PRAKTIJKTIPS macrofotografie
Klein wordt groot Macrofotografie is de vorm van natuurfotografie waarbij je (heel) kleine onderwerpen groot in beeld brengt. Een veel gehoorde opmerking is: Er ging een wereld voor me open toen ik eenmaal een macrolens ging gebruiken. 2 Bart Stornebrink
Inderdaad zijn er onnoemelijk veel mooie onderwerpen te vinden in de natuur wanneer je de moeite neemt om alles eens van heel dichtbij te bekijken. Heel gewone zaken blijken vaak prachtige patronen of details te bezitten die je alleen met deze vorm van fotografie kunt tonen. 3 Bart Stornebrink
Voor echte macrofotografie zijn alleen macrolenzen geschikt, maar wanneer je nog niet zo zeker bent of je aan macrofotografie wilt beginnen en je wilt nog niet veel geld uitgeven aan deze duurdere lenzen zijn er ook alternatieven. Veel standaardzoomlenzen en telelenzen kunnen al vrij dichtbij opnames maken en dit kun je nog verbeteren door gebruik te maken van voorzetlensjes of tussenringen. Veel compactcamera s hebben een speciale macrostand waarmee je je onderwerp zeer dicht kunt benaderen. 4 Jeroen Stel
Opnametechniek Bij macrofotografie komt het aan op millimeter-werk. Doordat je dicht op je onderwerp zit is je scherptediepte gering en luistert de scherpstelling dus heel nauw. Ook het voorkomen van bewegingsonscherpte speelt een grotere rol omdat de kleinste beweging van de camera al een groot effect kan hebben op je opname. Bij de opnametechniek van macrofoto s maken we onderscheid tussen opnames uit de losse hand of vanaf statief. 5 Jeroen Stel
Macro-opnames uit de losse hand zul je voornamelijk maken wanneer je bewegende onderwerpen wil vastleggen dus in situaties waarbij een statief te veel rompslomp geeft en te traag werkt. Denk daarbij aan fladderende vlinders of jagende libellen. Over het algemeen zal dat op warme zonnige dagen zijn en heb je gelukkig wat meer licht tot je beschikking. Keuze van sluitertijd en diafragma zal afhangen van je onderwerp en de manier waarop je het in beeld wil brengen. Bij actiefoto s zul je eerder kiezen voor een relatief open diafragma met een kortere sluitertijd om de beweging van je onderwerp te bevriezen. 6 Jeroen Stel
Handmatig scherpstellen in dergelijke situaties is bijzonder lastig dus je zult meestal kiezen voor autofocus. Om de kans op een scherpe opname te vergroten kies je dan bij voorkeur de stand op de camera waarbij de autofocus continu scherpstelt dus AI Servo of C (continu) in plaats van one shot AF. Ook kun je het beste een serie foto s maken in een burst, waarbij je op het moment dat je de ontspanknop indrukt tussen de drie en tien opnames per seconde maakt. 7 Bart Stornebrink
Bart Stornebrink Wanneer je macro-opnames vanaf statief maakt, kies je uiteraard heel andere instellingen. Je keuze van de diafragmawaarde zal afhangen van de gewenste scherptediepte en het effect op de achtergrond. Om de scherptediepte te controleren kun je op veel camera s gebruik maken van de scherptediepte controleknop. Meestal is dit een klein knopje dichtbij de lensvatting dat wanneer je het indrukt je diafragma sluit tot de gekozen waarde. In de zoeker kun je dan (met wat moeite, want het beeld wordt nogal donker) het effect van het gekozen diafragma op de de scherptediepte zien. Op camera s met live view kan het allemaal wat simpeler omdat je daar bij de meeste modellen gewoon kunt zien op je display hoe je beeld er uit komt te zien bij verschillende diafragmawaardes. 8
Bart Stornebrink Ook wanneer je denkt de ideale diafragma waarde te hebben gevonden, is het raadzaam om toch nog een serietje opnames te maken met een aantal verschillende dia fragmawaardes daar omheen. Later thuis op een groot scherm zul je zien dat soms zelfs het subtiele verschil tussen een F6.3 en een F7.1 zoveel verschil kan maken dat één van beide duidelijk je voorkeur heeft. 9
