RAPPORT DE FAISABILITE PROJET ASBESTOS REMOVAL

Transcriptie

1 Chaussée de Louvain, Namur Tél.: 081/ Fax: 081/ RAPPORT DE FAISABILITE PROJET ASBESTOS REMOVAL Bâtiment : 2143_Vorts Sint Denijs Sint Denijsplein, VORST Objet : Présence de calorifugeages plâtreux en mauvaise état dans les locaux archives Date de visite : 19 novembre 2010 Introduction : La demande de faisabilité porte sur l élimination de l isolation des tuyautereis de chauffage dans les archives. Constatation et avis : L isolation plâtreuse est effectivement en mauvaise état dans les locaux archives au sous-sol du bâtiment. A la lécture du rapport d inventaire Escom de 2006 en notre possession, le calorifuge est considéré comme négatif. Lors de notre visite, nous avons prélevé un échantillon sur le calorifuge sur le seul tuyau présent dans les archives en vue de vérifier la présence ou non d amiante. L analyse de l échantillon à montré que le calorifuge est négatif et ne contient pas d amiante. Cfr raport 4209 FBCID Nous retrouvons du calorifuge visuellement de même nature dans la chaufferie. En annexe : photographies et rapport d analyse Pour Fibrecount, Philippe Barbier Project Engineer Page 1/3

2 Chaussée de Louvain, Namur Tél.: 081/ Fax: 081/ Photographies Photo 01 : calorifuge dans les archives Photo 02 : Calorifuge dans la chaufferie Page 2/3

3 Chaussée de Louvain, Namur Tél.: 081/ Fax: 081/ Page 3/3

4 Datum : 26/05/2006 ASBESTINVENTARISATIE Postkantoor BRUSSEL 19 - PRT SINT-DENIJSPLEIN 14 ESCOM BVBA 1190 VORST KERKHOFSTRAAT 6/ VILVOORDE TEL 02/ FAX 02/ THONISSENLAAN 27/ HASSELT TEL 011/ FAX 011/

5 INHOUDSTAFEL LIJST AFKORTINGEN... 3 UITVOERING Inleiding Asbest Definitie Toepassingen van asbest Gezondheidsrisico s Inventarisatiecriteria Wettelijk kader Staalname- en analysemethode Definities en begrippen De eigenlijke staalnameprocedure Analyse van materiaalmonsters Risico-evaluatie Evaluatie van het materiaal Evaluatie van de prioriteit Conclusie risico-evaluatie Locatie Inventarisatie Plannen Fiches Beheersprogramma Overzichtslijst van verdachte materialen Overzicht van evaluatie per verdieping Overzicht van evaluatie per categorie van interventie Instructies Algemene bespreking Met betrekking tot de beheersmaatregelen Met betrekking tot onderhoudswerkzaamheden Verwijdering in eigen beheer Besluit BIJLAGE Plannen Verwijderen van asbest in eigen beheer Analyserapport Escom bvba 2

6 LIJST AFKORTINGEN Afger. afgeronde AHM asbesthoudende materialen AIB asbestos insulation board bv bijvoorbeeld EV erkend verwijderaar door het Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid EL erkend labo door het Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid D diameter van een buis of van buisisolatie GV gelijkvloers L lengte m2 totale oppervlakte asbesthoudend materiaal n.d. niet detecteerbaar PBM persoonlijke beschermingsmiddelen PD preventiedienst TD technische dienst Escom bvba 3

7 UITVOERING DE UITVOERING VAN DIT RAPPORT WERD GEREALISEERD DOOR ESCOM BVBA Kerkhofstraat 6/ Vilvoorde Tel : 02/ Dit rapport is mede samengesteld op basis van gegevens die door het bedrijf beschikbaar werden gesteld. Het betreft hier zowel schriftelijke informatie (plannen, cijfermateriaal, ) als mondelinge informatie die werd verstrekt tijdens gesprekken en plaatsbezoeken. MEDEWERKERS AAN HET RAPPORT Werner WILLEMOONS Ludwig VERJANS Christine SCHAEKEN Zaakvoerder / Milieuconsulent Veiligheidscoördinator Milieuconsulente Escom bvba 4

8 1. INLEIDING De asbestinventaris is een verplichte inventaris die door iedere werkgever moet opgemaakt en bijgehouden worden (artikel 148decies 2.5 van het ARAB). De inventaris dient per lokaal een lijst te bevatten van alle producten waar asbest in kan voorkomen of in voorkomt en een lijst van alle werkzaamheden waarbij werknemers aan asbest kunnen blootgesteld worden. Asbesthoudend materiaal moet in de inventaris vermeld worden ongeacht de concentratie van asbest in het materiaal. De inventaris moet ter beschikking gehouden worden voor de arbeidsinspecteur. Wanneer de inventaris aangeeft dat er asbest in het bedrijf aanwezig is dan moet er een programma ter beheersing van het risico uitgewerkt worden. De asbestinventaris wordt ter advies voorgelegd aan de veiligheidschef, de arbeidsgeneesheer van de onderneming en het Comité voor Preventie en Bescherming (of, als er geen dergelijke comité is, de vakbondsafvaardiging). De asbestinventaris wordt voorgelegd aan elke externe onderneming die werken komt uitvoeren op plaatsen waar asbestvezels kunnen voorkomen. Deze inventaris dient door de werkgever bewaard te worden en kan door een bevoegd arbeidsinspecteur ter inzage opgevraagd worden. Escom bvba 5

9 2 ASBEST 2.1. Definitie Asbest is een vezelachtig silicaatmineraal dat in de natuur voorkomt. Het is opgebouwd uit microscopisch kleine vezels. Asbest kan in twee groepen onderverdeeld worden : Amfibolen Serpentijnen Soorten Structuur Schadelijk Figuur - crocidoliet of blauw asbest - amosiet of bruin asbest - tremoliet (wit-achtige asbest) - anthophylliet (grijze asbest) - actinoliet. Amfiboolvezels zijn massief, ruitvormig van doorsnede en minder flexibel dan de chrysotiele vezels, en ze hebben de neiging tot het afsplitsen van kleine, zeer scherpe splinters. blauwe asbest (crocidoliet), is de gevaarlijkste vorm - chrysotiel of wit asbest Serpentijn asbest bestaat uit het mineraal chrysotiel (=wit asbest). De chrysotiel structuur bestaat uit een dubbellaag, De beide lagen passen niet exact op elkaar, waardoor de structuur enigszins oprolt om lange, holle buizen te vormen. De verbindingen tussen de lagen zijn zwak, waardoor chrysotiel asbestvezels een goede flexibiliteit bezitten. Chrysotielasbest zou het minst schadelijk zijn voor de menselijke gezondheid Smeltpunt Bruin asbest : 1500 C Blauw asbest : 1200 C 1500 C Escom bvba 6

10 2.2. Toepassingen van asbest Asbest was een veel gebruikt en moeilijk te vervangen materiaal omwille van zijn grote resistentie ten opzichte van warmte en vuur, chemicaliën en frictie. De vezels zijn praktisch onverwoestbaar. Asbestvezels werden gebruikt als thermisch, elektrisch en akoestisch isolatiemateriaal. Daarnaast werd het ook gebruikt voor bekleding in de vorm van tegels, buizen, platen, remmen, wegen,... Asbest wordt bijgevolg teruggevonden in zowel het beroepsmidden als in privé-woningen. Globaal zijn de verschillende asbestproducten in twee groepen te verdelen : Toepassing Hechtgebonden Bij hechtgebonden asbest zijn de asbestvezels gemengd met een andere stof, meestal cement of lijm. Als hechtgebonden asbest niet beschadigd is, levert het weinig gevaar op voor de gezondheid. - golfplaten als dakbedekking asbestcement, grijsachtig); - asbestleien als dakbedekking (vlakke, vierhoekige platen met vaak een blauwachtige kleur); - cementgebonden asbestplaten in schoorstenen; - vlakke gevelplaten of binnenschotten, plafonds (asbestcement, al of niet fel uitwendig gekleurd); - gas-, water- en rioleringsleidingen (asbestcement, kenmerk: grijze kleur, vezelige structuur op breukvlakken); - bloembakken (asbestcement); - koppelingsplaten en remvoeringen van oude voertuigen, van vliegtuigen en in liften; - asbesthoudende vinylvloertegels (vaak gebruikt in vochtige ruimten zoals keukens, toiletten, uitzicht: hard, beetje glanzend, vaak met wit gevlamde" decoratie, deze tegels zijn o.m. te herkennen doordat ze breken wanneer men ze wil buigen); - asbest als wapening of vulstof in kunststoffen (o.m. bij elektrische installaties als elektrische isolatie), in Losgebonden De asbestvezels kunnen bij losgebonden asbest makkelijker vrij komen, omdat ze niet in een ander materiaal zijn vastgezet. Losgebonden asbest moet dan ook altijd afgedekt of verwijderd worden. - wanden/plafonds/staalconstructies, zeer los gebonden, werd vaak toegepast voor de bekleding van muren en plafonds in (semi-)openbare gebouwen, spuitasbest heeft een vlokachtig uitzicht); - asbestkoord rond leidingen en in kachels (wit tot licht grijs, valt zeer gemakkelijk uiteen); - hard geperste isolatieplaten of vloerplaten rond verwarmingsketels, in schoorstenen, ventilatiekanalen, in liftkokers, in elektriciteitskasten, in vuilstortkokers (dit plaatmateriaal bestaat uit asbestcement of uit gipsgebonden asbest, kenmerk: grijsachtig); - zacht geperste isolatieplaten rond procesinstallaties, rond, in en onder verwarmingsketels, in rookgaskanalen, in liftkokers, in of op deuren (kenmerk: witachtig, 90 % asbest, zeer los materiaal); - asbestweefsels in brandwerende kleding en in brandwerende gordijnen; - asbestkarton (als dunne, schimmelwerende onderlaag van Escom bvba 7

