Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland voor de vierde keer een monitor onder jongeren van 12 t/m 23 jaar uitgevoerd. Eerst zijn jongeren uitgenodigd om via internet de vragenlijst in te vullen. Daarna is een steekproef van non respondenten een schriftelijke vragenlijst toegestuurd. Ruim 3600 jongeren hebben de vragenlijst ingevuld. De onderwerpen: Alcoholgebruik, Genotmiddelen, Psychosociale gezondheid, Seksueel gedrag en Voeding, beweging en gewicht zijn in vijf afzonderlijke fact sheets behandeld. Achtergronden, resultaten voor de regio en per gemeente zijn daarin opgenomen. In deze factsheet een samenvatting van de belangrijkste resultaten voor de totale groep 12 t/m 23 jarigen. De belangrijkste uitkomsten zijn bij elkaar gezet in een overzichtstabel. Daarnaast is gekeken naar de samenhang van gedragingen en (ervaren) psychosociale en fysieke gezondheid. Op basis van al deze uitkomsten worden aanbevelingen gedaan voor beleid. Factsheet Samenvatting en aanbevelingen 2011 Regio IJsselland
Samenvatting Met de meeste jongeren gaat het goed De totale onderzoeksgroep bestond uit 3654 jongeren. Hiervan was 39% jongens en 61% meisjes. Ingedeeld naar leeftijd valt 46% in de jongste leeftijdsgroep 12 t/m 15 jaar, 30% valt in de groep 16 t/m 19 jaar en 24% 20 t/m 23 jaar. Een ruime meerderheid, 87% volgt onderwijs. Met de meeste jongeren gaat het goed. Gevraagd naar hoe ze hun eigen gezondheid in het algemeen vinden, zegt 85% van de jongeren goed of heel goed. Jongens beoordelen hun gezondheid positiever dan meisjes. De oudere jongeren hebben een minder goede ervaren gezondheid dan de jongeren. Deze goede ervaren gezondheid wordt bevestigd door de uitkomsten van 2 verschillende vragenlijsten om psychische gezondheid te meten, te weten de MHI-5 en de SDQ. De scores op deze vragen laten zien dat resp. 83% tot 90% in goede psychische gezondheid verkeert. Ook hier blijkt dat jongens en de jongere leeftijdsgroep beter scoren op psychische gezondheid. Dit beeld wijkt niet af van 2007. Clustering: samenhang van gedrag Voor de schoolgaande jongeren is gekeken hoe verschillende vormen van (on)gezond gedrag met elkaar samenhangen. Zo ontstaan er clusters. Dit zijn groepen schoolgaande jongeren, die in meer of mindere mate overeenkomstig gedrag vertonen. Vervolgens zijn een aantal kenmerken van de groep (leeftijd, geslacht, opleiding 1 en woon-, thuissituatie) en de coping stijl 23 bekeken. Clustering is een manier om een beeld te krijgen van de risicogroepen. Het laat zien dat gedragingen samenhang vertonen en dat ze bij bepaalde groepen meer voorkomen. Hiermee kunnen preventieve activiteiten gericht worden ingezet. Op basis van de clustering kunnen er drie groepen schoolgaande jongeren onderscheiden worden. Daarnaast is er een kleine groep (13%) niet schoolgaand. Cluster 1. Jongeren die zich goed voelen en gezond gedragen De jongeren waar het goed mee gaat en die ook gezond gedrag vertonen, vinden we vooral in dit cluster. Hierin zit 32% van de totale groep schoolgaande jongeren. Jongeren in dit cluster voldoen vaker aan bijna alle vormen van gezond gedrag: de ervaren gezondheid is goed, evenals de score op psychisch welbevinden er zijn weinig alcoholdrinkers ze roken nauwelijks en gebruiken geen wiet minder spijbelaars, weinig gepest, minder zelfdodinggedachten ze ontbijten vaker 5-7 dagen per week ze zijn vaker voldoende lichamelijk actief ze hebben minder overgewicht nauwelijks jongeren met vreetbuien Kenmerken van deze jongeren gemiddelde leeftijd: 13,6 jaar meer jongens dan meisjes ruim 90% op voortgezet onderwijs, 25% in de brugklas en 40% op HAVO/ VWO Coping-stijl meer zelfvertrouwen en minder paniekerig en minder volgzaam dan niet lekker in je vel jongeren 1 In de beschrijving van opleidingsniveau is rekening gehouden met de verdeling van leeftijd en geslacht over de clusters. 2. Coping is het vermogen om te kunnen omgaan met het nemen van beslissingen. Er zijn 4 dimensies: volgzaam (dociel), paniekerig of impulsief zijn ineffectieve coping-stijlen, zelfvertrouwen is juist een effectieve coping-stijl. Voor meer informatie zie fact sheet Psychosociale gezondheid. 3. Verschillen in coping-stijlen zijn gecorrigeerd voor verschillen in leeftijd en geslacht.
