------ 2 0 1 2-2 0 1 3 ------ Masterplan Zuid-Holland LOGO s weghalen is niet netjes Logo s weghalen is niet netjes Dit is een product van het project Masterplan Competentiegericht Onderwijs Zuid-Holland. Hierin werken de volgende organisaties samen: - de ROC s Albeda College, ID College, Leiden, Mondriaan, Zadkine Techniek en Da Vinci College - InstallatieWerk Zuid-Holland, Uneto-VNI, Kenteq, OTIB/ RBPI - ruim 50 bedrijven, waaronder A. de Jong Groep, Aartman van Giesen Elektrotechniek, Bakker Sliedrecht, Bogro BV, Botermans Elektrotechniek, Burgers Ergon Installatietechniek, Croon Elektrotechniek, Dekker van Geest, Goflex Young Professionals, Hekema Elektrotechniek, Hogendoorn Warmte Water Sanitair, HVL, Imtech Building Services, Kalisvaart Technisch Beheer, Kropman, W.P. Kubbe Management, Labro Elektro, Lésec, Lok Installatiebedrijf, Mampaey, Parallel Groep ETB Vos, Putman Installaties, Randstad Elektrotechniek, Rijndorp Installaties, Schulte & Lestraden, Smit & van der Linden, SOB Midden Nederland, Spindler Installatietechniek, Staysafe Security, Steegman Installatietechniek, Tempus, Trijselaar Vermeer, Unica Bodegraven, Van Asten Elektrotechniek-Installatietechniek, Van den Pol Elektrotechniek, Van Dissel Elektrotechniek, Van Dorp Installaties, Van Driel Installateurs, Van Galen Klimaattechniek, Van Hoften Installatietechniek, Verkaart Groep, Verkerk Groep, Vink Installatie Groep, Viveen Elektro- Installatie Buro, Volt Elektro Groep, Wieffering Meet & Regeltechniek, Wolter & Dros TBI Techniek Regioprofiel Monteur Elektrotechnische Installaties, niveau 2 Versie 22-8-2011 Het project wordt gefinancierd door OTIB, de ROC s, Kenteq, Uneto-VNI en InstallatieWerk Zuid-Holland Het projectmanagement berust bij bureau Batouwe Arnhem Masterplan CGO Zuid-Holland - Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 / 22-8-2011

Vormgeving: Batouwe Arnhem (tevens projectmanagement Masterplan CGO ZH) Monteur Elektrotechnische Installaties, niveau 2 Masterplan Zuid-Holland 2008-2011 Regioprofiel LOGO s weghalen is niet netjes In het samenwerkingsproject Competentiegericht Onderwijs Zuid-Holland werken de vijf LPI s, de zes ROC s, Kenteq, Uneto-VNI en OTIB gezamenlijk aan de invoering van competentiegericht onderwijs. Een van de activiteiten van het project is het uitwerken van zogenoemde Regioprofielen 1. Een Regioprofiel is de concretisering van een uitstroomprofiel van de Kwalificatiedossiers. Het Regioprofiel bevat 2 : De (minimale) beroepshandelingen die de monteur op het betreffende niveau moet beheersen als beginnend beroepsbeoefenaar 3 De vereiste theorie in inhoud en niveau De attitude/beroepshouding. Bij de beroepshandelingen wordt vermeld of deze behoren tot de basis (= het programma dat voor iedereen geldt) of tot het extra pakket (= specialisme van een bedrijf, verdieping, plus-pakket, keuzemogelijkheid). Uitgangspunt voor deze laatste invulling zijn specifieke behoeften van studenten en bedrijven. Daarbij geldt: breed opleiden voor de regio, specifiek voor een bedrijf/student. De vereiste theorie is uitgewerkt naar onderwerpen. Per onderwerp is onderscheid gemaakt naar kennis (= de student moet globaal begrijpen wat het onderwerp inhoudt; er heeft geen verdieping plaats met formules en verdiepingsopgaven) en verdieping (= van de student wordt verwacht dat hij over de onderwerpen opgaven kan maken met gebruik van enkelvoudige formules) 