefde nooit verbannen kan worden tot een beperkt en privé domein van relaties 30. Voor een wereldomvattende menselijke ontwikkeling is die liefde noodzakelijk. Mensen zijn de dragers van deze van God ontvangen liefde. Mensen worden geroepen die liefde te verbreiden en netten van naastenliefde te knopen. Deze liefde-in-waarheid vormt het geweten van de mens en geeft inhoud aan sociale verantwoordelijkheid. Deze liefde voorkomt dat sociaal handelen een spel wordt van privé-belangen en dat de logica van de macht regeert. Heel concreet met betrekking tot de economie zegt de paus dat de liefde tot het wezen van de economie behoort. Een waarlijk menselijke economie moet het principe van onbaatzuchtigheid ruimte geven 31. De liefde is een dynamiserende kracht in het economisch leven. De sociale leer van de Kerk is van mening dat echte menselijke relaties in vriendschap en gemeenschap, in solidariteit en wederkerigheid, ook binnen de economische bedrijvigheid geleefd kunnen worden en niet alleen daarbuiten of daarna. Het terrein van de economie is noch moreel neutraal, noch in essentie onmenselijk en antisociaal. De economie behoort tot de menselijke activiteit en moet, juist omdat het menselijk is, vanuit een moreel gezichtspunt gestructureerd worden 32. De sociale leer van de Kerk biedt dus geen blauwdruk voor een ideale samenleving maar wel een consistent gedachtegoed. Daarin staat de liefde centraal. Dit betekent niet dat je de encycliek Caritas in Veritate kunt samenvatten met het adagium all you need is love afkomstig van John Lennon en de Beatles in Het gaat om liefde in waarheid. De inhoud van liefde moet niet bepaald worden door emoties en goede gevoelens want dan heb je nog geen koers. Maar wanneer de waarheid omtrent God en de mens de liefde richting geeft, dan kun je als mens liefhebben omwille van het goed van de ander. Met het verkondigen van deze liefde in waarheid geeft Paus Benedictus geen directe technische oplossingen aan de politiek en de samenleving, maar vervult wel vanuit de Kerk de zending van waarheid ten gunste van een samenleving die recht doet aan de mens en aan zijn waardigheid en roeping 33. De encycliek onderstreept dat het delen van goederen en 28 Paus Benedictus verwijst naar zijn eerste encycliek Deus caritas est (2005). Nederlandse vertaling in: kerkelijke documentatie (2006) Dit is niet hetzelfde als waarheid in liefde (Ef. 4, 15) 30 Caritas in Veritate, nr. 4. In dit kader benadrukt paus Benedictus dat instemming met de waarden van het Christendom vanuit de liefde niet alleen een nuttig maar ook een onontbeerlijk element is voor de opbouw van een goede samenleving en een echte integrale ontwikkeling van de mens. 31 Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr. 9

9 hulpbronnen (nodig voor echte ontwikkeling!) niet enkel wordt gegarandeerd door technische vooruitgang en pure berekening, maar door het potentieel van de liefde, die het kwade overwint door het goede 34. Caritas in Veritate: waarachtige ontwikkeling van de menselijke persoon De achtergrond van de encycliek Caritas in Veritate werd in 2009 gevormd door de financiële crisis en de globalisering. Al eerder had paus Benedictus een encycliek over de globalisering willen schrijven maar hij liet weten dat de encycliek geen geloofwaardigheid zou bezitten als deze geen rekening zou houden met de economische realiteit. Reeds paus Paulus VI besefte in Populorum Progressio dat de sociale kwestie wereldomvattend was. Benedictus gaat in zijn encycliek verder door te zeggen dat de globalisering van de samenleving ons tot buren maakt ook van mensen ver weg, maar nog niet tot broeders. Paus Benedictus XVI geeft in het tweede hoofdstuk van de encycliek (met als titel De ontwikkeling van de mens in onze tijd) verschillende veranderingen aan ten opzichte van 1967: (a) het verdwijnen van de scherpe tweedeling tussen communisme en kapitalisme in de wereld; (b) het vervagen van het onderscheid tussen rijke en arme landen. In rijke landen is er armoede terwijl in arme landen er superrijken bestaan; (c) de spreiding van machtcentra in de wereld: de paus spreekt over policentrisme; (d) de voortgang van de globalisering leidt tot een veranderde rol van de overheid en heeft de politieke macht van staten veranderd 35. Paus Benedictus veroordeelt de globalisering niet maar plaatst wel kritische kanttekeningen wanneer globalisering nadelige gevolgen heeft voor de menselijke waardigheid. Globalisering is a priori niet goed of slecht maar afhankelijk van wat mensen ervan maken 36. De paus noemt de negatieve aspecten die de waardigheid van de mens en de ontwikkeling van geheel de mens tekort doen 37. Deze problemen vereisen nieuwe oplossingen, geleid door de liefde. De menselijke waardigheid staat hierbij centraal. De encycliek spreekt vanuit een personalistische visie Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr (a) Verzwakking van de sociale zekerheid. Staten proberen onder gunstige voorwaarden buitenlands kapitaal aan te trekken. Een van die voorwaarden is de deregulering van de arbeidsmarkt (nr. 25). De paus wijst erop dat de systemen van sociale zekerheid de mogelijkheid kunnen verliezen hun taak te vervullen, niet alleen in de arme landen maar ook in de ontwikkelde landen. Door de reduktie van de begrotingsuitgaven worden burgers machteloos gemaakt ten opzichte van oude en nieuwe risico s. Deze risico s worden door het ontbreken van vakbonden nog vergroot. (b) Het ontstaan van psychische onzekerheid door de deregulering van arbeidsvoorwaarden en de toegenomen arbeidsmobiliteit (die ook positieve gevolgen heeft). (c) Het ontstaan van werkeloosheid. Langdurige werkeloosheid tast de vrijheid en creativiteit van de persoon aan. (d) Culturele homogenisering (nr. 26). De paus verzet zich tegen het cultureel eclecticisme. Dat bevordert het relativisme en de culturele vervlakking bevordert. Hierdoor wordt de mens gereduceerd tot een cultureel verschijnsel. (e) Armoede in veel arme landen. Honger eist nog talloze slachtoffers. Honger wordt niet veroorzaakt door een materieel tekort maar door een tekort aan sociale hulpmiddelen. Er moet een bewustzijn ontstaan dat voedsel en de toegang tot water als algemene rechten van alle mensen beschouwt zonder onderscheid en discriminatie. 38 (a) Eerbied voor het leven. De aandacht van dit thema mag op generlei wijze gescheiden worden van de vragen aangaande de ontwikkeling van de volkeren (art. 28). Openheid voor het leven vormt de kern van de ware ontwikkeling. De paus bekritiseert NGO s die abortus bevorderen en zich inzetten voor sterilisatie. (b) Van belang voor de menselijke waardigheid is het recht op godsdienstvrijheid. God staat garant voor de ware ontwikkeling van de mens. God is de grond van zijn transcendente waardigheid en voedt het basisverlangen van de mens om meer te zijn (art. 29) (c) Interactie van de verschillende niveaus van menselijke kennis met het oog