Cluster 2. Jongeren die niet lekker in hun vel zitten. Er is ook een groep jongeren die zich minder goed voelt en slecht scoort op psychische gezondheid. Dit is 17% van de totale (schoolgaande) groep. Jongeren in dit cluster lijken niet lekker in hun vel te zitten: ze hebben een minder goede ervaren gezondheid ze scoren laag op psychisch welbevinden veel jongeren worden gepest of pesten anderen ze hebben vaker aan zelfdoding gedacht meer jongeren hebben vreetbuien ze zijn vaker ziek thuis gebleven ze voldoen minder vaak aan de beweegnorm ze kijken vaker meer dan 2 uur per dag naar een beeldscherm (televisie / computer) Kenmerken van deze jongeren gemiddelde leeftijd: 15,7 jaar meer meisjes ca. 1/3 op HAVO/VWO, 20% op MBO en 14% op HBO/universiteit Coping-stijl volgzamer en paniekeriger dan andere jongeren. minder zelfvertrouwen dan jongeren uit gezond gedrag cluster Cluster 3.Combinatie van ongezonde gedragingen. In deze groep zie je dat ongezonde gedragingen vaak samengaan. Deze jongeren scoren minder goed op ervaren gezondheid. De helft van de 12 t/m 23 jarigen zit in dit cluster. Jongeren in het ongezond gedrag cluster laten vaker risicovol gedrag zien. de ervaren gezondheid is minder goed dan gezond gedrag jongeren score op psychisch welbevinden is gelijk aan gezond gedrag jongeren ze drinken vaker alcohol en zijn vaker dronken zijn geweest in de laatste 4 weken ze roken en gokken meer ze hebben vaker ooit wiet/hasj of harddrugs gebruikt ze spijbelen vaker ze zijn minder lichamelijk actief dan gezond gedrag jongeren ze hebben meer overgewicht Kenmerken van deze jongeren 51% van de totale groep gemiddelde leeftijd: 16 jaar evenveel jongens als meisjes bijna 1/3e op MBO, 1/3e op HAVO/VWO en 1/5e HBO/universiteit Coping-stijl vergelijkbaar met jongeren uit gezond gedrag cluster. meer zelfvertrouwen, minder paniekerig en minder volgzaam dan niet lekker in je vel groep De gemiddelde leeftijd van deze groep is ongeveer 18 jaar. Ze wijken wat gedrag betreft nauwelijks af van cluster 3. 87% drinkt alcohol, ze hebben vaker meer dan 5 sekspartners en meer overgewicht. Van deze groep heeft drie kwart inkomsten uit een baan en 7% is werkzoekend.
