LEK journaal Editie 2010 Voor U ligt wederom een uitgave van het Lekjournaal. Zoals altijd is dit een terugblik op de afgelopen periode en een vooruitblik naar de toekomst. De terugblik op 2009 en de eerste helft van 2010 leert ons dat de wereldwijde economische crisis de Nederlandse, maar zeker ook de mondiale, glastuinbouw keihard geraakt heeft. In navolging van vele andere sectoren heeft de tuinbouw te kampen met een ernstig liquiditeitstekort. Het investeringsniveau is daardoor dramatisch gedaald. Tot nu toe heeft dit ons gelukkig nog niet voor al te grote problemen gesteld. Het door ons gevoerde breedste pakket van allemaal heeft er voor gezorgd dat wij op vele gebieden onze producten af hebben kunnen blijven zetten. Wij blijven ons richten op de glastuinbouw, al zijn wij daarnaast ook al jaren actief in andere sectoren. Technische innovaties uit andere sectoren zijn daarmee ook snel Voorwoord beschikbaar voor de glastuinbouw en andersom. Verderop in dit journaal vindt U de beschrijvingen van enkele van deze projecten. In een aantal sectoren menen de kenners al weer voorzichtig positieve signalen te zien. Hoewel de tuinbouw daar nog niet bij wordt genoemd, is het natuurlijk wel zaak de ontwikkeling scherp te blijven volgen om op het juiste moment weer actief te kunnen worden. Juist nu is het van essentieel belang dat U kunt vertrouwen op Uw toeleveranciers. Een hoog en breed kennisniveau, actief meedenken met de klant, en zeker ook een gezonde financiële basis is wat U van ons mag verwachten. Wij zijn er van overtuigd dat de Nederlandse glastuinbouw uiteindelijk een sterke positie op de wereldmarkt zal behouden, en dat betekent dat we nu al weer plannen moeten gaan maken voor de toekomst. Graag ondersteunen wij U bij Uw toekomstgerichte ideeën! nieuwbouw Mularski Na de eerste contacten in 1996 tussen Lek en Mularski hebben wij inmiddels diverse installaties op verschillende lokaties geleverd. Half 2009 hebben wij de vraag gekregen een ontwerp te maken voor de nieuwbouw van 6 hectare productiekas in Rózanki (Polen). In dit geval inclusief de kas zelf. Waar over het algemeen aan de kassenbouwer gevraagd wordt tevens de installaties aan te bieden, was dat in dit geval andersom. Inmiddels is de eerste fase gerealiseerd en zal in augustus de tweede fase van start gaan. De bouw van de kas, geleverd door Havecon, is vlekkeloos gelopen. Daarnaast bestond de levering uit de volledige verwarmingsinstallatie, gekoppeld aan het bestaande bedrijf, de complete electrotechnische installatie inclusief Hortimax klimaatcomputer en de waterinstallatie inclusief de exclusieve WD-goot, die zijn meerwaarde in de tomatenteelt inmiddels ruimschoots heeft bewezen. De realisatie van dit project is eens te meer een bewijs dat het onderhouden van langdurige relaties een basis vormt voor succesvolle samenwerking.