10 De paus werkt vanuit dit mensbeeld, waarin hij in het derde hoofdstuk spreekt over broederlijkheid, economische ontwikkeling en de burgermaatschappij. Benedictus zegt dat liefde in waarheid een gave is en hij verdedigt in hoofdstuk drie en vier de voorrang van de moraal boven de structuur. Met name de overtuiging dat de economie autonoom zou zijn en geen morele beïnvloeding mag toelaten heeft de mens ertoe gebracht het werktuig van de economie op ontwrichtende wijze te misbruiken. Uiteindelijk hebben deze overtuigingen geleid tot economische, sociale en politieke systemen die de vrijheid van de persoon en de sociale instellingen verdrukt hebben en hierdoor niet in staat zijn om de rechtvaardigheid die zij bevorderen, te verzekeren 39. De Kerk wijst de markteconomie niet af. Maar een markteconomie die gebaseerd is op de ruil-rechtvaardigheid is niet voldoende. Om de noodzakelijke sociale samenhang te garanderen, zijn solidariteit en wederzijds vertrouwen van kapitaal belang 40. De markt moet het algemeen welzijn dienen. Hetzelfde geldt voor het proces van globalisering. Globalisering zal zijn wat de mensen ervan maken 41. In het kader van de sociale leer wordt daarom vanuit de Kerk een appel gedaan op de mens, op het morele geweten van de mens en op zijn persoonlijke en sociale verantwoordelijkheid 42. Een beroep doen dus op de waardigheid van de mens.! burgers. Als dat!!!! "! #!!! De paus roept staten op om politieke maatregelen te treffen die de centrale positie en de integriteit van het op het huwelijk van een man en vrouw gebaseerd gezin versterken. Het onderwerp van de ontwikkeling is gebaseerd op de waardigheid van de mens als beeld van God. Omdat de economie niet autonoom is maar een deelgebied van de menselijke activiteit, is een ethiek nodig die de ontwikkeling van heel de mens voor ogen houdt (incl. zijn transcendente bestemming) en de waardigheid van de menselijke persoon. De gehele economie is een ethische aangelegenheid 45. Waarachtige ontwikkeling is ook verbonden met de zorg van de mens voor het milieu. De mens mag de natuur op verantwoorde wijze gebruiken om -met eerbied voor het innerlijk evenwicht van de schepping zelf- zijn rechtmatige materiële en geestelijke behoeften te op een ware ontwikkeling van de volken (art. 30). De paus verzet zich tegen een overdreven wetenschappelijke specialisatie en het zich afsluiten van de menswetenschappen voor de metafysica. De moeilijkheden in de dialoog tussen de wetenschappen onderling schaden niet alleen de ontwikkeling van de kennis maar ook die van de volken. 39 Caritas in Veritate, art Caritas in Veritate, art Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, art Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr. 45