11 lijmen, in bitumen; - asbest in betonnen vloeren (enkel sporadisch). vinylvloerbedekking in/op keukens, trappen e.d., kenmerk: enkel door analyse als asbest te identificeren); - asbest in de bitumenachtige onderzijde van vloerbedekking, in coatings, verven e.d.; - asbesthoudend isolatiegips rond warmte- en stoomleidingen (kenmerk: vezelachtig gips met zeer losse structuur en met asbestgehalte tot 50 %). Escom bvba 8

12 2.3. Gezondheidsrisico s Asbestvezels kunnen splitsen in kleine, niet met het blote oog waarneembare vezels. Die kunnen in de lucht terechtkomen en ingeademd worden. Ze dringen dan zeer diep in de longen door en kunnen ernstige ziekten zoals asbestose, mesothelioom en longkanker veroorzaken. Asbestvezels zijn dus vooral gevaarlijk bij inademing. Meestal duiken die ziekten pas tussen 20 en 40 jaar na de blootstelling aan asbestvezels op. Ze komen voornamelijk voor bij beroepsmatige blootstelling aan asbest. Maar theoretisch kan elke blootstelling, hoe klein ook, leiden tot asbestziekten. Het risico wordt groter naarmate er meer vezels worden ingeademd, bijvoorbeeld als gevolg van het bewerken (boren, zagen, schuren) of beschadigen van asbesthoudend materiaal. Verder neemt het aantal vezels dat u inademt toe naarmate u langer aan asbestvezels wordt blootgesteld. Daarom is het belangrijk dat u het inademen van asbestvezels zo veel mogelijk voorkomt. Het risico van asbest schuilt in het inademen van de vezels. In de buitenlucht bevinden zich doorgaans zo weinig vezels dat het gezondheidsrisico extreem laag is. Ook binnenshuis is het risico zeer klein, zolang de asbestvezels stevig vastzitten in het materiaal waarin ze verwerkt zijn. Maar heel anders wordt het wanneer asbestvezels uit dat materiaal vrijkomen. 0ok al is de werking van asbest in het lichaam niet volledig opgehelderd, toch staat vast dat asbest de veroorzaker is van tal van ziekten, met als meest voorkomende: Asbestose Mesothelioom Longkanker Dit is een specifieke vorm van longfibrose. Asbestvezels worden in de longen omgeven door bindweefsel, waardoor de long verstijft en de elasticiteit die nodig is voor de ademhaling vermindert. Asbestose heeft kortademigheid en veelvuldig hoesten tot gevolg. Tussen de blootstelling aan asbest en het optreden van de ziekte ligt een latentietijd die kan variëren van 10 tot 40 jaar.de ziekte kan niet genezen worden, het is een beroepsziekte die veroorzaakt wordt door intensieve blootstelling. De enige remedie is het voorkomen van inademen van asbestvezels. Mesothelioom is een zeldzame vorm van kanker aan het longvlies of het buikvlies, rechtstreeks veroorzaakt door het blootstellen aan asbest. Door de soms lange latentietijd (tot zestig jaar!) is het vaak moeilijk uit te maken hoe groot de blootstelling is geweest. Toch is aangetoond dat de blootstelling in sommige gevallen zeer laag was. Er worden steeds meer gevallen van mesothelioom vastgesteld, o.a. bij electriciens, loodgieters, enz. De ziekte is tot op heden ongeneeslijk, het voorkomen van blootstelling is de enige remedie Mensen die aan asbest werden blootgesteld hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van longkanker. Na roken en blootstelling aan radon, komt asbest zelfs op een derde plaats. Er is geen veilige waarde voor bloostelling. De kanker kan zich ontwikkelen tussen de vier en de veertig jaar na blootstelling. Het staat ook vast dat o.a. roken de risico's op asbestlongkanker serieus vergroot. Afhankelijk van het stadium waarin de kanker zich bevindt is er eventueel therapie mogelijk. Escom bvba 9

13 3. INVENTARISATIECRITERIA 3.1. Wettelijk kader ARAB De volledige momenteel van kracht zijnde wetgeving inzake asbest is terug te vinden in het ARAB (Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming). Hieronder geven we beknopt de opeenvolgende Koninklijke Besluiten weer die de reglementering in verband met asbest bepalen. Koninklijk Besluit van 15 december 1978 (B.S ) Dit Koninklijk Besluit werd van kracht op 1 januari 1980 en werd als 'asbestbesluit' opgenomen in het ARAB. Door dit KB werden voor het eerst een aantal toepassingen van asbest verboden of aan banden gelegd : - gebruik van asbest in luchtfiltertoestellen werd volledig verboden; - gebruik van asbestspuitlagen (voor o.a. verfwerken, thermische en acoustische isolatie, muurbekleding en decoratie) werd volledig verboden; - gebruik van crocidoliet werd verboden behalve voor asbestcementbuizen, dichtingen, expansieringen en vormpoeders; - ontstoffing van remsystemen mag enkel nog uitgevoerd worden met stofzuigers en niet meer met perslucht; - voor afbraakwerken van gebouwen, schepen en installaties die asbest bevatten dienen preventieve maatregelen getroffen te worden, om de verspreiding van vezels tegen te gaan; - manuele behandeling van vrij asbest wordt verboden. Verder wordt bepaald dat jongeren onder de 18 jaar niet worden toegelaten op plaatsen waar bij werkzaamheden asbestvezels kunnen vrijkomen. De asbestvezelconcentratie in werkpleklucht over een periode van 4 uur mag niet hoger zijn dan 0,2 vezels/ml voor crocidoliet en niet hoger dan 2 vezels/ml voor andere asbestsoorten. Koninklijk Besluit van 28 augustus 1986 betreffende de strijd tegen de risico's te wijten aan asbest (B.S ) Met dit KB werden de bepalingen van de Europese Richtlijn van 19 september 1983 voor België van kracht gemaakt. Daarbij dient wel opgemerkt dat de grenswaarde voor crocidoliet in het KB op 0,15 vezels/ml gesteld wordt, wat een stuk lager ligt dan de norm van 0,5 vezels/ml die in de Europese Richtlijn vermeld wordt. Dit is eveneens het geval voor de serpentijnen (0,5 vezels/ml i.p.v. 0,6 vezels/ml). Naast de bepalingen uit de Europese Richtlijn worden ook verplichte procedures vastgelegd voor de medische keuring van werknemers die met asbest in aanraking komen. Verder wordt bepaald dat asbest overal waar dit technisch mogelijk is dient vervangen te worden door producten die minder schadelijk zijn voor de gezondheid van de werknemers. Escom bvba 10

14 Koninklijk Besluit van 22 juli 1991 tot wijziging en aanvulling, wat de bescherming tegen asbest betreft, van het Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming (B.S ) Door dit KB werd de bestaande reglementering gewijzigd en aangevuld. De belangrijkste toevoeging betrof de verplichting voor iedere werkgever om een inventaris op te stellen van alle asbest en asbestbevattende producten die in het bedrijf aanwezig zijn. De bepalingen ter uitvoering van het KB werden opgenomen in het Ministerieel Besluit van 22 december Ministerieel Besluit van 22 december 1993 tot bepaling, in het raam van de strijd tegen risico's te wijten aan asbest, van de inhoud van de inventaris bedoeld in artikel 148 decies van het Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming en tot vaststelling van de termijn waarin deze inventaris moet worden opgesteld (B.S. 2/2/94) Volgens dit besluit moet elke werkgever vóór 1 januari 1995 een uitgebreide inventaris laten opmaken van alle asbest en asbesthoudende materialen die aanwezig zijn in gebouwen, installaties, machines en andere uitrustingen die zich in de werkplaats bevinden. Alle producten waarvan wordt aangenomen dat ze asbest bevatten moeten op een lijst worden opgetekend per lokaal en per bedrijfseenheid. Daarbij moet een onderscheid gemaakt worden tussen twee categorieën: 'ongebonden asbest' en 'producten waarbij de vezels vastzitten in cement of in een ander bindmiddel'. In de inventaris moeten verder de factoren worden vermeld die het risico voor de gezondheid kunnen vergroten. Concreet gaat het hierbij over: - de aard van het gebruikte asbest (bv. crocidoliet, chrysotiel,...); - de kwaliteit van de bekleding (brosheid, beschadigingen,...); - de kans op toevallige beschadiging van de buitenkant van de bekleding; - mogelijke verspreiding van de vezels (bv. nabijheid van verluchtingssystemen, enz...); - de bezettingsgraad van de lokalen; - de aard van de lokalen (bv. opslagplaats, refter, werkplaats,...); - het aantal rechtstreeks betrokken personen; - de oppervlakte van het asbesthoudend materiaal t.o.v. de oppervlakte van het lokaal. Tevens dient een lijst gemaakt te worden van de werkzaamheden die aanleiding kunnen geven tot blootstelling aan asbest (bv. onderhoud van stookketels, verbouwingen, enz...). De inventaris moet voor advies voorgelegd worden aan het diensthoofd veiligheid en gezondheid, de arbeidsgeneesheer en het Comité Veiligheid en Gezondheid (indien er geen Comité in het bedrijf is moet de inventaris voor advies voorgelegd worden aan de vakbondsafvaardiging). De inventaris moet ter beschikking gehouden worden van de inspectiediensten en moet overhandigd worden aan iedere externe onderneming die werkzaamheden moet uitvoeren op plaatsen waar asbestvezels kunnen vrijkomen. Indien uit deze inventaris blijkt dat de werknemers aan asbestvezels blootgesteld worden, dan moet een programma ter beheersing van het asbestrisico worden uitgewerkt met als doel de blootstelling zo laag mogelijk te houden. Dit beheersprogramma bestaat uit drie punten: - een regelmatige beoordeling van de staat van het asbest of het asbesthoudend materiaal door middel van visuele inspectie, tenminste om het jaar; - maatregelen die moeten worden genomen wanneer het asbest of asbesthoudend materiaal in slechte staat is of wordt gebruikt op plaatsen waar het kan worden beschadigd; Escom bvba 11

