SAMBA, SERTÃO EN GENADE DE BRAZILIAANSE LITERATUUR IN NEDERLAND

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SAMBA, SERTÃO EN GENADE DE BRAZILIAANSE LITERATUUR IN NEDERLAND"

Transcriptie

1 SAMBA, SERTÃO EN GENADE DE BRAZILIAANSE LITERATUUR IN NEDERLAND Harrie Lemmens (ONDER DE TITEL SAMBA, SERTÃO E MISERICÓRDIA IN HET PORTUGEES VERSCHENEN IN HET TIJDSCHRIFT VAN DE ACADEMIA BRASILEIRA DE LETRAS REVISTA BRASILEIRA, NR. 81, 2014, P ) Soms zou je, lezend in de Opera der doden van de Braziliaanse schrijver Autran Dourado, wel om genade willen schreeuwen... luidt in 1997 de openingszin van een recensie onder de kop Ingemetseld in een familietraditie bij het uitkomen van de Nederlandse vertaling van Autran Dourado s roman. En de recensent vervolgt: Alle wegen leiden naar Rome, zelfs elektronische snelwegen. De auteur van een hypertekstuele roman is hooguit te vergelijken met een rechter die de veroordeelde laat kiezen uit verschillende gevangenissen en hem vervolgens in de gevangenis van zijn voorkeur de gelegenheid biedt eigenmachtig van cel naar cel te verhuizen. Dat lijkt een stuk milder dan de gebruikelijke gang van zaken, maar het is misschien nog wel hardvochtiger. Even is er de suggestie van vrijheid, maar de enthousiaste bewegingen die daardoor ontstaan laten de veroordeelde vroeger of later slechts harder tegen dezelfde onneembare muren botsen. Vogels losgelaten in grote kooien vliegen zich stuk. Waarna hij vervolgt: En je ziet het als lezer allemaal gebeuren - terloops, maar geniepig en uiteindelijk venijnig. Wanneer dat venijn smartelijke trekjes krijgt, en vooral: wanneer je dat op zo'n ogenschijnlijk achteloze, willekeurige manier ziet gebeuren als door Dourado's even defaitistische vertellerstechniek als virtuoze stijl wordt bewerkstelligd, welt er onwillekeurig protesterend gekreun op uit je ingewanden. Dat neemt de gedaante aan van een zinloze, want machteloze smeekbede om genade - genade voor die stakkers, maar vooral ook genade voor de lezer. Om dan tot de conclusie te komen dat niemand ontkomt: het noodlot hangt in Dourado s vertelling boven alle personages, door de wonderlijke mengeling van volksverhalen en mythologische schema's waarvan hij zich bedient, maar vooral ook door zijn stijl. Op een op het eerste gezicht losse toon maakt hij ons deelgenoot van de niet-aflatende gedachtenstroom in de breinen van zijn helden. Ze zingen telkens hun eigen aria's, net als in de opera ogenschijnlijk even willekeurig bespiegelend als een dagelijkse gedachtenstroom

2 verloopt, maar ondertussen dwingend in een bepaalde richting voortgestuwd door de melodie, de grondtoon van hun levens. Ik citeer uitvoerig uit deze recensie omdat ze zo goed duidelijk maakt hoe je literatuur die van buiten, uit een andere cultuur komt, kunt (of liever moet) lezen: zowel binnen haar regionale context, met een heel specifieke achtergrond, als binnen haar strekking en thematiek, die daar ver boven uitstijgen. Literatuur, en vooral grote literatuur, heeft een universeel karakter, omdat ze iets zegt over wat er in ons allemaal omgaat, over wat mensen kwelt, wat wroeging is, wat schuldbesef is, wat eenzaamheid is, wat psychoses zijn. Autran Dourado s roman is een Griekse tragedie in de beste traditie en daardoor maakt hij niet alleen deel uit van de Braziliaanse literaire canon, maar ook van het menselijk erfgoed. Wie alleen het regionale, of, met andere woorden, een exotische setting ziet, doet het boek tekort en berooft zichzelf van een verrijkende ervaring. Datzelfde geldt voor de weergaloze roman Angst van Graciliano Ramos, in mijn ogen de beste verwoording van het existentialisme, de onmogelijkheid om je schoon te wassen van de smetten die aan de mens kleven, zoals Drummond de Andrade even treffend aangeeft in zijn gedicht A mão suja, de vuile hand. Dat zijn de wezenlijke zaken van literatuur en daarvoor doet het er niet zoveel toe waar ze geuit worden, in welke taal, in welke regio, in welke streek. Waar het om gaat is wat ze te zeggen hebben aan lezers die geen band hebben met die streek, die regio, de taal, het land. Je moet niet zozeer kijken naar wat ons scheidt, maar naar wat ons bindt, zou je als antwoord op de hang naar exotisme kunnen stellen. Literatuur is een brug tussen werelden die gescheiden worden door zeeën of rivieren. Toch schuilt daar ook een gevaar in, de kans dat het bindende gemonopoliseerd wordt door een beperkte en beperkende visie, die de brug afsluit voor misschien wat minder soepeltjes draaiende of rumoerige en walmende voertuigen. Het gevaar dat bestseller heet. Daarover schrijft Bernardo Carvalho in zijn nog ongepubliceerde essay O óbvio ululante, Zo duidelijk als wat. 1 Een boeiend en belangwekkend stuk over de toestand in de hedendaagse boekenwereld, waarin hij de boel ironiseert. Hij zegt dat een uitgeverij op het geweldige idee is gekomen om te zoeken naar één boek, naar hét boek. Het boek dat alle 1 Als voordracht gehouden bij de opening van het tienjarig jubileum van Passa Porta, de Brussels organisatie die zoveel doet voor de literatuur. De tekst (in het Nederlands vertaald door mij) zal worden opgenomen in het jubileumboek, dat in het voorjaar van 2015 verschijnt. In de Standaard der Letteren van vrijdag 17 oktober is een ingekorte versie te lezen.

