01 Ideeën beschermen Startersgids 7
Indien uw ondernemingsproject gebaseerd is op een nieuwe uitvinding, een origineel concept of een vernieuwende creatie, dan doet u er misschien goed aan na te gaan hoe uw idee beschermd kan worden. U zou het immers niet waarderen indien iemand met uw idee, waaraan u reeds veel tijd, energie en middelen besteedde, aan de haal zou gaan waardoor u uw concurrentiële voorsprong zou verliezen. In principe kan het idee als dusdanig niet beschermd worden, doch wel de manier waarop het gerealiseerd wordt: uitvinding, model, tekening, merk, literaire of artistieke creatie. In het vakjargon spreken we hier van intellectuele eigendom: dit zijn alle regels die de bescherming van de industriële eigendomsrechten, de auteursrechten en de knowhow beogen. 1. De verschillende vormen van intellectuele eigendom De intellectuele eigendomsrechten bieden talrijke beschermingsmogelijkheden. De voornaamste worden hierna opgesomd. 1.1. De auteursrechten Het auteursrecht beschermt de auteur van een literair of artistiek werk. Het verleent hem het exclusieve recht om het te reproduceren of om de reproductie toe te staan. Een technische uitvinding kan in geen geval door het auteursrecht beschermd worden. Het literaire of artistieke werk moet op vrij brede wijze geïnterpreteerd worden. Het omvat onder meer volgende werken: teksten van elke aard (romans, novellen, gedichten, wetenschappelijke of technische teksten, enz.), ongeacht de inhoud, lengte, bestemming (ontspanning, opvoeding, informatie, reclame, propaganda, enz.), vorm (met de hand geschreven, getypt, gedrukt of in elektronische versie); fotografieën, ongeacht de informatiedrager (papier of digitale vorm) en het onderwerp (persoon, landschap, actualiteit, tabel in het publiek domein, enz.); beelden, al dan niet virtueel, en van welke aard ook (tekeningen, letterwoorden, iconen, logo s, landkaarten, enz.); muzieksequensen, videosequensen of audiovisuele sequensen in het algemeen, ongeacht het formaat of de informatiedrager; computerprogramma s (vb. softwarespelletjes) en databanken. Om beschermd te zijn, moet een werk oorspronkelijk of origineel zijn. Deze voorwaarde wordt ruim geïnterpreteerd en is moeilijk te definiëren: het werk zal de expressie van de persoonlijkheid van de auteur moeten zijn d.w.z. dat het moet voorkomen als de vrucht van zijn intellectuele inspanning. 8 Ideeën beschermen
Een auteur geniet twee soorten rechten: vermogensrechten (daardoor kan de auteur de opbrengst van de exploitatie van het werk innen), die overdraagbaar zijn en die dus het voorwerp van licentiecontracten kunnen zijn; morele rechten (ze moeten de integriteit van het werk, de band tussen de auteur en zijn werk en de reputatie van de auteur beschermen), die niet overdraagbaar zijn. Men kan er hoogstens gedeeltelijk afstand van doen. Om het auteursrecht te bekomen, moeten geen formaliteiten vervuld worden, zoals het neerleggen van een exemplaar van het werk bij een bestuur of het aanbrengen van de copyright-vermelding De bescherming begint te lopen vanaf het ogenblik dat het werk gecreëerd is. Het is dus zeer belangrijk de datum van de creatie van het werk te kunnen bewijzen. De bescherming door het auteursrecht is beperkt in de tijd. Als algemene regel geldt dat het werk beschermd is tot 70 jaar na de dood van de auteur (of na de dood van de laatste overlevende auteur in geval van samenwerking). Auteurs en uitgevers hebben recht op een vergoeding voor elke privé-kopie van door het auteursrecht beschermde grafische werken (bij voorbeeld boeken, tijdschriften, dagbladen...). Die vergoeding wordt betaald aan de beheersvennootschap Reprobel (www.reprobel.be) die ze op haar beurt verdeelt onder de bij haar aangesloten beheersvennootschappen van auteurs en uitgevers. Meer informatie over auteursrechten is te bekomen op de website van de auteursmaatschappij gespecialiseerd in de visuele kunsten www.sofam.be. 1.2. Uitvindingsoctrooien Een octrooi is een uitsluitend en tijdelijk recht voor exploitatie van iedere uitvinding die nieuw is, op uitvinderswerkzaamheid berust en vatbaar is voor toepassing op het gebied van de nijverheid. Het octrooi zal van toepassing kunnen zijn in het geval van uitvindingen die een eerste effect van technische aard presenteren. In de meeste gevallen zal een octrooi betrekking hebben op een product, een methode of een gebruik met een technische inslag. Om een octrooi te verkrijgen, zal de octrooi-aanvraag aan bepaalde voorwaarden moeten voldoen, nl.: nieuwheid Een uitvinding wordt beschouwd als nieuw als zij geen deel uitmaakt van de stand van de techniek. Met andere woorden, een uitvinding wordt als nieuw beschouwd als zij niet bij het publiek gekend is of verondersteld is gekend te zijn op de datum van het indienen van de octrooiaanvraag. Startersgids 9