Klasse-kassen van VTI uit Horst Bron: Het Communicatiehuis In een machinekamer als van een mammoettanker doen twee indrukwekkende motoren hun werk. Ze houden de omstandigheden in de nieuwe kassen optimaal én ze wekken elektriciteit op. VTI uit Horst verzorgde het ontwerp en de constructie van de complete uitbreiding bij paprikateler Van Heijst. Een wirwar aan buizen, een netwerk van draden om tureluurs van te worden, slangen, kabels: je ziet eraan af hoe gecompliceerd het is. En dan hebben we het nog niet eens over de software die de zaak moet aansturen. Eric van Heijst, samen met zijn vader eigenaar van de gelijknamige paprikateler in het Brabantse Asten, weet als geen ander dat de bedrijfstak tegenwoordig zeer veel behelst. Met alleen groene vingers kom je er niet meer. Het is een divers vak dat je van a tot z moet beheersen. De liefde voor de plant blijft, maar je moet meer kunnen. In de tuinbouw zijn we al jaren gedwongen te innoveren en als je de ontwikkelingen volgt, kost het geen moeite bij te blijven. De marges zijn flinterdun, dus dan is het alleen maar goed als je alles zelf in de hand hebt en de kennis binnen het bedrijf uitdraagt. Van de installatie moet je veel weten, van personeelszaken moet je veel weten en ook in energie moet je thuis zijn. Alleen dan kun je een offerte goed beoordelen. Zoals de offerte van VTI voor de gloednieuwe kassen met substraat, cv-installatie, watertechnische installatie, elektriciteit, WKK, computersysteem en padregistratie. Plus een open ontijzering met toevoer van verse lucht en afzuiging van methaangassen, ter plaatse ontwikkeld samen met Lubron. We werken al dertien jaar samen met VTI en ze hebben diverse werkzaamheden bij ons oude bedrijf gedaan, vervolgt Van Heijst. Het is prettig als er een groot onderling vertrouwen is. We konden het project onder één dak brengen, wat de helft scheelt aan vergaderingen en discussies. Ook al omdat er geen adviesbureau tussen zit, dat veel geld kost en niet altijd goed werkt. We hebben genoeg kennis in huis. In 2008 is de bouw begonnen en begin 2009 startten we de eerste teelt. Vanaf dat moment moet je alles afstemmen terwijl de boel draait. Lopen de processen goed in de winter, lopen
Demo project voor Proefstation in België ze goed in de zomer? Met VTI konden we heel snel reageren en improviseren om kinderziektes op te lossen. Nu hebben we dankzij de ervaringen van het eerste jaar meer tijd voor de teelt, maar je blijft verbeteren. Zo verhuizen de gele paprika s van het oude bedrijf, dat 4,5 hectare groot is, naar het nieuwe deel honderd meter verderop, 6,2 hectare in omvang. De rode paprika s maken de omgekeerde weg. De nieuwe kassen zijn iets lichter en worden daardoor warmer. Gele paprika s zijn sterker en de planten kunnen daar beter tegen. Verder gaan we zorgen voor een betere luchtvochtigheid. Voordeel is dat de motoren ook in de zomer draaien en de CO 2 - toevoer makkelijk te regelen is. Ze draaien continu omdat Van Heijst nu ook stroomproducent is. Als je geen stroom verkoopt, krijg je de investering niet rond. Het is belangrijk om een goede spark-spread te hebben tussen gas en elektra voor een hoog rendement. Frank Cuppen van VTI: De motoren wekken elektriciteit op en die gaat terug naar het net. Zo kun je de installatie in tweeënhalf tot vier jaar terugverdienen. Een razendsnelle returnon-investment voor een mooi staaltje hightech dat ook nog eens zeer milieuvriendelijk is. In opdracht van het Proefstation voor de Groenteteelt in Sint-Katelijne-Waver (België) heeft Continental Energie Systems (CES) in samenwerking met Koeltechniek De Ryck de opdracht ontvangen voor ontwerp, bouw en installatie (inclusief onderhoudscontract) van een warmte/ kracht-eenheid met aangekoppelde warmtepomp en rookgasreiniger. In dit uniek energieconcept wordt het elektriciteitsverbruik voor een conventionele warmtepomp vermeden doordat de (WKK) aardgasmotor de compressor van de warmtepomp rechtstreeks aandrijft. De HT en LT warmte van de WKK en warmtepomp wordt met behulp van een HT en LT buffer benut in de kas. Rookgassen van de WKK worden door een rookgasreiniger gereinigd voor CO 2 bemesting. De toepassing van dit systeem leidt tot een grotere besparing op het gebruik van fossiele brandstoffen (primaire energie) en dus uitstoot van CO 2 dan deze die kan bereikt worden met klassieke WKK. Dit systeem reduceert de CO 2 -uitstoot doordat er enerzijds decentraal vermogen en elektriciteit wordt opgewekt en de geproduceerde warmte benut wordt in de serres maar ook en vooral door het opwekken van groene warmte (zon) met de warmtepomp. Zonnewarmte wordt uit de buitenlucht geoogst en overgebracht op het CV-water voor de verwarming van de serre. Van de totale warmteproductie van de WP-WKK zal naar schatting 50% zonnewarmte uit de buitenlucht zijn. Het systeem leidt tot een primaire energiebesparing ruim boven de 30%. Dit is zonder rekening te houden met mogelijke rendements-verhoging door: de recuperatie van de stralingwarmte van de motor; de condensorwarmte in een tweede condensor (ammoniakverdamper) op de rookgassen van de gasmotor; het lager energieverbruik van de randapparatuur zoals de ventilatoren en de waterpomp door de frequentieregeling (nu berekend op vol vermogen); de instelling van lagere buistemperaturen in de zomer, nu berekend op 46 C.