3 andere overbodig maakt, omdat het alles bezit. Dat wil niet zeggen één concreet boek, dan zou je immers geen geld verdienen, maar een model, een format dat je oneindig vaak kunt herhalen, maar dat bij de lezer de schijn wekt dat het steeds om een ander boek gaat. Het is ook het boek dat diezelfde lezer wil, geen moeilijk boek maar een boek waarvan de lezer denkt: kijk, dat is nou exact wat ik denk. En denkt dat hij dat als enige denkt. In het vervolg van die redenering zouden eigenlijk ook alle talen overbodig worden, je zou boeken in één taal moeten hebben. Dat zou kosten besparen: je hoeft de vertaling niet meer te betalen, maar het betekent ook dat je niet langer te maken hebt met de hopeloze randgebieden van de talen in de wereld. En randgebieden heb je niet alleen qua taal, maar ook qua thematiek, qua strekking, qua inhoud. Die randgebieden, van marginale schrijvers die denken dat ze iets bijzonders doen, dat ze kunst produceren, moeten uitgeschakeld worden ten gunste van wat Bernardo Carvalho in zijn boutade de cultuur noemt, want de cultuur is de drijfveer, de cultuur beweegt en leidt iedereen, waar ook ter wereld, en die cultuur, u had het beslist al geraden, is de cultuur van de bestseller, van het makkelijk leesbare boek, van het toegankelijke boek dat door diverse schrijvers wordt gemaakt maar in wezen toch altijd een en hetzelfde is. Het is natuurlijk overdreven wat Bernardo Carvalho stelt, maar er zit een kern van waarheid in. En die kern is dat het, om uit eigen ervaring te spreken, moeilijk is om Braziliaanse literatuur aan de man of liever, aan de uitgever te brengen, omdat de Braziliaanse literatuur als een randgebied wordt beschouwd. Waarom zou je boeken vertalen die in wezen hetzelfde zeggen als onze boeken? Of, misschien realistischer, als boeken in de huidige hoofdtaal, het Engels? Paradoxaal genoeg bestaat tegelijkertijd nog steeds het verlangen naar exotische boeken: Brazilië is samba, favela en carnaval. Drijfveer is dan niet het verkrijgen van inzicht maar het bevredigen van voyeurisme. Terwijl literatuur toch in wezen vooral tot doel heeft het stellen van vragen. Vragen die schuren, die schrijnen, zoals José Castello tijdens de zware regenval die Rio enkele jaren geleden teisterde, in zijn column in O Rascunho schreef toen hij Breves notas sobre o medo ( Korte aantekeningen over de angst ) van Gonçalo M. Tavares las. Een beangstigend boek, vindt hij, bijna een nachtmerrie, en het kost hem moeite om door te lezen, ook gezien de omstandigheden waarin hij het leest het water klotst bijna tegen de eigen voordeur) maar het moet, omdat het ingaat op de eeuwige vragen, op de eeuwige zorgen die mensen kwellen. Ongemakkelijke literatuur, zoals ook Michel Laubs Diário da queda ( Overal en altijd weer ) ongemakkelijke literatuur is (een paar recensenten in Nederlandse kranten

4 onderstrepen het). Literatuur probeert iets te zeggen over datgene wat ons allemaal aangaat, over de vragen die we hebben, over kwesties die navrant zijn, kwesties die om een oplossing vragen ook al weet je dat die oplossing er niet is, kwesties die niet uit de weg gegaan kunnen worden. Zo schrijft Laub over de eigen verantwoordelijkheid, over de (on)mogelijkheid om het geheugen, om trauma s de baas te worden, en in feite over de noodzaak om dat toch te doen om te voorkomen dat de volgende generaties met hetzelfde trauma, met dezelfde nachtmerries opgezadeld worden. Zo schrijft Daniel Galera in Barba ensopada de sangue ( Met bloed doordrenkte baard ) over het moeizame karakter van vergeven en vergeten, over de reikwijdte van de menselijke wil, over de mate van vrijheid die het individu heeft, of over, net als Laub, het menselijk tekort. Dezelfde vragen vind je ook terug in het boek waarmee ik dit verhaal ben begonnen, Opera der doden. Dat alles neemt natuurlijk niet weg dat literatuur ook bijdraagt aan de kennis van andere culturen, dat literatuur de ogen opent van lezers uit andere, verre of minder verre landen, dat literatuur uiteenzet hoe elders de geschiedenis verloopt, hoe sociale vraagstukken ontstaan zijn en al dan niet worden opgelost, wat voor excessen vrijheid en gevangenschap hebben, hoe de loop van de geschiedenis het karakter van mensen beïnvloedt, enzovoort. Laat ik hier ook een voorbeeld geven: João Ubaldo Ribeiro. Zijn Viva o povo brasileiro ( Brazilië Brazilië), dat ik ruim twintig jaar geleden vertaald heb, dat sprankelende verhaal over de geschiedenis van Brazilië als onafhankelijk land, met wat terugblikken op hoe het daartoe gekomen is, een familiesaga maar tevens de ontwikkeling van een heel land. Een barok boek, een boek vol zwier, vol overtuigingskracht, vol harde taferelen, vol dierbare figuren, vol aangrijpende passages. Zijn magnum opus sloeg in als een bom. Vooral het feit dat de indianen het vlees van de flamengos ( Vlamingen, zoals de Hollanders werden genoemd) malser en lekkerder vonden dan dat van de taaie Portugese jezuïeten sprak tot de verbeelding en leidde zelfs tot een trots gevoel van superioriteit. Het boek is in Nederland al die jaren, 23 nu, onafgebroken beschikbaar geweest en het is bijna een handboek geworden voor mensen die naar Brazilië reizen. Of Edney Silvestre, die in Se eu fechar os olhos agora ( Als ik mijn ogen sluit ) het onverkapte racisme en straffeloze machtsmisbruik van de Braziliaanse elite eind jaren vijftig begin zestig in het achterland van Rio belicht. Of al die grootse boeken over kolonels en sertão, zoals Sargento Getúlio, zoals Vidas secas, zoals natuurlijk het allergrootste meesterwerk Grande sertão: veredas. Boeken die de Nederlandse lezer beelden bieden van een exotische natuur en een harde overlevingsstrijd, maar, opnieuw, tegelijk ook veel meer

