Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw J.C. Huizinga-Heringa POSTBUS GX Den Haag

Vergelijkbare documenten
CGM/ Advies: classificatie Zygosaccharomyces bailii

Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu dhr. J.J. Atsma Postbus GX Den Haag. Geachte heer Atsma,

CGM/ Advies classificatie van de schimmel Mortierella alpina

Aan de staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer De heer drs. P.L.B.A. van Geel Postbus GX Den Haag

Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw J.C. Huizinga-Heringa Postbus GX Den Haag

CGM/ Advies pathogeniteitsclassificatie van de schimmel Mycothermus thermophilus

CGM/ Advies: Aanvullende informatie over klinische studie met retroviraal getransduceerde T-cellen

Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

CGM/ Advies classificatie van de orale bacterie Streptococcus oligofermentans

CGM/ Aanbieding onderzoeksrapport 'Recombinant Allergens: working safely with recombinant allergenic biologicals

CGM/ Advies: Aanvullende informatie over een klinische studie met adenovirussen

CGM/ Advies pathogeniteitsclassificatie van de schimmel Talaromyces columbinus

6 augustus 2008 CGM/ Advies classificatie van Lactobacillus rhamnosus

CGM/ Advies: Grootschalige productie van melkzuur door genetisch gemodificeerde cyanobacteriën in een kweeksysteem voor eenmalig gebruik.

Aan de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

Aan de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

Naar aanleiding van een adviesvraag over de IAB erkenning van Saccharomyces cerevisiae deelt de COGEM u het volgende mee.

CGM/ Advies: Verzoek tot wijziging vergunning fase I/II klinische studie met conditioneel-replicerende adenovirussen

CGM/ Advies: Inschaling kloneringswerkzaamheden met genoom van PG-3 virussen

CGM/ Advies isolatieafstand bij veldproef met gg-aardappels

Hierbij bied ik u de Signalering Criteria voor de classificatie van dierpathogene microorganismen

Aan de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

CGM/ Advies classificatie van de darmbacteriën Akkermansia muciniphila en Faecalibacterium prausnitzii

Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw J.C. Huizinga-Heringa POSTBUS GX Den Haag

CGM/ Advies: classificatie van een bodembacterie afkomstig uit Thailand

CGM/ Advies classificatie Geobacter sulfurreducens en Shewanella oneidensis

Datum 22 februari 2007 Kenmerk CGM/ Onderwerp Advies grootschalige productie van een influenzavaccin (IG )

CGM/ Vervolgadvies omschaling van werkzaamheden met gg-veev replicondeeltjes

Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

Aan de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

ADRES 12 februari 2007 KENMERK CGM/ Advies n.a.v. aanvullende informatie met betrekking tot veldproef met NK603x1507x59122 maïs

CGM/ Advies Voorgenomen wijziging van Regeling ggo inzake kennisgeving- en vergunning-plichtige activiteiten

Bijlage II. Een genetisch gemodificeerd micro-organisme wordt ondergebracht in risicoklasse 1 als aan alle volgende criteria voldaan is :

CGM/ Advies: classificatie van het Trichodysplasia spinulosa-associated polyomavirus

Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu dhr. J.J. Atsma Postbus GX Den Haag. Geachte heer Atsma,

Geachte heer Van Geel,

CGM/ Advies grootschalige productie van genetisch gemodificeerd Canine parvovirus in een Single-Use bioreactor

Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W.J. Mansveld Postbus GX Den Haag. Geachte mevrouw Mansveld,

CGM/ Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy

CGM/ Advies pathogeniteitsclassificatie Clostridium autoethanogenum

CGM/ Advies pathogeniteitsklasse van de bacterie Methylobacterium mesophilicum

CGM/ Advies: Classificatie van Chikungunya virus

De COGEM heeft de classificatie van Bacillus anthracis heroverwogen en is tot het volgende advies gekomen.

Aan de staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer De heer drs. P.L.B.A. van Geel Postbus GX Den Haag

Datum 26 juli 2010 Betreft Antwoorden Kamervragen inzake de isolatieafstanden bij experimentele gentechaardappels.

CGM/ Advies: Inschaling werkzaamheden met Hepatitis E virus

CGM/ Advies Classificatie en inschaling van Hepatitis B virus

CGM/ Verzoek tot wijziging vergunning vaccinatiestudie met gg-mazelenvirus in makaken

Naar aanleiding van de recente uitbraak van de ziekte blauwtong in Nederland en omringende landen deelt de COGEM u het volgende mee.