LTO VENTILATIESYSTEEM Nu het minder goed gaat in de sector kunnen tuinders zich geen grote risicovolle stappen permitteren. Toch zijn er nieuwigheden (innovaties) nodig om de kostprijs van tuinbouwproducten weer onder de opbrengst te krijgen, we moeten innoveren om te overleven. De Nederlandse tuinbouwsector moet innovatief blijven om zo haar mondiale en toonaangevende positie te handhaven. Dus nog steeds investeren in nieuwe producten, maar dan wel producten waarvan we precies weten wat het oplevert. De Lek/Habo Groep begrijpt dit en heeft alle aanwezige kennis gestopt in een betaalbaar en algemeen toepasbaar product: het LTO ventilatiesysteem. In de groenteteelt (vooral bij tomaat) loopt echter de luchtvochtigheid tot boven grenswaarden op als schermen worden gesloten. Het vocht dat s nachts door plantverdamping aan kaslucht wordt toegevoegd, wordt niet snel genoeg door een gesloten scherm afgevoerd. Doordat kaslucht veel minder in beweging wordt gebracht door invloed van externe factoren zoals winddruk, luchtramen etc., moet waterdamp zich deels door diffusie verplaatsen van vochtige naar droge lucht. Zonder hulp gaat dat niet snel genoeg en slaat het gewas nat en kan het scherm niet gesloten blijven. Met het LT overdruk vochtreguleringssysteem wordt een afgepaste hoeveelheid drogere buitenlucht op temperatuur gebracht en vervolgens de kas ingeblazen en via verdeelslangen onder de teeltrijen verdeeld. In de kas ontstaat een lichte overdruk zodat door ondichtheden in het scherm en het kasdek vochtige lucht wordt afgevoerd. De prestaties van het systeem worden bepaald door de hoeveelheid waterdamp die uit de kas moet worden geventileerd. Bepalend zijn daarbij de buitenluchtconditie, de gewenste kasluchtconditie en de gewasverdamping. De gewenste luchthoeveelheid varieert globaal van 5 m3/h*m 2 bij onbelichte teelt tot 13 m 3 / h*m 2 bij een sterk belichte teelt. Het systeemontwerp hangt in hoge mate af van het gewas ofwel de teelt in de kas. Lek/Habo is in staat maatwerk te leveren voor een confectieprijs. Bij belichte teelt zoals roos gelden regels ter beperking van lichthinder. In de nacht moeten de schermen tijdens belichten meer en meer gesloten blijven en dat levert vochtproblemen op. De keuze is dan of het licht uit, of gewasschade en groeibeperking accepteren. Een LTO ventilatiesysteem voorkomt die keuze. Een verwarmingsblok zorgt ervoor dat de hoeveelheid buitenlucht op kastemperatuur of net iets hoger ingeblazen wordt. Het gatenpatroon in de inblaasslangen wordt gekozen op temperatuur neutraal inblazen. Problemen met temperatuurverschillen in de kas worden vermeden, in tegendeel door overdruk op de kas te houden neemt de negatieve invloed van wind en kouval af. Het water uit het LT verwarmingsblok wordt afgekoeld tot net boven de kasluchttemperatuur, er kan dus met goedkope warmte uit condensor of met aardwarmte worden verwarmd. Door het LT verwarmingsblok is een 2e LT buizennet voor condensors en WKK interkoeler niet meer nodig. Het thermisch rendement van de WKK kan dus ook nog eens duidelijk verbetert worden. De Lek/Habo Groep is er met dit uitgekiende concept in geslaagd om de kweker te helpen een belangrijke, toegankelijke stap te zetten naar het nog verder optimaliseren van het klimaat. Dit levert veel economisch voordeel op en daar draait het uiteindelijk om! Revolutionaire OPAC een feit! De revolutionaire nieuwe OPAC warmtewisselaar met haar slim ingepaste technieken kan niet alleen uitstekend worden toegepast in de tuinbouw maar zeker ook in hallen, verwerkingsruimtes, winkels etc. Uniek is dan dat het apparaat geschikt is om mee te verwarmen/koelen. Met de komst van meer en meer warmtepompsystemen die werken met lage water temperaturen zien wij dan ook een groot toepassingsgebied. Op onze website vindt U een uitgebreid onderzoeksrapport, www.lekhabo.nl
