2017 2018 drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater havo biologie Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
havo biologie Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak biologie op havo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen-opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. Oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2018 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een studieadvies. Deel 2a: Deel 2b: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. Hierin vind je het integrale examen van 2017, eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achter in deze bundel vind je tabellen om je cijfer te bepalen en een onderwerpregister. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017 Opmerkingen * Hoofdstukken of opgaven die gemarkeerd zijn met een sterretje ( *) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen havo biologie 2018 wordt afgenomen op maandag 28 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn. ThiemeMeulenhoff 3
Inhoud 3 voorwoord 6 tips deel 1 oefenen op onderwerp 1 Cellen, organen en orgaanstelsels 9 opgaven 13 hints - uitwerkingen 2* Voortplanting en ontwikkeling 16 opgaven 22 hints - uitwerkingen 3 Erfelijkheid 26 opgaven 33 hints - uitwerkingen 4 DNA en *celcyclus 37 opgaven 42 hints - uitwerkingen 5 Genexpressie, RNA en *eiwitsynthese 46 opgaven 56 hints - uitwerkingen 6 Evolutie: soortvorming en selectie 60 opgaven 64 hints - uitwerkingen 7 Fotosynthese, dissimilatie en voortgezette assimilatie 67 opgaven 75 hints - uitwerkingen 8 Ecosystemen; interactie en regulatie 80 opgaven 86 hints - uitwerkingen 11 Bloedsomloop 110 opgaven 114 hints - uitwerkingen 12 Gaswisseling 117 opgaven 122 hints - uitwerkingen 13 Lever en nieren; uitscheiding 125 opgaven 128 hints - uitwerkingen 14* Gedrag en seksualiteit 131 opgaven 137 hints - uitwerkingen 15 Oog en andere zintuigen 140 opgaven 143 hints - uitwerkingen 16 Zenuwstelsel en spieren 146 opgaven 150 hints - uitwerkingen 17 Hormonale regeling 153 opgaven 159 hints - uitwerkingen 18 Huid en immuniteit 162 opgaven 167 hints - uitwerkingen 9 Ecosystemen; dynamiek en *diversiteit 91 opgaven 98 hints - uitwerkingen 10 Voeding en vertering 102 opgaven 107 hints - uitwerkingen * Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen. 4 ThiemeMeulenhoff
havo biologie oriëntatietoets nagaan wat je al weet 173 opgaven deel 2a examens met uitwerkingen Examen 2014-II (pilot) 183 opgaven 199 hints - uitwerkingen deel 2b niet-uitgewerkt examen Examen 2017-I 309 opgaven bijlagen cijferbepaling onderwerpregister Examen 2015-I 205 opgaven 225 hints - uitwerkingen Examen 2015-II 232 opgaven 250 hints - uitwerkingen Examen 2016-I 258 opgaven 274 hints - uitwerkingen Examen 2016-II 281 opgaven 299 hints - uitwerkingen Bij veel uitwerkingen wordt verwezen naar BiNaS zesde editie en ScienceData eerste druk. ThiemeMeulenhoff 5
Tips bij het maken van (examen)opgaven bij biologie Voorbereiding Haal even rustig adem en ontspan je spieren. Lees steeds eerst de vraag of opdracht achter het opgavenummer en daarna pas de informerende tekst daarboven. Kijk dan goed naar wat echt gevraagd wordt. Je kunt belangrijke zinsdelen alvast markeren op je examenblad. Bij open vragen moet je uitleg begrijpelijk zijn voor een leerling uit het voorgaande leerjaar. Blijf niet te lang bezig met een moeilijke opgave. Loop niet achter op een tijdschema van ± 15 opgaven per uur. Gebruik geen onduidelijke uitleg, zoals: er is invloed van... (stimulerend of remmend?); het is hoger (wat hoger dan wat?); de temperatuur verandert (wordt die hoger of lager?); de zuurgraad wordt minder (gaat de ph omlaag of wordt het minder zuur?, gebruik niet