CGM/ Advies: Inschaling retrovirale vectoren afkomstig van ecotrope muizenretrovirussen

CGM/ Advies: niet-replicerend adeno-associated virus in ratten en muizen

CGM/ Advies classificatie van Schwanniomyces occidentalis, Trichoderma aggressivum en Verticillium fungicola

CGM/ Inschaling van werkzaamheden met vaccinstam Bacillus anthracis Sterne

CGM/ Aanbieding onderzoeksrapport: "Crop volunteers and climate change"

Uw kenmerk Uw brief van Kenmerk Datum. IG /01.co1 14 oktober 2005 CGM/ oktober 2005

Nederlandse Vereniging voor Microbiologie. onder redactie van: H. Schellekens

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu dhr. J. J. Atsma Postbus GX Den Haag. Geachte heer Atsma,

Aan de staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer De heer P.L.B.A. van Geel Postbus GX Den Haag

CGM/ Advies: Classificatie van Pseudomonas jessenii

CGM/ Advies: Experimenten met onbekende adenovirussen uit mensapen

CGM/ Advies: inschaling van werkzaamheden met gg-aardappel Solanum tarijense

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Activiteiten waarbij ongekarakteriseerde donorsequenties worden gebruikt: Activiteiten waarbij gekarakteriseerde donorsequenties worden gebruikt:

CGM/ Advies: Classificatie en inschaling van Hepatitis delta virus

CGM/ Advies: klonering van een synthetische DNA sequentie in Escherichia coli

Naar aanleiding van een adviesvraag betreffende de classificatie van twee virussen deelt de COGEM u het volgende mee.

CGM/ Advies: Inschaling van de tropische plant Parasponia andersonii

CGM/ Advies: Werkzaamheden met chimeer Infectious bronchitis virus

Uw kenmerk Uw brief van Kenmerk Datum. IG /03.co1 1 maart 2006 CGM/ maart 2006

Aan de staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer De heer drs. P.L.B.A. van Geel Postbus GX Den Haag

CGM/ Advies: Classificatie van fragmenten van Clostridium difficile toxines A en B

Advies: Melding SAE in klinische studie met CRAd

Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu dhr. J.J. Atsma POSTBUS GX Den Haag. Geachte heer Atsma,

CGM/ Advies: Inschaling van productie van gg-v. cholerae

Hebben goedgevonden en verstaan: Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen

Samenvatting. Samenvatting

Parapluherziening Biologische Veiligheid

Parapluherziening Biologische Veiligheid

Advies pathogeniteitsclassificatie en inschaling van werkzaamheden met. (genetisch gemodificeerd) Murid gammaherpesvirus 4

O 8OKT 2015 Het tentoonstellen van genetisch gemodificeerde organismen

Risico s beperken, leefbaarheid vergroten.

Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw dr. J.M. Cramer Postbus GX Den Haag

de minister voor Jeugd en Gezin Ontwerpbesluit verwijsindex risicojongeren

Samenvatting. Samenvatting

Immuunreactie tegen virussen

CGM/ Advies: Inschaling van de potplant Kalanchoe blossfeldiana

CGM/ Advies herziening classificatie Hepatitis C virus

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Advies 'Inschaling in vivo werkzaamheden met genetisch gemodificeerd Canine

CGM/ Advies Inperkingsmaatregelen voor werkzaamheden met genetisch gemodificeerde Geranium robertianum en Geranium pyrenaicum

Van mutatie naar ziekte

CGM/ Advies: Inschaling van de tropische planten Trema orientalis en Trema tomentosa

Samenvatting. Samenvatting

Advies: carrier DNA in gg-gisten en gg-schimmels

kleine alle schimmelsporen hoeveelheden te van inactiveren. het prioneiwit zullen achterblijven. Deze zijn afkomstig uit

HOOFDSTUK 11: Industriële microbiologie (= Hfst. 30) 11.1 Industriële micro-organismen en hun producten (= 30.1)

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Transcriptie:

BEZOEKADRES: A. VAN LEEUWENHOEKLAAN 9 3721 MA BILTHOVEN POSTADRES: POSTBUS 578 3720 AN BILTHOVEN Aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Mevrouw J.C. Huizinga-Heringa POSTBUS 30945 2500 GX Den Haag TEL.: 030 274 2777 FAX: 030 274 4476 INFO@COGEM.NET WWW.COGEM.NET DATUM 17 mei 2010 KENMERK ONDERWERP CGM/100517-01 Advies: classificatie Lachancea kluyveri Geachte mevrouw Huizinga-Heringa, Naar aanleiding van een adviesvraag betreffende een verzoek tot wijziging van vergunning IG 05-45 met de titel Karakterisering van cdnas en/of genen betrokken bij het metabolisme van purines en pyrimidines en bij de regulatie van genexpressie van het Academisch Ziekenhuis bij de Universiteit van Amsterdam, deelt de COGEM u het volgende mee. Samenvatting De COGEM is gevraagd te adviseren over de classificatie van de gistsoort Lachancea kluyveri (Saccharomyces kluyveri) en de mogelijke plaatsing van dit micro-organisme in Bijlage 1 van de Regeling genetisch gemodificeerde organismen (ggo). Bijlage 1 bestaat uit een lijst van micro-organismen die niet pathogeen zijn voor mens, dier of plant. Met de micro-organismen die in Bijlage 1 zijn opgenomen, mag onder bepaalde voorwaarden op het laagste inperkingsniveau, ML-I, gewerkt worden. De aanvrager wil de gistsoort L. kluyveri genetisch modificeren voor de productie van humane eiwitten, die betrokken zijn bij de aanmaak en afbraak van belangrijke bouwstenen van DNA en RNA, de zogenaamde purines en pyrimidines. Hij verzoekt de benodigde clonerings- en expressiewerkzaamheden uit te mogen voeren op ML-I inperkingsniveau. Sinds de ontdekking van L. kluyveri in 1956 is deze gist aangetroffen in de bodem, op verschillende boomsoorten, in de darm van de fruitvlieg Drosophila, en in vruchtensappen. Door zijn efficiëntere energiegebruik dan de algemeen bekende bakkersgist S. cerevisiae staat L. kluyveri steeds meer in de belangstelling als organisme voor industriële toepassingen. Hoewel deze gistsoort al lange tijd bestudeerd wordt en algemeen voorkomt in het milieu, wordt L. kluyveri niet geassocieerd met enige pathogeniteit voor mens en dier met een normaal functionerend immuunsysteem. Tevens zijn er geen aanwijzingen dat deze gistsoort pathogeen is voor planten. De COGEM adviseert daarom de gistsoort L. kluyveri in de laagste pathogeniteitsklasse (klasse 1) in te delen en op Bijlage 1 van de Regeling genetisch gemodificeerde organismen te plaatsen. Tevens is zij van mening dat de voorgenomen clonerings- en expressiewerkzaamheden met L. kluyveri op ML-I niveau ingeschaald moeten worden.

De door de COGEM gehanteerde overwegingen en het hieruit voortvloeiende advies treft u hierbij aan als bijlage. Hoogachtend, Prof. dr. ir. Bastiaan C.J. Zoeteman Voorzitter COGEM c.c. Drs. H.P. de Wijs Dr. I. van der Leij Dit advies is mede tot stand gekomen door de inbreng van Dr. T. Boekhout werkzaam bij het Centraal Bureau voor Schimmelcultures.

Classificatie van de gist Lachancea kluyveri COGEM advies CGM/100517-01 Inleiding De COGEM is gevraagd te adviseren in welke pathogeniteitsklasse de gistsoort Lachancea kluyveri (Saccharomyces kluyveri) ingedeeld dient te worden en of dit micro-organisme op Bijlage 1 van de Regeling genetisch gemodificeerde organismen (ggo) geplaatst kan worden. 1 De aanvrager wil in deze gist humane enzymen tot expressie brengen die betrokken zijn bij het purine- en pyrimidinemetabolisme. In de Regeling ggo worden micro-organismen ingedeeld in vier pathogeniteitsklassen. Deze indeling start met pathogeniteitsklasse 1, die gevormd wordt door apathogene micro-organismen en loopt op tot pathogeniteitsklasse 4, de groep van hoog pathogene micro-organismen. Bijlage 1 is een lijst van micro-organismen die in principe niet pathogeen (apathogeen) zijn voor mens, dier of plant. Deze bijlage is voor vergunningaanvragers van belang omdat met deze micro-organismen onder bepaalde voorwaarden op het laagste inperkingsniveau, ML-I, gewerkt mag worden. Dit is toegestaan wanneer voor het vervaardigen van het ggo een veilig geachte vector gebruikt wordt en zich in deze vector geen insertie bevindt die een potentieel gevaar voor mens en milieu vormt. 1 Voorbeelden van potentieel gevaarlijke inserties zijn genen die coderen voor toxines, virulentie- of pathogeniteitsfactoren en virale en cellulaire oncogenen. Micro-organismen die op Bijlage 1 vermeld staan, voldoen in ieder geval aan één van de volgende criteria: 1) Het micro-organisme behoort niet tot een soort waarvan vertegenwoordigers bekend zijn die ziekteverwekkend zijn voor mens, dier of plant. 2) Het micro-organisme heeft een lange historie van veilig gebruik onder omstandigheden waarbij geen bijzondere inperkende maatregelen zijn getroffen. 3) Het micro-organisme behoort tot een soort die wel vertegenwoordigers bevat van klasse 2, 3 of 4, maar de stam in kwestie bevat geen genetisch materiaal dat verantwoordelijk is voor de virulentie. 4) Het niet-virulente karakter van het micro-organisme is door middel van adequate tests aangetoond. In de huidige inschalingspraktijk wordt een micro-organisme als pathogeen gezien als deze bij immuuncompetente mensen een ziekte kan veroorzaken. Opportunistische pathogenen, die een ziekte kunnen veroorzaken bij immuungecompromiteerde individuen, worden als niet pathogeen (apathogeen) beschouwd en kunnen op Bijlage 1 geplaatst worden. Lachancea kluyveri De zogenaamde budding gist Lachancea kluyveri, behoort tot de familie der Saccharomycetaceae. De gistsoort is in 1956 voor het eerst beschreven na isolatie uit de darm van COGEM Advies: CGM/100517-01 1