11 vervullen. De natuur wordt ons door God geschonken als levensruimte. De paus verzet zich vanuit zijn mensbeeld (de mens als persoon) wel tegen bepaalde ecologische visies die de mens reduceren tot een onderdeel van de natuur. Benedictus XVI heeft in dit kader ook zorg voor de energiecrisis en hij houdt een pleidooi voor wereldwijde herverdeling van energiereserves, vermindering van verbruik en onderzoek naar alternatieve bronnen 46. Een nieuwe levensstijl is noodzakelijk 47. En solidariteit over generaties heen 48. Om deze solidariteit te realiseren is het nodig dat we beseffen als mensheid tot één familie te behoren. Dit is het onderwerp van hoofdstuk vijf over de samenwerking van de familie van de mensheid. Mensen en volken ontwikkelen zich in relatie met de ander. Juist hierin is de mens beeld van God. Hier komt de paus met een theologisch motief: God die als Drie-eenheid een gemeenschap is 49. God wil ons in deze gemeenschap laten delen. Godsdiensten kunnen pas een humaniserende rol in de ontwikkeling vervullen als God een plaats heeft in het openbare leven. Uitsluiting van godsdienst uit het publieke domein maakt het mensen onmogelijk elkaar te ontmoeten. Dat geldt ook voor religieus fundamentalisme. Daarom is een dialoog tussen geloof en rede nodig 50. In het kader van de ontwikkeling van de mens, spreekt paus Benedictus ook over het subsidiariteitsbeginsel. Subsidiariteit eerbiedigt de waardigheid van de persoon omdat bij subsidiariteit een mens wordt gezien als een persoon die niet alleen ontvangt maar die ook in staat is anderen iets te geven. Er is sprake van wederkerigheid. Subsidiariteit is een doeltreffend middel tegen een bevoogdend sociaal systeem, zegt de paus. Zo kun je globalisering middels organisaties op het tussenniveau op een gelaagde wijze organiseren. Subsidiariteit moet verbonden zijn met solidariteit: de overheid moet initiatieven nemen waar individuele mensen of verbanden dat niet kunnen. Bijvoorbeeld het scheppen van sociale condities zoals werk, huisvesting, gezondheidszorg, onderwijs, etc. terwijl opvoeding allereerst ligt op het vlak van het gezinsverband. Anderzijds kan het gebeuren dat bijvoorbeeld op het gebied van oorlog en vrede of kwesties inzake de armoede in de wereld internationale initiatieven nodig zijn. In dit licht pleit paus Benedictus er bijvoorbeeld voor dat rijke landen een groter deel van hun bruto nationaal inkomen beschikbaar zouden stellen aan arme landen voor ontwikkelingshulp, en dan niet alleen in economische zin 51. De menselijke ontwikkeling is ook nauw verbonden met de techniek. Hierover gaat het zesde hoofdstuk over de ontwikkeling van de volken en de techniek. Ook in de techniek heeft de ethiek prioriteit. Techniek komt immers voort uit menselijke creativiteit. De mens moet in vrijheid op verantwoordelijke wijze omgaan met techniek. Zonder rechtschapen mensen is ontwikkeling niet mogelijk, zegt de encycliek 52. Techniek is een middel en geen doel op zich. Dit is heel duidelijk te zien in de bio-ethiek. Hier wordt de vraag gesteld: heeft de mens zichzelf voortgebracht of is hij afhankelijk van God? Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nrs Caritas in Veritate, nr Caritas in Veritate, nr. 74

12 Conclusie In deze inleiding heb ik met u mogen spreken over de sociale leer van de Katholieke Kerk, naar aanleiding van de encycliek Caritas in Veritate van paus Benedictus uit Caritas in Veritate is de meest omvangrijke encycliek over de sociale leer van de Kerk. De encycliek staat in een reeks van encyclieken en documenten van het kerkelijk leergezag die hebben bijgedragen aan de ontwikkeling en verfijning van de Katholieke sociale leer sinds het einde van de negentiende eeuw, na het verschijnen van Rerum Novarum van paus Leo XIII Caritas in Veritate beschouwt de liefde als de rode draad in de sociale leer van de Kerk, maar dan wel de liefde in het licht van de waarheid over God en zijn bedoeling met de mens. Vanaf haar begin heeft de Kerk de roeping van de mens verstaan als: in vrijheid antwoorden op de roepstem van de Heer en leven als beeld van God. Goed verstaan, is de waardigheid van de mens zowel een gave als een opgave. In concrete daden heeft de Kerk door de eeuwen heen geantwoord en gestalte gegeven aan naastenliefde door de werken van barmhartigheid en charitatieve instellingen. Was er eerst sprake van afzonderlijke werken van liefdadigheid en caritas, in de negentiende eeuw werd een begin gemaakt met een sociale leer als zodanig. De bijbels gefundeerde waardigheid van iedere mens als beeld van God is in de sociale leer richtinggevend zoniet bepalend voor de samenleving en de opzet van de economie, etc. De Katholieke sociale leer, waarin de waardigheid van de menselijke persoon centraal staat, beoogt evenwel geen blauwdruk te geven voor een ideale samenleving of economie. De Katholieke sociale leer benadrukt dat de samenleving een gemeenschap is van mensen, en dat economie ook alles te maken heeft met gedrag: economie als gedragswetenschap 54. Het oogmerk van de Katholieke sociale leer is dus niet om technische antwoorden en oplossingen te bieden op de vragen van de tijd inzake bijv. de economie. Paus Benedictus XVI benadrukt in Caritas in veritate dat het er in de Katholieke sociale leer om gaat in dienst te staan van de waarheid, de vervulling van een zending voor een samenleving die recht doet aan de mens en aan de waardigheid en roeping van de mens 55. Concreet, waar het gaat om politiek, onderwijs, economie houdt de Katholieke sociale leer zich bezig met het kader, met de randvoorwaarden waarbinnen maatschappelijke, economische en financiële processen als menselijke processen moeten plaatsvinden, wil de waardigheid van de mens gewaarborgd zijn als beeld van God, met het oog op zijn bestemming. De Katholieke sociale leer wordt wel eens het grootste geheim van de Kerk genoemd. Dat ligt aan onszelf en betekent dat we nog steeds niet voldoende de rijkdom van ons geloof voor het voetlicht brengen in de ontmoeting met de medemens en de samenleving. Ik hoop en bid dat we als katholieken ons in de nabije toekomst met meer bezieling zullen toeleggen op de zending van Kerk in onze wereld. 54 Katholiek Nieuwsblad ( ) Interview met prof. S. Eijffinger, Topeconoom: Encycliek in een verademing. 55 Caritas in Veritate, n. 9