Vanaf statief kun je natuurlijk ook veel makkelijker scherpstellen. Je bent niet langer meer aangewezen op de autofocus en kunt zelf precies bepalen waar je de scherpte legt. 10 Bart Stornebrink
Jeroen Stel Wanneer je autofocus gebruikt zal je camera in principe scherpstellen op het dichtstbijzijnde punt, maar mogelijk is dat helemaal niet waar jij de scherpte wil leggen. Ook wil je je scherptediepte optimaal benutten. Wanneer de camera op het dichtstbijzijnde punt heeft scherpgesteld, ben je al bijna de helft van je scherptediepte kwijt doordat die in de lucht voor je onderwerp terecht is gekomen. De meeste macrofotografen geven er dus de voorkeur aan om handmatig scherp te stellen om op die manier zo veel mogelijk controle te houden over de plaatsing van de scherpte(-diepte). 11
Om de kans op bewegingsonscherpte te verkleinen kun je de zelfontspanner van de camera gebruiken zodat er wat tijd zit tussen het afdrukken en het maken van de opname. Eventueel kun je daarbij ook nog de spiegel van je DSLR van tevoren laten opklappen (mirror lock-up) zodat zelfs de trillingen die dit met zich meebrengt geen effect hebben op de scherpte van de opname. 12 Bart Stornebrink
Hulpmiddelen bij macrofotografie Statieven en andere vormen van ondersteuning Voor het rustig bepalen van een compositie en/of omdat je een langere sluitertijd nodig hebt is een goede ondersteuning van je macrolens van groot belang. Omdat je onderwerp meestal klein is en zich regelmatig laag bij de grond bevindt is echter niet elk statief even geschikt. 13 Jeroen Stel
Klassieke driepootstatieven hebben een centrale middenzuil, waardoor deze ongeschikt zijn voor macrofotografie. Beter is een statief met een niet-centrale middenzuil waarvan bovendien de poten onafhankelijk geheel opzij kunnen worden gezet zodat het statief als het ware plat op de grond kan liggen. Wanneer je daarbij ook nog een statiefkop kiest waarmee je alle kanten op kunt zoals een off-center balhoofd dan zul je in vrijwel iedere situatie je onderwerp vanuit elke hoek in beeld kunnen brengen. 14 Bart Stornebrink
Bart Stornebrink Naast het traditionele grote driepootstatief zijn er ook alternatieven in de vorm van mini-/ tafelstatiefjes of de zogenaamde Gorilla-pods, statieven met flexibele poten die eventueel ook om bijvoorbeeld een boomtak kunnen worden bevestigd. Voordeel van een dergelijk klein statief is natuurlijk het gemak waarmee je het kunt meenemen in het veld, maar voor een wat zwaardere camera-lens-combinatie zullen ze niet altijd voldoende steun geven. Behalve een statief kan ook een rijstzak of pittenzak uitkomst bieden voor ondersteuning. Een dergelijke zak is relatief goedkoop en kan ook eenvoudig zelf worden gemaakt. Een rijstzak is natuurlijk met name geschikt voor gebruik op de bodem en veel paddenstoelenfotografen maken dan ook gebruik van dit hulpmiddel. 15
Jeroen Stel Afstandsbedieningen Bij macrofotografie gebruik je vaak een afstandsbediening om te voorkomen dat het indrukken van de ontspanknop leidt tot bewegingsonscherpte of ongewenst veranderen van de scherpstelling. Bij afstandsbedieningen heb je twee alternatieven: draadontspanners of draadloze apparaatjes. Draadontspanners zijn simpel en werken prima over kortere afstanden. 16
Bart Stornebrink Bij de draadloze modellen heb je nog de keuze tussen infrarood en radio-gestuurd. Een infrarood afstandsbediening is over het algemeen goedkoper, maar heeft als nadeel dat je het signaal altijd moet richten op de ontvanger op de camera wat niet altijd mogelijk is. Radio-gestuurde afstandsbedieningen hebben die beperking niet, maar zijn aanzienlijk duurder en verbruiken wat meer stroom. Beide types bestaan in uitvoeringen van zeer eenvoudig tot zeer uitgebreid. Die laatste hebben bijvoorbeeld ook een timerfunctie. 17
