Opleiding Duurzaam gebouw Beheer van het regenwater op het perceel Leefmilieu Brussel Minder ondoorlatende oppervlakken bij de inrichting van wegen en wegomgeving Sylvie SMETS OCW Opzoekingscentrum voor de Wegenbouw
Doel van de presentatie Het nut van waterdoorlatende bestratingen voor een beter waterbeheer uitleggen De dimensionering en technische aandachtspunten voor een duurzame en doeltreffende uitvoering verduidelijken De toepassingsbeperkingen van waterdoorlatende structuren en bestratingen toelichten Het risico op waterverontreiniging ten gevolge van verontreinigende stoffen van het wegverkeer belichten: het DPOD-DPODRAIN-onderzoeksproject 2
Overzicht van de presentatie Context Proefparking van het OCW Grondbeginselen voor de werking Grondbeginselen voor het ontwerp Controles in het laboratorium en op het terrein Zuiverend vermogen van waterdoorlatende bestratingen DPod- en DPODRAIN-projecten 3
Context Toename van verharde ondoorlatende oppervlakken Afname van de mogelijkheden tot infiltratie Problemen Overbelasting van riolen Toenemend risico op overstromingen Geen optimale waterzuivering Dalend grondwaterpeil Waterdoorlatende bestratingen Maken het mogelijk hemelwater tijdelijk op te slaan (bufferen) Laten het hemelwater ter plaatse infiltreren, zodat riolen worden ontlast en het grondwater op peil kan worden gehouden 4
Hoeveelheid water Context De maximale flux verminderen De maximale flux in de tijd verschuiven De hoeveelheid af te voeren water verminderen Regen Uitstroom Tijd 5
Context 6
OCW-proefparking Waterdoorlatende bestrating Project voor toegepast onderzoek, op vraag van FEBESTRAL (juni 2003-mei 2007) Samenwerking tussen betonstraatsteenfabrikanten, OCW en KULeuven Doel Werking van waterdoorlatende bestratingen onderzoeken Nut aantonen, beperkingen nagaan Meetmethoden en -apparatuur ontwikkelen Verloop van de doorlatendheid in de tijd controleren Praktijkrichtlijnen Standaardbestekken en handleidingen Opzetten van een technologische adviesdienst 7
OCW-proefparking 8
Grondbeginselen voor de werking Poreuze stenen Stenen met verbrede voegen Stenen met drainageopeningen Grasbetontegels 9
Grondbeginselen voor de werking Waterdoorlatende bestrating + doorlatende (onder)fundering + doorlatende ondergrond (in geval van infiltratie) + geen of beperkt afvoersysteem Infiltratie en zelfs opslag van water in de onderfundering 1. Waterdoorlatende bestrating 2. Voegvullingsmateriaal 3. Straatlaag 4. Geotextiel (eventueel) 5. Fundering 6. Onderfundering ours nécessaire) 10
Grondbeginselen voor de werking Zeer doorlatende grond: volledige infiltratie Goed doorlatende grond: gedeeltelijke infiltratie en overloop Weinig doorlatende grond: beperkte infiltratie en drainagevoorziening Ondoorlatende grond (of infiltratie niet toegestaan): drainagevoorziening 11
Grondbeginselen voor de werking Waterdoorlatende bestrating Verharding Afvoer oppervlaktewater in de onderliggende lagen Fundering Draagvermogen Afvoer water in de onderfundering of ondergrond Onderfundering Afvoer water in de ondergrond en/of tijdelijke opslag van water Houdt het baanbed op vorstvrije diepte Eventueel drainagesysteem Vertraagde afvoer water bij onvoldoende doorlatende grond GEEN kolk nodig eventueel groene zones in de lage punten voorzien GEEN helling nodig (0,5 % is wenselijk maximaal 5 %) GEEN extra opslagcapaciteit nodig beperkte afstroming bepaalt de opslagtijd in de constructie 12