15 - instructies voor werkzaamheden waarbij men een overschrijding van de grenswaarden voorziet. Het beheersprogramma moet na opstelling en na iedere wijziging ter advies worden voorgelegd aan de arbeidsgeneesheer en het Comité Veiligheid en Gezondheid (eventueel vakbondsafvaardiging). Koninklijk Besluit van 27 december 1993 (B.S. 2 februari 1994) Dit KB bepaalt dat het bestaan van een inventaris in het sociaal jaarverslag moet opgenomen worden. Er wordt dus enkel melding van gemaakt, de inventaris zelf moet niet naar de administratie gestuurd worden Koninklijk Besluit van 3 februari 1998 In dit KB wordt het op de markt brengen van asbesthoudende producten volledig verboden, op enkele uitzonderingen na. Het gebruik van chrysotiel wordt drastisch beperkt. Er zijn op langere termijn verbodsbepalingen voor gebruik in o.a.: eindproducten van textiel die zijn behandeld om het vrijkomen van vezels te voorkomen ( ), asbestcement ( ) en thermische isolatie in industriële toepassingen ( ) Asbesthoudende producten die toch nog op de markt komen, moeten voorzien zijn van een etiket. SAMENVATTEND SCHEMA VAN DE IN BELGIË GELDENDE BEPALINGEN I.V.M. ASBEST Grenswaarden (arbeidsplaats) Verbodsbepalingen Asbestinventaris Verwijdering Amfibool: 0,15 v/ml (actiewaarde: 0,05 v/ml) andere soorten: 0,5 v/ml (actiewaarde: 0,15 v/ml) (K.B ) Volledig verbod op het op de markt brengen van asbesthoudende producten, met een aantal uitzonderingen. (K.B ) Verplicht voor de werkgevers tegen 1/1/95 (M.B ) Preventieve maatregelen voor afbraak asbestbevattende gebouwen, schepen of installaties (K.B ) Escom bvba 12

16 VLAREM II De Vlaamse overheid is bevoegd voor de milieuwetgeving. Dus ook voor de reglementering over asbestemissies en asbestafval. In de Vlaamse wetgeving is vooral Vlarem (Vlaams reglement houdende bepalingen inzake milieuhygiëne) van belang. Meer bepaald in Vlarem II, het besluit van de Vlaamse regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieu, komt asbest in verschillende hoofdstukken aan bod. Escom bvba 13

17 3.2. Staalname- en analysemethode Definities en begrippen Alvorens de eigenlijke procedure van de staalname te bespreken, dienen ter verduidelijking enkele begrippen verklaard te worden. Brosse materialen Homogene zone Materiaalsoorten Bij een inventarisatie wordt nagegaan of een verdacht materiaal bros is of niet. Dit houdt in dat het materiaal in droge toestand kan gebroken, verpulverd of met de hand tot poeder verbrijzeld worden. De fysische toestand van een materiaal kan door beschadiging veranderen, zodat een aanvankelijk niet bros materiaal, bros kan worden Een zone is homogeen wanneer het verdachte materiaal een uniform materiaal is. Asbesthoudende materialen kunnen volgens hun aard worden geclassificeerd: - spuitlaag : materiaal dat op een oppervlakte wordt gespoten, gestreken of er op een andere manier wordt op aangebracht. Voorbeelden hiervan zijn geluidsdempende pleister op plafonds, brandwerend materiaal op constructie-elementen of andere oppervlaktematerialen met een geluidsdempende, brandwerende of andere functie; - thermische isolatie: bouwmaterialen voor leidingen, pijpfittings, ketelinstallaties, rookgangen, reservoirs, luchtkanalen of andere interne bouwelementen die warmteverlies, oververhitting of watercondensatie moeten voorkomen; - gebonden composieten : brede waaier van binnenhuismateriaal, dat wordt aangebracht op bouwelementen en constructie-elementen, zoals vloer- en plafondtegels. Tot deze categorie worden de spuitlagen en de thermische isolatie niet gerekend; Een tweede classificatie berust op de structuur van de gebruikte materialen: - homogeen gefabriceerde producten : Hier zijn de asbestvezels tijdens het fabricageproces goed gemengd. Er dient dan ook slechts 1 monster te worden genomen dat representatief is voor het hele product. (Vb. asbestcement, asbesthoudende isolatieplaten, vinylvloertegels, plafondtegels); - heterogene materialen worden op de bouwwerf ter plaatse vermengd waardoor de homogeniteit van deze materialen niet verzekerd is. Hierdoor is het essentieel om meerdere en grotere monsters te nemen. Het thermische isolatiemateriaal en de spuitlagen vallen onder deze categorie. Escom bvba 14

18 De eigenlijke staalnameprocedure Om een eerste indruk te krijgen van de lay-out van een gebouw, van de structurele, elektrische en mechanische elementen van het gebouw, van aanwezige machines en installaties, worden de bestaande plannen, tekeningen en andere beschikbare bouwdocumenten onderzocht. Hiervoor kan worden samengewerkt met o.m. de architect, de technische dienst, de dienst PBW, de onderhoudsdienst,... Er wordt eveneens nagegaan of eventuele verbouwingswerken werden uitgevoerd. Aan de hand van de eventueel beschikbare lastenboeken wordt nagegaan of asbesthoudende materialen werden gebruikt bij de bouw of verbouwing van het gebouw. Vervolgens wordt een eerste inspectieronde gemaakt. Deze globale fysische inspectie dient om een inzicht te krijgen in de structuur van het gebouw, de installaties,... De verschillende verdiepingen worden systematisch geïnspecteerd, alsook de eventuele bijgebouwen. Op elke verdieping wordt vervolgens, voor alle zichtbare oppervlaktematerialen (wand, plafond, vloer, enz.), het isolatiemateriaal van de thermische installatie en alle overige producten, een inspectie uitgevoerd aan de hand van een checklist om vast te stellen welke materialen mogelijk asbesthoudend kunnen zijn. Tijdens deze rondgang dienen volgende zaken uitgevoerd te worden: - vaststellen van homogene gebieden en functionele ruimten; - het nemen van bulkstalen van de materialen, die eventueel asbest zouden kunnen bevatten; - fysische evaluatie van de materialen. Men begint hiervoor met het lokaliseren en identificeren van de materialen, die asbest kunnen bevatten. Deze verdachte bouwmaterialen worden visueel gecontroleerd en in homogene zones ondergebracht. Van elk aanwezig materiaal wordt aangenomen dat het asbest bevat en worden monsters genomen volgens een vooraf bepaald schema. De ligging van de homogene zones en de exacte plaats waar men monsters neemt, wordt duidelijk omschreven en vastgelegd op foto. Wanneer er risico op blootstelling aan asbestvezels is, kan de asbestvezelconcentratie in de lucht gemeten worden overeenkomstig de referentiemethode bedoeld in art. 148decies Escom bvba 15

19 Analyse van materiaalmonsters De analyse van de verschillende materiaalmonsters gebeurt door middel van optische microscopie en polarisatiemicroscopie met dispersiekleuring volgens de McCronetechniek. Optische microscopie Polarisatiemicroscopie met dispersiekleuring Optische microscopie heeft tot doel de fysische eigenschappen van de vezels te onderzoeken. Het monster wordt hiervoor op een analyseglaasje aangebracht en op de microscooptafel onder wit licht bekeken. Hierbij wordt de morfologie onderzocht. Bij deze techniek wordt nagegaan of de vezels kristallijn of amorf zijn. De analyse gebeurt volgens de McCrone-techniek. Deze techniek berust op de breking van wit licht bij de overgangen tussen verschillende materialen. Opmerking : een duur alternatief voor bovenstaande analysemethoden is ektronenmicroscopie. Escom bvba 16