Aanbevelingen Gezond gedrag vasthouden en gezonde keus gemakkelijk maken De jongeren in cluster 1, gezond gedrag, doen eigenlijk al heel veel goed als het gaat om een gezonde leefstijl. Preventie zal zich dan ook met name moeten richten op het blijven ondersteunen van deze leefstijl. Door de gezonde keus de gemakkelijke keus te maken, zal het voor jongeren in dit cluster relatief eenvoudig zijn om het gezonde gedrag vast te houden. Dit kan door aandacht te (blijven) besteden aan gezondheid en leefstijl op scholen en door een sociale en fysieke omgeving te creëren, die gezond gedrag stimuleert. Gezonde schoolkantines en sportkantines, voldoende en aantrekkelijk sport- en beweegaanbod, handhaving van de leeftijdsgrens voor alcoholgebruik zijn enkele voorbeelden van een gezonde omgeving. Aandacht voor preventie van psychische problemen Voor de groep in cluster 2 is het van belang om voldoende aandacht te besteden aan het (verbeteren van het) psychisch welbevinden. Door deze jongeren al in een vroeg stadium te signaleren en te proberen hun vaardigheden te versterken, kan schooluitval en zwaardere psychische problematiek voorkomen worden. Ziekteverzuim en pestgedrag allebei hoger bij jongeren in dit cluster geven een belangrijk signaal voor verminderd psychisch welbevinden. Goede ziekteverzuimregistratie in combinatie met het inzetten van de jeugdarts bij zorgwekkend verzuim, bijvoorbeeld met het programma Ziekteverzuim als Signaal (ZAS), kan verminderd psychisch welbevinden signaleren of zelfs voorkomen. Het echte voorkómen van psychosociale problematiek start echter al in het primair onderwijs. In basis- en voortgezet onderwijs, jeugdgezondheidszorg, maatschappelijk werk en bureau jeugdzorg is al veel aandacht voor samenwerking binnen het CJG en in de lokale zorgstructuren. Het is belangrijk dat signalen van psychosociale problematiek goed worden opgevangen en dat duidelijk is wie actie moet ondernemen. er onder andere weerstand te bieden tegen pesten en ongewenst groepsgedrag, omgaan met problemen en hun eigen grenzen onderkennen en aangeven. Een deel van de jongeren in het niet lekker in je vel cluster zit op het VMBO-t en in iets mindere mate op het VMBOoverig, HAVO en VWO. Het aanbod aan weerbaarheids- en sociale vaardigheid (SoVa) trainingen zou zowel in het basisonderwijs als in het voortgezet onderwijs, met name op het VMBO-t, dekkend moeten zijn. Op deze manier worden zoveel mogelijk kwetsbare jongeren sociaal vaardiger en weerbaarder. Daarnaast is het van belang om de SoVa trainingen buiten school te behouden voor jongeren die nog extra sociale vaardigheidstraining nodig hebben. Risicogroepen voor ongezond gedrag gericht benaderen De jongeren in het derde cluster ongezond gedrag zijn gemiddeld al wat ouder en vertonen veelal meerdere ongezonde gedragingen. De meeste jongeren zitten op het voortgezet onderwijs en een deel volgt een MBO opleiding. De school is een goede plek om deze jongeren te bereiken. De Gezonde School Methode is een goede manier om structureel en op maat -passend bij de school en de leerlingenaandacht te besteden aan gezondheid en gedrag. De methode is uitgewerkt voor het basis en voortgezet onderwijs en er is een speciale Gezonde School aanpak voor het MBO. Meer informatie is te vinden op: www.gezondeschool.nl. De GGD biedt gemeenten en scholen ondersteuning bij het werken met de Gezonde School Methode. Weerbaarheid en sociale vaardigheden Ongezond gedrag en verminderd psychisch welbevinden gaan vaak samen met minder zelfvertrouwen en een meer volgzame en paniekerige manier van beslissingen nemen. Door trainingen in weerbaarheid en sociale vaardigheden wordt het zelfvertrouwen van jongeren vergroot. Ze leren
