Doorkijkjes W&T in de Pabo Pabo Inholland november 2015 Algemeen De pabo Inholland kent een opleiding tot leraar basisonderwijs in voltijd, deeltijd en een digipabo. Deze opleidingen bieden samen onderwijs aan voor ongeveer 1800 studenten. De pabo heeft vijf locaties: Alkmaar, Haarlem, Den Haag, Rotterdam en Dordrecht. Het werkbezoek vond plaats op de locatie Haarlem waar men een keur aan interessante W&T materialen en documenten had uitgestald. In het gesprek met docenten en studenten werd gedemonstreerd dat de locaties via videoconferencing kunnen samenwerken. Tijdens het gesprek werden studenten en docenten van de locatie Den Haag en Dordrecht digitaal bijgeschakeld. Het curriculum in ontwikkeling Binnen de pabo Inholland werkt men met behulp van een macrorooster en een gemeenschappelijk studieplan hetgeen er voor zorgt dat de curriculumuitgangspunten, curriculumdoelen en toetsing over alle vijf locaties hetzelfde zijn. Wat de concrete uitvoering van het onderwijs betreft, is er ruimte voor inspelen op lokale contexten en kansen. Het project W&T in de pabo valt samen met een herziening van het curriculum en biedt daarom mogelijkheden om W&T op te nemen in het programma. Studiejaar 1 is in het eerste projectjaar herzien en wordt nu uitgevoerd. Studiejaar 2 en 3 zijn in ontwikkeling genomen. Hiervoor zijn meerdere ontwikkelteams samengesteld; ieder team bestaat uit een pedagoog, een onderzoeker en iemand uit de vakgroep WO. De curriculumvernieuwing wordt benut om W&T te verankeren en daartoe is een aantal stappen al uitgevoerd terwijl andere zaken nog in ontwikkeling zijn. Zoals in het projectplan is beschreven wordt binnen de vakkenlijn een herijking van de leerlijnen voor de wereldoriëntatie vakken ondernomen. Dat houdt in dat de W&T benadering beter in de studie-handleidingen zal worden opgenomen. Het betreft onderdelen van de verschillende studiejaren. In studiejaar 1: Basisdidactiek Wereldoriëntatie, (3EC), Beroepsproduct Wereldoriëntatie 1, (2EC). In studiejaar 2: Techniek vaardigheden, (1EC), Beroepsproduct Wereldoriëntatie 2, (2 EC). In studiejaar 3: Kennis wereldoriëntatie, (1 EC), Omgaan met verschillen (KO-WO), Keuzeonderwijs coördinator zaakvakken, (15 EC). 1
In studiejaar 4: Geïntegreerd onderwijskundig ontwerp (jk of ok), (6EC). Binnen deze curriculumdelen worden inhoudelijke doelen nagestreefd. We noemen een aantal elementen waarop gefocust wordt. 1) Binnen de kaders van de vakken aardrijkskunde/geschiedenis/natuur & techniek kennis van concepten ontwikkelen. 2) Bij vakspecifieke techniek vaardigheden op het gebied van onderzoeken en ontwerpen inzetten van onderzoeksinstrumenten, gereedschap en apparatuur, en modellen ontwikkelen en gebruiken. 3) De vakgebieden natuur & techniek, aardrijkskunde en geschiedenis worden geïntegreerd en leiden tot beroepsproducten met een gerichtheid op methodisch ontwerpen, taalzaakvakdidactiek en omgevingsonderwijs. 4) Geïntegreerd onderwijskundig ontwerp en omgaan met verschillen samen met de kunst-onderwijsvakken. 5) Taalzaakvakonderwijs wordt geplaatst binnen onderzoekend en ontwerpend leren. 6) Bij reken/wiskunde onderwijs wordt gewerkt aan schaalbegrip, verhoudingen en gaat het om modellen ontwerpen. 7) Bij beroepsproduct kunstzinnige Oriëntatie het hanteren vakspecifieke denkwijzen en onderzoeken van ontwerp materialen, vormgevingsaspecten, waarderen en beoordelen. In het kader van keuzeonderwijs is er de minor (vakprofilering Meijerink) Excellent in Exact ontwikkeld. Relatie met W&T ligt in de koppeling van vakspecifieke doelen rekenen/wiskunde aan doelen W&T waaronder de deelvaardigheden modellen ontwikkelen en gebruiken en gegevens verzamelen en rekenkundig verwerken. De afgelopen jaren is ook een onderzoekslijn reflective practitioner ontwikkeld. In studiejaar 1 tot en met halverwege studiejaar 3 is deze geïntegreerd in de themalijn. Het thema Rijke leeromgeving pedagogiek/onderwijskunde wordt expliciet gekoppeld aan de dimensies en