20 3.3. Risico-evaluatie Evaluatie van het materiaal Elke paramater wordt aangeduid met een score. Voorbeeld van een score : Groot = 3 Gemiddeld = 2 Klein = 1 Met twee categorieën is ook een nulscore mogelijk. Evaluatie van het materiaal = risico dat men loopt. Soort product Wat asbesthoudend producten betreft definieert men drie soorten : 1 = Composieten van versterkt asbest (plastic, harsen, kit, dakvilt, vinyltegels, halfstijve verven, decoratieve afwerkingen, asbestcement enz.) 2 = Isolatiepanelen uit asbest, industriële panelen, andere isolatiepanelen met lage dichtheid, asbesttextiel, dichtingen, gevlochten en geweven asbest, asbestpapier en asbestvilt. 3 = Thermische isolatie (bijvoorbeeld warmteisolatie voor buizen en verwarmingsketel), vlokken, losse asbest, asbestlaag & verpakking Schade Volgende scores worden toegepast: 0 = Goede staat - Geen zichtbare schade 1 = Geringe schade: enkele krassen of vlekken op het oppervlak; afgebroken hoeken op de panelen of op de tegels enz. 2 = Gemiddelde schade: gevoelige beschadiging van materialen of meerdere kleine plaatsen waar het materiaal werd beschadigd waardoor aldus losse asbestvezels vrijkomen. 3 = Grote schade of bederf van materialen, vlokken en thermische isolatie. Zichtbare asbestresten. Oppervlaktebehandeling Met betrekking tot de oppervlaktebehandeling worden 4 scores gedefinieerd : 0 = Composietmaterialen die asbest bevatten: versterkt plastic, harsen, vinyltegels, geverfde panelen of asbestcementplaten, (met geverfde kant blootstaand of ingekapseld) 1 = Vlokken en warmte-isolatie inbegrepen, AIB, (met geverfde kant blootstaand of ingekapseld) niet vastgezette asbestpanelen enz. 2 = Niet vastgezette AIB of ingekapselde vlokken en warmte-isolatie Escom bvba 17

21 3 = Niet vastgezette warmte-isolatie en vlokken Asbestsoort Totaal A 1 = Chrysotiel 2 = Amfiboolasbest, behalve crocidoliet 3 = Crocidoliet Er wordt een totaalscore gegeven voor het risico dat men loopt op het vrijkomen van vezels bij manipulatie : Score van 10 of meer: veel kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 7-9: matige kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 5-6: weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score van 4 of minder: heel weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Escom bvba 18

22 3.3.2 Evaluatie van de prioriteit Evaluatie van de prioriteit = dringendheid van de actie 1. Normale bezigheid Hoofdactiviteit Of nevenactiviteit Subtotaal 1 Volgende scores worden toegepast: 0 = Zeldzame manipulatie-activiteit bv. weinig gebruikt opbergstuk 1 = Lichte manipulatie-activiteit bv. activiteit van het type bureau-werkzaamheden 2 = Periodieke manipulatie bv. industriële of voertuigenactiviteit waarbij men in contact zou kunnen komen met AHM 3 = hoog niveau van manipulatie - bv. constant gebruik van branddeur met AIB-panelen Volgende scores worden toegepast: 0 = Zeldzame manipulatie-activiteit bv. weinig gebruikt opbergstuk 1 = Lichte manipulatie-activiteit bv. activiteit van het type bureau-werkzaamheden 2 = Periodieke manipulatie bv. industriële of voertuigenactiviteit waarbij men in contact zou kunnen komen met AHM 3 = hoog niveau van manipulatie - bv. constant gebruik van branddeur met AIB-panelen Er wordt een subtotaal gegeven : de score voor de hoofdactiviteit OF nevenactiviteit. 2. Waarschijnlijkheid van manipulatie Plaats Toegankelijkheid Met betrekking tot de plaats worden 4 categorieën gedefinieerd : 0 = buiten 1 = groot vertrek of goed verluchte plaats 2 = vertrek tot 100 m² 3 = afgesloten ruimten Met betrekking tot de toegankelijkheid worden 4 categorieën gedefinieerd : 0 = gewoonlijk ontoegankelijk of weinig kans op manipulatie 1 = waarschijnlijk af en toe manipulatie 2 = gemakkelijk gemanipuleerd 3 = veel gemanipuleerd Omvang / Hoeveelheid De volgende scores worden toegepast : 0 = kleine hoeveelheden of artikelen bv. touw, dichtingen Escom bvba 19

23 1 = > 10 m² of 10m buizen 2 = > 10 - < 50 m² of > 10 - < 50 m buizen 3 = > 50 m² of > 50 m buizen Subtotaal 2 Gemiddelde = subtotaal/3 Er wordt een subtotaal gegeven door het optellen van de bovenvermelde scores. Er wordt een gemiddelde genomen van de bovenvermelde scores. Afgeronde score 2 De score wordt afgerond (*) 3. Mogelijkheid blootstelling voor de mens Aantal mensen Frequentie Gemiddelde tijd voor elk gebruik Subtotaal 3 Gemiddelde = subtotaal / 3 0 = geen 1 = = = >10 Met betrekking tot de frequentie van mensen, worden er vier categorieën toegepast : 0 = zelden 1 = maandelijks 2 = wekelijks 3 = dagelijks Met betrekking tot de gemiddelde tijd voor elk gebruik, worden er vier categorieën toegepast : 0 = < 1 uur 1 = >1 - < 3 uren 2 = >3 - < 6 uren 3 = > 6 uren Er wordt een subtotaal gegeven door het optellen van de bovenvermelde scores. Er wordt een gemiddelde genomen van de bovenvermelde scores. Afgeronde score 3 De score wordt afgerond (*). 4. Onderhoudsactiviteit Soort onderhoudsactiviteit (schoonmaak) De volgende categorieën worden toegepast : 0 = minieme manipulatie bv. mogelijkheid van contact bij toegang 1 = lichte manipulatie bv. vervanging van platen in het AIB-plafond 2 = middelmatige manipulatie bv. 1 of 2 platen van het AIB-plafond opheffen om toegang te hebben tot een klep 3 = hoog niveau van manipulatie bv. door een aantal platen van het AIB-plafond op te heffen om een klep te vervangen of om nieuwe bekabeling te leggen. Escom bvba 20

24 Frequentie onderhoudsactiviteit (schoonmaak) Subtotaal 4 Gemiddelde = subtotaal / 2 De volgende categorieën worden toegepast : 0 = weinig kans dat AHM wordt gemanipuleerd voor een onderhoud 1 = < 1 per jaar 2 = > 1 per jaar 3 = > 1 per maand Er wordt een subtotaal gegeven door het optellen van de bovenvermelde scores. Er wordt een gemiddelde genomen van de bovenvermelde scores. Afgeronde score 4 De score wordt afgerond (*). Totaalscore B De vier scores (subtotaal 1 + afger. score 2 + afger. score 3 + afger. score 4) worden opgeteld. meer dan 10 = Onmiddellijke actie 5 tot 10 = Actie op korte termijn 0 tot 4 = Actie op lange termijn (*) Afronding : 0 0,49 afronding naar onder 0,5 0,99 afronding naar boven Escom bvba 21

25 3.3.3 Conclusie risico-evaluatie Evaluatie van het materiaal (A) Evaluatie van de prioriteit (B) Conclusies (A) en (B) Er wordt een totaalscore gegeven voor het risico dat men loopt op het vrijkomen van vezels bij manipulatie : Score van 10 of meer: veel kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 7-9: matige kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 5-6: weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score van 4 of minder: heel weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Er wordt een totaalscore gegeven voor de actie die men dient te ondernemen. meer dan 10 = Onmiddellijke actie 5 tot 10 = Actie op korte termijn 0 tot 4 = Actie op lange termijn Op basis van de evaluatiecriteria, opgenomen in een tabel, wordt een beoordeling van het risico bepaald. Escom bvba 22

26 4. LOCATIE Postkantoor BRUSSEL 19 - PRT Adres SINT-DENIJSPLEIN VORST FA Code 2143 Omschrijving De Post is eigenaar van deze locatie. Plannen Zie bijlage 1 Foto Opmerking Dit postkantoor is nieuw. Er is nog geen personeel aanwezig. Escom bvba 23

27 5. INVENTARISATIE 5.1. Plannen Geen plannen beschikbaar. Toelichting bij de plannen : Indien mogelijk, zal de exacte plaats van de asbesthoudende materialen aangeduid worden op de desbetreffende plannen met een rode stip of lijn. De ruimte waarin de asbesthoudende materialen zich bevinden, zal roos ingekleurd worden. Indien er twijfel is over mogelijke asbesthoudende materialen zullen deze ruimten blauw ingekleurd worden en indien mogelijk, zal de exacte plaats aangeduid worden met een blauwe stip of lijn. De ruimte of zone die om een bepaalde reden, dewelke ook vermeld zal worden, niet kan geïnspecteerd worden, zal ingekleurd worden in het geel Fiches Escom bvba 24

28 FICHE 1 Foto : F001 Foto : F002 Foto : F003 Staalname : Inv. Nr : 001 Locatie : Stookruimte Opmerking Analyserapport : Rapport : Foto s : 3 Voorwerp : Verdieping : G-IC Negatief F001 F002 F003 Verwarmingsbuizen Kelder Onderwerp : Isolatie Locatie staalname : stookruimte De isolatie van de verwarmingsbuizen in de andere lokalen van de kelder zijn gelijkaardig. Escom bvba 25

29 FICHE 2 Foto : F004 Inv. Nr : 002 Locatie : Kelder Resultaat : Staalname : - Foto s : 1 F004 Voorwerp : Regenwaterafvoer Verdieping : Kelder Lengte : 1,5 m Onderwerp : Afvoerbuis Mogelijk asbest geen mogelijkheid tot staalname Escom bvba 26