de fruitvlieg Drosophila en stond aanvankelijk bekend onder de naam Saccharomyces kluyveri. 2 Op basis van zijn nauwe fylogenetische verwantschap met een aantal gistsoorten behorend tot andere genera zoals Kluyveromyces en Zygosachharomyces is S. kluyveri in 2003 omgedoopt tot Lachancea kluyveri. 3 In het advies wordt deze inmiddels breed geaccepteerd naam gehanteerd. De gist L. kluyveri lijkt wijdverspreid in het milieu voor te komen. Naast de aanwezigheid in Drosophila soorten is L. kluyveri ook aangetroffen in de Europese bodem, op bepaalde boomsoorten in India en Noord-Amerika en in vruchtensap. 4,5 Ten opzichte van de bekende bakkersgist S. cerevisiae heeft L. kluyveri een aantal afwijkende eigenschappen. Ten eerste maakt L. kluyveri op efficiëntere wijze gebruik van de energie die in suikers opgeslagen ligt door de beschikbare suikers alleen af te breken onder anaerobe omstandigheden (fermentatie). Hierdoor levert L. kluyveri meer biomassa op dan S. cerevisiae. Deze eigenschap maakt L. kluyveri aantrekkelijk voor industriële toepassingen. 6 Daarnaast volstaan pyrimidines en hiervan afgeleide metabolieten voor L. kluyveri als stikstofbron. L. kluyveri is derhalve een interessant modelorganisme om de pyrimidinedegradatie te bestuderen. 7 Overweging Wetenschappelijk gezien is de pathogeniteit van een micro-organisme goed aan te tonen. De afwezigheid van pathogeniteit is echter moeilijk te bewijzen. Daarbij worden gevallen van pathogeniteit gepubliceerd, terwijl er nauwelijks wordt gerapporteerd over de apathogeniteit van micro-organismen. Hierdoor is er van veel bacteriën of schimmels weinig literatuur over apathogeniteit voorhanden. Een lange historie van veilig gebruik, waarbij geen nadelige effecten zijn gerapporteerd, vormt in dit opzicht een belangrijk referentiekader voor apathogeniteit. Als kanttekening moet hierbij opgemerkt worden, dat effecten mogelijkerwijs moeilijk worden opgemerkt als zij niet erg uitgesproken van aard zijn, en er niet gericht naar wordt gezocht. Anderzijds zijn veruit de meeste micro-organismen apathogeen. Daarom worden bij de afwezigheid van expliciete aanwijzingen voor pathogeniteit bij langdurig gebruik microorganismen als apathogeen beschouwd. Onderstaande overweging is gebaseerd op de gegevens uit de literatuur én de inschattingen van (externe) experts. Lachancea kluyveri Sinds de beschrijving van L. kluyveri in 1956 is er één studie gepubliceerd, waarin deze gistsoort in verband wordt gebracht met ziekte bij mensen. 8 In deze studie wordt het overlijden van een 47- jarige Aidspatiënt met een uitgebreid klinische verleden op gebied van infectieziekten toegeschreven aan een L. kluyveri infectie. Identificatie vond plaats op basis van fysiologische eigenschappen van de betreffende gist. L. kluyveri werd aangetroffen in enkele bloedmonsters en in het hersenvocht van de patiënt. Bovendien werden post mortem, gist-achtige infiltraties aangetroffen in verschillende organen. Onderzoek naar de vermeende letaliteit van giststammen in muizen wijst uit dat voor muizen met een actief onderdrukt immuunsysteem een blootstelling aan L. kluyveri dodelijk kan zijn. In COGEM Advies: CGM/100517-01 2