Alcoholgebruik bij jongeren verminderen Als het gaat om de jongeren van 12 t/m 15 jaar zien we een positieve trend in de uitkomsten van de jongerenmonitor. Jongeren beginnen gemiddeld op een latere leeftijd met het drinken van alcohol, er zijn minder jongeren onder de 16 jaar die alcohol drinken, en de tolerantie bij ouders van jongeren onder de 16 jaar voor alcohol drinken is afgenomen. Het beleid van afgelopen jaren werpt dus zijn vruchten af. Het is belangrijk om in beleid en met preventie aandacht voor alcoholmatiging bij jongeren te behouden om deze trend vast te houden. Het aantal ziekenhuisopnames waarbij een aan alcohol gerelateerde aandoening een rol speelt, is de laatste jaren echter toegenomen. Hier gaat het vaak om jongeren onder de 16 jaar. Ook al gaat het gemiddeld beter, het aantal excessen neemt blijkbaar toe. Vanaf 16 jaar drinken jongeren in de regio IJsselland vaak en veel. Er is weinig verschil te zien tussen de 16/17 jarigen en de 18+ jongeren. Er is geen sprake van een rustige opbouw. Zodra jongeren volgens de wet alcohol mogen drinken doen ze dat ook, vaak en veel. En dat is kwalijk, want alcohol is ongezond, vooral voor jongeren. Zo hebben de schoolprestaties te lijden onder alcoholgebruik. Het geheugen functioneert (tijdelijk) minder goed en de nachtrust is slechter. Hierdoor nemen concentratieproblemen toe. Alcohol beïnvloedt ook de remmingen en jongeren hebben een grotere kans op een alcoholvergiftiging, want het lichaam is niet ingesteld op de excessieve hoeveelheden die jongeren soms drinken. Bovendien vergroot alcoholgebruik op jonge leeftijd de kans op alcoholverslaving op latere leeftijd. Hiernaast is alcohol slecht voor de ontwikkeling van de hersenen. De hersenen ontwikkelen zich tot en met ongeveer het 24e levensjaar. Het lijkt er op dat de leeftijdsgrens voor het gebruik van alcohol (inclusief zwakalcoholische dranken) vanaf januari 2013 wordt opgehoogd naar 18 jaar. Vanuit gezondheidsoogpunt is dit zeker positief. Handhaving is hierbij wel een belangrijke voorwaarde en met de nieuwe drank- en horecawet krijgen gemeenten hiervoor zelf extra mogelijkheden voor in handen. Nieuwe Drank- en Horecawet Op 1 januari 2013 verandert de Drank- en Horecawet (DHW). Met de vernieuwde DHW wil het kabinet het alcoholgebruik onder jongeren terugdringen, alcoholgerelateerde verstoring van de openbare orde aanpakken en bijdragen aan het verminderen van de administratieve lasten. Gemeenten krijgen er een zeer belangrijke nieuwe taak bij: het uitvoeren van het toezicht op naleving van de DHW. De nieuwe DHW biedt gemeenten veel mogelijkheden (regels, restricties, handhaving) om hun lokale alcoholmatigingsbeleid op een integrale manier goed op te zetten. Een combinatie van voorlichting en handhaving is hierbij belangrijk. Met het regionale alcoholmatigingsprogramma Minder Drank Meer Scoren zijn de afgelopen jaren veel interventies ontwikkeld en uitgevoerd op het gebied van alcoholmatiging jeugd. Dit programma is aan het einde van 2012 afgerond. Gemeenten kunnen de ervaringen vanuit Minder Drank Meer Scoren, benutten om hun alcoholmatigingsbeleid jeugd invulling te geven. Hierbij is het belangrijk om aandacht blijven houden voor de doelgroep 