5 zijn dan dat. Boeken die mythische werelden oproepen, werelden van kracht, van wet en wetteloosheid, van vrije wil, van keuzes, van eeuwig terugkerende problemen en verwrongen menselijke verhoudingen. Zoals Guimarães Rosa zegt: de sertão is het leven. Terzake. Hoe is het gesteld met de Braziliaanse literatuur in Nederlandse vertaling? Om te beginnen een lijst met namen: Paulo Setúbal, Jorge Amado, Gustavo Corção, Euclides da Cunha, Machado de Assis, Rosalina Coelho Lisboa, Lúcia Benedetti, Fernando Sabino, Erico Verissimo, Ariano Suassuno, José Mauro de Vasconcelos, Graciliano Ramos, Nisia Nobrega, Dalton Trevisan, Carlos Drummond de Andrade, João Cabral de Melo Neto, Manuel Bandeira, Márcio Souza, João Guimarães Rosa, Lygia Bojunga Nunes, Clarice Lispector, Ana Miranda, Mario Quintana, Rubem Fonseca, João Ubaldo Ribeiro, Chico Buarque, Fernando Caio Abreu, Carlos Alberto Libanio Christo, Maria Alice Barroso, Paulo Coelho, Clarice Lispector, Moacyr Scliar, Benedicto Monteiro, José Carlos Oliveira, Edgard Telles Ribeiro, Autran Dourado, Marilene Felinto, Patrícia Melo, Lygia Fagundes Telles, Jô Soares, Antônio Torres, Ricardo Azevedo, João Carlos Marinho, Ferreria Gullar, Milton Hatoum, Paulo Lins, Lya Luft, Bernardo Carvalho, Dyonélio Machado, Mario Sabino, José Bento Monteiro Lobato, Sérgio Lima, Cristôvão Tezza, Eduardo Spohr, Luís Fernando Verissimo, Rodrigo de Roure, Edney Silvestre, Michel Laub, Luize Valente, Ronaldo Wrobel, Daniel Galera. 2 Een verrassend lange lijst. Er kan en moet natuurlijk altijd meer vertaald worden, maar de oogst is bepaald niet gering te noemen. De meeste auteurs zijn niet veel meer dan eendagsvliegen, een paar zijn op een substantiëlere manier vertaald. Tijdens de eerste twee decennia na de Tweede Wereldoorlog droegen vooral de universiteiten bij tot de verspreiding van de Braziliaanse literatuur, eerst en vooral door zelf initiatieven te nemen en boeken te vertalen en daarnaast door nieuwe vertalers op te leiden. Het leverde onder andere een eerste (aanzienlijk ingekorte) versie van Os sertões op, vertaald door Max de Jong, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Ik noem zijn naam omdat juist zijn vertaling van Euclides da Cunha een student naar zijn colleges voerde die vanaf de jaren zeventig een belangrijke rol zou spelen, toen hij zelf Portugees doceerde in Amsterdam: August Willemsen. Vanaf dat moment gaat het bergopwaarts. Bovendien wordt het vertalen steeds professioneler, onder andere dankzij het subsidiestelsel van het Nederlands Letterenfonds, waardoor een heel 2 Met dank aan Taco Schreij en Anne Lopes Michielsen, die het uitzochten.