Ontwerpprincipes - Dimensionering Flowchart van de handleiding voor het ontwerp en de uitvoering van verhardingen in betonstraatstenen van het OCW Doorlatendheid van de grond: drainagesysteem Dikte van de fundering naargelang van de verkeersbelasting (maar beperking tot 100 vrachtwagens per dag!) Dikte van de onderfundering naargelang van: het minimale buffervolume (regenbui van 270 l/s/ha gedurende 10 minuten terugkeerperiode van 30 jaar) de benodigde dikte om de grond vorstvrij te houden het aandeel van de ondoorlatende oppervlakten (correctiefactor) Straatlaag: 3 cm na verdichting 13
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Flowchart van de handleiding voor het ontwerp en de uitvoering van verhardingen in betonstraatstenen van het OCW Waterdoorlatende bestrating Bron: OCW-handleiding 14
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering 15 Geen infiltratie Klei Leem Zand
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Doorlatendheid van een fundering met korrelvormig materiaal neemt toe: met factor 40 als de fractie < 0,6 mm wordt weggelaten (Handleiding: 63 µ < 3 %) met factor 100 als de fractie < 1,2 mm wordt weggelaten (Handleiding: 2 mm < 25 %) 16
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Rekening houden met de verkeersbelasting 17
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Geval 1 - Regenbui van 10 min Terugkeerperiode 30 jaar 270 l/s/ha 270 x 10 x 60 l/ha = 16 200 l/ha = 16,2 mm E sf H p Fs stockage p 10 16 =,2 1,5 23 10 10,6 cm E sf : dikte onderfundering (cm) = 10,6 cm H : neerslaghoogte (mm) p = 16,2 mm p : porositeit ( %) = 23 % Fs : veiligheidsfactor (standaard 1,5) = 1,5 stockage 18
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Geval 2 - Opeenvolgende regenbuien
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Rekening houden met ondoorlatende oppervlakken d 2 Ondoorlatend oppervlak A perm A cont d 1 d 1 = d 2 Doorlatend oppervlak E E 1 sf cont sf E sf A A cont perm E : dikte van de onderfundering, sf cont rekening houdend met een ondoorlatende oppervlakte (cm) : dikte van de onderfundering (cm) 20
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering LAAGDIKTE Keuze uit 6, 8 of 10 cm Bepaald (3 cm) Bepaald (keuze soort en verkeer) Ukkel Brussel 135 58 E sf ( vorst ) a Z (a=0,8 of 1,0 volgens grondwaterpeil) Meestal is de benodigde vorstvrije dikte doorslaggevend
Grondbeginselen voor het ontwerp - Dimensionering Dikte: 3 cm na verdichting 22
Grondbeginselen voor het ontwerp - Materialen Fundering en onderfundering Ongebonden aggregaten 0/32 2/32 Fijne bestanddelen (< 0,063 mm) < 3 % Fractie < 2 mm < 25 % Als betonpuingranulaat wordt toegepast: geen korrels < 2 mm Fundering Keuze van gebonden materiaal (verkeer) Drainerend schraal beton Straatlaag Fijne bestanddelen (< 0,063 mm) < 3 % Maximale korrelgrootte: 5 of 6,3 of 8 mm Los Angelescoëfficiënt (LA) < 20 micro-devalcoëfficiënt (MDW) < 15: lager risico op vorming van fijne bestanddelen Filterstabiliteit Voegvullingsmateriaal Zand 0,5/2 voor poreuze betonstraatstenen Steenslag 2/4 (porfier) voor stenen met verbrede voegen of drainageopeningen, indien mogelijk hetzelfde materiaal als de straatlaag STEEDS EVENWICHT tussen MECHANISCHE STERKTE en DOORLATENDHEID 23