16- én hun ouders en extra in te zetten op de doelgroep 16+. Smart Connection, onderdeel van het regionale alcoholmatigingsprogramma, is gericht op jongeren van 16 jaar en ouder en loopt nog door na 2012. Meer bewegen en een gezond gewicht Hoewel algemeen bekend is dat bewegen goed is voor je gezondheid, laten de uitkomsten een negatieve trend zien ten aanzien van bewegen door jongeren. Er zijn minder jongeren lid van een sportvereniging dan in 2007 en slechts 35% voldoet aan de beweegnorm. Meer dan de helft van alle jongeren sport meerdere keren per week en/ of gaat lopend of fietsend naar school of werk, maar dat is minder dan in 2007. Inactiviteit, onder andere door tv en computergebruik neemt toe. Verschillende onderzoeken hebben aangetoond dat sport en bewegen ook een gunstig effect hebben op leerprestaties, weerbaarheid, psychische en motorische ontwikkeling. Jongeren die veel bewegen zijn gezonder, makkelijker in omgang en presteren beter op school. De kans dat zij later voldoende bewegen, neemt toe als zij daar al jong mee beginnen. Bewegen helpt om een gezond gewicht te behouden en om af te vallen bij overgewicht. Daarnaast is natuurlijk gezond eten en drinken belangrijk, bijvoorbeeld minder suikerhoudende (fris)dranken en vette en suikerhoudende snacks nuttigen. De Rijksoverheid wil mensen aansporen om meer te bewegen en te sporten in hun eigen omgeving. Daarvoor moeten zo veel mogelijk sportvoorzieningen in de eigen buurt komen. Via het programma Sport en Bewegen in de Buurt
krijgen gemeenten geld voor extra buurtsportcoaches. De buurtsportcoaches organiseren sportieve activiteiten met scholen en, afhankelijk van de lokale behoeften en voorzieningen, ook met de gezondheidszorg, kinderopvang en het bedrijfsleven. De buurtsportcoaches, een buurtscan en buurtactieplan sport en bewegen kunnen onderdeel uitmaken van een lokale integrale aanpak met als doel bewegen, een gezonde leefstijl en een gezond gewicht te bevorderen. Zo n integrale aanpak bestaat niet alleen uit maatregelen vanuit sport- of gezondheidsbeleid, maar ook vanuit andere gemeentelijke beleidsterreinen, zoals onderwijs, jeugdbeleid, ruimtelijke ordening, verkeer of sociale zaken. De gemeente zet hierbij in op gezond gedrag, gezonde omgeving en gezonde zorg en op intersectorale samenwerking. Een goed voorbeeld is de JOGG (Jongeren Op Gezond Gewicht) aanpak, zoals die o.a. in Zwolle Gezonde Stad vorm krijgt. De aanpak kent vijf pijlers : bestuurlijke betrokkenheid, publiek-private samenwerking, sociale marketing, wetenschappelijk onderzoek en verbinden van preventie en zorg. De activiteiten vinden in de buurt of wijk plaats en de doelgroep staat centraal. Seksuele gezondheid Met de seksuele gezondheid van jongeren in zijn algemeenheid gaat het redelijk goed. Uit onderzoek van o.a. Rutgers WPF weten we dat er groepen zijn, die (extra) aandacht nodig hebben zoals laagopgeleide jongeren, jongeren uit etnische minderheden en strenggelovige jongeren. Het condoomgebruik lijkt hoog, maar wordt vaak minder als de seksuele relatie overgaat in een vaste relatie, iets wat vaak al binnen 4 weken gebeurt. Het is belangrijk om jongeren bewust te maken van de noodzaak en de mogelijkheden om zich regelmatig te laten testen op seksueel overdraagbare aandoeningen (soa). Vanaf 1 augustus 2012 zijn seksualiteit en seksuele diversiteit opgenomen in de kerndoelen van het basis- en voortgezet onderwijs. Ook seksuele weerbaarheid maakt hier deel