4. De attitude/beroepshouding is de uitwerking van de niet-technische competenties. Werkwijze Elk Regioprofiel is uitgewerkt door een kleine werkgroep, bestaande uit vakdocenten van verschillende ROC s en vakdeskundigen van bedrijven. De werkgroep heeft gebruik gemaakt van het Regioprofiel uit Gelderland en Overijssel. De conceptuitwerkingen zijn in twee bijeenkomsten voorgelegd aan een grote groep vertegenwoordigers van bedrijven en leden van de bedrijvenkringen van de ROC s. Hierbij is in het bijzonder inbreng gevraagd van de kleinere bedrijven. Op-/aanmerkingen zijn verwerkt waarna de werkgroep het Regioprofiel heeft vastgesteld. Vervolgens is het voorlopige vastgestelde concept Regioprofiel voorgelegd en besproken in het LPI. In het schooljaar 2011-2012 testen de LPI s en ROC s de profielen uit. Op basis van de bevindingen in de praktijk zullen de werkgroepen de Regioprofielen actualiseren voor het nieuwe opleidingsjaar (2012-2013). 1 Het Regioprofiel beschrijft het wat van het onderwijs en doet geen uitspraken over het hoe van het onderwijs. 2 Beroepshandelingen, theorie en attitude/beroepshouding komen in de onderwijsuitvoering in samenhang met elkaar aan bod. 3 Beroepshandelingen moet men breed zien in de context van het beroep, bijvoorbeeld het leggen en aansluiten van kabels; dit kunnen sterkstroom-, maar ook data-, telefoon-, brandmeld- en/of beveiligingskabels zijn. 4 De landelijke programma s voor rekenen en taal en voor Leren, Loopbaan en Burgerschap zijn als bijlagen van toepassing. Masterplan CGO Zuid-Holland - Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 / 22-8-2011 1

Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 Beroepshandelingen Bij de beroepshandelingen wordt aangegeven of deze behoren tot de Basis = het programma dat voor iedereen geldt; bij het Keuze/Verplichte pakket betekent de letter K extra vaardigheden van het beroep (verdieping, pluspakket, keuzemogelijkheid van bedrijf/student) en de letter V een verplicht onderdeel ten behoeve van het beroep. Uitgangspunt voor deze invulling zijn specifieke behoeften van studenten en bedrijven. Daarbij geldt: breed opleiden voor de regio, specifiek voor een bedrijf/ student. In de tabel wordt voor woningbouw, utiliteit, industrie en maintenance (onderhoud) aangegeven welke beroepshandelingen tot het keuzepakket (K) behoren en welke de verplichte (V) onderdelen zijn van de opleiding. Beroepshandeling Basis Keuze/Verplichte onderdelen Won. Ut. Ind. Ma. Algemene werkzaamheden Werkvoorbereiding Werk-, urenbon invullen Materialen bon Veiligheid Basis veiligheid Veilig werken aan laagspanningsinstallaties Draagt zorg voor een opgeruimde werklocatie Controle op veilig werken (eigen werk) Toepassen van specifieke voorschriften (NEN 3140 en NEN 1010) Toepassen van bedrijfsvoorschriften Gereedschap / materiaal Gebruik handgereedschap en elektrisch materieel Gebruik speciaal materieel (rolsteiger) Materiaalbewerken Gebruik bevestigingsmiddelen Tekening lezen Tekeninglezen bouwkundig Tekeninglezen elektrotechnisch, installatietekening en -schema en aansluittekeningen van zowel sterkstroom als zwakstroom Symbolenkennis t.b.v. elektrotechnische tekeningen Tekening lezen paneel (hoofd / stuurstroom / aansluitklemmenstrook) K V V Tekeningen handmatig aanpassen t.b.v. actuele werktekeningen K K K V Goot / ladderbaan Goot monteren (kabel- en wandgoot) V V V Goot monteren woningbouw (P25, Plintgoot,enz.) V V Ladderbaan monteren V V V Masterplan CGO Zuid-Holland - Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 / 22-8-2011 2