Doorval (%) Grondbeginselen voor het ontwerp - Materialen Compatibiliteit tussen lagen (filterstabiliteit - S F ) Maaswijdte (mm) S F D D 15 OL 85 BL D 85BL Eis: S F 5 D 15OL OL: onderliggende laag BL: bovenliggende laag 24
Grondbeginselen voor het ontwerp Z (m) Wegconstructie met waterdoorlatende bestrating (parking, straat, enz.) Zb Zwt Zb : baanbed Zwt : maximale hoogte van de grondwaterspiegel Zb Zwt = d > 1 m Januari Juni Januari Tijd (maand) Verzadiging van de constructie en de ondergrond, en grondverontreiniging tegengaan 25
Grondbeginselen voor het ontwerp Sterke hellingen In terrasvorm werken Barrières aanbrengen om waterstroming af te remmen en opslag mogelijk te maken 26
Grondbeginselen voor het ontwerp Regen? Regenbui van 10 min met een terugkeerperiode van 30 jaar: 270 l/s/ha Waterdoorlatendheidscoëfficiënt? k > 2,7*10-5 m/s MAAR: luchtinsluitsels, dichtslibbing veiligheidsfactor 2 Waterdoorlatendheidscoëfficiënt > 5,4*10-5 m/s Eis voor alle onderdelen van het systeem : poreuze stenen, voegvullingsmateriaal, fundering en eventuele onderfundering 27
Grondbeginselen voor het ontwerp Geen kolk nodig Geen rioolnet nodig voor de afvoer van hemelwater (zeer interessant als woningen het regenwater op hun perceel kunnen laten infiltreren) Geen bufferreservoir nodig om hemelwater dat op het wegoppervlak valt op te vangen: vertragend effect in de constructie Beperkte helling (0,5% tot 1%): voetgangerscomfort Geen plasvorming op het wegoppervlak 28
Grondbeginselen voor het ontwerp Geschikt voor zones met weinig verkeer: 30 km/h-zones, verkavelingswegen, parkeerterreinen, enz. Waterinfiltratie in woningen tegengaan: bij voorkeur geen waterdoorlatende bestrating voor trottoirs: afstromend oppervlaktewater kan door de bestrating infiltreren Aanbrenging van kabels en leidingen: bij voorkeur onder trottoirs met ondoorlatende verharding. Reparaties zijn moeilijk te controleren en toepassing van ongeschikte materialen kan de goede werking van de waterdoorlatende constructie belemmeren Geen werkverkeer op fundering en onderfundering toestaan (verkavelingen, enz.) 29
Controles in het laboratorium en op het terrein BENOR-certificatie voor straatstenen volgens de PTV 122 Waterdoorlatende betonstraatstenen en -tegels Drainageopeningen en verbrede voegen: ten minste 10 % van het (horizontale) oppervlak Poreuze stenen: 5,4*10-5 m/s (gemiddeld) Controle in de ontwerp- en uitvoeringsfase: PTV 827 Waterdoorlatende bestratingen Beoogde doorlatendheid Gemiddeld: 5,4*10-5 m/s Individueel: 2,7*10-5 m/s 30
Controles in het laboratorium en op het terrein Fundering en onderfundering Kolomproef in het laboratorium controle van de doorlatendheid voor de verwerking Kolomproef op boorkernen uit drainerend schraal beton 31
Controles in het laboratorium en op het terrein Grond: open-end test (US Bureau of Reclamation) Oppervlak: dubbele-ringproef (PTV 827 - Bijlage A) Terreinproeven
Controles in het laboratorium en op het terrein Straatsteen (PTV 122, 8.3) 33
Dpod (Financiering DGO6) Voordelen van waterdoorlatende bestratingen Grondwaterspiegel op peil houden Vertraagde afvoer naar het rioolnet Minder gevaar voor overstromingen Maar Wat met het risico op grond- en waterverontreiniging?