indicatoren die kenmerkend zijn voor een wetenschappelijke houding en de thema s ( Ontdekkend/onderzoekend leren en Hoofd, hart en handen ), afgestemd op het jongere kind, worden ontwikkeld en aangeboden door pedagogiek in combinatie met WO. Interessant is ook de interne behoefte om de bestaande onderzoekslijn te verbeteren. Docenten voor het onderdeel onderzoek vonden dat studenten wel vaardigheden, technieken en methodieken leerden maar dat de onderzoekende houding achterbleef. Dat bleek moeilijk te veranderen vanuit de onderzoekslijn alleen. Men constateerde dat het dan helpt als ook vanuit andere vakken met een vragende en nieuwsgierige bril wordt gekeken. Vanuit de onderzoekslijn wordt ook gestimuleerd dat er afstudeerkringen op het gebied van onderzoekend en ontwerpend leren ontstaan. Daarvan zijn er in Haarlem twee gestart sinds het begin van het huidige schooljaar. Alle locaties werken aan vakprofileringen. Haarlem ontwikkelt bijvoorbeeld een ICTprofilering in combinatie met W&T. De leerlijn ICT, waaronder programmeren, krijgt overigens aandacht in trainingen die op alle locaties worden aangeboden. Professionalisering van pabodocenten en ontwikkeling leerlijn Voor de professionalisering van de collega s mobiliseert pabo Inholland zowel interne als externe krachten. Wat betreft interne professionalisering zijn veel collega s in 2
ontwikkelgroepen opgenomen. Door het in die groepen ontwerpen van onderwijs gaat men samen met collega s op zoek naar bronnen en is er een professioneel discours over het te ontwerpen onderwijs. Daarnaast zijn er voor de ontwikkelaars centrale ontwikkeldagen waar vaak ook een professionaliseringsdeel ingepast is. Op de algemene studiedagen voor alle docenten is er vaak een externe expert of verzorgt men zelf een onderdeel van het programma. Bijvoorbeeld door onderdelen die in ontwikkelgroepen zijn bedacht in de algemene studiedagen voor te leggen aan het hele docentenkorps. Viermaal per jaar zijn er de centrale studiedagen voor alle docenten van de vijf locaties met lezingen en workshops. Zo was een gezamenlijke studiedag waar het thema creativiteit centraal stond. De gezamenlijke workshop voor de kunst en cultuur sectie enerzijds en de sectie Wereldoriëntatie sectie anderzijds bleek erg succesvol. Men realiseert zich dat er steeds meer W&T vragen uit het veld komen en dat pabodocenten zich ook zelf hierin moeten ontwikkelen. De onderzoekende houding wordt in Inholland breed gedragen maar men is zich ervan bewust dat deze aanpak ook iets vraagt van de docent. De docent moet daarvoor in zijn lessen beroepsvraagstukken centraal stellen in plaats van een aanbod bieden. Bij die aanpak is natuurlijk ook vakinhoud van belang maar de opvatting is dat gestart moet worden vanuit de vak-vraagstukken die er liggen. Deze omslag is ook binnen het Inholland team op een ontwikkelende en professionaliserende wijze in gang gezet. Deze wordt versterkt doordat op alle locaties onderzoeken door docenten naar hun eigen praktijk zijn gestart. Naast interne professionalisering staat WO regelmatig op het team overleg. Interessant is de constatering dat W&T voorheen werd gezien als iets van de WO vakken maar nu het gaat over onderzoekend en ontwerpend leren de reactie is dat doen we al. Met het docententeam is daarom in het kader van het zichtbaar maken van een gezamenlijke leerlijn, een verkenning gedaan naar wat onderzoekend en ontwerpend leren is, waar het in het curriculum aan te wijzen is, wat er gemist wordt, enzovoort. Met behulp van het 4CID model werkt men aan het definiëren van eenvoudige en complexe beroepstaken. Samen met experts uit alle vakgebieden wordt nagegaan waaraan ten aanzien van onderzoekend en ontwerpend leren in de vakken specifiek gewerkt wordt. Er ontwikkelt zich nu een gemeenschappelijke vak-onafhankelijke taal waarmee men de methodiek van onderzoeken en ontwerpen kan duiden. Het ontwikkelen van die leerlijn werkt gelijktijdig als een interventie. Alle