Beroepshandeling Basis Keuze/Verplichte onderdelen Won. Ut. Ind. Ma. Kabel Monteren / leggen (grond) kabel met functiebehoud Coderen bekabeling Monteren snoeren / flexibele kabel Monteren / leggen kabel voor zwakstroominstallaties Stekerbare (plug en Play) montage K K K Buis Monteren inbouw- en centraaldozen met functiebehoud Monteren buis inbouw (betonstort en binnenwanden) V V K Monteren (flexibele) buis inbouw V V Draad trekken Aansluiten / monteren Schakelmateriaal (in- en opbouw) afmonteren Verlichtingsarmaturen (in- en opbouw) afmonteren Lichtschakelingen (serie, wissel, kruis, dubbelpolig enz.) (Nood)verlichting monteren en aansluiten K K K K Aansluiten en monteren Noodstroominstallaties K K K Aansluiten en monteren Explosieveilige Installaties K K K Componenten zwakstroom bijvoorbeeld brandmelders, rookmelders, UTP, CAI-TEL, aansluitingen, patchpannels 1-fase-apparatuur (bijvoorbeeld ventilator) Motoren (directe inschakeling) K V K Eenvoudige 3-fase-apparatuur (bijvoorbeeld kookplaat) Uitgebreide 3-fase-apparatuur (bijvoorbeeld frequentie regelaar of automatisch driehoek) Opnemers / actuatoren Cee-form-materiaal Buiteninstallaties (verlichting / w.c.d) Pers- en lasverbindingen (steek / draai) K V K Instrumentatie K K Verdeelinrichting Samenstellen monteren en aansluiten eenvoudige verdeelinrichting t/m 80A (1 en 3 fase) zoals Huis-verdeelinrichting Wijzigen / uitbreiden verdeelinrichting t/m 80A (1 en 3 fase) V V V Wijzigen / uitbreiden verdeelinrichting woningbouw (1 en 3 fase) Aansluiten patchpaneel en/of centrale K K K V Aarding Monteren (hoofd) aarding installatie bij verdeelinrichting Monteren aarding Vereffeningssystemen Paneelbouw Relaistechniek (hoofd- en stuurstroom) V V V Mechanische montage paneel V V V Montage apparatuur in paneel (relais, PLC, beveiligingsapparatuur + overige besturings- en bedieningsapparatuur) Montage paneelbedrading V V V Modificatie paneelbedrading K K Frequentieregelaars / softstarters monteren / overspanningsrelais V V V (Mini )PLC aansluiten V V V Domotica V V K K Masterplan CGO Zuid-Holland - Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 / 22-8-2011 3

Beroepshandeling Basis Keuze/Verplichte onderdelen Won. Ut. Ind. Ma. Assisteren bij in bedrijf stellen / controle / storingen zowel sterk- als zwakstroom Visuele controle installatie (eigen werk) Assisteren bij het in bedrijf stellen installatie Uitvoeren van (eenvoudige) metingen bij uit bedrijf nemen van de installatie Eenvoudige storingen zoeken (spanningsloos) Vereiste theorie De minimale theorie voor de Monteur elektrotechnische installaties op niveau 2 is uitgewerkt in een aantal onderwerpen. Per onderwerp is onderscheid gemaakt naar: Kennis van = de student moet globaal begrijpen wat het onderwerp inhoudt. Het is wenselijk dat kennis wordt ondersteund door een practicum. En met de gegevens van het practicum moet de student berekeningen kunnen maken. Verdieping = van de student wordt verwacht dat hij over de onderwerpen opgaven kan maken met gebruik van formules. Onderwerp Kennis van Verdieping Rekenen +, -, x, Rekenen breuken oplossen Rekenen verhoudingen berekenen Rekenen procenten Rekenen lengtematen berekenen Lading en stroom Elektrisch spanningverschil Geleiders en