13 Het Compendium van de sociale leer van de Kerk spreekt van de evangelisatie van de sociale sector: de bouw van een stad voor de mens die meer humaan is omdat hij meer de vorm aanneemt van het koninkrijk van God 56. Ik bid om de groei van een beschaving van liefde. Dat de heilige Geest ervoor zorgt dat ook in onze tijd in ons binnenste dezelfde gevoelens van rechtvaardigheid en barmhartigheid gaan leven die in het hart van Christus aanwezig zijn 57. $%& '' Bovendonk, 16 maart Compendium van de sociale leer, n Compendium van de sociale leer, n. 25

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

God en de naaste. De sociale leer van de Kerk

God en de naaste. De sociale leer van de Kerk God en de naaste De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de sociale leer Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden,

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

het vuur van de liefde pinksteren 2008

het vuur van de liefde pinksteren 2008 het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende Pinksteren is het feest van de heilige Geest, het is de afronding van de Paastijd. We

Nadere informatie

Onderwijs voor de hele mens

Onderwijs voor de hele mens Onderwijs voor de hele mens De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over onderwijs Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet

Nadere informatie

Mensen brengen hun geloof in praktijk door actie. Er wordt

Mensen brengen hun geloof in praktijk door actie. Er wordt Daden van geloof Heb je naaste lief HDe inzet voor een betere wereld komt voort uit de inspiratie van Jezus van Nazareth. Mensen die lopen in het voetspoor van Jezus hebben van Hem een duidelijke richtingaanwijzer

Nadere informatie

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het Geloven Geloven is vertrouwen GGeloven is ten diepste je vertrouwen hechten aan iets of iemand, de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het geloven in God zegt de Bijbel: Het geloof is de vaste

Nadere informatie

LEZING. 1. Inleiding: Daden van Liefde geworteld in het geloof

LEZING. 1. Inleiding: Daden van Liefde geworteld in het geloof LEZING van mgr. Van den Hende bij de bijeenkomst van Sjofar voor studenten, Rotterdam, 10 januari 2014: Diaconale heiligen, levens getekend door daden van liefde 1. Inleiding: Daden van Liefde geworteld

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Het sacrament van. Het huwelijk. Sacramenten

Het sacrament van. Het huwelijk. Sacramenten Het sacrament van Het huwelijk Sacramenten Sacramenten IIn de Bijbel Deze geloofsboekjes gaan over de In het evangelie willen Farizeeën Jezus op de proef stellen zeven sacramenten. Sacramenten met een

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus

SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI 2017 Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus Aan het eind van zijn leven schreef Maarten Luther: 1 "Alles wat ik gedaan heb, is het Woord van

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Het sacrament van. Het huwelijk. Sacramenten

Het sacrament van. Het huwelijk. Sacramenten Het sacrament van Het huwelijk Sacramenten Sacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van de Kerk

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

Altaar en lezenaar. Ontmoeting met de Heer

Altaar en lezenaar. Ontmoeting met de Heer Altaar en lezenaar Ontmoeting met de Heer Eucharistie en Woord EHet altaar is het hart van een kerkgebouw. Het woord altaar komt van het Latijnse woord altare. Dat betekent hoogte. Op deze goed zichtbare

Nadere informatie

Het sacrament van. Het vormsel. Sacramenten

Het sacrament van. Het vormsel. Sacramenten Het sacrament van Het vormsel Sacramenten DSacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van de Kerk

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

Kennismakingsvragen:

Kennismakingsvragen: Kennismakingsvragen: 1. Als je op een onbewoond eiland belandde, welke 3 dingen zou je dan in ieder geval bij je willen hebben? 2. Wat is je vroegste jeugdherinnering? 3. Wat heeft je doen besluiten om

Nadere informatie

BOODSCHAP VAN ZIJNE HEILIGHEID BENEDICTUS XVI VOOR DE VASTEN 2013

BOODSCHAP VAN ZIJNE HEILIGHEID BENEDICTUS XVI VOOR DE VASTEN 2013 BOODSCHAP VAN ZIJNE HEILIGHEID BENEDICTUS XVI VOOR DE VASTEN 2013 1 BOODSCHAP VAN ZIJNE HEILIGHEID BENEDICTUS XVI VOOR DE VASTEN 2013 2 BOODSCHAP VAN ZIJNE HEILIGHEID BENEDICTUS XVI VOOR DE VASTEN 2013

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente Bijbelstudie 1 Korintiërs Diversiteit in de kerk is van alle tijden. En nu onze cultuur en de kerk minder goed op elkaar aansluiten dan wel eens gedacht, worden we vaker bepaald bij de verschillen tussen

Nadere informatie

De factor arbeid in de Katholieke Sociale Leer

De factor arbeid in de Katholieke Sociale Leer Publicatie van het CSLK, met toestemming van de auteur. www.cslk.nl De factor arbeid in de Katholieke Sociale Leer Fundament De grondslag van de sociale leer van de Kerk is feitelijk gelegd met de encycliek

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

Eucharistieviering van 7 september ste zondag door het jaar (A)