6 nieuwe generatie vertalers zich fulltime kan wijden aan het vak. Zoals ikzelf vanaf Wat de kwaliteit uiteraard ten goede komt. De jaren 60 en 70 waren ook de bloeiperiode van de literaire tijdschriften, die vertalers de kans boden om onbekende dichters en prozaschrijvers onder de aandacht te brengen van uitgevers en het grote publiek. Ze vormden proeftuinen, waaruit lezers vruchten konden plukken en uitgevers auteurs konden oogsten. Een van de belangrijkste uitgeverijen in die jaren was Meulenhoff, dat begin jaren zeventig onder leiding van de bevlogen Laurens van Krevelen een begin maakte met het systematisch publiceren van Spaans- en Portugeestalige literatuur uit Latijns Amerika. Vanwege de vele dictaturen mocht het continent zich in de belangstelling verheugen van de uitermate betrokken linkse studentenbeweging, die alles wilde weten over politiek, cultuur en geschiedenis. En dat zette de deur open voor de literatuur. Een wrange sleutel of koevoet, maar het betekende de doorbraak van schrijvers als García Márquez, Vargas Llosa, Cortazar en Pablo Neruda. Kort daarna gevolgd door Dalton Trevisan, Drummond de Andrade en verhalen van Guimarães Rosa. En het legde de uitgeverij geen windeieren, want Meulenhoff groeide uit tot een van de grootste van het land. Een nieuwe impuls werd gegeven door een oud-redacteur van Meulenhoff die begin jaren zeventig vertrok naar De Arbeiderspers: Theo Sontrop. Hij gaf in de jaren tachtig het groene licht, niet alleen voor Fernando Pessoa, maar ook voor het brengen van klassieke auteurs uit het Portugeestalige gebied. Als eerste Machado de Assis, van wie vijf romans en twee verhalenbundels verschenen. Door de fraaie uitvoering van een harde kaft en calligrafisch perfecte belettering (geen plaatjes!), plus de uitvoerige nawoorden en aantekeningen, vonden de delen hun weg naar vele lezers, die zich verbaasd afvroegen waarom ze het werk van die grote schrijver niet eerder onder ogen hadden gekregen. Bestsellers als bijvoorbeeld Honderd jaar eenzaamheid werden de psychologisch even geraffineerde als diepzinnige romans niet, maar ze riepen wel de bewondering en erkenning op van een vaste schare fans. En van de pers, die uitvoerig schreef over elk nieuw deel. Misschien is het uitblijven van een echt groot commercieel succes de reden dat deze manier van uitgeven beperkt bleef tot de vader van de Braziliaanse romankunst en vijf even degelijk als typografisch wonderschoon uitgegeven delen Eça de Queiroz, zijn Portugese evenknie. Een kleine uitgeverij, het eenmansbedrijf van George Coppens, ging evenwel hardnekkig door: altijd speurend naar grote, in Nederland onbekende namen, gaf hij vanaf de jaren negentig Graciliano Ramos, Autran Dourado en Dyonélio Machado uit in misschien nog fraaier verzorgde en vormgegeven edities. Meer auteurs stonden op zijn verlanglijst, maar helaas heeft hij er vorig jaar het bijltje bij neergegooid, want ook al kreeg elk nieuw boek

7 juichende kritieken, hij verkocht domweg niet genoeg exemplaren om te kunnen overleven. Te duur. Ondanks de subsidie vanuit Brazilië, die in het afgelopen decennium alleen maar is toegenomen. Daarover zodadelijk meer. Mijn vertaling voor uitgeverij Anthos van Viva o povo brasileiro was het eerste van in totaal zeven boeken van João Ubaldo Ribeiro. Geen reeks als die van Machado de Assis, dat kan ook moeilijk als je een auteur op de voet volgt, maar hij staat daarmee wel samen met Machado op de derde plaats van meest vertaalde Braziliaanse auteurs in Nederland (na Paulo Coelho, van wie alleen al De alchemist het half miljoen nadert, maar dat is een ander verhaal; en Jorge Amado, van wie acht boeken in vertaling verschenen, eerst bij de communistische uitgeverij Pegasus, later bij uitgevers van wat zo mooi zinderende lectuur heet; in 2012 besloot Athenaeum-Polak & Van Gennep hem recht te doen met een heruitgave van Gabriela, opnieuw en beter vertaald (door Maartje de Kort) en voorzien van een nawoord, als opmaat van een nieuwe reeks, maar het omslag verwijst dan weer naar de eerdere niet-literaire uitgaven en ik ben bang dat er niet meer boeken zullen volgen!). Soms ontstaat de belangstelling voor een schrijver via een omweg. Zo werd Drummond de Andrade, die door de publicatie van twee bundels in de vertaling van August Willemsen al aanzien had verworven bij de poëzieliefhebbers, op slag bij een veel groter publiek bekend na uitzending van de documentaire O amor natural, waarin maakster Hedy Honigmann Braziliaanse bejaarden de erotische gedichten hardop laat lezen en becommentariëren. Sindsdien heerst geloof ik in Nederland de opvatting dat in Brazilië ouderen voortdurend en zonder een blad voor de mond te nemen over seks praten. Ook van andere dichters is werk in boekvorm beschikbaar voor het Nederlandse publiek, ik noem Manuel Bandeira en João Cabral de Melo Neto, hun aantal is beperkt. Festivals als Poetry International in Rotterdam en de nog bestaande literaire tijdschriften laten wel de stem van menig ander dichter horen, maar dan gaat het steeds om losse gedichten. Belangrijk is de uitgave van Vijfentwintig keer Brazilië, een bundel die in 2011 door Flora Süssekind werd samengesteld voor het festival Europalia in Brussel. Vanwege de vele stemmen die erin opklinken een mooie staalkaart van de moderne en hedendaagse Braziliaanse poëzie. En de stemmen klonken ook letterlijk op, omdat veel dichters aanwezig waren op Europalia en hun eigen werk voordroegen, interviews gaven en gesprekken voerden met geïnteresseerde lezers. Met als hoogtepunt een hommage aan Augusto de Campos in een bomvolle ridderzaal van het Brusselse stadhuis, dat wonder van flamboyante gotiek. Van onmiskenbaar en onmisbaar belang is de subsidie die door het Braziliaanse Ministerie van Cultuur wordt verleend aan uitgeverijen. Zeker sinds die de afgelopen jaren