neuzen dezelfde richting opzetten zal nog wel tijd kosten. Alles hangt aan het feitelijk handelen en de houding van de docent voor de groep. De werkgroep nieuw curriculum heeft inmiddels een vijftal complexiteitsvelden gedefinieerd die aangeven wat een leraar moet kunnen t.a.v. W&T. Bijvoorbeeld het eerste veld is verwondering oogsten genoemd en daarbij gaat het er om dat de (aankomende)leraar in de klas kinderen moet kunnen prikkelen om vragen naar voren te brengen en zich te verwonderen, of deze vragen op te roepen. Derde- en vierdejaars studenten Om een juist aanbod te kunnen doen heeft men de SLO leerlijn bestudeerd, naast het bestaande curriculum gelegd en geanalyseerd wat nog aandacht vroeg. Op basis daarvan heeft men impulsen bedacht en aangeboden. Dat lijkt redelijk goed gelukt te zijn. Enerzijds heeft men masterclasses aangeboden waarbij in het eerste jaar nog wel enige vrijblijvendheid werd geconstateerd. 3
Daarnaast heeft men ingezet op andersoortige activiteiten zoals studiedagen, themadagen, bezoeken aan bedrijven, universiteiten, vmbo scholen voor techniek, een simulatie duurzame school enzovoort. Deze activiteiten werden dan verplicht in de roostering maar wel verbonden met onderwijseenheden en opdrachten die wel al in het programma waren opgenomen. Zo werd bijvoorbeeld deelgenomen aan een wetenschapsdag over breinleren leren, georganiseerd op de Erasmus Universiteit. Dit bezoek werd gekoppeld aan lessen en opdrachten die vooraf en achteraf op het instituut werden aangeboden vanuit pedagogiek/onderwijskunde. Door studenten te wijzen op mogelijkheden om dergelijke activiteiten op te nemen in een beroepsproduct of in het vakgeïntegreerd onderwijs werd de zinvolheid herkend en was de betrokkenheid hoog. Daarnaast werd bij masterclasses het deelnemen aan de lezingen verplicht gesteld. Dat betekent dat de Inholland pabo heeft gekozen voor 1) het opnemen van extra onderdelen in het bestaande programma; 2) de strategie van verleiding en 3) het herontwerpen van bepaalde onderdelen zoals bijvoorbeeld een minor. Samenwerken met anderen binnen de lokale context De Inholland pabo s zetten ook in op samenwerking met andere partijen. De verschillende locaties hebben ieder zo hun eigen mogelijkheden om samenwerking op te zetten. Zo is er bijvoorbeeld in Alkmaar de mogelijkheid om studenten van Technisch Ontwerp en Informatica studenten van de pabo te leren programmeren. En in gezamenlijkheid maken ze daarna een workshop voor kinderen basisonderwijs en gaan ze in een aantal basisscholen met robotica aan de slag. In Alkmaar is er ook een aantal technische bedrijven die zijn gaan samenwerken. Ze willen dat kinderen bedrijven komen bezoeken en dat er een educatief programma komt. De Alkmaarse pabo is met de bedrijven in gesprek om na te gaan of en hoe studenten hierin een rol kunnen spelen. Met de tweedejaars studenten van de Pabo te Dordrecht is een bezoek gebracht aan een bedrijf in Woerden dat technische aanpassingen ontwikkelt en uitvoert om mensen langer zelfstandig te laten wonen. De studenten hebben kennisgemaakt met een modelwoning van de toekomst waarin allerlei Domotica en andere toepassingen zijn opgenomen. Studenten begrijpen daardoor beter wat techniek eigenlijk voor de mens in het algemeen en voor hun zelf kan betekenen. Tijdens het werkbezoek te Haarlem werd ook een uitstap gemaakt naar de Tata Steel bedrijfslocatie te IJmuiden. Hier werd verduidelijkt dat de tweedejaars studenten die dag begonnen waren met een techniekprojectweek. Hun kickoff was het bezoek van de fabriek en het museum. Vervolgens zijn ze naar scholen en bedrijven gegaan waar ze in 4
