Verblijfskatheter Urologie
Inhoudsopgave Inleiding...4 Wat is een katheter?...5 Wanneer de katheter vervangen?...6 Wat is een katheterventiel?...6 Wanneer de blaas legen?...8 Urine opvangzak... 10 Belang van persoonlijke hygiëne... 13 Drink voldoende... 14 Beweging... 15 Katheter en vrijen... 15 Problemen... 16 Wanneer hulp inroepen?... 18 Tot slot... 19 3
Inleiding In overleg met uw arts is er bij u (tijdelijk) een verblijfskatheter ingebracht. Dit is een dun slangetje dat wordt ingebracht in de blaas. Via dit slangetje kan de blaas geleegd worden. Er kunnen verschillende redenen zijn om een katheter te plaatsen: Het lukt u niet meer om te plassen (dit noemen we retentie). U kunt nog wel plassen, maar niet genoeg. Er blijft na het plassen teveel urine in de blaas achter (dit noemen we residu). Als u incontinent bent. Dit wil zeggen dat u urine verliest, ook als het niet uw bedoeling is om te plassen. In dit boekje krijgt u informatie over het omgaan met uw katheter. Zo kunt u het allemaal nog eens rustig doorlezen. De katheter kan op twee manieren zijn ingebracht: Transurethraal, dat wil zeggen via de plasbuis Suprapubisch, dat wil zeggen via een sneetje in de buikwand Over het plaatsen van de suprapubische katheter is een aparte folder beschikbaar. 4
Wat is een katheter? Een katheter is een hol, buigzaam slangetje waarmee de blaas geleegd kan worden. Aan het uiteinde van de katheter zit een ballonnetje. Als de katheter in de blaas is ingebracht wordt het ballonnetje opgeblazen. Hiervoor wordt speciaal water gebruikt. Dit ballonnetje zorgt ervoor dat de katheter op zijn plek blijft zitten. Als de blaas zich vult kan de urine via de katheter weg uit de blaas. U kunt dus niet normaal plassen wanneer u een katheter heeft via de plasbuis. Katheter bij een man Katheter bij een vrouw 5
Wanneer de katheter vervangen? Iedere 6 tot 12 weken moet de katheter vervangen worden door een nieuwe, schone katheter. Soms is het nodig om de katheter al eerder te vervangen. Bijvoorbeeld na een operatie. De katheter kan vervangen worden in het ziekenhuis. Dit wordt dan gedaan door een verpleegkundige van de polikliniek urologie. De katheter kan ook thuis vervangen worden door een wijkverpleegkundige of de huisarts. Via de geplaatste katheter kan de blaas geleegd worden. Dit kan op twee verschillende manieren: U leegt de blaas door een katheterventiel (flip-flow) open te zetten. U heeft een opvangzak aangesloten op de katheter. De urine loopt vanuit de blaas direct de opvangzak in. Wat is een katheterventiel? Een katheterventiel is een soort kraantje dat kan worden aangesloten op uw katheter. Dit kraantje wordt vaak een flip-flow genoemd. Er zijn verschillende soorten katheterventielen te krijgen. De continentie verpleegkundige kan samen met u kijken wel type katheterventiel voor u het handigst is in gebruik. 6
Doel en voordelen katheterventiel Het gebruik van een katheterventiel heeft de volgende doelen en voordelen: De blaas vult zich met urine tot op het moment dat u het kraantje open zet. Zo blijft uw blaas eraan gewend om urine te verzamelen en vast te houden. Als u tijdelijk een katheter heeft, kunt u op deze manier uw blaas blijven trainen. De blaas kan weer leren een signaal af te geven als de blaas vol is. Met een katheterventiel hoeft u overdag geen zak te gebruiken om de urine op te vangen. Dit zit prettiger dan een zak op het been. Ook valt het minder op onder uw kleding. Een katheterventiel voor iedereen? De meeste mensen met een katheter kunnen gebruik maken van een katheterventiel. Belangrijk is wel dat de blaas er tegen kan om gevuld te worden met urine. Bij sommige mensen reageert de blaas te heftig als hij vol loopt. Zij gebruiken daarom liever een urine opvangzak. Ook zijn er mensen die niet zonder hulp de blaas kunnen legen via het ventiel. Bijvoorbeeld omdat ze slecht ter been zijn. Voor deze mensen is een opvangzak vaak makkelijker in gebruik. Als u geen katheterventiel heeft maar er een wilt proberen is het goed om het hier over te hebben. Bespreek dit dan met uw huisarts, uroloog of (continentie) verpleegkundige. 7