8 substantieel is verhoogd. Het wordt iets gemakkelijker om aarzelende uitgevers over de streep te trekken, hoewel dat door de aanhoudende crisis in het boekenvak (teruglopende verkopen, illegale downloads van e-books, noodzakelijke inkrimping van fondsen, beperking van het aantal vertalingen enzovoort) weer deels ongedaan gemaakt wordt. Ook daar heb je als leurende vertaler soms hulp van het toeval bij nodig. Een voorbeeld: toen ik Diário da queda van Michel Laub las, was ik onmiddellijk verkocht. Ik wilde dat boek vertalen en stuurde een verslag naar diverse uitgeverijen. Zonder respons. Pas toen het Braziliënummer van Granta verscheen, waarop ook literair agenten zich meer begonnen te roeren, kwamen er ineens telefoontjes van redacteuren met de vraag of ik Laub kende. Ook van Anthos, waar mijn verslag al drie maanden ongelezen lag. De roman is daar ten slotte verschenen. Een soortgelijk verhaal betreft Daniel Galera, en wie weet volgen er andere schrijvers van de lijst van twintig. Hopelijk is daarbij ook mijn eigen onlangs verschenen boek over Brazilië, God is een Braziliaan, van enig nut, waarin ik diverse oude en jongere auteurs aan het woord laat die in Nederland nog onbekend zijn. Met de bedoeling hen bekend te maken in hun vreemdheid en hun verwantschap.

Spotlight: Joris van Leeuwen

Spotlight: Joris van Leeuwen Om bekende en onbekende schrijvers van Nederlandse bodem die in de genre spanning / fantasy druk bezig zijn en een aantal boeken hebben gepubliceerd, toch wat meer bekendheid te geven, heb ik besloten

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Hero Hokwerda over Bij wijze van roman van Yannis Kiourtsakis

Hero Hokwerda over Bij wijze van roman van Yannis Kiourtsakis Hero Hokwerda over Bij wijze van roman van Yannis Kiourtsakis In 2009 was er een Vertalersnummer van het tijdschrift Tirade nr. 428; daarin mochten allerlei vertalers een titel noemen-enbeschrijven, waarvan

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Heeft u m al gezien? Misschien al een stukje in gelezen? Dit jaar is er een bijzonder boek uitgekomen, en het haalde gelijk grote verkoopcijfers. Ik

Nadere informatie

Geluk kun je alleen schilderen

Geluk kun je alleen schilderen Geluk kun je alleen schilderen Open Domein nr. 47 Aleid Truijens Geluk kun je alleen schilderen F. B. Hotz. Het leven Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Het schrijven van deze biografie was

Nadere informatie

Migrantenliteratuur. De multiculturele samenleving in de literatuur

Migrantenliteratuur. De multiculturele samenleving in de literatuur Migrantenliteratuur De multiculturele samenleving in de literatuur 1. Migrantenliteratuur? De problematische categorisering van het werk van allochtone schrijvers Maatschappelijke context In de tweede

Nadere informatie

Regeling Translation Grants for Foreign Publishers

Regeling Translation Grants for Foreign Publishers Regeling Translation Grants for Foreign Publishers De Stichting Nederlands Letterenfonds, gelet op de Algemene wet bestuursrecht, gelet op artikel 10, vierde lid, van de Wet op het specifiek cultuurbeleid,

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Connie Palmen De Wetten

Connie Palmen De Wetten Connie Palmen De Wetten Connie Palmen geboren: 25 november 1955 in Limburg opleiding: de studie Nederlandse Taal en Letterkunde en Filosofie in Amsterdam Bij Nederlands bleef ik met vragen zitten, die

Nadere informatie

Jezus geeft zijn leven voor de mensen

Jezus geeft zijn leven voor de mensen Eerste Communieproject 38 Jezus geeft zijn leven voor de mensen Niet iedereen gelooft in Jezus In les 5 hebben we gezien dat Jezus vertelt over de Vader. God houdt van de mensen. Hij vergeeft je zonden.

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21

Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21 Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21 7 Geliefden, laten wij elkander liefhebben, want de liefde is van God; en een ieder, die liefheeft, is uit God geboren en kent God. 8 Wie niet liefheeft, kent

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 5 INHOUD Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 Hoofdstuk 1. Theoretisch kader 19 1.1 De polysysteemtheorie 19 Object van onderzoek 21 Het repertoire 23 1.2

Nadere informatie

Fabritius, schilder van Het puttertje

Fabritius, schilder van Het puttertje Fabritius, schilder van Het puttertje www.meulenhoff.nl Deborah Davis Fabritius, schilder van Het puttertje Leven en werk van een zeventiende-eeuwse meester Uit het Engels vertaald door Annemie de Vries

Nadere informatie

JURYRAPPORTEN FONDS VOOR DE LETTEREN VERTAALPRIJZEN 2006

JURYRAPPORTEN FONDS VOOR DE LETTEREN VERTAALPRIJZEN 2006 JURYRAPPORTEN FONDS VOOR DE LETTEREN VERTAALPRIJZEN 2006 Ike Cialona (1935) Ik droomde nog wat over schrijfster worden, of journalist, maar ben, gelukkig, door het lot onafwendbaar naar het voor mij bestemde