het kader van Jet-Net Junior zelf Tech Challenges (zonnekarts, windfiets, zeilauto) hebben uitgevoerd. De vervolgopdracht is de techniek waar ze zelf mee bezig zijn geweest om te vormen tot onderwijs voor groep drie. Ze bedenken een experiment of proef en maken met Picto s een instructie. Aan het eind van de projectweek gaan kinderen van groep drie testen wat de studenten bedacht en gemaakt hebben. Er wordt nog een ander doel nagestreefd. Studenten die willen kunnen binnen het Jet-Net Junior traject vrijwillig worden opgeleid tot techniekcoach en kinderen in de technieklokalen van het project begeleiden. Het Jet-Net project is door regionale schoolbesturen, Tata Steel en Inholland Haarlem samen opgezet. Er wordt ingestoken op samenwerkingsprojecten en er zijn drie besturen die meedoen en middelen steken in het onderhouden van twee technieklokalen. Samenwerking in de lokale context is ook gericht op samenwerking met het werkveld. Zo wordt onderwijs voor de vakprofilering in de regio Den Haag ontwikkeld door een ontwikkelteam van instituuts- én schoolopleiders. Ook voor de vakprofileringen op de andere locaties worden vergelijkbare samenwerkingsverbanden verkend. Professionalisering in samenhang met het veld Er is een nascholingsaanbod via de Inholland Academy en er blijkt een grote vraag te zijn naar begeleiding rondom wetenschap en technologie, meer nog dan naar onderzoekend en ontwerpend leren. Het blijken dan vaak instrumenteel gerichte vragen te zijn zoals geef me maar een methode, aanwijzingen voor de inrichting van een technieklokaal of voorbeeldlessen. In de dialoog hierover lukt het wel vaak om de insteek van onderzoekend en ontwerpend leren langs de weg van vragen van kinderen, nieuwsgierigheid en verwondering aan te vliegen. Er komen steeds meer vragen uit het veld en de pabo Inholland wil een rol spelen om W&T via professionalisering in het onderwijsveld een plek te geven. Via de Inholland Academy worden verschillende trajecten aangeboden die gericht zijn op: het bekend raken met W&T, het leren vragen stellen, techniek verbinden met andere vakken, een coördinerende taak vervullen (Onderwijskundig coördinator Wetenschap en Technologie cursus). De pabo Inholland is zich bewust van haar innovatieve rol. Het post initieel aanbieden van trajecten die leerkrachten op het spoor zetten van ander onderwijs - meer vraaggericht, ondernemend, onderzoekend of ontwerpend - helpt hierbij. Men vindt het belangrijk vooruit te denken ten aanzien van de vragen en eisen van hedendaags en toekomstgericht onderwijs. De intensievere samenwerking die de laatste jaren is ontstaan tussen initiële opleiding, werkveld en post initiële opleiding draagt hieraan bij. Ook is er een samenwerking ten aanzien van het ontwikkelen van een nieuw curriculum waarbij het werkveld betrokken is door deelname aan ontwikkelgroepen. Er wordt tevens samengewerkt in professionele leergemeenschappen waaraan zowel docenten van de pabo als leerkrachten basisonderwijs deelnemen. Een aantal docenten is ook zelf bezig met master of promotieonderzoeken en ook hier is in een aantal gevallen samenwerking met het werkveld. Er wordt opgemerkt dat in het werkveld ten aanzien van de W&T professionalisering van de leerkracht basisonderwijs nog een hele inhaalslag te maken is. Men ervaart dat er soms een spanningsveld is tussen wat de studenten vanuit de opleiding ten aanzien van W&T meekrijgen en de mogelijkheden die er zijn om het in de praktijk toe te passen. 5
Waar mogelijk benut men kansen bijvoorbeeld via het project opleiden in school om het veld te informeren en te focussen op het belang dat studenten W&T praktijkervaring kunnen opdoen. Er ontstaan soms ook nieuwe samenwerkingsvormen. Bijvoorbeeld naar aanleiding van studentlessen onderzoekend en ontwerpend leren in het kader van de kinderboekenweek. Of zoals op een basisschool in de regio Dordrecht waar de vraag werd gesteld : we hebben zelf iets ontwikkeld, zouden jullie als pabo dat eens willen bekijken en uittesten bij ons op school, en dan verder verspreiden naar andere scholen. Er ontstaat een vruchtbare professionele band tussen opleiding en basisschool. Enthousiaste docenten en studenten Het werkbezoek werd gekleurd door een groot aantal enthousiaste studenten en docenten die in de ontmoetingen de