isolatoren Productie van elektriciteit Elektrische energiebronnen Wet van Ohm Weerstand van geleiders Serieschakeling Parallelschakeling Gemengde schakeling (eenvoudig) Elektrische energie (KWh) Elektrisch vermogen / arbeid Spanningsbronnen Serieschakeling van spanningsbronnen (accuset, noodverlichting) Parallelschakeling van spanningsbronnen Eenvoudige meetinstrumenten (multimeter: spanning / stroom (AC/DC) en Ohms) Magnetisch veld Magnetisme Elektromagnetisme / motorprincipe / relais Inductiespanning Generatorprincipe Frequentie en periodetijd Effectieve waarde en Ohmse belasting Masterplan CGO Zuid-Holland - Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 / 22-8-2011 4

Onderwerp Kennis van Verdieping Spoel (gedrag / gebruik) Condensator (gedrag / gebruik) Waarheidstabel Schakelfuncties Symbolen / poorten (overzicht logische functies) Driefasenwisselspanning Sterschakeling Driehoekschakeling Belasting v/d fasen v/e 3-fasen wisselstroomnet Aardlekschakelaar Opgenomen vermogen bij belasting in Y- en Δ-schakeling Fase-onderbreking in Y- en Δ-schakelingen Eenfasetransformator (opbouw en werking) Soorten transformatoren Diode / gelijkrichting Beroepshouding In het kwalificatiedossier zijn de relevante (niet-technische) competenties opgenomen (= kolom Niet-technische competenties ). Kortom wat de monteur elektrische installaties niveau 2 moet laten zien als juist beroepshouding is uitgewerkt in de eerste kolom. Beroepshouding Niet-technische competenties Is gemotiveerd/enthousiast Stelt zich collegiaal op Kan goed samenwerken, overleggen en afstemmen Bespreekt problemen met zijn collega s Signaleert onveilige situaties Neemt deel aan: Toolbox meeting, werkoverleg/werkverdeling Kan vanuit tekeningen werkzaamheden uitvoeren Zoekt zelf naar oplossingen/toont eigen initiatief/is besluitvaardig Kan werken onder druk/ weet prioriteiten te stellen Toont inzet/werktempo/doelmatigheid/heeft discipline Heeft gevoel voor ruimte, richting en benodigde montagetijd Zet de juiste gereedschappen en materialen in Heeft zorg voor gereedschap en materieel Verspilt geen onnodig materiaal of gereedschap Werkt ordelijk en zorgvuldig De uitgevoerde werkzaamheden voldoen aan de norm Heeft voldoende sociale vaardigheden Werkplek/huis/veiligheidsregels toepassen Instructies opvolgen Op tijd aanwezig Schone en opgeruimde werkplek Samenwerken en overleggen Vakdeskundigheid toepassen Materialen en middelen inzetten Op behoeften en verwachtingen van de klant richten Instructies en procedures opvolgen Masterplan CGO Zuid-Holland - Monteur Elektrotechnische Installaties niveau 2 / 22-8-2011 5

Toelichting niveaus Monteur, Eerste Monteur en Leidinggevende Monteur Werktuigkundige of Elektrische Installaties 22 augustus 2011 Masterplan Zuid-Holland LOGO s weghalen is niet netjes Monteur Werktuigkundige of Elektrische Installaties Rol en verantwoordelijkheden De monteur werktuigkundige of elektrische installaties heeft een uitvoerende rol. Hij werkt onder supervisie van een vakvolwassen collega, leidinggevende of een project-/ bedrijfsleider. Bij onbekende situaties raadpleegt hij zijn vakvolwassen collega of leidinggevende. Hij is verantwoordelijk voor de kwaliteit van zijn eigen werk en veiligheid. Complexiteit De monteur werktuigkundige of Elektrische installaties werkt volgens standaardwerkwijzen. Hij maakt gebruik van algemene basiskennis en basisvaardigheden op het gebied