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 13:1-20 8 maart 2015 Thema 7: Geroepen om te dienen

Deel het leven Johannes 13:1-20 8 maart 2015 Thema 7: Geroepen om te dienen Preek Gemeente van Christus, Wat heeft je geloof te maken met de afwas? Wat een vreemde vraag is dat! Geloof en afwas, hebben die iets met elkaar te maken dan? Bij geloof denk je aan naar de kerk gaan,

Nadere informatie

Jos Douma Kijken naar de Heer

Jos Douma Kijken naar de Heer Jos Douma Kijken naar de Heer Veranderen door zijn schoonheid 2011 Uitgeverij Kok - Utrecht www.kok.nl Omslagontwerp: Lucas Reinds, Pankra Vormgeving binnenwerk: Garage BNO ISBN 978 90 435 0209 2 NUR 707

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT De wortel van zelfhaat De eerste zonde; verlangen als God te zijn; de ontkenning van wie je bent Eerste gevolg van de zonde: Schaamte voor je lichaam

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk De Werkgroep Vorming en Toerusting ontwikkelde een programma voor de parochies om te benutten bij de promotie dvd en het artikel Alles is genade uit het Identiteitsnummer

Nadere informatie

Onderwerp. Plaatje. Uitleg over plaatje. Gemaakt door naam Groep Inleverdatum

Onderwerp. Plaatje. Uitleg over plaatje. Gemaakt door naam Groep Inleverdatum Onderwerp Plaatje Uitleg over plaatje Gemaakt door naam Groep Inleverdatum De voorkant is het visitekaartje, besteedt er genoeg aandacht aan Schrijf de titel van jouw werkstuk duidelijk op de voorkant

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Vlindervlugge Fladderfigaro Vertalen is verzinnen wat er staat

Vlindervlugge Fladderfigaro Vertalen is verzinnen wat er staat Vlindervlugge Fladderfigaro Vertalen is verzinnen wat er staat Harrie Lemmens (Vertaaldagen, 11 december 2015 Amsterdam) Verzinnen wat er staat. Deze woorden hebben hier de hele dag rondgezongen. Toen

Nadere informatie

in De dingen waar ik bang voor ben. Dat zes jonge vluchtelingen met zes auteurs terugkeken op de stappen die hen hier brachten, is slechts een van de

in De dingen waar ik bang voor ben. Dat zes jonge vluchtelingen met zes auteurs terugkeken op de stappen die hen hier brachten, is slechts een van de Voorwoord D it is een bijzonder boek. Als ik dit schrijf wil ik iedere letter in hoofdletter zetten. Want echt, dit is een bijzonder boek. Zes auteurs, Rodaan Al Galidi, Rachida Lamrabet, Bart Demyttenaere,

Nadere informatie

me een heleboel stress. En toen verscheen Cassie. Dus in zekere zin is dit boek ontstaan uit een weddenschap.

me een heleboel stress. En toen verscheen Cassie. Dus in zekere zin is dit boek ontstaan uit een weddenschap. OVER DE AUTEUR Een interview met L. Marie Adeline Wat heeft je ertoe gebracht erotische fictie te gaan schrijven? Om heel eerlijk te zijn: tot een week voordat ik begon aan S.E.C.R.E.T. was het niet bij

Nadere informatie

Bronnen en bronvermelding

Bronnen en bronvermelding Bronnen en bronvermelding Bronnen gebruiken Wie een zakelijke tekst schrijft (een essay, een boekbespreking ), zal vaak gebruik maken van bronnen: boeken, artikelen en websites waarop meer informatie te

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn?

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn? Voor 16 jaar en ouder! Zondag 24 Zondag 24 gaat over de goede werken. Zondag 24 vraag en antwoord 62, 63 en 64. Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

enkele vragen aan carolyn jess-cooke

enkele vragen aan carolyn jess-cooke enkele vragen aan carolyn jess-cooke Wanneer wist je dat je schrijfster wilde worden? Ik geloof niet dat ik ooit bewust heb besloten dat ik schrijfster wilde worden, ik weet alleen dat ik gewoon móést

Nadere informatie

Weg uit he t moeten. Religie als verstrikking en ontknoping. Just van Es. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Weg uit he t moeten. Religie als verstrikking en ontknoping. Just van Es. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer Weg uit het moeten Weg uit he t moeten Religie als verstrikking en ontknoping Just van Es Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Geert de Koning Illustratie omslag: Jos

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013

Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013 Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013 Carlo Van Baelen (voorzitter) Henri Bloemen, Lisette Keustermans, Katrien Lievois, Tom Naaijkens, Désiree Schyns,

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

Couperus bij de buren. Een onderzoek naar de uitgaven van het werk van Louis Couperus bij Duitse uitgevers tussen 1892 en 1973 R.K.