volgende boodschappen overbrachten. Studenten Ik heb als tweedejaars student een taalles gegeven bij een verhaal zoals De dag dat de nacht niet kwam. Toen ging het als vanzelf over in een soort natuurkundeles over de zon en de maan en hoe die opkomt en over de planeten. Het kwam wel allemaal uit de kinderen daar ben ik toen wel op ingegaan en dan maak je eigenlijk ook combinatie tussen taal en W&T In de kinderboekenweek - omdat het thema Raar maar waar was - hebben wij aan verschillende basisschoolgroepen een boek voorgelezen waar techniek in voorkomt. Aan de hand van dat verhaal hebben wij een probleemstelling eruit gehaald en dan moesten de kinderen ontwerpen maken waarmee ze dat probleem konden oplossen. Op de opleiding hebben we opdrachten gedaan die we ook op een basisschool kunnen doen. We hebben een introductie gekregen waarin we een sorteermachine moesten maken met houten latjes, papier en tape. Ik zit in het Westland daar hebben we veel kassen dus ik heb de kinderen een tomatensorteermachine laten bedenken en maken. Docenten Wat zo mooi is aan het werk van W&T is dat je studenten aan de hand van eenvoudige proefjes of experimenten door het stellen van adequate vragen ontdekkingen kunt laten doen waardoor ze beter snappen hoe het zit. In een beperkt aantal bijeenkomsten beginnen ze natuur en techniek leuk te vinden en snappen ze dat dat voor kinderen ook geldt. Gelijktijdig leren ze hoe ze het met de kinderen en hun basisschool kunnen aanpakken. En dan kunnen ze met aangereikte materialen en lessen workshops op de basisschool geven en zelf ervaren dat het leuk is. Verwondering is een belangrijk aspect. Als studenten de verwondering van de kinderen zien dat geeft een kick. Als studenten vertrouwd zijn met eenvoudige lesjes of proefjes dan gaan ze een stap verder. Je kunt dan ook de omgeving erbij betrekken en dan liggen ook de verbindingen met andere vakken binnen handbereik. Iets breder in het kader van cultuureducatie stimuleren we studenten om met kinderen naar buiten te gaan. Maar we gaan ook zelf met studenten naar buiten. We gaan naar het Zuiderzeemuseum en dan bekijken we wat de technieken zijn waardoor we Nederland droog houden. Zo sluiten we aan bij erfgoededucatie en studenten worden geconfronteerd met prachtig educatief materiaal waar ze zelf nog van kunnen leren. Musea zijn uiteraard 6
belangrijk maar het is nodig dat studenten ook inzien dat je met heel eenvoudige materialen en de omgeving om de hoek ook prachtige dingen kunnen doen. Duurzaamheidskwesties kunnen gebruikt worden om studenten aan te zetten tot onderzoeken. Vakken als aardrijkskunde, geschiedenis, natuur en techniek kunnen samen werken aan het thema duurzame chocolade. Maar ook andere vakken kunnen zo aanschuiven. Muziek en techniek zijn gemakkelijk te verbinden, het zit in de ICT minor en het project WO- KO. Bijvoorbeeld met muziek kun je de stemming aanbrengen die past bij een foto van ergens op de wereld. Mooi is als je voor voorwerpen kiest waar geluid in zit en dit als muziek er uit haalt. Scholen kiezen eerder voor extra les taal in plaats van techniek. Maar het zou eerder een extra les techniek moeten zijn. Als je weet welke woorden je in de techniek les kunt aanleren kies je voor techniek. Conclusie De Hogeschool Inholland werkt hard aan het realiseren van een doorwrocht onderwijsprogramma. Men is druk bezig met het ontwikkelen van een overstijgende integrale leerlijn voor het realiseren van krachtig onderzoekend en ontwerpend leren. Alle projectonderdelen staan in de picture. Het werken langs overstijgende kaders die genoeg flexibiliteit bieden om regionale invullingen te geven is sterk en leidt tot mooie samenwerkingsvormen. Een van de eigen constateringen naar aanleiding van de startanalyse is dat het met de generieke en natuurwetenschappelijke onderzoekvaardigheden wel goed zit, maar dat de ontwerpvaardigheden nog aandacht vragen. Deze zijn dan ook met extra aandacht in het projectplan opgenomen. 7