2017 2018 drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater vwo biologie Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
vwo biologie Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak biologie op vwo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen-opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. Oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2018 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een studieadvies. Deel 2a: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. Deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2017, eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achter in deze bundel vind je tabellen om je cijfer te bepalen en een onderwerpregister. Bij veel uitwerkingen wordt verwezen naar BiNaS 6e editie en ScienceData 1e druk. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017 Opmerkingen * Hoofdstukken of opgaven die gemarkeerd zijn met een sterretje ( *) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen vwo biologie 2018 wordt afgenomen op dinsdag 22 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn. ThiemeMeulenhoff 3
Inhoud 3 voorwoord 6 tips deel 1 oefenen op onderwerp 1 Cellen, organen en orgaanstelsels 9 opgaven 18 hints - uitwerkingen 2 Voortplanting en ontwikkeling 22 opgaven 28 hints - uitwerkingen 3 Erfelijkheid 31 opgaven 40 hints - uitwerkingen 4 DNA en *celcyclus 44 opgaven 54 hints - uitwerkingen 5 Genexpressie, RNA en eiwitsynthese 58 opgaven 68 hints - uitwerkingen 6 Evolutie: soortvorming en selectie 72 opgaven 78 hints - uitwerkingen 7 Fotosynthese, dissimilatie en voortgezette assimilatie 81 opgaven 94 hints - uitwerkingen 8 Ecosystemen; interactie en regulatie 98 opgaven 115 hints - uitwerkingen 12 Gaswisseling 159 opgaven 166 hints - uitwerkingen 13 Lever, nieren; uitscheiding 169 opgaven 174 hints - uitwerkingen 14* Gedrag en seksualiteit 177 opgaven 184 hints - uitwerkingen 15* Oog en andere zintuigen 188 opgaven 193 hints - uitwerkingen 16 Zenuwstelsel en spieren 196 opgaven 207 hints - uitwerkingen 17 Hormonale regeling 210 opgaven 218 hints - uitwerkingen 18 Huid en immuniteit 223 opgaven 229 hints - uitwerkingen oriëntatietoets nagaan wat je al weet 235 opgaven 9 Ecosystemen; dynamiek en *diversiteit 122 opgaven 131 hints - uitwerkingen 10 Voeding en vertering 136 opgaven 145 hints - uitwerkingen 11 Bloedsomloop 148 opgaven 155 hints - uitwerkingen * Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen. 4 ThiemeMeulenhoff
vwo biologie deel 2a examens met uitwerkingen Examen 2015-I (pilot) 253 opgaven 273 hints - uitwerkingen Examen 2015-II (pilot) 280 opgaven 296 hints - uitwerkingen Examen 2016-I 302 opgaven 321 hints - uitwerkingen Examen 2016-II 328 opgaven 347 hints - uitwerkingen deel 2b niet-uitgewerkt examen Examen 2017-I 357 opgaven bijlagen cijferbepaling onderwerpregister ThiemeMeulenhoff 5
Tips bij het maken van (examen)opgaven bij biologie Voorbereiding Haal even rustig adem en ontspan je spieren. Lees steeds eerst de vraag of opdracht die achter het nummer van de opgave staat en daarna pas de informerende tekst daarboven. Kijk dan goed naar wat echt gevraagd wordt. Je kunt belangrijke zinsdelen alvast markeren op je examenblad. Bij open vragen moet je uitleg begrijpelijk zijn voor een leerling uit het voorgaande leerjaar. Blijf niet te lang bezig met een moeilijke opgave. Loop niet achter op een tijdschema van ± 15 opgaven per uur. Gebruik geen onduidelijke uitleg, zoals: er is invloed van... (stimulerend of remmend?); het is hoger (wat hoger dan wat?); de temperatuur verandert (wordt die hoger of lager?); de zuurgraad wordt minder (gaat de ph omlaag of wordt het minder zuur? gebruik niet het woord zuurgraad). Bij meerkeuzevragen kun je foutieve antwoorden op je examenblad direct afstrepen, maar maak ze niet onleesbaar. Uitvoering Sla na ieder antwoord steeds een regel over, of reserveer voldoende ruimte als het niet (volledig) af is. Zo kun je een overgeslagen opgave later snel terugvinden. Gebruik voor het antwoord op een meerkeuzevraag één hoofdletter en geef geen uitleg. Streep die hoofdletter bij een wijziging door en zet een nieuwe letter er achter, dus niet er doorheen. Ga na of je het antwoord uit de gegeven tekst moet halen of uit BiNaS/ScienceData. Het aantal punten dat je voor een vraag kunt krijgen, geeft meestal aan uit hoeveel stappen een antwoord minstens moet bestaan. Geef niet meer antwoorden of voorbeelden dan gevraagd; als er bv. twee gevraagd worden, worden de eerste twee alleen nagekeken. Als bij een open vraag gerekend moet worden, zet die berekening er dan bij, ook als je die berekening niet geheel af kunt maken. Bepaalde rekenstappen leveren soms punten op. Wordt om een afronding gevraagd? Zo niet dan mag het berekende getal niet nauwkeuriger of onnauwkeuriger zijn dan de getallen die gegeven zijn. Dat wil zeggen niet meer, maar ook niet minder cijfers achter de komma. Bij beschrijving van een experiment moet vaak de volgende zin toegevoegd worden: De overige factoren zijn gelijk. Noem deze factoren. Maak bij tijdnood in ieder geval alle meerkeuzevragen. Begin daar op tijd aan. Controle als je klaar bent Lees nogmaals wat gevraagd wordt. Is het antwoord passend op de vraag? Volgen de zinnen in je antwoord elkaar logisch op? Zijn de juiste eenheden vermeld? Zijn bij diagrammen de x- en y-as voorzien van cijfers en eenheden? Is een lijn- of staafdiagram gevraagd? Teken de lijn niet voor het eerste of na het laatste meetpunt. Vaak is een vloeiende lijn vereist (mag zonder knikken vlak langs de punten lopen). Let op het aantal significante cijfers, vóór of na de komma. Zijn deze in overeenstemming met genoemde waarden in de opgave? Zijn minstens alle meerkeuzevragen beantwoord? 6 ThiemeMeulenhoff