30 FICHE 2 EVALUATIE VAN HET MATERIAAL = RISICO DAT MEN LOOPT Evaluatie van het Materiaal Score Voorbeeld van scores 1 = Composieten van versterkt asbest (plastic, harsen, kit, dakvilt, vinyltegels, halfstijve verven, decoratieve afwerkingen, asbestcement enz.) Soort product 1 2 = Isolatiepanelen uit asbest, industriële panelen, andere isolatiepanelen met lage dichtheid, asbesttextiel, dichtingen, gevlochten en geweven asbest, asbestpapier en asbestvilt. 3 = Thermische isolatie (bijvoorbeeld warmte-isolatie voor buizen en verwarmingsketel), vlokken, losse asbest, asbestlaag & verpakking 0 = Goede staat - Geen zichtbare schade 1 = Geringe schade: enkele krassen of vlekken op het oppervlak; afgebroken hoeken op de panelen of op de Schade 0 tegels enz. 2 = Gemiddelde schade: gevoelige beschadiging van materialen of meerdere kleine plaatsen waar het materiaal werd beschadigd waardoor aldus losse asbestvezels vrijkomen. 3 = Grote schade of bederf van materialen, vlokken en thermische isolatie. Zichtbare asbestresten. 0 = Composietmaterialen die asbest bevatten: versterkt plastic, harsen, vinyltegels, geverfde panelen of asbestcementplaten, (met geverfde kant blootstaand of ingekapseld) Oppervlaktebehandeling 0 1 = Vlokken en warmte-isolatie inbegrepen, AIB, (met geverfde kant blootstaand of ingekapseld) niet vastgezette asbestpanelen enz. 2 = Niet vastgezette AIB of ingekapselde vlokken en warmte-isolatie 3 = Niet vastgezette warmte-isolatie en vlokken 1 = Chrysotiel Asbestsoort 1 2 = Amfiboolasbest, behalve crocidoliet 3 = Crocidoliet Score van 10 of meer: veel kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie TOTAAL A 2 Score tussen 7-9: matige kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 5-6: weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score van 4 of minder: heel weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Escom bvba 27

31 FICHE 2 EVALUATIE VAN DE PRIORITEIT = DRINGENDHEID VAN DE ACTIE Evaluatie van de Prioriteit Score Voorbeeld van score Normale bezigheid 0 = Zeldzame manipulatie-activiteit bv. weinig gebruikt opbergstuk 1 = Lichte manipulatie-activiteit bv. activiteit van het type bureau-werkzaamheden - Hoofdactiviteit 2 = Periodieke manipulatie bv. industriële of voertuigenactiviteit waarbij men in contact zou kunnen komen met AHM 3 = hoog niveau van manipulatie - bv. constant gebruik van branddeur met AIB-panelen 0 = Zeldzame manipulatie-activiteit bv. weinig gebruikt opbergstuk Of nevenactiviteit 0 1 = Lichte manipulatie-activiteit bv. activiteit van het type bureau-werkzaamheden 2 = Periodieke manipulatie bv. industriële of voertuigenactiviteit waarbij men in contact zou kunnen komen met AHM 3 = hoog niveau van manipulatie - bv. constant gebruik van branddeur met AIB-panelen Subtotaal 1 = 0 Waarschijnlijkheid van manipulatie 0 = buiten Plaats 3 1 = groot vertrek of goed verluchte plaats 2 = vertrek tot 100 m² 3 = afgesloten ruimten 0 = gewoonlijk ontoegankelijk of weinig kans op manipulatie Toegankelijkheid 0 1 = waarschijnlijk af en toe manipulatie 2 = gemakkelijk gemanipuleerd 3 = veel gemanipuleerd 0 = kleine hoeveelheden of artikelen bv. touw, dichtingen Omvang / Hoeveelheid 1 1 = > 10 m² of 10m buizen 2 = > 10 - < 50 m² of > 10 - < 50 m buizen 3 = > 50 m² of > 50 m buizen Subtotaal 2 = 4 Gemiddelde = subtotaal/3 1,33 Afgeronde score 2 1 Escom bvba 28

32 FICHE 2 Mogelijke blootstelling voor de mens Aantal mensen 1 Frequentie 2 Gemiddelde tijd voor elk gebruik Subtotaal 3 = 3 Gemiddelde = subtotaal/3 1 Afgeronde score 3 1 Onderhoudsactiviteit Soort onderhoudsactiviteit (schoonmaak) Frequentie onderhoudsactiviteit (schoonmaak) Subtotaal 4 = 2 Gemiddelde = subtotaal/2 1 Afgeronde score 4 1 TOTAALSCORE B = geen 1 = = = >10 0 = zelden 1 = maandelijks 2 = wekelijks 3 = dagelijks 0 = < 1 uur 1 = >1 - < 3 uren 2 = >3 - < 6 uren 3 = > 6 uren 0 = minieme manipulatie bv. mogelijkheid van contact bij toegang 1 = lichte manipulatie bv. vervanging van platen in het AIB-plafond 2 = middelmatige manipulatie bv. 1 of 2 platen van het AIB-plafond opheffen om toegang te hebben tot een klep 3 = hoog niveau van manipulatie bv. door een aantal platen van het AIB-plafond op te heffen om een klep te vervangen of om nieuwe bekabeling te leggen. 0 = weinig kans dat AHM wordt gemanipuleerd voor een onderhoud 1 = < 1 per jaar 2 = > 1 per jaar 3 = > 1 per maand meer dan 10 = Onmiddellijke actie 5 tot 10 = Actie op korte termijn 0 tot 4 = Actie op lange termijn Escom bvba 29

33 FICHE 2 Evaluatie van het Materiaal (A) 2 Score van 10 of meer: veel kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 7-9: matige kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score tussen 5-6: weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Score van 4 of minder: heel weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Evaluatie van de Prioriteit (B) 3 meer dan 10 = Onmiddellijke actie 5 tot 10 = Actie op korte termijn 0 tot 4 = Actie op lange termijn CONCLUSIES (A) en (B) GEEN ONMIDDELLIJKE ACTIE VERVANGEN BIJ WERKEN DOOR DE TECHNISCHE DIENST Escom bvba 30

34 6. BEHEERSPROGRAMMA De huidige wetgeving bepaalt dat er een beheersprogramma dient opgesteld te worden in het geval er asbest aanwezig is. Dit beheersprogramma heeft tot doel de blootstelling aan asbestvezels van de werknemers, die al dan niet tot het personeel van de onderneming behoren, zo laag mogelijk te houden. Voor de beheersmaatregelen en de uitvoeringstermijnen voor de aanwezige asbesttoepassingen wordt verwezen naar de bovenstaande individuele fiches evenals naar de overzichtslijsten. Na inventarisatie dient jaarlijks een controle en een beoordeling van de fysische toestand van het asbesthoudende materiaal uitgevoerd te worden. Escom bvba 31

35 6.1. Overzichtslijst van verdachte materialen Invent.nr. Locatie Verdieping Onderwerp Oppervlakte/ Lengte/Inhoud Asbestsoort Soort product 002 Kelder Kelder Afvoerbuis regenwater 1,5 m Mogelijk asbest Asbestcement Escom bvba 32

36 6.2. Overzicht van evaluatie per verdieping KELDER Invent.nr. Locatie Onderwerp Evaluatie van het materiaal Totaal A 002 Kelder Afvoerbuis regenwater Zeer weinig kans op vrijkomen van vezels bij manipulatie Evaluatie van de prioriteit Totaal B Actie op lange termijn. Escom bvba 33

37 6.3. Overzicht van evaluatie per categorie van interventie ACTIE OP LANGE TERMIJN Invent.nr. Locatie Verdieping Onderwerp Beheersmaatregel 002 Kelder Kelder Afvoerbuis regenwater Jaarlijkse controle (tot de werken). Vervangen bij werken door de technische dienst. Escom bvba 34

38 6.4. Instructies Algemene bespreking Er dient opgemerkt te worden dat oude types van branddeuren en brandkasten mogelijk asbest kunnen bevatten. Er mogen geen monsters genomen worden van niet-beschadigde deuren en brandkasten om de brandwerende eigenschappen niet te beïnvloeden. Intacte deuren en brandkasten vormen geen risico bij normaal gebruik. Bij afbraak dient men echter wel rekening te houden met mogelijke aanwezigheid van asbest in branddeuren en - kasten. Stookinstallaties van de verwarming zijn installaties waarin asbesthoudende materialen verwerkt kunnen zijn. Gezien deze installaties in normale omstandigheden gesloten blijven, wordt geen verdere inwendige inspectie van de installatie verricht. Bij onderhoud en afbraak van deze installaties dient hiermee evenwel rekening gehouden te worden Opmerking : 3 brandkasten Locatie : Gelijkvloers Foto F005 Foto F006 Escom bvba 35