van uit. De GGD kan scholen ondersteunen bij het vertalen van de leerdoelen naar concrete acties. oriëntatie en voor scholen zijn programma s beschikbaar. Zwolle en Deventer hebben een intentieverklaring lokaal emancipatie beleid LHBT getekend. Gespecialiseerde GGD medewerkers geven gemeenten en scholen objectief advies (los van geloofsovertuigingen) waarbij de seksuele en psychosociale gezondheid van jongeren centraal staat. #Jeugdimpuls Het programma #Jeugdimpuls is gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl en welbevinden van de jeugd via scholen en inzet van sociale media. Aansluiten bij de leefwereld van jongeren is hierbij belangrijk. Vandaar dat ook is gekozen voor de inzet van sociale media. Jongeren, ouders en scholen krijgen een actieve rol in de uitwerking van het programma. Op verzoek van VWS besteedt het programma aandacht aan de leefstijlthema s alcohol, roken, drugs, letselpreventie, voeding, beweging en seksuele gezondheid. Centrum Gezond Leven streeft samen met partners naar versterking van goedlopende en/of veelbelovende activiteiten en meer samenhang in de uitvoering hiervan. Hiervoor zijn ook financiële middelen en ondersteuning beschikbaar. Voor meer info: http://www.loketgezondleven.nl/ cgl/programma-s/jeugdimpuls/ of raadpleeg de GGD. De seksuele oriëntatie van een jongere (lesbisch, homo, biseksueel pof transgender, LHBT) hangt samen met psychosociale gezondheid. De zogenaamde lhbt jongeren denken 5 keer vaker aan suïcide dan hetero jongeren. Een gemeente kan in haar lokaal beleid aandacht besteden aan seksuele
Samenvatting leefstijl en trends In onderstaande tabel zijn de belangrijkste uitkomsten uit de 5 thema factsheets samengevat. De gegevens van deze jongerenmonitor zijn bovendien vergeleken met die van 2003 en 2007. Overzicht van leefstijl van jongeren van 12 t/m 23 jaar, jongerenmonitor 2003, 2007 en 2011 2003 2007 2011 Alcohol Drinkt wel eens alcohol 12 t/m 15 jaar 52% 28% 17% 16 t/m 23 jaar 91% 86% 88% Startleeftijd voor alcohol drinken - 4.3 jr 14.7 jr Ouders die drinken 12 t/m 15 jarigen goed vinden 74% 57% 33% Binge drinken (> 5 glazen alcohol/keer gedronken in afgelopen 4 weken) - 47% 63% Genotmiddelen Rookt (actueel roker) 24% 21% 20% Wiet/hasj ooit gebruikt 20% 20% 31% Harddrugs ooit gebruikt 5% 4% 4% Gokken in laatste 4 weken 6% 10% 4% Psychische gezondheid Ervaren gezondheid (heel) goed 78% 83% 85% Psychisch gezond (MHI-5) - 85% 83% Normaal risico op psychosociale problematiek (SDQ) - 93% 90% Is gepest in laatste 12 maanden 19% 14% 7% Heeft gepest in laatste 12 maanden 25% 18% 16% Gedachten aan zelfdoding in laatste 12 maanden 14% 12% 14% Spijbelen en ziekte Gespijbeld in laatste 4 weken 7% 15% 16% Is ziek thuisgebleven in laatste 4 weken 25% 29% 24% Seksueel gedrag Geslachtsgemeenschap gehad 34% 41% 41% Gebruikt altijd een condoom (jongeren die seks hebben gehad) 50% 62% 62% Voeding Ontbijt 5-7 dagen per week 84% 86% 86% Fruit inclusief vruchtensap 2 + stuks per dag - 13% 12% Frisdrank >3 glazen per dag - 8% 12% Heeft vreetbui gehad in laatste 4 weken - 29% 30% Beweging Sport meerdere malen per week 56% 63% 54% Voldoet aan beweegnorm - 33% 36% Loopt / fietst 5 dagen per week naar school of werk - 63% 57% TV+computer >2 uur per dag - 50% 59% Gewicht Overgewicht (incl. obesitas) 16% 15% 15%
Colofon GGD IJsselland Kennis- en Expertise Centrum Postbus 1453 8001 BL Zwolle T. 038 428 16 24 E. r.schiltman@ggdijsselland.nl I. www.ggdijsselland.nl