het woord zuurgraad). Bij meerkeuzevragen kun je foutieve antwoorden op je examenblad direct afstrepen, maar maak ze niet onleesbaar. Uitvoering Sla na ieder antwoord steeds een regel over, of reserveer voldoende ruimte als het niet (volledig) af is. Zo kun je een overgeslagen opgave later snel terugvinden. Gebruik voor het antwoord op een meerkeuzevraag één hoofdletter en geef geen uitleg. Streep die hoofdletter bij een wijziging door en zet een nieuwe letter erachter, dus niet er doorheen. Ga na of je het antwoord uit de gegeven tekst moet halen, of uit BiNaS of ScienceData. Het aantal punten dat je voor een vraag kunt krijgen, geeft meestal aan uit hoeveel stappen een antwoord minstens moet bestaan. Geef niet meer antwoorden of voorbeelden dan gevraagd; als er bv. twee gevraagd worden, worden de eerste twee alleen nagekeken. Als bij een open vraag gerekend moet worden, zet die berekening er dan bij, ook als je die berekening niet geheel af kunt maken. Bepaalde rekenstappen leveren soms punten op. Wordt om een afronding gevraagd? Zo niet, dan mag het berekende getal niet nauwkeuriger of onnauwkeuriger zijn dan de getallen die gegeven zijn. Dat wil zeggen niet meer, maar ook niet minder cijfers achter de komma. Bij beschrijving van een experiment moet vaak de volgende zin toegevoegd worden: De overige factoren zijn gelijk. Maak bij tijdnood in ieder geval alle meerkeuzevragen. Begin daar op tijd aan. Controle als je klaar bent Lees nogmaals wat gevraagd wordt. Is het antwoord passend op de vraag? Volgen de zinnen in je antwoord elkaar logisch op? Zijn de juiste eenheden vermeld? Zijn bij diagrammen de x- en y-as voorzien van cijfers en eenheden? Is een lijn- of staafdiagram gevraagd? Teken de lijn niet voor het eerste of na het laatste meetpunt. Vaak is een vloeiende lijn vereist (mag zonder knikken vlak langs de punten lopen). Let op het aantal significante cijfers, vóór of na de komma. Zijn deze in overeenstemming met genoemde waarden in de opgave? Zijn minstens alle meerkeuzevragen beantwoord? 6 ThiemeMeulenhoff
deel 1 oefenen op onderwerp 7
havo biologie 1 Cellen, organen en orgaanstelsels Groeihormoon Door genetische manipulatie is het gelukt om bacteriën stoffen te laten produceren die ze oorspronkelijk niet konden maken. Voorbeelden van producten die al op commerciële schaal door bacteriën worden gemaakt, zijn insuline, groeihormoon van de mens (HST) en groeihormoon van het rund (BST). Deze drie hormonen zijn eiwitten. Bij de genoemde techniek is de DNA-code voor het desbetreffende eiwit van een mens of van een zoogdier in een bacterie gebracht. In afbeelding 1 is een cel van een mens of dier met een aantal organellen en structuren schematisch weergegeven. afbeelding 1 1 Noem het organel in de cel waar de vorming van eiwitten uit aminozuren plaatsvindt. 2 Geef het nummer en de naam van de structuur of het organel waarin zich de DNA-code bevindt die kan worden overgebracht in een bacterie. 3 Leg uit waardoor juist eiwitten geschikte stoffen zijn om met behulp van genetische manipulatie te worden geproduceerd. 4 Noem de functie van de mitochondriën in een cel. ThiemeMeulenhoff 9
1 CELLEN, ORGANEN EN ORGAANsTELsELs Examenbundel 2017 2018 5 Op welke plaats in een cel wordt eiwit gevormd? A in de kern B in de mitochondriën C in het cytoplasma, aan de mitochondriën D in het cytoplasma, aan de ribosomen E in plastiden Effect van koken Spinazie, een bladgroente, wordt gekookt. 