39 Foto F007 Tot slot kunnen oude brandkleppen in ventilatiesystemen van grote gebouwen asbest bevatten. Alle brandkleppen terugvinden is dikwijls een onmogelijke opgave gezien in vele gevallen de plannen van de betreffende systemen ontbreken of onvolledig zijn. Over het algemeen worden toch enkele van de kleppen teruggevonden en gaat men er verder vanuit dat de overige van hetzelfde type zijn. In geval van verbouwingswerken of andere belangrijke werkzaamheden waarbij asbest vrij kan komen, dient te worden overgegaan tot de verwijdering van het asbesthoudend materiaal volgens de bepaling van artikel 148decies van het ARAB. In Brussel is met betrekking tot asbestverwijdering tevens het besluit van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest van 23 mei 2001 van toepassing en dient men voor deze werken over een milieuvergunning te beschikken. Het asbesthoudend materiaal dient overeenkomstig het KB van 23 oktober 2001 geëtiketteerd te worden. Ze zullen samen met deze inventaris worden opgestuurd Met betrekking tot de beheersmaatregelen Asbestcementproducten met sterk gebonden asbestvezels : Voor asbestcementproducten in goede staat zijn geen bijzondere maatregelen vereist op korte termijn. Enkel bij werken aan het materiaal of bij zware beschadiging kan een ernstig risico ontstaan voor de gezondheid. Bij zware beschadiging dient het materiaal verwijderd te worden. Kleiner beschadigingen kunnen gefixeerd worden (door bv. verf, cement, ). Voor losliggende stukken zonder functie wordt aangeraden deze op korte termijn in hun geheel te verwijderen Met betrekking tot onderhoudswerkzaamheden Het voorkomen van de verspreiding van vezels is zeer belangrijk en kan op volgende manier bewerkstelligd worden: - bevochtig de asbesthoudende materialen zoveel mogelijk tijdens de werken; Escom bvba 36

40 - verplicht gebruik van handwerktuigen en mechanische werktuigen met lage snelheid die enkel grof stof of snijdsel verwekken; - het gebruik van mechanische werktuigen met grote snelheid, schuurschijven en slijpmachines voor het bewerken of snijden van asbesthoudend materiaal is verboden omwille van sterke vezelverspreiding; - wanneer het gebruik van een machine onvermijdelijk is, gebruik dan een machine met directe stofafzuiging en stel de machine in op een zo laag mogelijke snelheid. - scherm bij de werken de ruimte stofdicht af met plastiekfolie; - afzuiging van het stof zo dicht mogelijk bij de bron. - zorg voor een goede ventilatie. Verder dienen bijzondere voorzorgsmaatregelen genomen te worden om de blootstelling aan asbest van de werknemers belast met het uitvoeren van werkzaamheden zo laag mogelijk te houden: - gebruik aangepaste beschermingsmateriaal, draag een overall en handschoenen die u kan wegwerpen. Uiterst belangrijk is het stofmasker. Een gewoon masker is niet geschikt, u heeft een speciaal stofmasker met filtercapaciteit P2 of P3 nodig. - een speciale plaats aanwijzen voorbehouden voor het opslaan van afval in afwachting van de verwijdering ervan naar de erkende stortplaats; - het nemen van maatregelen om de werknemers, de lokalen, de apparatuur en het gereedschap evenals de kleding en de verpakkingen te ontsmetten; - afbakening van de werkzone en signalisatie met borden die het gevaar van asbest(stof) aanduiden. - De werkzone is enkel toegankelijk voor personen die bij de werken betrokken zijn Verwijdering in eigen beheer Relevante hoeveelheden asbesthoudende materialen, met uitzondering van asbestcement, dienen steeds door een erkend verwijderaar verwijderd te worden. Verwijdering van asbesttoepassingen met eigen personeel kan overeenkomstig Art. 148 decies 2.5 van het ARAB enkel in volgende gevallen: - Beperkte vervanging, onderhoud of beperkt herstel van buizen en leidingen waarvan de isolatie asbest bevat. - Verwijderen van oude asbestcement. - Verwijderen van gemakkelijk verwijderbare asbesthoudende materialen. (beperkte hoeveelheden bvb een dichting) Kleine werkzaamheden aan asbesthoudende materialen of verwijderen van kleine hoeveelheden gemakkelijk te verwijderen asbesthoudende materialen mag dus zonder tussenkomst van een erkend verwijderaar mits naleving van een aantal wettelijke verplichtingen m.b.t. melding en verwijderingsprocedures (zie bijlage 2). Escom bvba 37

41 Ook verwijderen van asbestcement kan in principe gebeuren zonder tussenkomst van een erkend verwijderaar. Voor grote hoeveelheden wordt aangeraden beroep te doen op een erkend verwijderaar, gezien dergelijke bedrijven over de nodige know how beschikken en een grotere garantie bieden op het naleven van de wettelijke richtlijnen. Verwijdering van asbestcement kan in eigen beheer op voorwaarde dat vooraf en tijdens de werken aan een aantal wettelijke verplichtingen voldaan is, zoals in onderstaande procedure is weergegeven. Escom bvba 38

42 7. BESLUIT Mogelijk asbestmateriaal Actie op lange termijn Afvoerbuis regenwater Jaarlijkse controle. Vervangen tijdens werken door de technische dienst. Alles hangt af van het soort asbesthoudend materiaal en de staat waarin het verkeert. De algemene regel is dat asbesthoudend materiaal in goede toestand meestal mag blijven waar het zit. Onoordeelkundig verwijderen is veel gevaarlijker dan alles laten zitten. U dient echter waakzaam te blijven. Asbesthoudend materiaal dat zich nu in goede staat bevindt, kan op termijn een gevaar opleveren omdat het beschadigd raakt of verweert. Een visuele opsporing van asbesthoudende materialen heeft steeds zijn beperkingen ondanks een nauwgezet onderzoek. Er bestaat steeds de mogelijkheid dat verborgen materialen over het hoofd werden gezien. Wanneer later nog verdachte materialen, die tijdens het onderzoek niet werden opgenomen, blootgelegd of ontdekt zouden worden, dan dient op dat ogenblik een bijkomend onderzoek te gebeuren. Meer informatie over asbest : Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, afdeling Algemeen Milieu- en Natuurbeleid, sectie Lucht, Koningsstraat 93, 1000 Brussel, tel.: , [email protected] Brochure : Openbare Afvalmaatschappij voor het Vlaamse Gewest, Stationsstraat 110, 2800 Mechelen, tel: , fax , [email protected] Brochure : asbestafval.pdf. Escom bvba 39

43 BIJLAGE 1. Plannen Verwijderen van asbest in eigen beheer Analyserapport Escom bvba 40

44 1. PLANNEN POSTKANTOOR BRUSSEL 19 - PRT GEEN PLANNEN BESCHIKBAAR. Escom bvba 41

45 2. VERWIJDEREN VAN ASBEST IN EIGEN BEHEER Algemene maatregelen tijdens werkzaamheden aan of in de nabijheid van asbesthoudend materiaal 1. Overzicht verplichtingen Federaal Overeenkomstig ART. 148 decies 2.5 van het ARAB dienen volgende punten gerespecteerd te worden indien men beperkte asbestverwijderingswerken of verwijdering van asbestcement zelf uitvoert of laat uitvoeren door een niet erkend verwijderaar. - Melding bij de medische inspectie (14 dagen voor aanvang van de werken) tenzij uit risicoanalyse blijkt dat tijdens de werkzaamheden de grenswaarden voor de concentratie van asbestvezels in de lucht, vastgesteld bij art. 148 decies van het A.R.A.B. niet zullen overschreden worden. - Betrokken werknemers informeren (schriftelijk) - Lijst van werknemers opstellen - Individuele bescherming geven (in overleg met arbeidsgeneesheer) - Aangepaste arbeidskledij geven - Lokalen en kledij na werkzaamheden ontstoffen - Dienst P.B.W. verwittigen voor werkzaamheden - Werkprocédé opstellen (zie bijlage) - Maatregelen (dubbele mof, nat werken) Bijkomend voor werken in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: In het Brussels Gewest dient men in functie van de klasse indeling van de verwijderingswerken te voldoen aan de voorwaarden die opgelegd worden in het Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 23 mei 2001 (B.S. 12 juli 2001) betreffende de voorwaarden die van toepassing zijn op werven voor de verwijdering van asbest in gebouwen en kunstwerken en op de werven voor de isolatie van asbest. Asbestverwijderingswerken worden voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest ingedeeld in klasse III of 1B of niet ingedeelde inrichtingen volgens de ordonnantie betreffende de milieuvergunningen van 5 juni 1997 (gewijzigd bij de ordonnantie van 6 december 2001). Afhankelijk van de klasse indeling dient men al dan niet te beschikken over een milieuvergunning. 2. Algemene maatregelen Informatieverspreiding Het personeel belast met het uitvoeren van werkzaamheden aan het asbesthoudend materiaal of in de nabijheid ervan, moet voldoende informatie krijgen betreffende het volgende: - de mogelijke gevaren voor de gezondheid ten gevolge van blootstelling aan vezels afkomstig van asbest of van asbesthoudende materialen; - het bestaan van wettelijke grenswaarden en de noodzaak van controle op het asbestgehalte in de lucht; - de voorschriften betreffende hygiënische maatregelen; - het verbod te roken, te eten en te drinken tijdens de werken aan asbesthoudend materiaal of in de ruimte of de omgeving waar deze werken uitgevoerd worden; - de te nemen voorzorgsmaatregelen met betrekking tot het dragen en het gebruik van individuele beschermingsuitrusting (rubberen handschoenen, wegwerpoverall, Escom bvba 42