Wanneer de blaas legen? Om te zorgen dat de blaas niet te vol wordt is het belangrijk dat u de blaas op tijd leegt. Volg hierbij de volgende regels: Leeg de blaas om de 3 à 4 uur, door het kraantje open te zetten boven het toilet. Heeft u het gevoel te moeten plassen, dan mag u de blaas ook eerder legen. Hierbij moet u wel het volgende weten. Sommige mensen met een katheter hebben last van blaaskrampen. Zo noemen we het als de blaasspieren samenknijpen als reactie op de katheter. Dit kan voelen alsof u moet plassen. Dit gevoel kan er al zijn als u de blaas net geleegd heeft via het kraantje. Als u denkt dat u last heeft van blaaskrampen, leeg de blaas dan niet te snel. Probeer als u het gevoel heeft dat u moet plassen om even te wachten. De kans bestaat anders dat de blaas te klein wordt. U zou dan steeds vaker de blaas moeten gaan legen. Als u denkt dat u misschien last heeft van blaaskrampen, bel ons dan gerust. Medicijnen kunnen helpen tegen de krampen. Als u veel drinkt of als u veel koffie, thee of alcohol gebruikt, is de blaas sneller vol. U zult de blaas dan vaker moeten legen. Tijdens het persen voor ontlasting kan er soms urine langs de katheter lekken. Als u dit vervelend vindt zou u eerst de blaas kunnen legen via het katheterventiel. In principe is het de bedoeling dat u voor de nacht een urine opvangzak aansluit. Verderop in deze folder staat omschreven hoe dat moet. Sommige mensen mogen in overleg met hun arts of continentieverpleegkundige ook in de nacht het katheterventiel gebruiken. In dit geval hoeft er geen nachtzak gebruikt te worden. 8
Belangrijk Zorg dat er nooit meer dan 500 ml urine in de blaas zit!! Vastmaken van het katheterventiel Het katheterventiel kan samen met de katheter in het ondergoed worden verborgen. U kunt het ventiel ook vastmaken aan het bovenbeen. Hiervoor zijn speciale pleisters en banden beschikbaar. Informeer hier gerust naar bij uw verpleegkundige. Het katheterventiel hoeft bij het dragen niet lager te liggen dan de blaas. Dit is alleen nodig bij het legen van de blaas. Wisselen van katheterventiel Het katheterventiel moet één keer per zes weken gewisseld worden. Dit valt meestal samen met het moment waarop de katheter gewisseld moet worden. Als het katheterventiel niet goed meer werkt kunt u het eerder wisselen. Bijvoorbeeld als u het idee heeft dat het ventiel verstopt zit of als het open en dicht zetten van het ventiel moeilijker gaat. Hieronder leest u hoe u het ventiel moet wisselen. Bel met de polikliniek urologie als u hier vragen over heeft. Ook kunt u ons bellen als u hulp nodig heeft bij het wisselen van het ventiel. Was uw handen met water en zeep voor u het katheterventiel opent. Droog ze goed af. Leeg de blaas. Als de blaas leeg is kunt u het ventiel vervangen voor een nieuwe. Vergeet niet te controleren of het ventiel dicht staat. 9