Eucharistieviering van 7 september ste zondag door het jaar (A) Eucharistieviering van 7 september 2014 23ste zondag door het jaar (A) Openingslied: ZJ 527: Bekleedt u met de nieuwe mens. Begroeting en inleiding P. De genade van God, de liefde van zijn Zoon, Jezus

Nadere informatie

Orde III Schrift, zegen en gebed

Orde III Schrift, zegen en gebed Orde III Schrift, zegen en gebed bemoediging en groet Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt heeft, Ps. 124:8 [die trouw houdt tot in eeuwigheid Ps. 146:6 en niet laat varen het

Nadere informatie

Het sacrament van. Het huwelijk. Sacramenten

Het sacrament van. Het huwelijk. Sacramenten Het sacrament van Het huwelijk Sacramenten In de Bijbel In het evangelie willen Farizeeën Jezus op de proef stellen met een vraag over het huwelijk (Mt. 19, 1-6; Mc. 10, 1-12): staat het een man vrij zijn

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Toen ik het slot van de lezing van Matteüs las, moest ik gelijk denken aan het nieuws van deze week. Wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed.

Nadere informatie

2. Het algemeen welzijn en de universele bestemming van de goederen

2. Het algemeen welzijn en de universele bestemming van de goederen 1 DE SOCIALE LEER VAN DE KERK: NOG STEEDS ACTUEEL De officiële sociale leer van de Kerk wordt gewoonlijk omschreven als een zaak van pauselijke encyclieken vanaf Rerum novarum (1891). Maar de katholieke

Nadere informatie

Jaarlezing in het Zeldenrust-Steelantcollege te Terneuzen, 23 februari 2010

Jaarlezing in het Zeldenrust-Steelantcollege te Terneuzen, 23 februari 2010 1. Inleiding Jaarlezing in het Zeldenrust-Steelantcollege te Terneuzen, 23 februari 2010 De waardigheid van de mens in relatie tot de samenleving en de hedendaagse economie Op vrijdag 22 januari j.l. bracht

Nadere informatie

Wesleyaanse geloofsfundamenten voor de 21 e eeuw

Wesleyaanse geloofsfundamenten voor de 21 e eeuw Wesleyaanse geloofsfundamenten voor de 21 e eeuw Art lll, Handboek, Kerk vd Nazarener: Wij geloven in de Heilige Geest, de derde Persoon van de Drieeenige Godheid; dat Hij voortdurend aanwezig is en doeltreffend

Nadere informatie

Het sacrament van. Boete en verzoening. Sacramenten

Het sacrament van. Boete en verzoening. Sacramenten Het sacrament van Boete en verzoening Sacramenten DSacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van

Nadere informatie

Het sacrament van. Boete en verzoening. Sacramenten

Het sacrament van. Boete en verzoening. Sacramenten Het sacrament van Boete en verzoening Sacramenten DSacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van

Nadere informatie

laudato si Schepping De mooiste teksten om God te danken en te loven

laudato si Schepping De mooiste teksten om God te danken en te loven laudato si De Schepping De mooiste teksten om God te danken en te loven Inhoudsopgave Inleiding Eduard Kimman S.J...3 In het begin schiep God Genesis 1,1-5...4 Alles is liefkozing van God paus Franciscus,

Nadere informatie

Gemeentevisie van de evangelische gemeente te Ommen (aanvaard februari 2014 )

Gemeentevisie van de evangelische gemeente te Ommen (aanvaard februari 2014 ) Gemeentevisie van de evangelische gemeente te Ommen (aanvaard februari 2014 ) 1. Het hoofd van de gemeente: Onze Here Jezus Christus is het hoofd van Zijn gemeente. Hij werkt in en door de gemeente door

Nadere informatie

Het sacrament van. De wijding. Sacramenten

Het sacrament van. De wijding. Sacramenten Het sacrament van De wijding Sacramenten DSacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van de Kerk

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

De doop in de Heilige Geest

De doop in de Heilige Geest Door het geloof in Jezus Christus uit te spreken leeft de gelovige, als ziel, via het lichaam (de mond) in relatie met God de Vader. Dit wordt uitgelegd in de studie Bekering. 1 Door Jezus de autoriteit

Nadere informatie

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem.

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem. Speech van Bisschop de Korte (Groningen-Leeuwarden) BIJ HET AFSCHEID VAN VICTOR SCHEFFERS 30 september 2015 Eminentie, Excellenties, Dames en heren, heel bijzonder natuurlijk Victor, Inleiding De 20 ste

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

1. Gods eigendom. Op Toonhoogte 265

1. Gods eigendom. Op Toonhoogte 265 Jaarreeks 1: Jaarreeks 1: 1. Gods eigendom Abba, Vader, U alleen U behoor ik toe. U alleen doorgrondt mijn hart. U behoort het toe. Laat mijn hart steeds vurig zijn, U laat nooit alleen U behoor ik toe.

Nadere informatie

Vasten: tijd van bezinning en solidariteit

Vasten: tijd van bezinning en solidariteit Bisschoppen van Nederland Vasten: tijd van bezinning en solidariteit Pastorale brief van de Nederlandse bisschoppen Veertigdagentijd 2007 Aswoensdag: Joël 2,12-18; Psalm 51; 2Korintiërs 5,20-6,2; Matteüs

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 God en je naasten liefhebben LES 3 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 Wat leer

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Een nieuw begin. De schepping van hemel en aarde Genesis 1:1-10

Een nieuw begin. De schepping van hemel en aarde Genesis 1:1-10 Een nieuw begin De schepping van hemel en aarde Genesis 1:1-10 God heeft door te spreken de hemel en de aarde gemaakt. Onvoorstelbaar machtig is God. Wat een wijsheid zien we in al die mooie schepselen

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Een leven dicht bij God kan niet zonder gebed. Daarover gaat deze Bijbelstudie.