deel 1 oefenen op onderwerp 7 7
vwo biologie 1 Cellen, organen en orgaanstelsels Caulobacter Binnen het rijk van de bacteriën wordt een groep onderscheiden die de prosthecate bacteriën wordt genoemd. Tot deze groep behoren alle bacteriegenera die één prostheca of meer prosthecae bezitten. Een prostheca is een uitsteeksel van een cel dat cytoplasma bevat en dat omgeven is door de celwand van die cel. In afbeelding 1 zijn vier tekeningen van foto s van elektronenmicroscopische opnamen van bacteriën weergegeven. afbeelding 1 1 Welke van deze tekeningen geven een bacterie uit de groep van de prosthecatebacteriën weer? A alleen 1 en 3 B alleen 1 en 4 C alleen 2 en 4 D alleen 1, 2 en 3 E alleen 2, 3 en 4 F 1, 2, 3 en 4 Afbeelding 2 is een elektronenmicroscopische foto van een deel van een Caulobacterbacterie. ThiemeMeulenhoff 9
1 cellen, organen en orgaanstelsels Examenbundel 2017 2018 afbeelding 2 bron: Th.D. Brock & M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood Cliffs, 1991, 736 Uit afbeelding 2 is af te leiden hoeveel maal de Caulobacter-bacterie op deze foto is vergroot. 2 Bereken de vergrotingsfactor van deze foto. Bacteriën van het genus Caulobacter hebben gedurende een deel van hun levenscyclus een prostheca. Caulobacter deelt zich op een bijzondere wijze. Bij de celdeling van de meeste bacteriën ontstaan uit één moedercel twee gelijke dochtercellen. Bij Caulobacter ontstaan bij de celdeling uit één moedercel twee ongelijke dochtercellen. Deze twee dochtercellen worden zwermcel en gesteelde cel genoemd. In afbeelding 3 is weergegeven op welke wijze een zwermcel zich deelt (periode z) en op welke wijze een gesteelde cel zich deelt (periode g). Caulobacter verspreidt zich door middel van de zwermcellen. Gesteelde cellen blijven op de plek waar ze met de steel (prostheca) zijn vastgehecht. afbeelding 3 bron: Th.D. Brock & M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood Cliffs, 1991, 737 10 ThiemeMeulenhoff
vwo biologie 1 cellen, organen en orgaanstelsels Periode z, die met een zwermcel begint, duurt langer dan periode g, die met een gesteelde cel begint. Over dit verschil in duur van de perioden worden de volgende beweringen gedaan. 1 Periode z duurt langer, doordat in deze cel meer DNA gesynthetiseerd wordt. 2 Periode z duurt langer, doordat de zwermcel een steel vormt voor hij zich deelt. 3 Periode z duurt langer, doordat de zwermcel tijdens de deling een flagel vormt. 3 Welke van deze beweringen geeft een juiste verklaring voor de langere duur van de periode z? A bewering 1 B bewering 2 C bewering 3 Bacteriën In een experiment worden bacteriën van dezelfde soort in twee oplossingen (1 en 2) met een verschillende osmotische waarde gelegd. In afbeelding 4 is het experiment schematisch weergegeven. Er is aangegeven wat in beide oplossingen met een bacterie gebeurt. De oplossingen bevatten gelijke hoeveelheden lysozymen. Lysozymen zijn enzymen die de wand van een bacterie aantasten. In beide oplossingen komt de bacterie-inhoud vrij. In oplossing 1 barst de celmembraan, in oplossing 2 niet. De bacterie-inhoud is niet isotonisch met één van beide oplossingen. afbeelding 4 bewerkt naar: Th.D. Brock & M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood Cliffs, 1991, 60 4 Waardoor barst de celmembraan in oplossing 1 wel en in oplossing 2 niet? A Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 hoger is dan die van oplossing 2 en hoger dan die van de bacterie. B Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 hoger is dan die van oplossing 2, maar lager dan die van de bacterie. C Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 lager is dan die van oplossing 2, maar hoger dan die van de bacterie. D Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 lager is dan die van oplossing 2 en lager dan die van de bacterie. ThiemeMeulenhoff 11
Bundels voor al je vakken bestel je op www.examenbundel.nl examenbundels vwo Duits 978-90-06-39181-7 vwo Engels 978-90-06-39197-8 vwo Frans 978-90-06-39179-4 vwo Nederlands 978-90-06-39185-5 vwo biologie 978-90-06-39202-9 vwo natuurkunde 978-90-06-39188-6 vwo scheikunde 978-90-06-39167-1 vwo wiskunde A 978-90-06-39193-0 vwo wiskunde B 978-90-06-39168-8 vwo wiskunde C 978-90-06-39176-3 vwo aardrijkskunde 978-90-06-39191-6 vwo economie 978-90-06-39196-1 vwo geschiedenis 978-90-06-39180-0 vwo m&o 978-90-06-39174-9 vwo maatschappijwetenschappen 978-90-06-39169-5 Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen. De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl. vwo samengevat vwo biologie vwo natuurkunde vwo scheikunde vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C vwo aardrijkskunde vwo geschiedenis vwo economie vwo m&o h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen. Engels in de praktijk 978-90-06-07397-3 Duits in de praktijk 978-90-06-07396-6 Frans in de praktijk 978-90-06-07398-0 Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel. 9 789006 392029