de groep muizen met een normaal functionerend immuunsysteem werd echter geen letaliteit waargenomen na blootstelling aan L. kluyveri. 9 In de Atlas of Clinical Fungi, het naslagwerk met alle klinisch relevante schimmels inclusief vele opportunistische soorten, staat L. kluyveri niet vermeld als pathogeen. 10 Bovendien wordt in dit naslagwerk aangegeven dat de eerder genoemde publicatie over de betrokkenheid van L. kluyveri bij het overlijden van een Aidspatiënt mogelijk berust op een foutieve identificatie van het betrokken micro-organisme. Ook in de komende editie van het standaardwerk The Yeasts, a taxonomic study, dat later in 2010 uitgebracht zal worden, wordt geen melding gemaakt van enige pathogeniciteit van L. kluyveri. 11 Ondanks het feit dat L. kluyveri al lange tijd in het laboratorium wordt bestudeerd en wijdverspreid voorkomt in het milieu heeft de COGEM geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat L. kluyveri pathogeen is voor mensen of dieren indien ze beschikken over een normaal functionerend immuunsysteem. Tevens zijn er geen aanwijzingen gevonden om aan te nemen dat L. kluyveri als plantpathogeen aangemerkt dient te worden. De L. kluyveri stammen die beschikbaar zijn in de American Type Culture Collection worden allen ingedeeld in pathogeniteitsklasse 1. 12 De gistsoort L. kluyveri wordt ook in de Deutsche Sammlung von Mikroorganismen und Zellkulturen beschouwd als een micro-organisme van pathogenititeitsklasse 1. 13 Concluderend is de COGEM van mening dat L. kluyveri als een apathogeen micro-organisme beschouwd moet worden. Advies Gezien het niet pathogene karakter van L. kluyveri adviseert de COGEM om deze gistsoort in pathogeniteitsklasse 1 in te delen en tevens in Bijlage 1 van de Regeling ggo op te nemen. Aansluitend adviseert de COGEM de voorgenomen clonerings- en expressiewerkzaamheden met de L. kluyveri op inperkingsniveau ML-I in te schalen. Referenties 1. Integrale versie van de Regeling genetisch gemodificeerde organismen en het Besluit genetisch gemodificeerde organismen. Mei 2004 2. Phaff HJ et al. (1956). The taxonomy of yeast isolated from Drosophila in the Yosemite region of California. Antonie van Leeuwenhoek 22: 145-161 3. Kurtzman CP (2003). Phylogenetic circumscription of Saccharomyces, Kluyveromyces and other members of the Saccharomycetaceae, and the proposal of the new genera Lachancea, Nakaseomyces, Naumovia, Vanderwaltozyma and Zygotorulaspora. FEMS Yeast Res. 4: 233-245 4. Barnett JA et al. (1990). Description of the species Saccharomyces kluyveri. In: Yeasts:-characteristics and identification. (2 nd edition) Cambridge University Press, Cambridge. 5. The Genome Center at Washington University (06-05-2010). http://genome.wustl.edu/genomes/view/saccharomyces_kluyveri/ 6. Møller K et al. (2004). Production of fungal alpha-amylase by Saccharomyces kluyveri in glucoselimited cultivations. J. Biotechnol. 111: 311-318 COGEM Advies: CGM/100517-01 3

7. Beck H et al. (2008). Saccharomyces kluyveri as a model organism to study pyrimidine degradation. FEMS Yeast Res 8: 1209-1213 8. Pynka M et al. (1998). Disseminated infection with Saccharomyces kluyveri in a patient with AIDS. Infection 26:184-186 9. Okawa Y & Yamada Y (2002). Lethality of yeasts with low pathogenicity in mice immunocompromised by cylophosphamide treatment. Biol. Pharm. Bull. 25:940-942 10. Hoog de GS et al. (2009). Atlas of Clinical Fungi. 3 rd edition 11. Kurtzman CP et al. (2010). The Yeasts: a taxonomic study. 5 th edition 12. American Type Culture Collection (29-04-2010). www.lgcstandards-atcc.org/ 13. Deutsche Sammlung von Mikroorganismen und Zellkulturen (29-04-2010). www.dsmz.de/microorganisms/html/strains/strain.dsm070517.html Dit advies is mede tot stand gekomen door de inbreng van Dr. T. Boekhout werkzaam bij het Centraal Bureau voor Schimmelcultures. COGEM Advies: CGM/100517-01 4