Keuze van de opbouw drainerende parking 8 Poreuze straatstenen 22/11/8 + zandvoegen (zandsteen) Straatlaag: porfier 0/6,3 Fundering Kalksteen 0/20 Onderfundering Kalksteen 0/32 Geotextiel
Selectie van micro-organismen Type Rhodococcus: vermogen tot afbraak van persistente koolwaterstoffen in drainerende structuren Overleven in omstandigheden van langdurige uitdroging (32 dagen bij 30 C) Laboratoriumtests: Biofilmvorming op granulaten Weinig nutriënten nodig Gunstige ontwikkeling in onverzadigde aërobe zone (straatlaag)
Inoculatie van Rhodococcus in de opbouw OCW-proefparking: verspreiding van een vloeibare starter op de oppervlakte, vervolgens spoelen. Overleven van de stam na een jaar. Laboratorium: onderdompeling van granulaten van de straatlaag, al dan niet gevolgd door uitdroging. Verschillende varianten.
Dieselvervuilingstest Polluent: Diesel 8 Dagelijkse neerslag 1 week regen (B) Onverzadigde aërobe zone die gunstig is voor Rhodococcus: inzaaiing van straatlaag Recuperatie van effluent voor analyse: HC-gehalte Bacteriologie
Dieselvervuilingstest PROEFPAAL TESTBANK
Resultaten van het Dpod-project Ontwikkeling van een methode om het zuiverend vermogen van de drainerende structuren in cijfers uit te drukken; De structuur van de drainerende bestrating bezit intrinsiek een vermogen om koolwaterstoffen vast te houden (ondanks een massale toevoeging van polluenten). Minder dan 1% van de toegevoegde diesel percoleert doorheen de structuur. Effect van de micro-organismen: over een periode die overeenkomt met ongeveer 1 jaar regen, HC-concentraties van het percolaat van minder dan 50 µg/l (drinkbaarheidsdrempel). De duurzaamheid van het zuiverende systeem met Rhodococcus moet nog beoordeeld worden (DPODRAIN-project).
Project DPODRAIN (Financiering DGO6) Duurzaamheidsonderzoek: Langere proefduur, matigere vervuilingsgraad Evolutie van het zuiverend vermogen volgens klimaatomstandigheden Evolutie van de doorlatendheid Accidentele verontreiniging Invloed van de gebruikte materialen (bv. specifieke geotextielen, andere types van straatlaag of straatstenen) Techniek om op grote schaal in te zaaien op de site Nuttige toepassing op de site: proefparking OCW, Polygone de l eau 41
Project DPODRAIN (Financiering DGO6) Experiment op ware grote bij Polygone de l eau
Nuttige hulpmiddelen, websites, naslagwerken en andere bronnen Handleiding voor het ontwerp en de uitvoering van verhardingen in betonstraatstenen - A80/09 (OCW) http://www.brrc.be/nl/artikel/a8009 Dossier 5 Waterdoorlatende verhardingen met betonstraatstenen (OCW) http://www.brrc.be/nl/artikel/dossier05_nl PTV 122 Waterdoorlatende betonstraatstenen en -tegels (Probeton) PTV 827 Waterdoorlatende bestratingen: Systeem-, product- en plaatsingseisen (COPRO) Referenties Gids Duurzame Gebouwen en andere bronnen Gids Duurzame gebouwen http://www.gidsduurzamegebouwen.brussels Informatiefiches G MAN00, G MAN01 43
Wat u moet onthouden Waterdoorlatende bestratingen dragen bij tot een beter waterbeheer en helpen het grondwater op peil te houden De keuze van de materialen, de dimensionering en de uitvoering moeten zeer zorgvuldig gebeuren bij de plaatsing van drainerende structuren Uit onderzoeken in het kader van het DPod-project is gebleken dat drainerende structuren intrinsiek zuiverend zijn voor koolwaterstoffen. De resultaten verkregen over een beperkte tijd tonen aan dat de toevoeging van micro-organismen de zuivering bevordert. De duurzaamheid van het zuiverende systeem zal worden bestudeerd in het kader van het DPODRAIN-project. 44
Contact Sylvie SMETS Onderzoeker Technologisch adviseur 02 766 04 11 s.smets@brrc.be 45