van installaties. Hij kan bij de uitvoering van zijn werkzaamheden altijd terugvallen op een vakvolwassen collega of leidinggevende. Eerste Monteur Werktuigkundige of Elektrische Installaties Rol en verantwoordelijkheden De eerste monteur werktuigkundige of elektrische installaties heeft een uitvoerende én vaktechnische begeleidende rol. Hij werkt zelfstandig eventueel onder een leidinggevende of een project-/bedrijfsleider. Hij speelt binnen de grenzen- in op wisselende/onverwachte omstandigheden. Hij is verantwoordelijk voor de kwaliteit van zijn eigen werk én het resultaat van het werk van de monteurs die hij begeleidt. Tevens draagt hij verantwoordelijkheid voor de veiligheid op zijn werkplek. Complexiteit De eerste monteur werktuigkundige of elektrische installaties werkt voor een deel volgens standaardwerkwijzen. Een ander deel van zijn werk kan hij naar eigen inzicht uitvoeren. Hij maakt gebruik van algemene kennis en vaardigheden op het gebied van installaties. Hij kan bij de uitvoering van zijn werkzaamheden altijd terugvallen op een leidinggevende. NB: In de Industrie werkt de eerste monteur werktuigkundige of elektrische installaties volgens protocollen/ standaardwerkwijzen. Leidinggevende Monteur W of E Installaties Rol en verantwoordelijkheden De Leidinggevende monteur werktuigkundige of elektrische installaties heeft een leidinggevende en uitvoerende rol. Hij werkt zelfstandig onder supervisie van een uitvoerder/ pro- Masterplan CGO Zuid-Holland - Toelichting Monteur WI en EI niveaus 2, 3 en 4 / 22-8-2011 6

ject-/ bedrijfsleider. Hij is verantwoordelijk voor de voortgang van het installatieproces op de werkplek en de kwaliteit van het op te leveren werk. Daarnaast is hij verantwoordelijkheid voor de veiligheid op de werkplek. De leidinggevende monteur geeft leiding aan en is vraagbaak voor een groep monteurs van diverse niveaus. Hij is aanspreekpunt voor externen. Hij installeert mee. Echter, hoe groter het project, hoe minder hij installeert. Bij echt grote projecten geeft hij alleen nog maar leiding. Complexiteit De Leidinggevende monteur werktuigkundige of elektrische installaties heeft een diversiteit aan werkzaamheden. Hij werkt voor een deel volgens standaardwerkwijzen. Een ander deel van het werk kan hij naar eigen inzicht uitvoeren. Hij maakt gebruik van specialistische kennis van en vaardigheden voor uitoefening van het beroep en theoretische kennis op het gebied van installaties en deelproducten. Hij kan bij de uitvoering van zijn werkzaamheden altijd terugvallen op een vakvolwassen collega of specialisten (uitvoerder, projectleider, werkvoorbereider of bedrijfsleider). Dit Regioprofiel is tot stand gekomen met inbreng van de bedrijven Bakker Sliedrecht, Verkerk Groep, Goflex, HVL, Spindler, Croon Elektrotechniek, Imtech Building Services, InstallatieWerk Zuid- Holland, Tempus, Kemper en van Twist Diesel, SPIE Nederland, J.S Begeleiding en advies, DIT Bouw en Techniek, Klimaat Service Holland, Technisch Bureau MOUS, Klenet, Werk en Vakmanschap, Alewijnse Delft, Parallel Groep ETB Vos en Imtech Industrial Services, alsmede de ROC s in Zuid-Holland, VMBO-scholen, OTIB/RBPI, Kenteq, Uneto-VNI en Batouwe Arnhem. Het Regioprofiel is afgeleid van de Regioprofielen van het Samenwerkingsproject CGO Gelderland- Overijssel (2010). Masterplan CGO Zuid-Holland - Toelichting Monteur WI en EI niveaus 2, 3 en 4 / 22-8-2011 7