Een leven dicht bij God kan niet zonder gebed. Daarover gaat deze Bijbelstudie. Een leven dicht bij God kan niet zonder gebed. Daarover gaat deze Bijbelstudie. Wat is bidden? Bidden is: In contact komen met de levende God, de Schepper van Hemel en Aarde In het Oude Testament bad de

Nadere informatie

Eucharistie vieren. Dankzegging

Eucharistie vieren. Dankzegging Eucharistie Eucharistie vieren viering van de eucharistie is in de Kerk van levensbelang. Het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) noemt de viering van het EDe sacrament van de eucharistie bron en hoogtepunt

Nadere informatie

Eucharistieviering Homilie van paus Benedictus XVI

Eucharistieviering Homilie van paus Benedictus XVI Pastoraal bezoek aan het aartsbisdom Milaan en zevende ontmoeting met gezinnen uit heel de wereld (1-3 juni 2012) Eucharistieviering Homilie van paus Benedictus XVI Parco di Bresso Zondag 3 juni 2012 -

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Memoriseer elke dag een tekst. Dit heb ik u geschreven, die gelooft in de naam van de Zoon Gods, opdat gij weet, dat gij eeuwig leven hebt.

Memoriseer elke dag een tekst. Dit heb ik u geschreven, die gelooft in de naam van de Zoon Gods, opdat gij weet, dat gij eeuwig leven hebt. WAARAAN HEB JE ALTIJD HOUVAST? Dit heb ik u geschreven, die gelooft in de naam van de Zoon Gods, opdat gij weet, dat gij eeuwig leven hebt. 1 Johannes 5:13 1 DIAGNOSEVRAGEN Weet je zeker dat je naar de

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Het sacrament van. De eucharistie. Sacramenten

Het sacrament van. De eucharistie. Sacramenten Het sacrament van De eucharistie Sacramenten DSacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van de

Nadere informatie

De straf op de zonde 15

De straf op de zonde 15 A1 1 De straf op de zonde 15 Lezen en bespreken Romeinen 2:1-12 Wat is het gevolg van de zonden van de mens? (vers 3) Hoe komt het dat mensen zich niet bekeren tot de Heere? (vers 5) Welke mensen ontvangen

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Er waren twee dingen waar Jezus vaak op wees in Zijn bediening geloof in God en de kracht van de Heilige Geest.

Er waren twee dingen waar Jezus vaak op wees in Zijn bediening geloof in God en de kracht van de Heilige Geest. Leven door geloof Veel christenen hebben door de eeuwen heen oprecht gezocht naar heiligheid en overwinning over de zonde, door hun kruis op zich te nemen en zichzelf te verloochenen. Maar ze hebben het

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij Openbaring 1 Bijna alle vertalingen noemen dit laatste Boek in de Bijbel Openbaring van Johannes, terwijl dit niet de oorspronkelijke titel is. Openbaring begint namelijk met de woorden Openbaring van

Nadere informatie

EVANGELIE. hoogfeest christus koning. Bidden met het Evangelie. Bidden met dit Evangelie: zie achterzijde

EVANGELIE. hoogfeest christus koning. Bidden met het Evangelie. Bidden met dit Evangelie: zie achterzijde Bidden met dit Evangelie: zie achterzijde EVANGELIE hoogfeest christus koning I MATTEÜS 25:31-46 n die tijd zei Jezus tot zijn leerlingen: Wan neer de Mensenzoon komt in zijn heerlijkheid en vergezeld

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 1 t/m 4 Werkboek 7 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 1 t/m 4 Hoofdstuk 3 en 4 gaat over de bekering. Hoofdstuk 3 en 4 heeft 17 artikelen. In dit werkboek

Nadere informatie

279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt 22 juli 2012

279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt 22 juli 2012 Liefhebben (279, 281, 353, 359, 381) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt 22 juli 2012 Er ligt een verband tussen het houden van jezelf en het houden van de ander. Houden

Nadere informatie

Orde II Schrift, zegen en gebed

Orde II Schrift, zegen en gebed Orde II Schrift, zegen en gebed begroeting Vrede voor jou N en vrede voor jou N. Alles wat goed is en gelukkig maakt, het kome over jullie beiden. Vrede voor u allen, zoals wij hier bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Zondag 28 gaat over het Heilig Avondmaal (1)

Zondag 28 gaat over het Heilig Avondmaal (1) Zondag 28 Zondag 28 gaat over het Heilig Avondmaal (1) Lees de tekst van Zondag 28 Vraag 75 : Hoe wordt gij in het Heilig Avondmaal vermaand en verzekerd, dat gij aan de enige offerande van Christus, aan

Nadere informatie

11 oktober: Het MOEDERSCHAP van de Zalige Maagd Maria Man en vrouw schiep Hij hen (Genesis 1.27) Vandaag op het feest van het MOEDERSCHAP van de

11 oktober: Het MOEDERSCHAP van de Zalige Maagd Maria Man en vrouw schiep Hij hen (Genesis 1.27) Vandaag op het feest van het MOEDERSCHAP van de 11 oktober: Het MOEDERSCHAP van de Zalige Maagd Maria Man en vrouw schiep Hij hen (Genesis 1.27) Vandaag op het feest van het MOEDERSCHAP van de zalige Maagd Maria moeten we Hemelse zaken overwegen. Ook