Flitsers Kleine macro-onderwerpen zitten vaak laag of op donkere plekjes. Ook kan het voorkomen dat je onderwerp zo beweeglijk is dat het vrijwel onmogelijk is om het vanaf statief in beeld te krijgen. In dergelijke gevallen kan flitsen uitkomst bieden. Ook kun je flitslicht gebruiken om zeer snel bewegende details (denk aan de vleugels van een zweefvlieg of een biddende Kolibrievlinder) scherp vast te leggen. 18 Bart Stornebrink
Jeroen Stel Omdat je onderwerp dicht bij je camera zit is de ingebouwde flitser van je camera meestal niet geschikt. Het flitslicht komt niet op de goede plek of je krijgt een schaduw van je macrolens op je onderwerp. Een losse externe flitser al dan niet op de camera bevestigd is de simpelste oplossing, maar de beheersing van het licht (en de schaduwen) is niet altijd eenvoudig doordat de lichtbron zich wat verder van het onderwerp bevindt. Dit probleem heb je niet bij macroflitsers waarbij het licht afkomstig is van een ringvormige of twee verdraaibare flitsers (twinlight) die direct voor op het macro-objectief worden bevestigd. 19
Flitsen kan ook nadelen hebben; glimmende delen van bijvoorbeeld de dekschilden van een kever kunnen lelijke uitgebeten plekken opleveren. Veel kleuren van insecten zijn niet het resultaat van pigmenten, maar ontstaan door breking en interferentie van het licht. Deze kleuren kunnen door het flitsen onnatuurlijk worden weergegeven of zelfs helemaal verdwijnen. 20 Jeroen Stel
Bart Stornebrink Alternatieven voor flitslicht zijn er ook. Zo kun je met behulp van een spiegeltje of reflectieschermpje je onderwerp wat extra uitlichten. Hiervoor zijn allerlei sets in de handel, maar een eenvoudig wit stukje karton, kunststof of zelfs een wit A4-tje kan al veel verschil maken. Extra licht kun je ook verkrijgen door een klein lampje te gebruiken. Dit is een techniek die vooral bij paddenstoelen wordt gebruikt. Met behulp van een kleine zaklantaarn of bijvoorbeeld een LED-fietslampje kun je net dat beetje extra licht brengen op bijvoorbeeld de onderkant van de hoed van de paddenstoel. Ook kun je op deze manier tegenlicht creëren op plaatsen waar direct zonlicht niet voorhanden is. 21
Jeroen Stel Hoekzoekers Om niet met je gezicht plat op de grond te hoeven liggen wanneer je camera daar ligt, kan het handig zijn om een hoekzoeker te gebruiken. Dit is een eenvoudig hulpmiddel wat je op het oculair van de camera monteert. Sommige modellen hoekzoekers hebben ook nog een (regelbare) vergroting zodat je je scherpstelling nog nauwkeuriger kunt uitvoeren. Een alternatief voor de hoekzoeker is om je compositie te bepalen en eventueel scherp te stellen op het display achter op je camera met behulp van live view. Wanneer je camera dan ook nog is uitgerust met een uitklapbaar en draaibaar display is een hoekzoeker feitelijk overbodig. 22
Extra tips voor macrofotografie De scherptediepte is gering door de korte afstand tot je onderwerp. Toch wil je soms dat je hele onderwerp van voor tot achter scherp is en zul je dus flink moeten diafragmeren naar bijvoorbeeld F16 of zelfs F22. Je sluitertijd zal daardoor behoorlijk lang worden waardoor het gebruik van een statief of andere steun helemaal noodzakelijk wordt. Ook heeft een dergelijk klein diafragma als nadeel dat de omgeving of achtergrond van je onderwerp ook deels scherp zal zijn waardoor je al snel een heel druk, rommelig beeld krijgt. Probeer daarom een rustige achtergrond voor je onderwerp te vinden door het eerst eens van alle kanten te bekijken. 23 Jeroen Stel
Het is handig om eerst je camera en lens goed te leren kennen voor je begint aan heel moeilijke onderwerpen zoals beweeglijke insecten. Gelukkig zijn er ook tal van rustige onderwerpen waar je goed de tijd voor kan nemen om verschillende instellingen uit te proberen zoals paddenstoelen of bloemen. 24 Bart Stornebrink