46 ademhalingsmasker met een filter van klasse P3 en veiligheidslaarzen) en het gebruik van collectieve beschermingsmiddelen. De werknemers beschikken over de nodige schriftelijke instructies met betrekking tot de te nemen voorzorgsmaatregelen en de uit te voeren werkzaamheden. Werfregister De werknemers die tijdens hun werk rechtstreeks in aanraking komen met asbesthoudende materialen, dienen door de werkgever ingeschreven te worden in een register. Dit register vermeldt de aard en de duur van de werkzaamheden en de resultaten van eventuele luchtmonsternames. Collectieve bescherming (= bescherming van de omgeving) Het doel hiervan is de verspreiding van vezels naar andere lokalen in het gebouw te voorkomen. Volgende regels dienen gerespecteerd: - In de ruimte waar de werken plaatsvinden, dient een minimum aan personeel aanwezig te zijn. Enkel de werknemers belast met de uitvoering der werken mogen in de ruimte aanwezig zijn. - Men sluit de toegang tot de ruimte of een deel van de ruimte af. De zone dient in goede staat van netheid gehouden, vrij van zaagsel, stof en asbestafval. - Het asbestafval dient zo snel mogelijk opgenomen te worden: laat het dus niet onnodig langer liggen tijdens de uitvoering van de werken, maar berg het dadelijk op in een plastieken zak. - Indien mogelijk wordt de lucht afgezogen met behulp van een stofzuiger met absoluutfilter. - Vooraleer met de werken te starten, wordt het materiaal bevochtigd met fixeermiddel. - Men maakt enkel gebruik van handwerktuigen en mechanische werktuigen met lage snelheden die enkel grof stof of snijdsel verwekken. Het gebruik van sneldraaiende werktuigen (boormachine, slijpmolen, schuurmachine, enz.) is verboden. - Het gebruik van perslucht voor ontstoffen is verboden, evenals het wegvegen van het stof met een borstel. Individuele beschermingsmiddelen De personen die in de omgeving van de asbesthoudende materialen werken uitvoeren, dienen volgende beschermingsmiddelen (PBM s) te dragen : - Wegwerpoverall - Veiligheidsbril, indien geen gebruik van volgelaatsmasker - Handschoenen - Stofmasker voorzien van P3-filter - Gemakkelijk te reinigen veiligheidslaarzen - Rubberen handschoenen A. Procedure : aanvang der werken De PBM s worden aangedaan of opgezet voor de aanvang van de eigenlijke werken. - Doe een wegwerpoverall aan die voldoende groot is. Deze overall dient om de normale werkkledij van asbest te vrijwaren. Deze overall wordt slechts 1 maal gebruikt : werp hem weg als asbesthoudend materiaal. - Doe handschoenen aan en steek de uiteinden onder de mouwen van de wegwerpoverall. Plak bijkomend tape op de overgang van de handschoenen en de mouwen om te voorkomen dat de asbestvezels in de handschoenen kunnen dringen. - Doe de veiligheidslaarzen aan en plak eveneens de pijpen af met tape. Escom bvba 43

47 - Zet een veiligheidsbril op ingeval geen gebruik gemaakt wordt van een volgelaatsmasker. - Draag een ademhalingsmasker van de klasse P3. Zorg ervoor dat het masker goed aan het aangezicht aansluit, met andere woorden er mogen geen openingen voorkomen waarlangs de vezels kunnen binnendringen. De aanwezigheid van een baard/snor hypothekeert de efficiëntie van de adembescherming. - De kap van de overall wordt tenslotte opgezet om het haar tegen opname van asbestvezels te beschermen. B. Procedure : einde der werken Na de uitvoering van het werk neemt men een douche zodat de aanwezige asbestvezels afgespoeld worden. Indien geen douche aanwezig wast men zich met veel water. Volgende stappen worden doorlopen: - De veiligheidsbril word afgespoeld of met een natte doek gereinigd. - De kap van de overall wordt tenslotte opgezet om het haar tegen opname van asbestvezels te beschermen. - De overall en de handschoenen worden in de werkruimte uitgedaan. - Vervolgens neemt men een douche of wast men zich met veel water terwijl men het ademhalingsmasker ophoudt. Pas na enkele minuten wordt ook het masker afgezet terwijl men nog steeds onder de douche staat. Ingeval men gebruik maakt van een volgelaatsmasker, dient dit met water gereinigd. De overall, de handschoenen, de filter van het ademhalingsmasker of het P3-masker en eventueel de natte reinigingsdoek worden als asbesthoudend materiaal verpakt. 3. Werkzaamheden aan asbesthoudende materialen Voor kleine hoeveelheden en voor asbestcement dient er geen beroep gedaan te worden op een onderneming die erkend is voor asbestverwijdering. Vóór het begin van de werken wordt melding aan de preventieadviseur en -ambtenaar. Vooraf dient bepaald hoe men te werk wil gaan. Hierin wordt aangegeven wat en op welke manier dit dient uitgevoerd ter voorkoming van de verspreiding van asbestvezels in andere delen van het gebouw, tijdens of als gevolg van de werken. Hierbij wordt rekening gehouden met de specifieke situatie van de werken en met de eventuele beperkingen van de werkmiddelen. (zie verder) A. Algemeen Het voorkomen van de verspreiding van vezels is zeer belangrijk en kan op volgende manier bewerkstelligd worden: - bevochtig de asbesthoudende materialen zoveel mogelijk tijdens de werken; - verplicht gebruik van handwerktuigen en mechanische werktuigen met lage snelheid die enkel grof stof of snijdsel verwekken; - het gebruik van mechanische werktuigen met grote snelheid, schuurschijven en slijpmachines voor het bewerken of snijden van asbesthoudend materiaal is verboden omwille van sterke vezelverspreiding; - scherm bij de werken de ruimte stofdicht af met plastiekfolie; - afzuiging van het stof bij de bron. - asbestcementplaten worden zoveel mogelijk intact gelaten (zeker niet verpulveren of van grote hoogte laten vallen). Verder dienen bijzondere voorzorgsmaatregelen genomen te worden om de blootstelling aan asbest van de werknemers belast met het uitvoeren van werkzaamheden zo laag mogelijk te houden: Escom bvba 44

48 - een speciale plaats aanwijzen voorbehouden voor het opslaan van afval in afwachting van de verwijdering ervan naar de erkende stortplaats; - het nemen van maatregelen om de werknemers, de lokalen, de apparatuur en het gereedschap evenals de kleding en de verpakkingen te ontsmetten; - afbakening van de werkzone en signalisatie met borden die het gevaar van asbest(stof) aanduiden. - De werkzone is enkel toegankelijk voor personen die bij de werken betrokken zijn. Indien voorzien wordt dat tijdens de werkzaamheden de grenswaarden voor de concentratie van asbestvezels in de lucht, vastgesteld bij art. 148 decies van het A.R.A.B. zullen overschreden worden, gelden de maatregelen die in art. 148 decies opgesomd zijn. Tijdens de kleine werken wordt de slang van de stofzuiger zo dicht mogelijk bij de werkzaamheden gehouden zodat de vrijkomende vezels dadelijk worden opgezogen. Na uitvoering van de kleine werken kan de stofzuiger gebruikt worden voor het nabehandelen van het asbesthoudend materiaal. De stofzuiger kan ook gebruikt worden voor het ontstoffen van de kledij. Indien slechts een deel van het asbesthoudend materiaal verwijderd is, of een deel van het produkt blijft over, wordt het nog aanwezige materiaal met een fixeervloeistof behandeld. Dit om te voorkomen dat de achtergebleven asbestvezels naar andere lokalen verspreid worden. B. Bijkomende aandachtspunten voor enkele specifieke asbesttoepassingen zie bijgevoegde procedures. 4. Incidenten Voor kleine hoeveelheden of voor asbestcement dient er niet noodzakelijk een beroep gedaan te worden op een onderneming die erkend is voor asbestverwijdering. Vóór het begin van de werken wordt melding gedaan aan het Comité voor Preventie en Bescherming. Ingeval er zich een incident voordoet waarbij belangrijke hoeveelheden asbestvezels vrijkomen, dient rekening gehouden te worden met volgende richtlijnen: - sluit de ruimte af om luchtverplaatsingen en verdere vezelverspreiding te voorkomen; - verwittig altijd de gebouwverantwoordelijke; - evacueer de personen in de aanpalende lokalen die mogelijk gecontamineerd kunnen worden door de vezelverspreiding. - Men mag het lokaal terug betreden na akkoord van de gebouwverantwoordelijke of na een voldoende lange wachtperiode, nodig om de asbestvezels te laten neerslaan. Vooraleer de werken te starten, besproei het asbesthoudend materiaal met een fixeermiddel over de te behandelen lengte. Bij incidenten met warmwaterleidingen voorzien van asbesthoudende buisisolatie kan gebruik gemaakt worden van glovebags, indien er nog een risico bestaat op vezelverspreiding. Is daarentegen de asbesthoudende isolatie doordrenkt met water ten gevolge van het incident, mag de isolatie rechtstreeks in de afvalzak gedaan worden. Hierbij dient steeds melding gemaakt aan de Administratie van de Arbeidshygiëne en geneeskunde (Ministerie van Tewerkstelling & Arbeid). Werkwijze: - Doe PBM s (handschoenen, P3-masker, wegwerpoverall, veiligheidslaarzen) aan; Escom bvba 45