Inventief karakter Om octrooieerbaar te zijn zal de uitvinding een inventiviteitniveau moeten impliceren: zij zal niet op evidente wijze mogen voortvloeien uit datgene wat bij een vakman bekend is (stand van de techniek). Het is hier belangrijk een voorafgaand onderzoek te doen naar datgene wat reeds bestaat op de markt. Industriële toepasbaarheid Een uitvinding wordt voor toepassing op het gebied van de nijverheid vatbaar geacht, indien het voorwerp daarvan kan worden vervaardigd of toegepast op enig gebied van de nijverheid, de landbouw daaronder begrepen. De octrooirechten zijn beperkt tot een gegeven grondgebied. Normalerwijze is een uitvindingsoctrooi enkel in België geldig. Men kan echter ook opteren voor een Europees octrooi of een internationaal octrooi. De nationale procedure bestaat erin de octrooi-aanvraag bij de Dienst voor de Industriële Eigendom in te dienen om een bescherming te verkrijgen die tot het grondgebied van België wordt beperkt. De aanvraag voor een octrooi met een duur van 20 jaar zal het onderwerp van een verplicht nieuwheidonderzoek zijn, waarbij gelet wordt op de recentste stand van de techniek. Als na ontvangst van het onderzoeksverslag niets wordt ondernomen, zal het octrooi als zodanig verleend en gepubliceerd worden. De geldigheid van het octrooi zal eveneens afhangen van de betaling van de jaartaksen voor het eind van het 2de jaar. Meer informatie over de octrooi-aanvragen kan bekomen worden bij het Federale Overheidsdienst Economie, KMO, Middenstand en Energie, Algemene Directie Regulering en Organisatie van de Markten, Dienst voor Intellectuele Eigendom. Op hun website http://mineco.fgov.be/ invention_to_patent/index.htm vindt u heel wat interessante informatie en kan u bovendien formulieren downloaden. Wilt u over de grenzen heen kijken, dan bieden volgende websites interessante informatie aan: www.espacenet.com: European Network of Patent Databases www.european-patent-office.org: European Patent Office. 1.3. Gedeponeerde handelsmerken Een merk is een teken, bedoeld om de producten en diensten van elkaar te onderscheiden. Dat kan een woord zijn, een logo, een symbool, een kleur, een vorm of een combinatie hiervan. De mogelijkheden zijn legio. Een merk moet onderscheidend zijn om verwarring bij het publiek te voorkomen, want bij het zien van het teken weet de consument of klant dat het product of de dienst afkomstig is van één onderneming. Iedereen kan een merk deponeren: een particulier, een zelfstandige, een naamloze vennootschap, kortom elke natuurlijke persoon of rechtspersoon. 10 Ideeën beschermen
De drie Beneluxlanden hebben een Verdrag ondertekend om hun nationale merkwetgevingen te harmoniseren. Bescherming in één Beneluxland is dus niet meer mogelijk, de drie landen vormen een eenheid. Een merkinschrijving geldt dus voor het gehele Beneluxgebied. Om geldig te zijn, zal het merk aan bepaalde criteria moeten beantwoorden. Het zal kenmerkend, geoorloofd en beschikbaar moeten zijn: kenmerkend: Een merk moet kunnen dienen om de producten of de diensten van ondernemingen te onderscheiden, geoorloofd: Het merk mag niet in strijd zijn met de goede zeden of van bedrieglijke aard zijn. beschikbaar: Er mogen geen voorafgaande privatieve rechten aan het merk verbonden zijn: auteursrechten, commerciële naam of gelijksoortig merk die op dezelfde soorten producten of diensten betrekking hebben. De wet legt eveneens een verplichting tot gebruik op. Om geldig te zijn zal het merk dus moeten gebruikt worden. U kan een merk op twee manieren deponeren u kunt het merk zelf registreren u kunt gebruik maken van de diensten van een merkengemachtigde. Een merkengemachtigde is gespecialiseerd in de industriële eigendom. Hij is een professionele adviseur voor uw merkzaken en hij draagt zorg voor alle formaliteiten met betrekking tot de inschrijving van uw merk. Volgens de Benelux-merkenwet gaat de bescherming in vanaf het tijdstip van het depot van het