Couperus bij de buren. Een onderzoek naar de uitgaven van het werk van Louis Couperus bij Duitse uitgevers tussen 1892 en 1973 R.K. Couperus bij de buren. Een onderzoek naar de uitgaven van het werk van Louis Couperus bij Duitse uitgevers tussen 1892 en 1973 R.K. Veen Samenvatting van Couperus bij de buren door Ruud Veen In dit onderzoek

Nadere informatie

Theo van Doesburg = I.K. Bonset

Theo van Doesburg = I.K. Bonset centre for fine arts brussels LITERATURE Theo van Doesburg = I.K. Bonset Gedichten Poèmes Paleis voor Schone Kunsten Brussel 01 Palais des Beaux-Arts Bruxelles Inleiding Echte revolutionairen leven niet

Nadere informatie

Taaltovenaar en puzzelaar

Taaltovenaar en puzzelaar Taaltovenaar en puzzelaar Een interview met Linda Broeder door Margriet Schouten In dit interview vertelt Linda Broeder over het beroep vertalen. Zij spreekt over uiteenlopende zaken, zoals de voor- en

Nadere informatie

Arjan Broers Het zoeken. niet moe. Gespreksbrochure over de spiritualiteit van 55-plussers

Arjan Broers Het zoeken. niet moe. Gespreksbrochure over de spiritualiteit van 55-plussers Arjan Broers Het zoeken niet moe Gespreksbrochure over de spiritualiteit van 55-plussers Inleiding Senioren van nu zijn meer dan vroeger op zichzelf aangewezen voor hun levensvragen en zingevingkwesties.

Nadere informatie

Stap 4: Indeling maken

Stap 4: Indeling maken Stap 1: Het kiezen van een onderwerp Kies een onderwerp dat je aanspreekt of waar je veel van af weet of waar je graag meer over te weten wilt komen. Klaar? Kleur vakje 1 van het stappenblad. Stap 2: Materiaal

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Radio Wereldomroep en literatuur in de West door Brede Kristensen

Radio Wereldomroep en literatuur in de West door Brede Kristensen Radio Wereldomroep en literatuur in de West door Brede Kristensen Academische proefschriften zijn doorgaans lastig te lezen. Op de eerste plaats omdat de lezer meestal weinig van het onderwerp begrijpt.

Nadere informatie

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen.

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen. Thema: Tekst: Romeinen 15: 7 Liturgie: Lied voor de dienst: EL 212: 1,2: Heer, wat een voorrecht Welkom Lied 971: 1,2,3: Zing een nieuw lied Stilte en begroeting Klein gloria Gebed Kinderkerk Zingen: Samen

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

passa porta lezing 2014 bernardo carvalho zo duidelijk als wat

passa porta lezing 2014 bernardo carvalho zo duidelijk als wat passa porta lezing 2014 bernardo carvalho zo duidelijk als wat Een paar jaar geleden had iemand bij ons in het bedrijf een geniaal idee: wat als iedereen nou eens hetzelfde boek zou lezen? We gingen er

Nadere informatie

Verhalen uit een ander rijk

Verhalen uit een ander rijk Verhalen uit een ander rijk Ana-Magdalena Zainea www.anderssamen.nl www.ana-magdalena.nl Titel: Verhalen uit een ander rijk Auteur: Ana-Magdalena Zainea Correctie: Bart Renaer en Dorien Ruben Illustraties

Nadere informatie

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens.

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens. Probleem: breuk tussen en mens Door onze keuze is er een breuk tussen en mens. maakte de mens omdat Hij een vriend wilde. Hij wilde aanhoudend contact met de mens. Hij gaf de mens een verrassend mooi leven.

Nadere informatie

waarmee de dichter naar zijn eigen activiteit verwijst.

waarmee de dichter naar zijn eigen activiteit verwijst. Tekst 1 Regel 321 Τὸν 1p 1 Noteer de naam van de persoon naar wie Τὸν verwijst. Regel 326 χόλον τόνδ In het vervolg van de tekst voert Paris een andere reden aan voor het feit dat hij niet deelneemt aan

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

Ik ben niemand. door Jens Christian Grøndahl

Ik ben niemand. door Jens Christian Grøndahl archief Ik ben niemand door Jens Christian Grøndahl Geschreven voor 10 jaar Het beschrijf en voorgelezen tijdens de feestavond 10 schrijvers voor 10 jaar Het beschrijf, in de KVS op 21 november 2008. Het

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1 Numeri 21 : 9 het wordt een beetje eentonig: Israël moppert God straft het af maar er is ook een nieuw element verrassend positief de Israëlieten komen zelf tot inkeer zij vragen Mozes om voor hen te bidden

Nadere informatie

Voorwoord Met oprechte blijdschap schrijf ik het voorwoord voor dit boek. Ik ken Henk Rothuizen al vele jaren en heb hem zien opgroeien tot een man van God, met een bediening die verder reikt dan zijn

Nadere informatie

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer Janny van der Molen een inspirerende bruggenbouwer Verhalen die ertoe doen Kinderen en jongeren inspireren het beste uit zichzelf en anderen te halen, dat is wat Janny van der Molen met haar boeken wil

Nadere informatie

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = =

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = Orde van dienst voor zondag 18 mei 2014, themadienst Grenzen Over Kerk: Brugkerk, Kroonplein 1 te Lemelerveld Aanvang: 9.30 uur Organist: Wim Pardoen Voorganger: ds. Kees Benard = = = = = = = = = = = =

Nadere informatie

Denken in een cirkel. Denken in een cirkel leidt tot niets, maar is in vele gevallen wel veilig. Om de cirkel te doorbreken,

Denken in een cirkel. Denken in een cirkel leidt tot niets, maar is in vele gevallen wel veilig. Om de cirkel te doorbreken, Denken in een cirkel. Denken in een cirkel leidt tot niets, maar is in vele gevallen wel veilig. Om de cirkel te doorbreken, moet je beslissingen nemen. Een onderdeel van de cirkel, 1 / 15 wordt hierdoor