Urine opvangzak Het is mogelijk om aan het katheterventiel een opvangzak vast te maken. Overdag kunt u een zak gebruiken die aan het been vastgemaakt kan worden. Deze zakken worden daarom beenzakken genoemd. Deze beenzak kan onder de kleding gedragen worden. Voor s nachts zijn er speciale nachtzakken te krijgen. Deze zakken zijn groter waardoor u s nachts niet uit bed hoeft om de zak te legen. De beenzakken en nachtzakken kunnen op dezelfde manier op de katheter worden aangesloten. Onderaan het katheterventiel zit een verbindingsstuk. Hiermee kan de opvangzak aan de katheter gekoppeld worden. Duw het tuutje (connector) van de opvangzak in het verbindingsstuk van het ventiel. Zet het ventiel open. Als u van zak wisselt moet eerst het ventiel dicht worden gezet. Zo lekt er geen urine tijdens het wisselen van de zakken. Ook wordt het op deze manier moeilijker voor bacteriën om de blaas binnen te dringen. Nadat u de nachtzak of dagzak heeft los gemaakt kunt u deze legen in het toilet. Spoel de zak daarna door met kraanwater. Dit doet u door via het tuutje wat water in de zak te laten lopen. Schud het water een aantal keer heen en weer zodat de hele zak is omgespoeld. Laat de zak daarna weer leeg lopen. Daarna kunt u de zak bewaren tot het moment dat u deze weer nodig heeft. 10
Zowel de dag- als de nachtzakken kunt u maximaal één week gebruiken. Vervang de zak eerder als hij begint te stinken of als hij er vies uitziet (ook na het omspoelen). Als de opvangzak geen afvoer heeft (en dus niet geleegd kan worden), gebruikt u elke dag een nieuwe. De oude zak kunt u weggooien bij het huisvuil. Tip Schrijf met een pen de datum op de katheterzak als u deze vervangt. Als de katheter op de verpleegafdeling of op de polikliniek urologie is ingebracht heeft u een startpakket gekregen. In dit pakket zitten opvangzakken, een bedhaak en beenbandjes. In deze startset zit ook het telefoonnummer van de groothandel. Als u nieuwe zakken nodig heeft kunt u zelf bellen met de groothandel. Zij bezorgen de nieuwe zakken dan bij u thuis. Hoe draag ik een beenzak De beenzak wordt aan het been vast gemaakt met behulp van beenbandjes. Ook zijn er speciale kousen te krijgen waar u de zak in kunt doen. U kunt de opvangzak op uw onderbeen of op uw bovenbeen dragen. U kiest zelf wat voor u het prettigst zit. Er zijn verschillende soorten beenzakken te krijgen. Zo bestaan 11
er verschillende maten beenzakken. Maar ook het kraantje onder aan de zak of de vorm van de zak kan verschillen. De continentieverpleegkundige kan samen met u kijken welke beenzak voor u het meest geschikt is. Aan de urine opvangzak zit een slangetje waarmee u de urinezak op de katheter aansluit. Bij de meeste beenzakken kunt u dit slangetje op maat knippen, tot de lengte die voor u prettig is. Er bestaan ook op maat gemaakte zakken waarbij dit niet nodig is. Het legen van de beenzak Als de beenzak voller begint te raken wordt hij zwaarder en voelt u de bandjes trekken. Wacht niet met het legen van de beenzak tot deze helemaal vol is. De beenzak kunt u legen in het toilet of in een opvangkan door het kraantje onder aan de zak te openen. Hierdoor loopt de zak leeg. Vergeet het kraantje niet dicht te doen nadat u de beenzak heeft geleegd. Gebruik van een nachtzak De meeste mensen gebruiken voor de nacht een nachtzak. In de beenzak past niet zoveel urine, dus die zit s nachts al snel vol. De nachtzak kunt u aan de beenzak vastmaken of rechtstreeks aan het katheterventiel. Dit doet u voordat u naar bed gaat. Sommige patiënten hebben met hun arts of verpleegkundige afgesproken dat ze het katheterventiel ook in de nacht gebruiken. Dan hoeft er dus geen nachtzak gebruikt te worden. 12
De nachtzak aansluiten op het katheterventiel: zet het kraantje dicht als u een beenzak gebruikt, haal die er dan af duw het tuutje van de nachtzak in het koppelstuk van het ventiel zet het ventiel weer open let erop dat het kraantje van de nachtzak dicht staat De nachtzak aansluiten op de beenzak: maakt de beenbandjes wat losser duw het tuutje van de nachtzak in het uiteinde van de beenzak zet de beenzak open let erop dat het kraantje van de nachtzak dicht staat De nachtzak mag niet op de grond liggen. Gebruik een bedhanger of een vloerstandaard om de nachtzak op te hangen. Denk erom dat urine niet omhoog kan stromen. De opvangzak moet dus steeds lager hangen dan uw blaas. Belang van persoonlijke hygiëne De volgende eenvoudige regels helpen u infecties (ontstekingen) te voorkomen: Was en droog uw handen voor en na het legen van de katheterzak. Maak het slangetje onder aan de zak schoon en droog. Was en droog uw handen voor en na het wisselen van de katheterzak. Was en droog uw handen voor en na gebruik van het katheterventiel. Was en droog de handen na ieder toiletbezoek. 13