Ook NUON kiest voor de lek/habo groep! Lek/Habo Groep bouwt in opdracht van NUON warmte in 2010 een Warmte/kracht centrale (WKC) in Culemborg. Deze WKC gaat straks de warmte leveren aan circa 1000 woningen en een aantal utiliteitgebouwen. De opgewekte elektriciteit wordt terug geleverd aan het elektriciteitsnet. De WKC wordt in een architectonisch gebouw, in het centrum gebied Parijsch in Culemborg geïnstalleerd. De warmte wordt opgewekt door twee warmte/kracht-installaties (WKK) en een verwarmingsketel. De WKK s type, Habo/ Cummins QSK60 leveren elk 1600 kw thermisch en 1400 kw elektrisch. De extra benodigde warmte, met name in de winter, wordt opgewekt door een Crone ketel met Dreizler brander. De gegarandeerde warmtelevering wordt middels een pompstation met transportpompen naar de warmteafnemers gedistribueerd voor ruimteverwarming en tapwater. De complete regeltechniek wordt door een Siemens GBS voorzien. Met name de inzet van WKK- en ketelvermogen is afhankelijk van diverse factoren. Een warmteopslagtank zorgt ervoor dat de WKK overdag, tijdens plateau-uren kan draaien en elektriciteit teruglevert aan het net. De opgewekte warmte wordt gebruikt voor de stadsverwarming of opgeslagen in de warmteopslagtank. Tijdens daluren wordt de warmtebuffer geleegd. De technische installatie is compleet door Lek/Habo ontworpen en wordt door ons turnkey geïnstalleerd in een architectonisch vormgegeven gebouw. Lek/Habo heeft veel ervaring met stadsverwarmingprojecten. Ook voor andere opdrachtgevers zoals Eneco New Energy heeft Lek/Habo ondertussen al diverse WKC s met succes gebouwd. De knowhow van alle disciplines WKK, verwarming, elektrotechniek en regeltechniek ligt slechts bij een partij tijdens ontwerp, bouw, inbedrijfstelling en service/onderhoud. Een betrouwbare partij met jarenlange ervaring en deskundigheid op gebied van WKC s.
Ecologie Duurzaam Innovatief Het NIOO doet ecologisch onderzoek in zee, op het land en in het zoete water. Daarbij proberen zij te ontdekken hoe levende wezens omgaan met elkaar en met hun omgeving. De natuur in al haar facetten wordt bestudeerd: van het DNA van bacteriën tot de biodiversiteit van ecosystemen. De hoogwaardige ecologische kennis welke daarbij wordt ontwikkeld kan de maatschappij helpen om haar problemen op het gebied van natuur en milieu op te lossen en beslissingen te nemen over de manier waarop we de aarde leefbaar kunnen houden. Het instituut heeft 3 onderzoeksclusters waarvan er twee zich gaan hervestigen in een superduurzaam kantoor- en onderzoeksgebouw aan de Mansholtlaan in Wageningen tegenover de Wageningen Universiteit (WUR) campus. De architect (Claus en Kaan architecten) heeft een gebouw ontworpen dat zoveel mogelijk voldoet aan het cradle to cradle principe. De allernieuwste technieken op het gebied van energieopwekking, duurzaam energiegebruik, materiaalkeuze en mogelijke systemen ter beperking van CO 2 uitstoot worden toegepast. Hoogstandjes zijn een eigen bio-zuiveringsinstallatie om de rioolafvoer om te zetten in bruikbare en waardevolle stoffen en ook warmteopslag op 45 C in 350 meter diepe zandlagen. Het gebouw krijgt dus geen rioolaansluiting! Duurzaamste lab van Nederland Naast het hoofdgebouw (Fytotron), de buitenruimten en volières wordt een onderzoekskas gebouwd. In die kas wordt onderzoek gedaan naar plantenmateriaal en er vinden straks experimenten plaats waarbij met phytopathogenen en/of insecten wordt gewerkt. Het onderzoek is zeer gevarieerd en zelden routinematig. De kas is buiten de Europese aanbesteding gehouden omdat het ontwerp en klimatisering van groot belang zijn voor een hoogwaardige