Nadere informatie

Ontmoetingskerk Laren NH, 23 november 2014 Openbaring 21 en 22

Ontmoetingskerk Laren NH, 23 november 2014 Openbaring 21 en 22 Ontmoetingskerk Laren NH, 23 november 2014 Openbaring 21 en 22 Het klinkt misschien vreemd, maar in de gevangenis heb ik op een diepere manier vrijheid gevoeld. Op die plaats heb ik een waarheid ervaren

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Esther Gerritsen. Keke Keukelaar. Auteur Boekenweekgeschenk

Esther Gerritsen. Keke Keukelaar. Auteur Boekenweekgeschenk Esther Gerritsen Keke Keukelaar Auteur Boekenweekgeschenk 2016! Keke Keukelaar Biografie Esther Gerritsen (1972) debuteerde in 2000 met de verhalenbundel Bevoorrecht bewustzijn. Twee romans volgden, Tussen

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

15 tips om meer uit uw e-mailcampagnes te halen

15 tips om meer uit uw e-mailcampagnes te halen 15 tips om meer uit uw e-mailcampagnes te halen Volgens de IT-beveiligingsorganisatie Symantec werd in februari 2007 wereldwijd 70% van alle e-mails als SPAM bestempeld en op mailserverniveau tegengehouden.

Nadere informatie

Janusz Korczak. door Renée van Eeken

Janusz Korczak. door Renée van Eeken Janusz Korczak door Renée van Eeken Hoofdstukken 1. Inleiding 2. Wie was Janusz Korczak? 3. Zijn levensverhaal 4. Janusz Korzcak in deze tijd 5. Waarom ik hem gekozen heb 6. Nawoord 7. Bronvermelding 1

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

De Nieuwe Bijbelvertaling

De Nieuwe Bijbelvertaling De bijbel als geloofsdocument laat de teksten uit de Bijbel opnieuw spreken. Veel mensen lezen dagelijks in de Bijbel. Het is voor hen de dragende kracht van het bestaan, een bron van inspiratie, de goddelijke

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

In de buik van een zwangere vrouw waren eens twee ongeboren kinderen: een kleine gelovige en een kleine scepticus.

In de buik van een zwangere vrouw waren eens twee ongeboren kinderen: een kleine gelovige en een kleine scepticus. In de buik van een zwangere vrouw waren eens twee ongeboren kinderen: een kleine gelovige en een kleine scepticus. De kleine skepticus vraagt: Geloof jij eigenlijk in een leven na de geboorte? De kleine

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME GRIEKS LATIJN KCV AAN HET STEDELIJK GYMNASIUM JOHAN VAN OLDENBARNEVELT TE AMERSFOORT (Plaatje 1 & 2) De klassieke talen en kcv aan het gymnasium Aan het Gymnasium

Nadere informatie

de berberbibliotheek de bottenzoekers

de berberbibliotheek de bottenzoekers de berberbibliotheek de bottenzoekers redactieraad Asis Aynan Hester Tollenaar adviesraad Dr. Abderrahman El Aissati dr. Mohamed El Ayoubi dr. Daniela Merolla drs. Mohamed Saadouni prof. dr. Harry Stroomer

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Hoe heetten de zonen van Adam en Eva?

Hoe heetten de zonen van Adam en Eva? Hoe heetten de zonen van Adam en Eva? Genesis 4:1-2, eerste deel 1 En Adam had gemeenschap met Eva, zijn vrouw, en zij werd zwanger en baarde Kaïn, en zei: Ik heb een man van de HEERE gekregen! 2 En zij

Nadere informatie

Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen

Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen Liedbundel voor kinderevangelisatie Melodieën Bijbelteksten en samenstelling liederen: A.M. Brouwer- Karels Harmonisaties:

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie

Inleiding In mijn praktijk als orthopedagoog/gz-psycholoog komen natuurlijk ook ouders met een enig kind. Eerlijk gezegd zag ik hen tot nu toe niet als een aparte categorie. Voor mij is ieder mens uniek,

Nadere informatie

Communicatieplan OpSpraak

Communicatieplan OpSpraak Communicatieplan OpSpraak Marketing- en communicatieplan Opdrachtgever: OpSpraak Auteurs: Madelon Kooijmans & John Houtzager Plaats: Nieuwegein Datum: 13-10-2010 C o m m u n i c a t i e p l a n O p S p

Nadere informatie

Wie kan er nog een rijmpje verzinnen?

Wie kan er nog een rijmpje verzinnen? Wie kan er nog een rijmpje verzinnen? Wie heeft er tegenwoordig nog zinnenverzinzin? Onder dit motto opent volgende week de Kinderboekenweek 2008. Thema: kinderpoëzie. Kinderpoëzie en jeugdpoëzie staan

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Zondag 2 november 2014 * Gedachtenis van de overledenen Kogerkerk * Preek Spreuken 9. 1 18 / Matteüs 25, 1-13 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Vandaag een prachtige en poëtische tekst

Nadere informatie

Preek verlamde man door het dak. Lieve Gemeente,

Preek verlamde man door het dak. Lieve Gemeente, Lieve Gemeente, Waar woont God? Waar is God thuis? Die vraag hebben we hier wel eens besproken n.a.v. ons mooie kerkgebouw. Een mooi huis van God is hier gebouwd. Maar zoals de eerste predikant van deze

Nadere informatie