Mannen: was dagelijks de ingang van de plasbuis met lauw water. Schuif de voorhuid van de penis naar achteren. De eikel moet (ook onder de voorhuid) goed schoon worden gehouden. Let op: de voorhuid na het wassen en drogen weer terug op zijn plaats te schuiven. Vrouwen: was dagelijks het gebied rond de plasbuis en de vagina. Maak hierbij ook de huidplooien tussen de schaamlippen schoon. Gebruik het liefst water zonder zeep. Droog na het wassen goed af. Was en droog dit gebied altijd van voren naar achteren! U mag gerust douchen of in bad met de katheter. U kunt de been- of nachtzak aangekoppeld houden. Eventueel kunt u hierbij de opvangzak in een plasticzak stoppen om deze droog te houden. Ook kunt u het katheterventiel dicht zetten en de zak afkoppelen. Drink voldoende Als reactie op de katheter kan de blaas wat eiwitvlokjes aan gaan maken. Dit ziet er uit als witte vlokjes in de urine. Daarnaast ontstaan er bij een katheter makkelijk kleine bloedinkjes in de blaas. De blaas zit vol met kleine bloedvaatjes. Zo n bloedvaatje kan door de katheter makkelijk open gaan. U ziet dan dat de urine roze of rood gekleurd is. Dit kan voor uw gezondheid geen kwaad. Wel kunnen er bloedstolseltjes ontstaan die ervoor zorgen dat de katheter verstopt raakt. Ook de eiwitvlokjes kunnen voor een verstopte katheter zorgen. Het is daarom belangrijk om voldoende te drinken. Probeer minstens twee liter per dag te drinken. Het maakt hiervoor niet uit wat u drinkt. Het vele drinken 14
kan ook helpen om een infectie aan de blaas (blaasontsteking) te voorkomen. Doordat de blaas goed wordt doorgespoeld krijgen bacteriën minder kans om zich vast te zetten in de blaas. Daarnaast kan het helpen om cranberrycapsules te gebruiken. Deze verzwakken de bacterie die voor de meeste urineweginfecties zorgt. U kunt hiervoor gewoon de goedkoopste capsules gebruiken. Deze werken even goed als de duurdere merken. Beweging U mag met een katheter sporten. Ook zwemmen mag en kan gewoon. Als u tijdens het sporten last heeft van de katheter kunt u dit bespreken met uw uroloog. Er kan dan gezocht worden naar andere oplossingen. Katheter en vrijen Een katheter in de plasbuis kan vervelend zijn tijdens het vrijen. Bij een vrouw kan het katheterslangetje naar boven gelegd worden. Hij kan dan worden vastgeplakt op de buik. Een man kan als de penis stijf is de katheter langs de penis omhoog leggen. Door daarna een condoom om te doen blijft de katheterslang zo zitten. Als u tijdens het vrijen last heeft van de katheter bespreek dit dan met uw uroloog. Misschien is een katheter via de buik een betere optie voor u. 15
Problemen Bij het gebruik van een katheter kunnen er verschillende problemen ontstaan: Lekkage van de katheter Af en toe kan er urine lekken. De urine komt dan langs de katheter door de plasbuis. Dit komt meestal door blaaskrampen of een verstopte of afgeknikte katheter. Controleer of er geen knik in de katheter zit en of deze niet verstopt zit. Zorg ervoor dat de slang tussen de katheter en de opvangzak goed zit. Let erop dat de opvangzak lager hangt dan uw blaas. Als u last blijft houden van lekkage belt u met uw huisarts of de polikliniek urologie. Ook als u alsmaar