Kies ook gewone onderwerpen. Je zult zien dat het simpelste madeliefje vaak net zo interessant is om te fotograferen als de zeldzaamste orchidee. Veel fotografen zien het juist als een uitdaging om bijzondere beelden van heel gewone onderwerpen te maken. 25 Bart Stornebrink
Net als bij landschapsfotografie levert ieder tijdstip van de dag weer andere kansen op. Na een frisse nacht zullen insecten s morgens vroeg nog niet zo actief zijn. Zorgvuldig zoeken in de vegetatie levert dan soms bedauwde vlinders of libellen op die (noodgedwongen) wat langer voor je willen poseren dan op het warmst van de dag. 26 Jeroen Stel
Jeroen Stel Ben je helemaal enthousiast over macro geworden en wil je nog een stap verder dan kom je in de microfotografie. Met een gewone macrolens kun je al een beetje verder gaan dan 1:1 door tussenringen te plaatsen tussen de body en lens. Alleen Canon levert op dit moment een lens (MP65E) waarmee je nog veel verder kunt en waarmee je 5:1 kunt fotograferen. Alle moeilijkheden van macro gelden daarbij in nog sterkere mate en het is een lens die veel tijd kost om goed te leren kennen. Wanneer dat lukt zijn de resultaten wel bijzonder. 27
Soms wordt gedacht dat macro alleen iets is voor de zomer, maar dat is zeker niet waar. Het hele jaar door zijn er boeiende onderwerpen te vinden. Denk aan mossen en korstmossen, paddenstoelen, verdorde bladeren, boomschors, sneeuw en ijs, overwinterende insecten, knoppen van bomen in de winter, enzovoorts. 28 Jeroen Stel
Het loont in macrofotografie om je een tijdje vast te bijten in een bepaald onderwerp. Probeer allerlei verschillende instellingen van bijvoorbeeld diafragma en sluitertijd uit en fotografeer je onderwerp eens onder andere licht- of weersomstandigheden. Zoek naar andere perspectieven, bekijk je onderwerp letterlijk van alle kanten. Probeer van een bepaald onderwerp meer te laten zien, bijvoorbeeld door het onderwerp ook in zijn omgeving te plaatsen of door de ontwikkeling of het verval van het onderwerp te volgen. 29 Jeroen Stel
Macrofotografie vraagt om dezelfde aandacht als gewone fotografie wat betreft zaken als compositie en beeld opbouw. Probeer ook daarin verder te gaan dan het beestje of bloemetje mooi groot midden in beeld, maar kijk naar je compositie en probeer je onderwerp zo te plaatsen dat het totale beeld prettig kijkt. 30 Jeroen Stel
Wees niet bang om vies te worden. Wees niet bang om te liggen of te kruipen. Wees niet bang om door anderen gezien te worden. Je bent aan het fotograferen! Alleen zo kun je jezelf achteraf nooit verwijten dat je er niet alles hebt uitgehaald. 31 Bart Stornebrink
Jeroen Stel Volg een workshop macrofotografie Via natuurfotoworkshop.nl kun je workshops macrofotografie volgen. Een ervaren en professionele macrofotograaf geeft waardevolle tips en adviezen uit de praktijk. Er is alle ruimte om vragen te stellen en persoonlijke feedback. Een goede voorbereiding op de workshop is belangrijk om er het maximale uit te halen. Ga in de week voorafgaand zelf op pad, zodat je gerichte vragen kunt stellen en kunt aangeven waar je eventueel tegenaan loopt. www.natuurfotoworkshop.nl/macrofotografie 32
Koop het praktijkboek macrofotografie In dit e-book lees je waardevolle informatie. Wil je je nog verder verdiepen in macrofotografie, schaf dan het praktijkboek macrofotografie aan. Dit boek beschrijft in 192 pagina s diepgaand alle aspecten die van belang zijn om goede macrofoto s te maken. Klik hier om het boek zonder verzendkosten te bestellen. 33
Colofon Auteur Jaap Schelvis Foto s Jeroen Stel en Bart Stornebrink Ontwerp en vormgeving Arno ten Hoeve - www.arnotenhoeve.nl Eindredactie Daan Schoonhoven Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 34 Bart Stornebrink