onderzoeksfaciliteit. NIOO heeft een aantal combinaties van tuinbouwtoeleveringsbedrijven gelegenheid gegeven om te komen met een ontwerp welk qua duurzaamheid aansluit op het ontwerp van het hoofdgebouw en qua inrichting en klimaatsysteem maximaal voldoet als onderzoeksfaciliteit. Na beoordeling is op basis van het ontwerp een bedrijvencombinatie met als hoofdaannemer de Lek/Habo Groep gekozen als bouwpartner. Op dit moment wordt gewerkt aan het definitieve ontwerp en binnenkort wordt gestart met de bouw van de onderzoekskas. In het ontwerp is veel aandacht besteed aan het maximaal toelaten van zowel direct als diffuus zonlicht. Het klimaatsysteem kenmerkt zich door een laag energiegebruik, lage millieubelasting van toegepaste materialen en een hoge mate van flexibiliteit qua gebruik. De Lek/Habo Groep draagt zo weer haar steentje bij aan een prachtig en uniek project waarbij het milieu op het hoogste niveau wordt gerespecteerd. Daar zijn we trots op. Lek/Habo Groep bouwt Biogas-installatie Lelystad Eind 2009 is Biogas-installatie Lelystad inbedrijf genomen voor ACRRES. Een installatie waarmee Acrres praktijk ervaring op wil doen op gebied van biomassa en restwarmtebenutting van de vergister voor productie van bio-ethanol en algen. De installatie bestaat uit een vergister en een WKK. De vergister, een co-vergistingsinstallatie produceert het biogas en bestaat uit een hoofd en een na vergister van elk 600 m 3. De WKK, type HPC 120 M met een MAN motor E2876TE302 levert 122 kwe en 124 kwth. De elektriciteit wordt teruggeleverd aan het net. De opgewekte warmte wordt gebruikt voor verwarming van de vergister, bio-ethanol productie en algenteelt. De WKK is opgesteld naast de vergistingsinstallatie in een geluidgedempte container. In de container is de technische installatie met de TCS besturing, laagspanningsverdeler en CV verdeler geïnstalleerd. Lek/Habo is als hoofdaannemer verantwoordelijk voor de realisatie van de biogasinstallatie. In nauwe samenwerking en met de expertise van Kuilman/Consentis is dit project succesvol turn-key gerealiseerd. Binnen de Lek/Habo Groep is met Habo, Continental Energy Systems (CES), Lek/Habo Duitsland en een aantal partners veel ervaring op gebied van biogas. Al jarenlang leveren en onderhouden wij in Europa complete biogasinstallaties die op verschillende soorten biomassa draaien. Wij bieden een totaalpakket aan voor de gehele biogas-installatie op maat gemaakt voor de klant. Naast de realisatie kunnen we u ook van dienst zijn in advies en optimalisatie van biogas-installaties. BIOMASSA Biomassa is een verzamelnaam voor allerlei soorten van organisch materiaal, bijvoorbeeld hout, gras, mest, groen tuinafval, suikerbieten die direct of indirect als brandstof voor de productie van energie kunnen worden ingezet. Biomassa is van groot belang voor de realisatie van de doelstellingen voor gebruik van duurzame energie. Windmolens, zonnepanelen en waterkracht kunnen met name in Nederland, door klimaat en technische beperkingen maar een gedeelte van deze doestelling verwezenlijken. Het gebruik van biomassa voor opwekking van energie is heel verschillend. Vaste stoffen zoals hout worden vaak verbrand. Andere vormen van biomassa zoals mest, slib uit rioolwaterzuiveringen, gft, slachtafval en reststromen uit de voedingsmiddelen industrie kunnen worden vergist. Vergisting is het afbreken van koolhydraten, suikers, eiwitten, vetten en cellulose door bacteriën onder uitsluiting van lucht. Met Co vergisting worden er gelijktijdig verschillende soorten biomassa vergist zoals mest met maïs en daarmee het rendement van vergister verhoogd. Door dit vergistingproces ontstaat biogas, met name methaan (CH4) dat als biogas voor de warmte/kracht-installatie dient.