merk, op voorwaarde dat het depot aan de minimale vereisten voldoet. Een merkdepot is ontvankelijk indien bij het depot een verzoek tot het verplicht nieuwheidonderzoek is bijgevoegd of een bewijs waaruit blijkt dat dit onderzoek voorafgaand aan het depot is verricht of verzocht. Een Benelux-registratie is 10 jaar geldig en kan worden verlengd voor telkens een termijn van 10 jaar. De officiële dienst voor België voor het deponeren van merken is de Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand & Energie Bestuur Regulering en Organisatie van de markten, Dienst voor de Intellectuele Eigendom Koning Albert II-laan 16 1000 Brussel Tel. 02 277 52 91 Fax 02 277 52 62 De website van het Benelux Merkenbureau www.bmb-bbm.org bevat interessante informatie en laat u toe formulieren te downloaden. Startersgids 11
1.4. Bescherming van tekeningen en modellen U kan het nieuwe uiterlijk van een product dat een gebruiksfunctie heeft beschermen via een model of tekening. Een tekening wijst op twee-dimensionale vormen, een model is een gebruiksartikel in drie-dimensionale vormgeving. Deze titel is vaak van toepassing op esthetische creaties die niet door een octrooi worden beschermd. Het modellenrecht is nationaal geregeld. Modelleninschrijvingen gelden in beginsel alleen voor de landen waarvoor zij zijn verricht. De drie Beneluxlanden vormen hierop een uitzondering door de invoering van een gezamelijke modellenwet met een registratiesysteem, dat voor de drie landen gelijk is. U kan echter ook opteren voor een internationaal depot. Iedereen kan een tekening of model deponeren: een particulier, een zelfstandige, een naamloze vennootschap, kortom iedere natuurlijke persoon of rechtspersoon. Wij raden u aan uw aanvraag tot registratie tijdig te verrichten. Immers, de vormgeving van het model moet nieuw zijn. De eis van nieuwheid is zeer belangrijk. U dient uw ontwerp geheim te houden totdat de registratie is verricht. Indien u het nieuwheidkarakter van uw model verspeelt door het in de openbaarheid te brengen vooraleer het te deponeren, kunt u een eventuele namaker niet meer vervolgen. Een Benelux-inschrijving is 5 jaar geldig te rekenen vanaf de datum van het depot en kan verlengd worden voor twee achtereenvolgende termijnen van telkens 5 jaar. De maximale beschermingsduur is 15 jaar. De bevoegde instantie voor België is de: Federale Overscheidsdienst KMO, Middenstand en Energie Bestuur Handelsbeleid Dienst voor de Intellectuele Eigendom, Sectie Productie, Merken, Tekeningen en Modellen Koning Albert II laan 16 1000 Brussel Tel. 02 277 52 97 Fax 02 277 52 77 Wij raden u aan de website van het Benelux Bureau voor Tekeningen en Modellen www.bbtm-bbdm.org te consulteren. U vindt er een schat aan interessante informatie en kan er formulieren downloaden. 2. De keuze van de beschermingsvormen Een uitvinding kan naargelang zijn aard door één of meerdere intellectuele eigendomsrechten worden beschermd. 12 Ideeën beschermen
Wenst u een uitvinding van technische aard betreffende een product of procédé te beschermen, dan zal het octrooi wellicht de beste beschermingsvorm zijn. Als het nuttig is om het uiterlijk aspect van een gebruiksvoorwerp te beschermen, dan kan u dat doen aan de hand van een tekening of model, of het auteursrecht. De cumulatie van beide rechten is in de Benelux mogelijk, wat niet altijd het geval is in alle landen. Als u het logo, een naam of om het even welke andere karakteristiek van producten of diensten wilt beschermen, dan zal het merk de beste vorm van bescherming zijn. Vaak is hetzelfde product door verschillende intellectuele eigendomsrechten beschermd. Elk recht geeft een specifieke bescherming. Het is vaak de cumulatie van de verschillende intellectuele eigendomsrechten die het namaken zeer moeilijk maakt. Er zijn immers rechten die tijdelijk zijn, en andere die langer kunnen blijven bestaan zoals het merk. 3. Belang van een voorafgaand onderzoek De meeste van de hiervoor opgesomde vormen van intellectueel eigendom vereisen een nieuw karakter. Alvorens dus de nodige stappen te ondernemen voor de bescherming van uw eigen creatie of uitvinding, is het aangewezen na te gaan of ze nog geen voorwerp uitmaakt van een bescherming ten voordele van een derde. Het bestaan van een dergelijke bescherming zou immers de industriële en commerciële exploitatie van uw idee kunnen belemmeren. Startersgids 13