49 - B esproei het asbesthoudend materiaal met een fixeermiddel over de volledige lengte waarover de glovebag wordt gehangen; - Hang de glovebag rond de isolatiebuis en plak deze hermetisch af met tape. - Indien een speciale opening aan de glovebag voorzien is, wordt de stofzuiger met absoluutfilter hierop aangesloten. - Sluit na de werken de glovebag voorzichtig af en steek hem in een tweede plastieken zak met asbestlogo of met asbestetiket. Deze wordt verder als asbestafval behandeld (zie punt 3. Afvalbehandeling en afvalbeheer). - Reinig het gebruikte gereedschap 5. Afvalbehandeling en afvalbeheer Afvalbehandeling In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest wordt het afval behandeld, afgevoerd en verpakt overeenkomstig de bepalingen van hoofdstuk 5 van het Besluit van de Brusselse HoofdstedelijkeRegering van 23 mei 2001 (B.S. 12 juli 2001) betreffende de voorwaarden die van toepassing zijn op werven voor de verwijdering van asbest in gebouwen en kunstwerken en op de werven voor de isolatie van asbest. In de andere gewesten geldt onderstaande gelijkaardige afvalbehandeling: Na de werken dient het gebruikte gereedschap nat gereinigd. Het volstaat om het gereedschap met water af te spoelen of met een natte doek te reinigen. Deze doek wordt hierdoor asbestafval. Voor het verwijderen van de absoluutfilter uit de stofzuiger dienen de persoonlijke beschermingsmiddelen aangehouden. De filter bevat asbestvezels en dient als asbestafval behandeld te worden. Het verwijderen van deze filter gebeurt best op een plaats: - waar weinig personeel aanwezig is; - die gemakkelijk na te reinigen is; - waar geen of weinig ventilatie is. Het asbestafval wordt bij de werkzaamheden in een plastieken verpakking gestopt die maximaal voor 2/3 gevuld is. Deze zak wordt vervolgens nat gereinigd en in een tweede plastieken zak gestopt. Op deze zak staat het asbestlogo gedrukt. Indien dit niet het geval is, dient hier een asbestetiket op gekleefd (bijlage van het KB van 23 oktober 2001). Aandachtspunt is dat de twee verpakkingen niet beschadigd mogen zijn en hermetisch gesloten moeten worden. De asbestzakken worden in afwachting van ophaling in een lokaal of een hermetisch te sluiten container opgeslagen. Ingeval men gebruik maakt van een container worden de afvalzakken eventueel met water bevochtigd of met een asbeststofbindend product besproeid. De container dient voorzien van een etiket overeenkomstig bijlage van het hierboven vernoemde Koninklijk Besluit. Ingeval voor een lokaal gekozen wordt, dient dit afgesloten te worden en enkel toegankelijk voor gemachtigde personen, zodat verder contact met de asbestafvalzakken beperkt wordt. Tevens dienen de wanden en de vloer glad te zijn, zoniet worden zij met plastiek afgeplakt ten behoeve van eenvoudige nareiniging. Escom bvba 46

50 Afvalbeheer Het ophalen van het afval dient te gebeuren door een erkend ophaler. De mogelijkheid bestaat om dit met de firma, die reeds het ander gevaarlijk afval ophaalt, mee te geven. Van belang hierbij voor de bezetter is het aanvragen en bewaren van het attest van de ophaler en de stortplaats en van de aflevering van het afval. Dit attest dient volgende punten te vermelden: - datum van de overdracht; - afkomst van het asbestafval; - aard en hoeveelheid van het asbestafval; - naam en adres van de erkende ophaler en de erkende stortplaats; - plaats van bestemming van het asbestafval; - de transportmodaliteiten; - de manier van verwerking en behandeling. Meer informatie over asbestafval kan tevens bekomen worden bij OVAM. Escom bvba 47

51 Procedure specifiek voor asbestcement Voor asbestcement dient er niet noodzakelijk een beroep gedaan te worden op een onderneming die erkend is voor asbestverwijdering. Voor grote hoeveelheden wordt wel aangeraden beroep te doen op een erkend verwijderaar. Indien mogelijk dient vóór het begin van de werken melding te worden gedaan aan het Comité voor Preventie en Bescherming. In de ruimte waar de werken plaatsvinden, dient een minimum aan personeel aanwezig te zijn. Enkel de werknemers belast met de uitvoering der werken mogen in de ruimte aanwezig zijn. Men sluit de toegang tot de ruimte of een deel van de ruimte af. De zone dient in goede staat van netheid gehouden, vrij van zaagsel, stof en asbestafval. Maak gebruik van de volgende persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM s): wegwerpoverall, rubberen handschoenen, ademhalingsmasker met een filter van klasse P3, veiligheidslaarzen en veiligheidsbril. Eten, drinken of roken tijdens de werken aan asbesthoudend materiaal of in de ruimte waar deze werken uitgevoerd worden, is verboden. Specifieke aandachtspunten : Bij het verwijderen van asbestcementmaterialen moet men volgende richtlijnen naleven: - in het algemeen stofvorming voorkomen; - de materialen zoveel mogelijk bevochtigen tijdens de werken. Het kan in bepaalde gevallen nuttig zijn een fixatieprodukt in het water waarmee de materialen worden bevochtigd, toe te voegen, zodat de losse vezels minder verspreid worden. - geschikte werktuigen gebruiken om haken, nagels, bouten, schroeven, los te maken; - de materialen in hun geheel verwijderen; - breken van de materialen vermijden; - het gebruik van mechanische werktuigen met grote snelheid, schuurschijven en slijpmachines voor het bewerken of snijden van het materiaal is verboden; - indien verzagingen nodig zijn, uitsluitend handwerktuigen en mechanische werktuigen met lage snelheden gebruiken, zodat enkel grof stof verwekt kan worden; - bij verzaging van asbestcement dient het materiaal eerst voldoende bevochtigd; - afzuiging van het stof bij de bron; - de materialen niet gooien. Ingeval het werken aan een koker betreft, dienen alle toegangen naar de andere delen van het gebouw afgesloten te worden om vezelverspreiding te voorkomen. Indien het een koker voor actieve luchtcirculatie betreft, dient deze stilgelegd te worden. Indien in de koker geen toegang aanwezig is, dient men volgende instructies te volgen: - Indien mogelijk wordt de doorboring van een asbesthoudend element vermeden door het volledig te verwijderen en te vervangen door een asbestvrij element. Escom bvba 48

52 - De zijde waar de werknemer zich niet bevindt gedurende het doorboren van het asbesthoudend materiaal dient, indien mogelijk, door middel van plastiekfolie en tape afgesloten te worden (ter beperking van de verspreiding van stof). - De afzuiging dient zo kort mogelijk bij de bron te gebeuren door middel van een stofzuiger met absoluutfilter. Het asbestafval dient zo snel mogelijk opgeruimd te worden. Na de werken dient het gebruikte gereedschap met een natte doek of met water gereinigd. Deze doek wordt als asbestafval behandeld. Het asbestafval wordt na de werkzaamheden in een dubbele plastieken verpakking gestopt die maximaal voor 2/3 gevuld is. Op deze zak staat het asbestlogo gedrukt. Indien dit niet het geval is, dient hier een asbestetiket op gekleefd (bijlage van het Koninklijk Besluit van 23 oktober 2001). Aandachtspunt is dat de plastieken verpakkingen niet beschadigd mogen zijn en hermetisch gesloten moeten worden. De asbestzakken worden in afwachting van ophaling in een lokaal of een container opgeslagen. Het lokaal of de container wordt afgesloten en is enkel toegankelijk voor gemachtigde personen, zodat verder contact met de asbestafvalzakken beperkt wordt. Tenslotte neemt men na de uitvoering van het werk een douche zodat de aanwezige asbestvezels afgespoeld worden. Indien geen douche aanwezig is, wast men zich met veel water en zeep. Escom bvba 49

53 3. ANALYSERAPPORT Escom bvba 50

54 NV Craenevenne Genk Amsterdamstraat 14 bus M 2000 Antwerpen ANALYSERAPPORT G-IC T ANALYTISCH LABO GEACCREDITEERD EN-ISO p 1/1 22/03/2006 ESCOM T.a.v. Dhr. Werner Willemoons ALBERT I LAAN 33 B 3582 KOERSEL Algemene staalinfo ANALYSERAPPORT G-IC Monstername Methode : niet bekend Uw referentie : SAP-ID : Contactpersoon : Croux Ingrid Labonummer Specifieke staalinfo ontvangstdatum staalnamedatum Vorst-FA2143 kelder: isolatie buizen staal 1 03/03/ /03/ (gevalideerd) resultaat eenheid DL ingeefdatum Herkomst:Vorst-FA2143 kelder: isolatie buizen staal 1 [0347] Asbestidentificatie - microscopie (LAA/SOP/9003.1) Chrysotiel neg. 21/03/2006 Amosiet neg. 21/03/2006 Crocidoliet neg. 21/03/2006 Actinoliet neg. 21/03/2006 Tremoliet neg. 21/03/2006 Anthophylliet neg. 21/03/2006 Uitgevoerde testen : [000347] Asbestidentificatie - microscopie (LAA/SOP/9003.1) Polarisatiemicroscopie (LAA/SOP/9003.1, gebaseerd op G. Burdett (1996), "Identification of asbestos in bulk materials by PLM", aangepast) DE ANALYSERESULTATEN UIT DIT ANALYSEVERSLAG HEBBEN UITSLUITEND BETREKKING OP DE BEPROEFDE MONSTERS. DIT ANALYSERAPPORT MAG NIET WORDEN GEREPRODUCEERD, BEHALVE IN VOLLEDIGE VORM, ZONDER VOORAFGAANDE SCHRIFTELIJKE TOESTEMMING VAN LISEC. Rene Steegmans Technisch verantwoordelijke analytisch labo Legende : g.m. = geen monster ; n.g. = niet gemeten ; n.m. = niet meetbaar ; B = Beltest geaccrediteerd ; DL = detectielimiet ; n.d.=niet detecteerbaar ; #N/A = nog niet geanalyseerd ; RG=rapporteringsgrens ; [ ]= RG > conc. >= DL