het gevoel houdt te moeten plassen, terwijl de blaas leeg is. U heeft dan waarschijnlijk last van blaaskrampen. Medicijnen kunnen helpen tegen deze blaaskrampen. Verstopping van de katheter Soms raakt de katheter verstopt. De urine kan dan niet meer weg uit de blaas. De blaas kan hierdoor te ver opgerekt worden. Dit is niet goed voor de werking van de blaas. Neem dus contact op met uw huisarts, wijkverpleegkundige of de polikliniek urologie als u denkt dat de katheter verstopt zit. Er kan dan geprobeerd worden om de slang weer goed open te krijgen. Dit gebeurd door de katheter door te spoelen met steriel water. Als dit niet helpt moet er een nieuwe katheter worden ingebracht. 16
Uitvallen van de katheter Wanneer de katheter is uitgevallen, moet er een nieuwe katheter ingebracht worden. U kunt zich hiervoor overdag melden bij uw huisarts of op de polikliniek urologie. s Avonds en in het weekend kunt u contact opnemen met de huisartsenpost. Als u de katheter s nachts verliest kunt u wachten tot de volgende ochtend. Als u in de nacht al veel aandrang krijgt om te plassen neemt u wel alvast contact op met de huisartsenpost. Het is de bedoeling dat u belt voordat u naar het ziekenhuis komt. Er kan dan rekening gehouden worden met uw komst. Behandelen van urineweginfecties Met een katheter heeft u altijd bacteriën in de urine. Dit wil niet zeggen dat u hier ook ziek van bent of wordt. Hier hoeft dus vaak niets aan gedaan te worden. Als de urine stinkt, heel donker is of vol zit met vlokjes hoeft u hier geen antibiotica voor te gebruiken. Wel is het belangrijk om extra veel te drinken bij deze klachten. Koorts, flinke buikpijn (blaaspijn), veel bloed in de urine of (bij oudere mensen) verwardheid kunnen wel tekenen zijn van een urineweginfectie die behandeld moet worden. Neem bij deze klachten dus contact op met de polikliniek urologie. Er moet dan urine worden ingeleverd in het ziekenhuis of op een van de prikposten van het St Jansdal. Hiervoor heeft u potjes en aanvraagformulieren nodig. Deze krijgt u via de polikliniek urologie. Afhankelijk van de uitslag van het urineonderzoek zal de uroloog antibiotica voorschrijven. 17
Aanhoudend bloedverlies Na het wisselen van de katheter kan er tijdelijk bloed in de urine zitten. Ook tussendoor kunnen er makkelijk kleine bloedinkjes ontstaan in de blaas. Als u ook na voldoende drinken bloed bij de urine blijft houden, neemt u dan contact op met de polikliniek urologie of buiten kantoortijden met de huisartsenpost. Wanneer hulp inroepen? Neem in de volgende gevallen contact op met een dokter: Als de katheter eruit ligt. Als u zich ziek voelt, pijn, koorts en buikpijn heeft. Als de katheter verstopt zit. Als u na het inbrengen van de katheter blijft bloeden. Na het wisselen van de katheter is een beetje bloedverlies bij de urine of via de plasbuis normaal. Als u vaak bloed bij de urine heeft en het niet minder wordt met drinken. De polikliniek urologie is op maandag tot en met donderdag bereikbaar van 8.30 tot 12.30 uur en van 13.00 tot 16.30 uur (vrijdag tot 16.00 uur). Telefoonnummer 0341-463558 Buiten deze tijden belt u met de huisartsenpost via telefoonnummer 0900-3410341. 18
Tot slot Deze folder bevat algemene informatie. Het is bedoeld als extra informatie naast het gesprek met uw uroloog. Als u na het lezen van deze folder nog vragen heeft kunt u ons bellen. Bel dan met de polikliniek urologie, telefoon (0341) 463558. Voor meer informatie op het gebied van urologie kunt u terecht op onze website: www.urologie.nl Uitgave: Patiëntencommunicatie Harderwijk, juli 2014 CAZ UR 59.07.14 19
Ziekenhuis St Jansdal Wethouder Jansenlaan 90 3844 DG Harderwijk Postbus 138 3840 AC Harderwijk Telefoon (0341) 463911 www.stjansdal.nl