Nadere informatie

Wie heeft de sleutel? Zondag 07 december - thema: Wie heeft de sleutel? - Romeinen 8

Wie heeft de sleutel? Zondag 07 december - thema: Wie heeft de sleutel? - Romeinen 8 Wie heeft de sleutel? Romeinen 8: 1 Dus wie in Christus Jezus zijn, worden niet meer veroordeeld. 2 De wet van de Geest die in Christus Jezus leven brengt, heeft u bevrijd van de wet van de zonde en de

Nadere informatie

Romeinen 1:1-5 & 21-31, 6:13-22

Romeinen 1:1-5 & 21-31, 6:13-22 Romeinen 1:1-5 & 21-31, 6:13-22 Rom 1: 1-5 Van Paulus, dienaar van Christus Jezus, geroepen tot apostel en uitgekozen om het evangelie van God te verkondigen, dat al bij monde van zijn profeten in de heilige

Nadere informatie

Het is nog in de Paastijd - maar met de schriftlezing uit Johannes zijn we weer terug in de geschiedenis van Jezus vóór zijn lijden en sterven.

Het is nog in de Paastijd - maar met de schriftlezing uit Johannes zijn we weer terug in de geschiedenis van Jezus vóór zijn lijden en sterven. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Het is de vijfde zondag van Pasen. Zondag Cantate -oftewel: Zing! Dat hebben we gedaan, met Psalm 98 die ons daartoe oproept, met andere liederen. Dat doen we graag

Nadere informatie

Als ik het goed heb heeft Marcel het een paar jaar geleden in een boodschap over godsvertrouwen gehad.

Als ik het goed heb heeft Marcel het een paar jaar geleden in een boodschap over godsvertrouwen gehad. Als ik het goed heb heeft Marcel het een paar jaar geleden in een boodschap over godsvertrouwen gehad. Omdat het voor de kwaliteit van ons leven, zeker ons geestelijk leven zo belangrijk is- wij worden

Nadere informatie

The Holy See. Boodschap van Paus Benedictus XVI aan de jongeren van de wereld ter gelegenheid van de 22ste Wereldjongerendag (1 april 2007)

The Holy See. Boodschap van Paus Benedictus XVI aan de jongeren van de wereld ter gelegenheid van de 22ste Wereldjongerendag (1 april 2007) The Holy See Boodschap van Paus Benedictus XVI aan de jongeren van de wereld ter gelegenheid van de 22ste Wereldjongerendag (1 april 2007) Zoals Ik u heb liefgehad, zo moet ook gij elkaar liefhebben (Joh

Nadere informatie

THEMA 3: EEN BIJBELSE MENSVISIE

THEMA 3: EEN BIJBELSE MENSVISIE THEMA 3: EEN BIJBELSE MENSVISIE TEKST 1 In een bijbels perspectief verschijnt de mens als faiblesse et promesse. Mensen zijn tezelfdertijd eindig onvolkomen en oneindig beloftevol. Beperkt, kwetsbaar,

Nadere informatie

DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID

DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID Romeinen 8: 13 Want indien gij naar het vlees leeft, zult gij sterven; maar indien gij door de Geest de werkingen des lichaams doodt, zult gij leven. 14

Nadere informatie

ENCYCLIEK CARITAS IN VERITATE VAN PAUS BENEDICTUS XVI AAN DE BISSCHOPPEN AAN DE PRIESTERS EN DIAKENS AAN DE RELIGIEUZEN AAN DE LEKENGELOVIGEN

ENCYCLIEK CARITAS IN VERITATE VAN PAUS BENEDICTUS XVI AAN DE BISSCHOPPEN AAN DE PRIESTERS EN DIAKENS AAN DE RELIGIEUZEN AAN DE LEKENGELOVIGEN ENCYCLIEK CARITAS IN VERITATE VAN PAUS BENEDICTUS XVI AAN DE BISSCHOPPEN AAN DE PRIESTERS EN DIAKENS AAN DE RELIGIEUZEN AAN DE LEKENGELOVIGEN EN AAN ALLE MENSEN VAN GOEDE WIL OVER DE INTEGRALE ONTWIKKELING

Nadere informatie

Zeg maar 'ja' tegen het leven!

Zeg maar 'ja' tegen het leven! Israël - Zondag 5 oktober 2014 Protestantse Gemeente Biddinghuizen Thema: Zeg maar 'ja' tegen het leven! Dienst van bevestiging van ambtsdragers en medewerkers. Voorganger: ds. Bram Bregman Organist: dhr.

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 12 t/m 14

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 12 t/m 14 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 12 t/m 14 Werkboek 10 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 12 t/m 14 Boven artikel 12 t/m 14 schrijven we : wedergeboorte en geloof In dit werkboek gaat

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Liefhebben (279, 281, 353, 359) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt. Lieve mensen 22 juli 2012

Liefhebben (279, 281, 353, 359) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt. Lieve mensen 22 juli 2012 Liefhebben (279, 281, 353, 359) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt Lieve mensen 22 juli 2012 Er ligt een verband tussen het houden van jezelf en het houden van de ander.