6 Verandert daardoor in de spinaziebladeren de doorlaatbaarheid van de celmembranen voor zouten? En die van de vacuolenmembranen en celwanden? A alleen de doorlaatbaarheid van de celmembranen en de celwanden. B alleen de doorlaatbaarheid van de celmembranen en de vacuolenmembranen. C alleen de doorlaatbaarheid van de celwanden en de vacuolenmembranen. D de doorlaatbaarheid van de cel- en vacuolenmembranen en van celwanden. Rode kool De kleur van rode kool ontstaat door een kleurstof in de vacuolen van de cellen. Vier bladeren van een rode kool worden op de volgende wijze behandeld. Blad 1 wordt gelegd in een 5% glucose-oplossing van 20 C. Blad 2 wordt gelegd in een 5% glucose-oplossing van 100 C. Blad 3 wordt gelegd in water van 20 C. Blad 4 wordt gelegd in water van 100 C. Na 30 minuten wordt de kleur van de vloeistof bij elk blad genoteerd. 7 Bij welk of bij welke van deze bladeren is de omringende vloeistof roodgekleurd? A alleen bij blad 4 B bij de bladeren 1 en 2 C bij de bladeren 1 en 3 D bij de bladeren 2 en 4 Bacteriën In een experiment worden bacteriën van dezelfde soort in twee oplossingen (1 en 2) met een verschillende osmotische waarde gelegd. In afbeelding 2 is het experiment schematisch weergegeven. Er is aangegeven wat in beide oplossingen met een bacterie gebeurt. De oplossingen bevatten gelijke hoeveelheden lysozymen. Lysozymen zijn enzymen die de wand van een bacterie aantasten. In beide oplossingen komt de bacterie-inhoud vrij. In oplossing 1 barst de celmembraan, in oplossing 2 niet. De bacterie-inhoud is niet isotonisch met één van beide oplossingen. 10 ThiemeMeulenhoff
havo biologie 1 CELLEN, ORGANEN EN ORGAANsTELsELs afbeelding 2 naar: Th.D. Brock & M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood Cliffs, 1991, 60 8 Waardoor barst de celmembraan in oplossing 1 wel en in oplossing 2 niet? A Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 hoger is dan die van oplossing 2 en hoger dan die van de bacterie. B Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 hoger is dan die van oplossing 2, maar lager dan die van de bacterie. C Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 lager is dan die van oplossing 2, maar hoger dan die van de bacterie. D Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 lager is dan die van oplossing 2 en lager dan die van de bacterie. Determinatie Alle organismen zijn ingedeeld in vier groepen die men rijken noemt. Er is nog een vijfde groep, maar die wordt niet tot de organismen gerekend. Door gebruik te maken van het schema in afbeelding 3 kan men deze vijf groepen, aangeduid met P, Q, R, S en T determineren. afbeelding 3 1. Eigen stofwisseling? ja nee 2. Cellen met een kern? ja nee P Q 3. Cellen omgeven door een celwand? ja nee R 4. Autotroof? ja nee S T 9 Noteer de letters P, Q, R, S en T onder elkaar op je antwoordblad en vermeld achter de letters de namen van de vijf bijbehorende groepen. ThiemeMeulenhoff 11
Bundels voor al je vakken bestel je op www.examenbundel.nl examenbundels havo Duits 978-90-06-39163-3 havo Engels 978-90-06-39187-9 havo Frans 978-90-06-39171-8 havo Nederlands 978-90-06-39170-1 havo biologie 978-90-06-39162-6 havo natuurkunde 978-90-06-39172-5 havo scheikunde 978-90-06-39190-9 havo wiskunde A 978-90-06-39200-5 havo wiskunde B 978-90-06-39201-2 havo aardrijkskunde 978-90-06-39184-8 havo economie 978-90-06-39183-1 havo geschiedenis 978-90-06-39186-2 havo m&o 978-90-06-39175-6 havo maatschappijwetenschappen 978-90-06-39173-2 Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen. De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl. havo samengevat havo biologie havo natuurkunde havo scheikunde havo wiskunde A havo wiskunde B havo aardrijkskunde havo geschiedenis havo economie havo m&o h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen. Engels in de praktijk 978-90-06-07397-3 Duits in de praktijk 978-90-06-07396-6 Frans in de praktijk 978-90-06-07398-0 Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel. 9 789006 391626