UBA, mooi project utiliteit lek/habo groep Bouwbedrijf UBA realiseert in Amstelveen de nieuwbouw van zorgcomplex Brentano-Langerhuize. Het complex bestaat 77 appartementen, verdeeld over twee delen. Het ene deel heeft 6 bouwlagen en telt 30 zorgwoningen met een aantal voorzieningen zoals een fysiotherapeut en een restaurant voor de bewoners. Het andere deel, bestaat uit 7 bouwlagen en 1 bouwlaag boven de zorgwoningen, hier komen 47 huurappartementen. Het compex is tevens voorzien van een aparte parkeergarage. Lek Installatietechniek heeft van UBA de opdracht gekregen voor het uitvoeren van de totale werktuigbouwkundige installatie van dit object. Medio 2009 is de bouw gestart en het zal in 2011 opgeleverd worden. In dit project verzorgen wij de volgende installaties: ACRRES ACRRES staat voor Application Centre for Renewable RESources en sinds 2007 het landelijke praktijkcentrum voor duurzame energie en groene grondstoffen. Het praktijkcentrum is een krachtenbundeling van de Lelystadse kennisinstellingen Praktijkonderzoek Plant & Omgeving en de Animal Sciences Group, beiden onderdeel van Wageningen UR en Eneco. Zowel de provincie Flevoland als de gemeente Lelystad ondersteunen het ACRRES-initiatief. Parkeergarage ventilatie Centrale verwarminginstallatie zorgdeel 47 individuele verwarminginstallaties woongedeelte aangesloten op een CLV-systeem Gebalanceerde luchtbehandeling zorgdeel Grootkeuken ventilatiesysteem 47 individuele mechanische ventilatiesystemen woongedeelte Vuilwater installaties Hemelwaterafvoersysteem (pluvia) Sanitaire installaties Tapwater installaties Warm tapwater circulatiesysteem Gebouwbeheerssysteem Koeling topkamers BEURZEN U kunt ons vinden op de volgende vakbeurzen & Open dagen Energie 2010 12 t/m 14 oktober, Brabanthallen in Den Bosch Tuinbouw Relatiedagen Venray 2010 7, 8 en 9 december Evenementenhal in Venray Horti Fair 2010 12 t/m 15 oktober RAI in Amsterdam Colofon Dit Lek Journaal is een uitgave van de Lek/Habo Groep B.V. Wilt u meer informatie over een specifiek item? Neemt u dan gerust contact met ons op. U kunt ons bereiken op: telefoon (0172) 60 28 40 info@lekhabo.nl www.lekhabo.nl
Verwarming / CO 2 Ketels Ketelbouw en revisie Rookgascondensors CO 2 installaties Centrale verwarming Kasverwarming Warmtebuffers Burenlevering warmte / CO 2 Clustering Bouw Nieuwbouw, verbouw en renovatie Hallenbouw Trappen en hekwerken Staalconstructies Klein metaalwerk Koeltechniek Koelcellen Kaskoeling Grondkoeling Bronkoeling Warmtepompen Absorptiekoeling Klimaatbeheersing / Airco Detailhandel Gereedschappen Diervoeders Tuinbouwbenodigdheden Kleding Huis en Tuin Teeltsystemen Teeltsystemen Teeltroulatiesystemen Transportsystemen Het breedste pakket van allemaal! Watertechniek Water- en substraat-installaties Waterontsmetters Watersilo s Elektrotechniek Assimilatiebelichting Klimaatcomputers Meet- en regelsystemen Schakel- en besturingssystemen Telemetriesystemen Middenspanning installaties Noodstroominstallaties Automatisering Transformatorstations THF Filters Warmte / Kracht Warmte/kracht-installaties Organic Rankine Cycle Biogas-installaties Rookgasreinigers Service en onderhoud Service en onderhoud Revisiewerkzaamheden Periodieke inspecties volgens SCIOS www.lekhabo.nl