Nadere informatie

at maakt mij gelukkig? Wie wil ik worden?

at maakt mij gelukkig? Wie wil ik worden? Naam: Datum: at maakt mij gelukkig? Wie wil ik worden? W Evaluatie 1. Jezus heeft een droom van een wereld In de Bergrede noemt Jezus een aantal mensen op die bouwen aan het Rijk van God. Geef drie voorbeelden

Nadere informatie

Liturgie. zondag 11 juni :30 uur Ds H D Bondt. 14:15 uur Ds R Prins

Liturgie. zondag 11 juni :30 uur Ds H D Bondt. 14:15 uur Ds R Prins zondag 11 juni 2017 Liturgie 09:30 uur Ds H D Bondt 14:15 uur Ds R Prins 09:30 uur 11-jun Ds H D Bondt NLB 217 : 1-5 Ps 101 : 1, 2, 3 Exodus 34 : 4-9 NLB 195 : Matt 28 : 16-20 2 Kor 13 : 11-13 Opw 661

Nadere informatie

Heeft God het Kwaad geschapen?

Heeft God het Kwaad geschapen? Heeft God het Kwaad geschapen? Zondagavond 22 september 2013 (Genade & Waarheid Preek) Inleiding A. Genade & Waarheid Preken (Soms) Ingewikkelde of wettisch toegepaste onderwerpen bekeken vanuit Genade

Nadere informatie

Huwelijk en samenwonen, echtscheiding en hertrouwen, gemengde relaties

Huwelijk en samenwonen, echtscheiding en hertrouwen, gemengde relaties Huwelijk en samenwonen, echtscheiding en hertrouwen, gemengde relaties Een beleidsplan van de kerkenraad van de Vrije Evangelische Gemeente te Oldebroek Inleiding Het huwelijk staat in onze tijd onder

Nadere informatie

HOE KAN IK TOT BEKERING KOMEN?

HOE KAN IK TOT BEKERING KOMEN? HOE KAN IK TOT BEKERING KOMEN? Net zoals er natuurkundige wetten zijn die het leven bepalen zijn er ook een aantal geestelijke wetten die onze relatie met God bepalen. 1. God heeft je lief en wil graag

Nadere informatie

Wie is de mens? Waarom en waartoe is de mens geschapen?

Wie is de mens? Waarom en waartoe is de mens geschapen? Home - Vragen en antwoorden over het geloof - Wie is de mens? Waarom en waartoe is de mens geschapen? Wie is de mens? Waarom en waartoe is de mens geschapen? 1-11-2012 In Genesis lezen we: En God schiep

Nadere informatie

Het begrip van heil, exclusiviteit, heilsnoodzaak van het apostelambt en navolging in de Nieuw-Apostolische Kerk

Het begrip van heil, exclusiviteit, heilsnoodzaak van het apostelambt en navolging in de Nieuw-Apostolische Kerk Het begrip van heil, exclusiviteit, heilsnoodzaak van het apostelambt en navolging in de Nieuw-Apostolische Kerk 1. Het heil 1.1. In de Heilige Schrift wordt het begrip heil gebruikt in de zin van redding,

Nadere informatie

6. Uitverkiezing. 6.1 Uitverkiezing is naar de voorkennis Gods

6. Uitverkiezing. 6.1 Uitverkiezing is naar de voorkennis Gods 6. Uitverkiezing In dit hoofdstuk zullen we nagaan wat de Bijbel over uitverkiezing en voorbestemming leert. In het volgende hoofdstuk wordt Romeinen 9 besproken. En in hoofdstuk 8 wordt de calvinistische

Nadere informatie

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent. Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

AFSLUITENDE VAKANTIE BIJBEL WEEK DIENST

AFSLUITENDE VAKANTIE BIJBEL WEEK DIENST ZONDAG 21 AUGUSTUS 2016 09:30 (deuren open 09:00) AFSLUITENDE VAKANTIE BIJBEL WEEK DIENST VREDEHORST WEEKTEKST IK STA VOOR DE DEUR EN KLOP AAN. ALS IEMAND MIJN STEM HOORT EN DE DEUR OPENT, ZAL IK BINNENKOMEN

Nadere informatie

Bedenk de dingen die boven zijn.. niet die op de aarde zijn. Johannes 3: 3-6

Bedenk de dingen die boven zijn.. niet die op de aarde zijn. Johannes 3: 3-6 Johannes 3: 3-6 3 Jezus zei: Waarachtig, ik verzeker u: alleen wie opnieuw wordt geboren, kan het koninkrijk van God zien. 4 Hoe kan iemand geboren worden als hij al oud is? vroeg Nikodemus. Hij kan toch

Nadere informatie

Eucharistieviering van 11 mei 2014 Vierde Paaszondag - 51ste werelddag - roepingenzondag

Eucharistieviering van 11 mei 2014 Vierde Paaszondag - 51ste werelddag - roepingenzondag Eucharistieviering van 11 mei 2014 Vierde Paaszondag - 51ste werelddag - roepingenzondag Openingslied: ZJ 713: God is de Herder. Begroeting P. Wij mogen ons gedragen weten door God, behoeder van alle leven,

Nadere informatie

En God schiep de mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze. Genesis 1:27

En God schiep de mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze. Genesis 1:27 Inhoud Inhoud 5 Woord vooraf 7 1. Een hoge afkomst 11 2. Ongehoorzaamheid 19 3. God zoekt 27 4. Geloof 33 5. Het horen van Gods stem 41 6. Als God het hart opent 49 7. Kennis van onze zonde 55 8. Niet

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie