Preventie Academie. Academielessen

Transcriptie

1 Preventie Academie Academielessen Cursusjaar

2 Inhoudsopgave academielessen Voorwoord 3 Inleiding 5 1. Project: (h)oud de mond gezond 6 2. Mondzorg en mondverzorging in verpleeg- en 10 verzorgingshuizen zoals het was 3. Diagnostiek, mondzorg en mondverzorging Mondgezondheid en ziekten Organisatie mondzorg en mondverzorging 25 in verpleeghuizen 6. Casuïstiek Klinische les, begeleiden verzorgenden 51 Bronnen 54 2

3 Voorwoord In april 2015 benaderde het Ivoren Kruis mij met de vraag of ik wilde meewerken aan een vrijwilligersproject om de mondgezondheid van kwetsbare ouderen te verbeteren. Dankzij een schenking van de VriendenLoterij werd het Ivoren Kruis in staat gesteld hiertoe een project op te zetten. Het Ivoren Kruis wil tandartsen, mondhygiënisten en preventieassistenten werven, die bereid zijn als vrijwilliger een éénmalige training te geven aan verzorgenden in verpleeg- en verzorgingshuizen. De vrijwillige mondzorgverleners krijgen zelf een kosteloze opleiding via de Preventie Academie van het Ivoren Kruis. Omdat ik sinds 2006 werkzaam ben als mondzorgcoach in n 20-tal verpleeg- en verzorgingshuizen en me in deze periode hoofdzakelijk heb gericht op het scholen van verzorgenden en verpleegkundigen, sprak mij dit heel erg aan. Gedurende de jaren dat ik werkzaam ben in deze verpleeghuizen is mij duidelijk geworden dat de mondzorg voor kwetsbare ouderen alleen kan verbeteren als verzorgenden en verpleegkundigen een adequate scholing krijgen. Als hen een gedegen basiskennis wordt aangeboden, praktische vaardigheden worden aangeleerd, de noodzakelijke begeleiding wordt geboden plus de benodigde tijd om aandacht te kunnen besteden aan de mondverzorging, kan de mondgezondheid van kwetsbare ouderen daadwerkelijk verbeteren. Voor de cursussen die ik geef, heb ik een uitgebreide handleiding ontwikkeld. Deze is geënt op de landelijke richtlijn Mondzorg, waarvan ik mede auteur ben. In 2012 heb ik een landelijke onderwijsmodule voor de ROC s ontwikkeld samen met 2 docenten van de afdeling verzorgenden en verpleegkundigen, met subsidie van ZonMw. Ik was hier met name toe gemotiveerd omdat het mij de mogelijkheid bood om het gebrek aan kennis en kunde op het gebied van mondverzorging bij verzorgenden te verbeteren. De module van het ROC, de door mij ontwikkelde handleidingen en de landelijke richtlijn liggen ten grondslag aan de Academielessen die u hier aantreft. Het Ivoren Kruis wil met dit project vooral de zorgverleners aan het bed bereiken. Zij kunnen als geen ander de mondgezondheid van de bewoners van de instellingen bevorderen. Mijn ervaring is dat de verzorgenden goed voor hun bewoners willen zorgen, maar dat het hun vaak ontbreekt aan kennis en praktische vaardigheden. 3

4 Mijn grote wens is dat u uw kennis overdraagt op de cursisten, zodat zij in staat zijn een klinische les te geven aan verzorgenden die op hun beurt daardoor betere mondverzorging kunnen bieden. We zetten dan met elkaar een belangrijke stap in de verbetering van de kwaliteit van leven van de bewoners. Met het project (h)oud de mond gezond hoop ik dit, samen met het Ivoren Kruis, te bereiken. Met veel plezier heb ik afgelopen zomer aan deze Academiemap gewerkt en de daarbij behorende PowerPoints. Wil Pelkmans-Tijs, 18 augustus 2015 Afgestudeerd in 1968 als mondhygiënist in Boston, VS Afgestudeerd in 1973 als kindertandverzorgster in Nijmegen Docent kindertandheelkunde Nijmegen Hogeschool docent en Onderwijscoördinator Mondzorgkunde Nijmegen

5 Inleiding Hoe de Academiemap met de daarin opgenomen lessen te gebruiken: 1. Er zijn 7 lessen ontwikkeld en 7 daarbij behorende PowerPoints (PP): Project: (h)oud de mond gezond Mondzorg en mondverzorging in verpleeg- en verzorgingshuizen zoals het was Diagnostiek, mondzorg en mondverzorging Mondgezondheid en ziekten Organisatie mondzorg en mondverzorging in verpleeghuizen Casuïstiek Klinische les en begeleiden verzorgenden 2. Deze onderwerpen en de volgorde staan vast. 3. U hebt wel de vrijheid om de lessen zodanig te gebruiken dat u zich er prettig bij voelt. Mogelijk hebt u andere voorbeelden. Gebruik ze gerust. Hoe meer het van uzelf is, hoe beter een les verloopt. 4. Ook hebt u deze vrijheid bij iedere PowerPoint. Als u een eigen dia wilt gebruiken die u meer aanspreekt, dan kan dat. Het idee achter de Academiemap is de cursisten/vrijwilligers het volgende aan te bieden: 1. Verbreding van kennis op het gebied van de mondverzorging van kwetsbare ouderen. 2. De bijeenkomsten van de Academiedag zijn een voorbereiding op het geven van een klinische les. 3. Uitleg van een klinische les en de daarbij behorende handleiding, waarin opgenomen adviezen, tips, beschrijvingen van de dia s, mondverzorgingsoefeningen en begeleiding op de afdeling bij de bewoners. 4. Nieuw materiaal, zoals de standaardkaarten. Veel succes met de voorbereidingen 5

6 1. Project: (h)oud de mond gezond (30 minuten) Onderwerpen 1. Voorstellen 2. Wat is het doel van dit vrijwilligersproject en hoe bereiken we dat? 3. Verschil mondzorg en mondverzorging Bronnen Landelijke richtlijn Mondzorg Project (h)oud de mond gezond, Ivoren Kruis PowerPoint Academie onderdeel 1, project (h)oud de mond gezond: 18 dia s. Interactie met de cursisten Vragen: 1. Wie van u is mondhygiënist? 2. Wie van u is tandarts? 3. Wie van u is preventieassistent? 4. Wie van u is tandprotheticus? 5. Wie van u is verpleegkundige? 6. Wie van u heeft zijn vinger nog niet opgestoken? Stellingen 1. Mondproblemen kunnen leiden tot pijn, een slechte adem en lichamelijke problemen. 2. Een gebit hoeft niet perfect te zijn, maar wel werkzaam. 3. Een gezonde mond draagt bij aan de algehele gezondheid en levensvreugde. Opzet lezing 1. Voorstellen Vragen stellen aan cursisten (zie interactie met de cursisten, hierboven). Vervolgens de hierboven genoemde stellingen met PP projecteren. Inleiding Vervolgens dia: dia klachten van ouderen, etc. In 2006 heeft tandarts onderzoeker Kalsbeek bij 65-plussers in Leiden een onderzoek gedaan. Als we deze tabel bekijken, wordt duidelijk dat het van groot belang is dat we ons gaan inzetten voor de kwetsbare ouderen. 6

7 2. Wat is het doel van dit vrijwilligersproject en hoe bereiken we dat? Geluiden uit het land: De mondgezondheid van veel ouderen in verpleeg- en verzorgingshuizen in ons land is slecht. Hierdoor hebben zij vaak onnodig veel pijn, hebben zij moeite met kauwen en mogelijke infecties vormen een risico voor de gezondheid. Bekend is dat veel zorgverleners het vervelend vinden om iemands mond te verzorgen. Het wassen van cliënten is een veel vanzelfsprekender handeling. Daar is men mee opgeleid. De mond van cliënten wordt als een intieme, onaangename plek ervaren. Onderzoek toont aan dat ruim tweemaal zoveel mensen het verzorgen van de mond onaangenamer vindt dan het verzorgen van een doorligwond. Bovendien is de veronderstelling dat de mond voor de gezondheid en de kwaliteit van leven geen rol speelt. Het heeft geen prioriteit of überhaupt geen aandacht in de overvolle agenda van verzorgenden. De Inspectie voor de Gezondheidzorg (IGZ) kreeg en krijgt regelmatig signalen over de slechte kwaliteit van de mondzorg in de ouderenzorg. IGZ heeft dit nader onderzocht en bevestigt dit in een rapport. Slechte mondgezondheid is in potentie een nieuwe geriatrische reus voor kwetsbare en zorgafhankelijke ouderen. Dit verdient op nationaal niveau aandacht. Niet alleen van de directies van de zorginstellingen, maar ook van politici, beleidsmakers, wetenschappers en mondzorgverleners. Tegengeluiden Dit zijn de geluiden die we steeds horen. Toch willen we daar wat tegenover zetten. Uit ervaring blijkt ook dat als de verzorgenden voldoende kennis hebben, kunnen verwerven, goede vaardigheden worden aangeleerd en de kans krijgen om dit in praktijk te brengen, zij heel graag willen meewerken aan goede mondgezondheid van kwetsbare ouderen. 7

8 Als de mondzorg niet aanzienlijk verbetert, zullen mondziekten en mondgezondheidgerelateerde problemen grote gevolgen gaan hebben voor de algemene gezondheid en de levenskwaliteit van kwetsbare en zorgafhankelijke ouderen. Initiatief Ivoren Kruis Voor het Ivoren Kruis was dit de reden om met een nieuw initiatief te komen. Al in 2012 agendeerde de vereniging haar zorgen voor de groeiende mondgezondheidsproblemen bij ouderen met een plan om al vroeg te starten met het voorkomen van die problemen. Het Ivoren Kruis lanceerde een plan voor de groep jongere ouderen die medioren werden genoemd. De bedoeling was al bij vijftigers te beginnen met voorlichting over de verzorging van de ouder wordende mond. Alle gesprekspartners van de dentale organisaties vonden het plan sympathiek, maar niemand bleek bereid om echt in actie te komen. Anders is dat gegaan met het onderwijsproject Hou je mond gezond. Het Ivoren Kruis zette dit op voor het geven van poetslessen op basisscholen. Hiermee zijn in vijf jaar tijd dankzij de vrijwillige inzet van ruim van uw collega s al meer dan een half miljoen kinderen bereikt. Met het huidige project dat (h)oud de mond gezond is genoemd, wil het Ivoren Kruis vooral de zorgverleners aan het bed bereiken. Zij kunnen als geen ander de mondgezondheid van de bewoners van verpleeg- en verzorgingshuizen bevorderen. In de praktijk blijkt dat zij vaak een beperkte kennis hebben van het belang van een goede mondgezondheid en dat zij baat hebben bij praktische tips en adviezen. Dit project is een aanvulling op andere initiatieven. De KNMT, de SBT/ACTA, de NVM en de NVGd zijn inmiddels allemaal met vernieuwende projecten voor ouderen gestart. Ons project is in zoverre anders, dat het gaat om inzet van vrijwilligers. Opzet project Het Ivoren Kruis wil laten zien dat mondzorgverleners in ons land zich betrokken voelen bij deze kwetsbare doelgroep. De tandartsen, mondhygiënisten en preventieassistenten hebben de juiste kennis en delen die graag met anderen. Ook als daar geen inkomsten tegenover staan. Die maatschappelijke betrokkenheid past bij het vak van mondzorgverlener. Medio 2014 is bij de VriendenLoterij een projectsubsidie aangevraagd om (h)oud de mond gezond te kunnen organiseren. Het Ivoren Kruis heeft begin dit jaar een schenking van van die VriendenLoterij ontvangen. Met dat bedrag is het project opgezet. Daarvan wordt het werk en het materiaal voor de cursus betaald, de cursuslocaties, het les- en instructiemateriaal voor gebruik in de zorginstellingen. Ook de werving van zorginstellingen en de website van het project worden hiermee gefinancierd. 8

9 Elmex draagt aan het project bij met een box met mondgezondheidsproducten, zowel voor de vrijwilligers die de lessen gaan geven, als voor de zorgverleners in de instellingen. Start van het project Deze cursus van de Preventie Academie van het Ivoren Kruis is de eerste stap van (h)oud de mond gezond. U gaf aan dat u bereid bent als vrijwilliger een éénmalige training te geven aan verzorgenden in een verpleeg- of verzorgingshuis. Deze voor u kosteloze cursusdag is de tegenprestatie. Uw beloning bestaat eigenlijk uit drie delen: u breidt uw vakkennis uit, u krijgt accreditatiepunten, maar het belangrijkste: door uw inzet als vrijwilliger verbetert u de mondgezondheid van kwetsbare ouderen en krijgt u maatschappelijke waardering voor uw vrijwilligerswerk. 3. Verschil mondzorg en mondverzorging Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen mondzorg en mondverzorging. Mondzorg omvat de preventie, diagnostiek, behandeling en nazorg van ziekten en problemen in het orofaciale systeem; het is de zorg die geboden wordt n.a.v. de anamnese, het mondonderzoek en de uitvoering van een mondzorgplan. Mondverzorging is de dagelijkse verzorging van de mond door de bewoner zelf of door de verzorgende. Het zijn actieve handelingen die nodig zijn om de mond gezond te houden of gezond te maken. Bij mondzorg zijn de volgende professionals betrokken: tandarts, mondhygiënist, tandprotheticus, maar ook het verpleeghuismanagement, specialist ouderengeneeskunde en de mondzorgcoach. Bij mondverzorging zijn de volgende professionals betrokken: verzorgende, aandachtsvelder mondzorg en mondzorgcoach. Wat wensen wij Als u uw kennis overdraagt op de medewerkers in de zorginstellingen en zij meer werk kunnen maken van de monden van hun cliënten, dan zetten wij met elkaar een belangrijke stap in de verbetering van de kwaliteit van leven in de laatste fase van het leven van de cliënten. Dat willen we bereiken met (h)oud de mond gezond. De (h) tussen de haakjes, dat bent u. 9

10 2. Mondzorg en mondverzorging in verpleeg- en verzorgingshuizen zoals het was (40 minuten) Onderwerpen 1. Demografische ontwikkelingen. 2. De landelijke richtlijn Mondzorg. NVGd; opleidingen, bijscholingen, cursussen. 3. Checklist praktijk: is uw praktijk al seniorproof? Bronnen 1. Centraal Bureau voor de Statistiek 2. Landelijke richtlijn Klüter, WJ Artikel: Proefschriften 25 jaar na dato: Orale zelfzorg van dentate ouderen 4. KNMT Praktijkwijzer: Zorg aan ouderen in de algemene praktijk PowerPoint Academie onderdeel 2, Mondzorg en mondverzorging in verpleeg- en verzorgingshuizen zoals het was, 18 dia s. Interactie met de cursisten Vragen: 1. Wie van u werkt of heeft gewerkt in een verpleeg- of verzorgingshuis? 2. Wie van u behandelt veel ouderen die kwetsbaar zijn? 3. Wie van u werkt in een praktijk waar al rekening wordt gehouden met de patiënt die steeds ouder wordt? 4. Zo ja, wie van u wil aangeven welke maatregelen getroffen zijn? 10

11 Opzet lezing 1. Demografische ontwikkelingen De levensverwachting stijgt: mannen worden 78 jaar, vrouwen 82 jaar. Nu zijn er 2,8 miljoen ouderen in Nederland (= 16,8% NL bevolking). Dit stijgt naar 4,3 miljoen (= 24,6% Nederlandse bevolking) in Vanaf 65 jaar heeft 50% één chronische aandoening. Vanaf 75 jaar heeft 33% meer dan één chronische aandoening. Het aantal kwetsbare ouderen zal van kwetsbare 65-plussers in 2010 toenemen tot kwetsbare 65-plussers in 2030 (68% toename). 1. In de jaren 60 was een bewoner van een verpleeghuis, bejaardenhuis met een natuurlijk gebit (dentaat) een uitzondering. Sterker nog, er werd toen aangenomen dat je na je 65 ste jaar een kunstgebit had. 2. Ook toen al stond in de basiswet gezondheidszorg van verpleeghuizen dat het huis voor tandheelkundige zorg moest zorgen. Er stond niet bij op welke manier dat georganiseerd moest worden. Een structuur ontbrak. In die tijd hadden sommige verpleeghuizen afspraken met tandartsen die op afroep kwamen als er zich een pijnklacht voordeed. Sommige huizen hadden een klein contract met tandartsen die een paar keer per maand langs kwamen. 3. In 1981 had 78% van 65-plussers een kunstgebit. 54% van de jarigen had een kunstgebit. 4. In 1989 komt het proefschrift Orale zelfzorg voor dentate ouderen van Wim Klüter uit (25 jaar geleden). Dit was het eerste proefschrift in Nederland over de mondzorg van ouderen. Zijn onderzoeksvraag was: 1. Is er behoefte aan informatie over tandheelkundige zelfzorgtechnieken bij dentate ouderen? 2. En zo ja wat is de meest effectieve manier om deze informatie aan te bieden. Er werden 400 deelnemers geselecteerd die voldeden aan de volgende criteria: 1. Tussen 55 en 75 jaar. 2. Minstens 4 gebitselementen in zowel de bovenkaak als in de onderkaak (zie pagina 323 en 324 van NTvT, juni 2015). Klüter vermeldt dat 47% van de deelnemers aangeeft geen nieuws in de brochure die hij vervaardigd had, te hebben gelezen. Wat betekent dit? 11

12 Deze bewoners zijn in staat om te reageren op een brochure die ze gelezen hebben; de ouderen van toen zijn in vergelijking met de kwetsbare ouderen van nu in een verpleeghuis nog redelijk zelfstandig en waren ook nog redelijk in staat om zelf hun mond te reinigen. De huidige bewoners van verpleeghuizen zijn bijna allemaal volledig zorgafhankelijk. De gemiddelde leeftijd van de bewoners ligt hoger dan de toen destijds onderzochte groep. De bewoners van de verpleeghuizen zijn zieker en zorgafhankelijker geworden. 1 In 1989 werd onderscheid gemaakt tussen dentaat en edentaat. 5. In % van de 65-plussers heeft een kunstgebit (40-60). 12% van de jarigen heeft een kunstgebit. 21,1% heeft een frameprothese of gedeeltelijke prothese. 25% had geen gebitsprothesen (tandeloos). 12,8% had boven of onder een kunstgebit. 80% van de 65-plussers met een eigen gebit gaat minstens 1x per jaar naar de tandarts. 8% is edentaat is de verwachting in In het onlangs uitgekomen artikel van Wim Klüter Zelfzorg voor dentate ouderen (25 jaar na zijn promotie), zegt hij dat er nu 3 groepen zijn. De 25 jaar geleden gemaakte indeling van dentaten en edentaten heeft er een 3 e groep bijgekregen: de ouderen met orale implantaten (pg. 326). 2 De landelijke richtlijn Mondzorg 2007 In 2007 is de landelijke richtlijn Mondzorg uitgekomen. In 2003 werd het initiatief genomen om een landelijke richtlijn te schrijven, mede omdat de mondgezondheid in de verpleeg- en verzorgingshuizen verre van goed was. Ook vanuit The World Health Organization kwam de roep om betere mondgezondheid: More oral health care needed for the elderly people. De schrijfgroep van 9 personen is in 2003 van start gegaan en in 2007 lag er een richtlijn die naar alle verpleeg- en verzorgingshuizen is gestuurd. De richtlijn bestaat uit 3 onderdelen: 1. Oorzaak en gevolgen van slechte mondgezondheid 2. Mondzorg op cliëntniveau 3. Scholing voor zorgverleners Deze indeling is nog steeds heel actueel. Op verschillende plaatsen in het land begon men voorzichtig met het opzetten van cursussen. Er werd gepoogd de managers van de verpleeghuizen wakker te schudden. 1 Uit het artikel Proefschrift 25 jaar na dato Orale zelfzorg van dentate ouderen pagina 324 NTvT; WJ Klüter 12

13 Enkele grote projecten werden opgezet (ZZG-zorggroep Nijmegen; in Amsterdam de tand des tijds, etc.). De NVGd (Nederlandse Vereniging voor Gerodontologie) ontwikkelde samen met hoogleraar Cees de Baat een opleiding tot tandarts-geriatrie. Opleidingen Mondzorgkunde begonnen met stageplaatsen in de verpleeg- en verzorgingshuizen. De opleiding tandheelkunde werd uitgebreid met 1 jaar. In het 6 e jaar kwam een differentiatie mondgezondheid bij kwetsbare ouderen. In 2012 is in het project Met open Mond een onderwijsmodule mondverzorging ontwikkeld voor ROC s met subsidie van ZonMw. Kortom er gebeurde van alles. 3. Checklist praktijk: is uw praktijk al seniorproof? Praktijkwijzer van de KNMT Zorg aan ouderen in de algemene zorgpraktijk. Vanuit de praktijkwijzer wordt aan een ieder binnen de tand- en mondhygiënische zorg de vraag gesteld: Is uw praktijk al seniorproof? 2 Waaraan moet je voldoen om te kunnen zeggen of je seniorproof bent: 1. Goed afsprakensysteem, bijvoorbeeld een oproepsysteem. 2. Toegankelijkheid van de praktijk. 3. Ontvangst. 4. Behandeling. 5. Kennis en vaardigheden behandelaar. 6. Patiëntendossier. 7. Zorg bij afronding behandeling. 8. Zorg bij vertrek. In de slotbeschouwing van Klüter staat: Binnen afzienbare tijd zijn ouderen vermoedelijk de grootste groep afnemers van mondzorg. De opleiding van de diverse mondzorgverleners zal hierop moeten worden aangepast om op sociaal verantwoorde wijze en gewapend met de juiste vaardigheden zorg te kunnen verlenen. 2 KNMT Praktijkwijzer Zorg aan ouderen 13

14 3. Diagnostiek, mondzorg en mondverzorging (50 minuten) Onderwerpen 1. Diagnostiek frequent voorkomende mondaandoeningen in relatie tot slechte mondgezondheid. Mondzorg: Wat zijn de mogelijkheden en onmogelijkheden? 2. Mondverzorging m.b.v. DVD van TNO. Bronnen - Baat de, C Boek Geriatrische tandheelkunde - Lindhe, Boek Parodontology - Pattison Mondonderzoek - Pelkmans-Tijs, Handleiding cursus mondzorg en mondverzorging verpleegen verzorgingshuizen - Pelkmans-Tijs, onderwijsmodule ROC voor verzorgenden en verpleegkundigen TNO DVD Mondzorg in kaart: Instructievideo voor verzorgenden - Visscher, van en van der Waal, Atlas of Zakboek Mondziekten PowerPoint (78 dia s en een DVD) Academie onderdeel 3, Diagnostiek, mondzorg en mondverzorging, 77 dia s en een DVD van TNO, Mondzorg in kaart, Instructievideo mondverzorging voor verzorgenden. De PowerPoint heeft een variatie aan aandoeningen en problemen. De mond wordt systematisch bekeken en steeds wordt gezond met ongezond vergeleken (pluis <-> niet pluis). Het mondonderzoek en signaleren van problemen staan centraal. De dia s van deze PowerPointpresentatie komen voor een groot deel terug in de klinische les die de vrijwilligers gaan geven. Dit is daarom deels een voorbereiding op de klinische les. Interactie met de cursisten Er is interactie met de cursisten aan het begin en naar keuze tijdens de diavoorstelling. 14

15 Opzet lezing 1. Diagnostiek frequent voorkomende mondaandoeningen in relatie tot slechte mondgezondheid Mondzorg: Wat zijn de mogelijkheden en onmogelijkheden? De volgende dia s zijn te vinden in de PowerPoint 1) (h)oud de mond gezond 2) Diagnostiek, mondzorg en mondverzorging 3) Een kleine test 4) Vervolgtest 5) Wat kun je verwachten 6) 41% van de 65-plussers heeft een kunstgebit; 59% natuurlijke elementen (in 2009) 7) De meest voorkomende problemen 8) Cariës 9) Gingivitis 10) Parodontitis 11) Ulceraties door scherpe rand van een prothese of tand 12) Candida infectie 13) Stomatitis prothetica 14) Uitgebreid mondonderzoek 15) De mond van kwetsbare ouderen (compilatie) 16) Mondonderzoek: hoe kijk je naar een nieuwe bewoner? 17) Extra-oraal onderzoek 18) Extra-oraal 19) Onderzoek intra-oraal 20) Lippen 21) Mondonderzoek lippen 22) Flebectasie 23) Cheilitis angularis 24) Herpes labialis 25) Abces 26) Wangslijmvlies 27) Morsicatio bijtranden 28) Stomatitis medicamentosa 29) Candida infectie 30) Leukoplakia 31) Aften 32) Gehemelte 33) Stomatitis prothetica 34) Rokersgehemelte 35) Tong 36) Inspectie tongranden 37) Varices en flebectasieën 38) Fissuurtong 15

16 39) Zwelling tong 40) Plaveicel carcinoom 41) Geografische tong 42) Haartong 43) Radiation mucositis 44) Droge tong (Xerostomie) 45) Mond- en tongbranden 46) Palperen mondbodem 47) Exostosen 48) Tanden, kiezen en gingiva 49) Cariës en tandvleesontstekingen 50) Cariës 51) Wortelcariës 52) Attritie/erosie 53) Gingivitis, parodontitis tandsteen 54) Parodontitis 55) Ulceratie 56) Drukulcus 57) Mondverzorging bij bewoners 58) Mondverzorging bij bewoners 59) Kroon en brugwerk 60) Partiële prothese 61) Partiële prothese 62) Frameprothese 63) Stomatitis prothetica 64) Kunstgebit 65) Fibroomachtige afwijking 66) Anatomie van een mondholte 67) 25 jaar oude prothese 68) Wat doe je als een prothese los zit? 69) Op advies: kleefpasta tandarts 70) Implantaten 71) Volledige prothese in combinatie met implantaten 72) Schoon en niet schoon 73) Onder een steg 74) Implantaat met knop 75) Implantaat reinigen 76) Voorkom ontsteking rondom het implantaat 77) Mondhygiëne bij implantaten 78) DVD 2. Mondverzorging m.b.v. de TNO-video Mondzorg in kaart: Instructievideo voor verzorgenden 16

17 4. Mondgezondheid en ziekten (50 minuten) Onderwerpen 1. De gevolgen van slechte mondgezondheid op de algehele mondgezondheid. 2. De meest voorkomende ziekten in relatie tot mondgezondheid. 3. Polyfarmacie; gevolgen voor de mondgezondheid: droge mond. 4. Palliatieve en terminale zorg: wat is nodig en wat is mogelijk? Bronnen - Baat, de Geriatrische tandheelkunde - Hoeksema, artikel Mondgezondheid en kwetsbare ouderen - Wierink, de Baat, artikel Dementie en Mondgezondheid - Pelkmans-Tijs, Handleiding cursus mondzorg en mondverzorging voor kwetsbare ouderen in verpleeghuizen PowerPoint Academie onderdeel 4, Mondgezondheid en ziekten: 35 dia s. Interactie met de cursisten Vragen: Juist of onjuist 1. Bij veroudering van de slijmvliezen gaat gingivitis eerder over in parodontitis (o) 2. Het doel van palliatieve zorg is bestrijden van pijn, ongemak en het voorkomen van een slechte laatste herinnering (j) 3. Een van de mogelijke oorzaken van tongbranden is: voeding, scherpe kruiden, alcohol, roken (j) 4. Parkinsonpatiënten hebben een overvloed aan speeksel (o) Opzet lezing 1. De gevolgen van slechte mondgezondheid op de algehele gezondheid Pijn Slechte adem Infectiegevaar -> -> moeite met eten -> -> invloed op sociale contacten -> -> - longontstekingen - bacteriële endocarditis - diabetici moeilijker in te stellen Een gezonde mond heeft een positieve uitwerking op de algehele gezondheid. Ook andersom geldt: een ziekte kan een negatieve invloed op de mondgezondheid hebben. 17

18 2. De meest voorkomende ziekten in relatie tot mondgezondheid De meest voorkomende ziekten zijn: 1. Diabetes 2. CVA 3. Hartafwijkingen 4. Dementie 5. De ziekte van Parkinson 1. Diabetes Diabetes is een chronische stofwisselingsziekte. Bij diabetes maakt de alvleesklier niet voldoende of helemaal geen insuline aan. Er zijn twee soorten diabetes: Type 1: insuline-afhankelijk, vroeger jeugddiabetes genoemd. Type 2: insuline-onafhankelijk, vroeger ouderdomsdiabetes genoemd. Soms komen ook andere soorten diabetes voor, bijv. zwangerschapsdiabetes. Afhankelijk van het type en behandeling kan diabetes een aantal gevolgen voor de mondgezondheid hebben. Zo is er een verhoogde kans bij slecht gereguleerde diabetes op: Infecties Wondinfecties Candida infectie Abcessen Vertraagde wondgenezing Droge mond en/of zwelling van de speekselklieren Mondbranden/slechte smaak Voor diabetespatiënten is goede mondverzorging nodig om ontstekingen en cariës in de mond te voorkomen. Ontstekingen hebben een negatieve invloed op de regulatie door een verhoogde insulinebehoefte. Door een droge mond wordt er sneller plaque gevormd, met cariës en tandvleesontsteking (gingivitis) als gevolg. Bovendien zorgt een droge mond voor ongemak. Mondbranden kan bijvoorbeeld pijn geven, wat erin kan resulteren dat de patiënt niet wil eten. Parodontitis beïnvloedt de glucoseregulatie; diabetespatiënten hebben een 6x zo groot risico op een moeizaam instelbare bloedsuikerspiegel. Advies mondverzorging: Vaseline op de lippen. Plaqueverwijdering door 2x per dag de mond te verzorgen volgens protocol. Bij een droge mond slijmvliezen reinigen volgens protocol met NaCl. bij ongemakken en/ of (schimmel-)infecties contact opnemen met de specialist ouderengeneeskunde of tandarts. 18

19 2. CVA Een CVA is een hersenbloeding (ongeveer 20%) of een herseninfarct (ongeveer 80%). Bij een hersenbloeding knapt een bloedvat of raakt het verstopt. Daardoor krijgen bepaalde gedeelten van de hersenen tijdelijk te weinig zuurstof en raken beschadigd. Bij een herseninfarct gaat het om een blokkade van de slagader. Afhankelijk van de omvang en ernst van een CVA kan deze de volgende gevolgen hebben voor de mondgezondheid: Spraak- en slikklachten Moeite met poetsen door motorische problemen Unilaterale uitval van kauw- en aangezichtsspieren Sensibiliteitsstoornissen Problemen met het dragen van een gebitsprothese Etensresten die in de mond achter blijven, door bijvoorbeeld slikproblemen, kunnen ongemak veroorzaken. Patiënten die een CVA hebben gehad met een halfzijdige verlamming van het gezicht tot gevolg kunnen op wang of tong bijten zonder dat ze daar zelf erg in hebben. Er kunnen wondjes ontstaan. Wanneer er beperkingen zijn in de motoriek is goede mondreiniging niet eenvoudig. Hierdoor bestaat een vergrote kans op het ontstaan van cariës of gingivitis. Advies mondverzorging: Vaseline op de lippen. Patiënt 2x per dag hulp bieden in de dagelijkse uitvoering van de mondhygiëne, volgens protocol. Controleren of de slijmvliezen vrij zijn van plaque en etensresten. 3. Hartafwijkingen Bij sommige hartafwijkingen is een slechte mondverzorging riskant. In een mond met ontstekingen zijn veel bacteriën aanwezig. Hierdoor kan endocarditis ontstaan. De medicijnen die een hartpatiënt gebruikt, kunnen bijwerkingen geven in de mond. Een hartafwijking op zich heeft geen orale gevolgen. Antistollingsmedicijnen kunnen een verhoogde bloedingsneiging bij het poetsen geven. Eventuele bijwerkingen van medicatie bij een hartafwijking: Droge mond Tandvleeszwelling Prikkelhoest, smaakverlies Verhoogde bloedingsneiging bij antistollingsmedicatie 19

20 Voor hartpatiënten is het extra belangrijk dat er geen gingivitis of parodontitis ontstaat, ter voorkoming van endocarditis. Een droge mond veroorzaakt ongemak, problemen met eten en slikken en meer plaquevorming, waardoor de kans op cariës en ontstekingen vergroot wordt: een dubbel risico. Advies mondverzorging: Vaseline op de lippen. Dagelijks 2x uitvoeren van een adequate mondverzorging, volgens protocol. Moeilijk uitvoerbare mondverzorging melden bij arts of tandarts. Bij een droge mond slijmvliezen reinigen volgens protocol (met gaasje en NaCl). Bewoners met droge mond voldoende laten drinken. 4. Dementie Bij dementie zijn het niet zozeer lichamelijke symptomen die hun effect hebben op de mondgezondheid. Deze groep patiënten vergeet echter te poetsen of voert de mondverzorging minder zorgvuldig uit. Zelfs de poetsbeweging kan uiteindelijk vergeten worden. Daarom is het goed om alle bewoners op een psychogeriatrische afdeling te ondersteunen bij het poetsen. Risico s voor de mondgezondheid bij bewoners met dementie: Doordat bewoners vergeten te poetsen kan er veel plaquevorming ontstaan, met alle gevolgen van dien. Demente bewoners geven niet aan wanneer ze pijn in de mond hebben. In een gevorderd stadium van dementie krijgen bewoners slikproblemen waardoor voedselresten kunnen achterblijven. Bij bewoners met dementie is een goede mondverzorging en geregelde controle belangrijk, omdat bewoners zelf steeds meer vergeten en ook niet altijd aangeven wanneer er iets mis is. Bij pijn of het ongemak van een droge mond kan dit erin resulteren dat een bewoner niet meer wil eten. Wanneer de mondverzorging niet voldoende is, kan de bewoner bovendien last krijgen van een slechte adem, wat een negatieve invloed heeft op sociale contacten. Advies mondverzorging Vaseline op de lippen. Moeilijk uitvoerbare mondverzorging melden bij arts of tandarts. Bij een droge mond slijmvliezen reinigen volgens protocol (met gaasje en NaCl). Bewoners met droge mond voldoende laten drinken. Tweemaal daags gebitsprothese en mondholte reinigen of de bewoner hierbij ondersteunen. 20

21 5. De ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een aandoening van het zenuwstelsel. Er zijn drie kenmerkende verschijnselen bij de ziekte van Parkinson, namelijk traagheid, stijfheid en beven. Naast deze kenmerkende verschijnselen is er een scala aan andere klachten mogelijk. In een wat verder stadium van de ziekte van Parkinson kan een overmatige speekselvloed ontstaan. De grote hoeveelheid speeksel in de mond heeft vaak niet te maken met een overmatige productie van speeksel, maar met het niet meer regelmatig automatisch slikken. Het komt ook voor dat er minder speeksel wordt aangemaakt, waardoor klachten als een droge mond kunnen ontstaan. Bewoners met de ziekte van Parkinson kunnen met betrekking tot mondgezondheid een aantal problemen ervaren: Kauwproblemen. Protheses die slecht passen. Problemen met slikken. Overmatige speekselvloed. Motorische problemen die het poetsen en ook het spoelen bemoeilijken. Advies mondverzorging: Vaseline op de lippen. Observeer wat de bewoner zelf kan. Begeleid en adviseer bij het poetsen. Een elektrische tandenborstel is te verkiezen boven een gewone tandenborstel. Als spoelen onmogelijk is slijmvliezen met een gaasje met NaCl schoonmaken. 3. Polyfarmacie en mondgezondheid: droge mond Bewoners in verzorgings- en verpleeghuizen hebben regelmatig last van een droge mond. Veelal speelt medicijngebruik een belangrijke rol bij het ontstaan van een droge mond. De oorzaken op een rij: Medicijngebruik, meer dan 400 medicijnen hebben invloed, o.a. bètablokkers tegen hart- en vaatziekten en hoge bloeddruk, slaapmiddelen, kalmeringsmiddelen, antidepressiva, plaspillen en antipsychotica. Bestraling van het hoofd/halsgebied. Syndroom van Sjögren, auto-immuunaandoening die speekselklieren aantast. Ziekten zoals suikerziekte, reuma, nierziekten of hormonale stoornissen. Stress en depressie. 21

22 Mondademhaling. Operaties of verwondingen van het hoofd- halsgebied. Overmatig alcoholgebruik, roken, koffie. Uitdroging, bijv. bij griep en hoge koorts. Speeksel heeft de volgende functies: heeft smerende eigenschappen en helpt bij kauwen, slikken, proeven en spreken, houdt de mond vochtig en comfortabel, beschermt ons tegen ziekten, versterkt de tanden, vergemakkelijkt de spijsvertering. Gevolgen van medicijnen: 1. Droge mond door o.a. antidepressiva antipsychotica antihistaminica antiparkinsonmiddelen antihypertensiva diuretica 2. Erosie door aspirine zure geneesmiddelen 3. Gezwollen gingiva door feytoïne, nifedipine, icosporine 4. Geïrriteerde en pijnlijke tong mondspoelmiddelen antibiotica etsende middelen Tekenen van een droge mond kunnen zijn: De bewoner klaagt over een droog en branderig gevoel. Problemen met eten en slikken. Problemen met spreken. Ontstoken tandvlees. Snel cariës. Slechte mondgeur. Gesprongen lippen. Gescheurde mondhoeken. De bewoner klaagt over een vieze smaak in de mond. De smaakperceptie is veranderd. 22

23 De symptomen van een droge mond kun je als volgt verlichten: Glas water tussendoor, zeker na het eten. Bestrijding droge mond met ijslolly s, spoelvloeistoffen, speekselvervangers en vochtige wattenstaven. Vaker vochtig houden (spray). Vaseline op de lippen. Contact met specialist ouderengeneeskunde i.v.m. de medicijnen. Mondbranden en tongbranden Mond- en tongbranden komt voor bij mensen tussen de 40 en 70 jaar, voornamelijk bij vrouwen. Het is over het algemeen een onschuldig verschijnsel, maar wel een heel vervelend en pijnlijk fenomeen. Mondbranden komt voor in de gehele mondholte, tongbranden alleen op de tong. De klachten worden in de loop van de dag erger, tot soms bijna ondragelijk in de avond. Een duidelijke verandering van het slijmvlies is waarneembaar, maar meestal is er geen ernstige afwijking te diagnosticeren. Mogelijke oorzaken Een tekort aan vitamine C, B12. Verandering in de hormonen (vrouwen in de overgang). Diabetes. Onvoldoende speekselproductie. Voeding, scherpe kruiden, alcohol, roken. Symptomen Een pijnlijke mond, die steeds erger wordt gedurende de dag. Branderig gevoel op de tong of/en in de mondholte. Constante jeuk en steken in de mondholte. Spraakstoornissen. Rode plekken op de tong. Verandering van de slijmvliezen. Droge mond Halitose/ Slechte adem Slechte adem, ook wel foetor ex ore of halitose genoemd, kan ontstaan door: Bacteriën in de mond. Slechte mondhygiëne. Droge mond. Voortschrijdende cariës. Gingivitis en parodontitis. Ulceratieve stomatitis. 23

24 Wat kun je tegen een vieze adem doen? Mondhygiëne volgens protocol. Poetsen van de tong met een tongschraper of tandenborstel. Chloorhexidinespoeling voor een kortere periode. Professionele reiniging van de mond door tandarts of mondhygiënist. 4. Palliatieve en terminale zorg: wat is nodig en wat is mogelijk? Het doel van palliatieve en terminale zorg is zolang mogelijk de hoogst mogelijke kwaliteit van leven te bieden, zowel voor de patiënt als zijn familie. Centraal staan de verlichting van symptomen zoals pijn en het bestrijden van complicerende factoren. 3 Bij palliatieve en terminale zorg zijn 3 thema s essentieel voor de mondzorg en verzorging: 1. Pijnbestrijding 2. Bestrijding van ongemak 3. Het voorkomen van een slechte laatste herinnering 1. Pijnbestrijding Noodvullingen. Eenvoudige extracties. Pijnbestrijding met pijnstillers bij ontstekingen. 2. Bestrijding van ongemak Lippen regelmatig insmeren met vaseline of lippenbalsem. Bestrijding van een droge mond met spoelvloeistoffen, vochtige wattenstaven of gaasjes. Orale slijmvliezen voorzichtig schoonmaken met een zachte tandenborstel of gaasjes gedrenkt in water of Nacl 0,9%. 3. Het voorkomen van een slechte laatste herinnering Bestrijden van slechte adem door het goed schoonhouden van de mond en mondholte volgens protocol. In overleg met nabestaanden prothese terugplaatsen. 3 Geriatrische Tandheelkunde dr. C. de Baat 24

25 5. Organisatie mondzorg en mondverzorging in verpleeghuizen (40 minuten) Onderwerpen 1. Wat kan de reden zijn dat mondverzorging wel of niet lukt? 2. Wie doet wat en wanneer? Specialist ouderengeneeskunde, mondzorgcoach, verzorgende, tandarts geriatrie + assistent, mondhygiënist. 3. Scholing: specialisten ouderengeneeskunde, verpleegkundigen, verzorgenden, tandartsen en mondhygiënisten. 4. Individuele mondverzorgingsplannen en standaardkaarten. Bronnen - Landelijke richtlijn Mondzorg - Onderwijsmodule ROC - Pelkmans-Tijs, handleiding mondzorg en mondverzorging verpleeg- en verzorgingshuizen PowerPoint Academie onderdeel 5, Organisatie mondzorg en mondverzorging in verpleeghuizen, 43 dia s. Interactie met de cursisten Vragen: zijn verwerkt in de beschrijving van de lezing Casus NRC De zorg voor ouderen is vaak betuttelend Citaat: Ik heb het getroffen met een goede gezondheid, zegt Johan Jonkers, 72 jaar. Ik geniet van mijn mobiliteit en ons tuintje. Maar vooral hoop ik dat het hoofd scherp blijft. Mocht ik in een verpleeghuis terecht komen, dan wil ik als mens naar binnen treden. Ook al hang ik slap in een rolstoel, of ben ik half kierewiet, ik wil als volwaardig worden gezien. De zorg voor ouderen is vaak betuttelend, en maakt de mens snel onmondig. Opzet lezing In het begin van deze cursusdag is reeds aangegeven dat het van groot belang is dat de vraag naar betere mondzorg en mondverzorging wordt opgepakt door het managementteam en dat een beleidsplan mondzorg wordt ontwikkeld. Dat kan inhouden dat een tandarts en mondhygiënist aangetrokken worden; dat het onderdeel mondzorg en mondverzorging opgenomen wordt in het patiëntendossier; dat er tijd ingeruimd wordt voor een inhaalslag en voor een gedegen scholing. Dit alles vraagt veel tijd en veel geduld. 25

26 1. Wat kan de reden zijn dat mondverzorging wel of niet lukt Vraag aan cursisten: Wat zou de reden kunnen zijn waarom de mondzorg en mondverzorging in verpleeghuizen niet altijd lukt? Het is 8 jaar geleden dat de landelijke richtlijn Mondzorg uitkwam. Vorig jaar is in opdracht van IGZ een onderzoek opgezet in een aantal verpleeghuizen. De criteria van het onderzoek waren ontleend aan de adviezen van de landelijke richtlijn. Er is geconstateerd dat de huizen niet voldoen aan de eisen van de richtlijn. Helaas is niet uitgezocht waarom ze zich daar niet aan houden. Er wordt alleen maar geconstateerd dat het niet goed gaat. Het onderzoek heeft zich alleen maar gericht op organisatie en administratie. Er is niet gekeken hoe de monden van de bewoners er werkelijk uitzien. Waarom lukt het niet? Laat cursisten antwoord geven Mogelijke redenen: Wellicht niet genoeg doordrongen van de noodzaak. De landelijke richtlijn is voor niet professionals moeilijk te lezen. De richtlijn heeft geen plan van aanpak. Daar waar mondverzorging wordt aangeboden, lukt het soms niet omdat het management op dat moment andere prioriteiten stelt. Men is wel bereid een tandarts parttime aan te stellen, maar scholing van verzorgenden wordt doorgeschoven. Er wordt al zoveel gevraagd is vaak de reactie. Als er wel een cursus wordt gegeven, maar beleidsmatig geen maatregelen genomen worden, lukt het niet. Als er geen tijd ingeruimd wordt, zodat de verzorgenden daadwerkelijk de mondverzorging kunnen uitvoeren, lukt het ook niet. Er verandert veel in de instellingen, zoals de keuze voor zelfsturende teams. Dit hoeft geen nadeel te zijn, maar het onderdeel mondverzorging moet wel door het team opgepakt worden. Er is steeds veel wisseling van medewerkers. Nieuwe medewerkers hebben in het algemeen weinig scholing gehad en vertrekkende medewerkers nemen hun kennis mee. Toch lukt het op veel plaatsen wel. Daar waar het managementteam een uitdrukkelijke keuze maakt voor verbetering van de mondzorg en daaraan professionals koppelt die nodig zijn om de mondzorg breed uit te dragen. Dit houdt in dat een tandarts regelmatig komt, eventueel in combinatie met een mondhygiënist of protheticus; dat een team gevormd wordt met de tandarts, specialist ouderengeneeskunde en een mondzorgcoach; dat duidelijk wordt wie, wat 26

27 en wanneer doet; dat de dagelijks mondverzorging wordt uitgevoerd door de verzorgenden als onderdeel van de dagelijkse zorg. Om zover te komen, is het van belang dat de specialist ouderengeneeskunde bijscholing krijgt. Daarnaast is het belangrijk dat een aantal verpleegkundigen en verzorgenden een cursus mondzorg en mondverzorging aangeboden wordt, zodat zij opgeleid worden of tot mondzorgcoach of tot aandachtsvelder mondzorg. Na de cursus zijn zij in staat om individuele mondverzorgingsplannen op te stellen en de verzorgenden aan te sturen en indien nodig te begeleiden. 8 jaar geleden stond dit schema in de landelijke richtlijn Mondzorg: Landelijke richtlijn: Een aandachtsvelder mondzorg per team (afdeling) Een mondzorgcoach voor implementeren, opleiden en begeleiden Klinische lessen voor verzorgenden (1x per jaar) Een tandarts(geriatrie) per verpleeghuis Een mondhygiënist voor het curatieve werk Een efficiënt uitgeruste tandartskamer Als we dit schema bekijken dan klopt het nog aardig. In het beleid mondzorg zou het volgende opgenomen moeten worden: 1. Uitgangspunt: Mondzorg is een vast onderdeel van de totale zorg. Mondverzorging voor iedere bewoner, het is een vast onderdeel van de dagelijkse verzorging. 2. De volgende professionals gaan een belangrijke rol spelen: Specialist ouderengeneeskunde Mondzorgcoach Aandachtsvelder mondzorg Verzorgende Tandarts (geriatrie)/mondhygiënist/ tandprotheticus/preventieassistent Deze volgorde geeft aan dat de belangrijkste professionals in de verpleeghuizen zelf werkzaam zijn. De mondzorg en zeker de mondverzorging moet van binnenuit komen. 3. Goede taak in verdeling van professionals. 27

28 2. Wie doet wat en wanneer? Specialist ouderengeneeskunde, mondzorgcoach, aandachtsvelder mondzorg, verzorgende, tandarts + preventieassistent, mondhygiënist Taak specialist ouderengeneeskunde Inventariseert t.b.v. mondonderzoek Verwijst bij acute problemen naar de mondhygiënist of tandarts Neemt in overleg met de tandarts mondzorg in zorgplan op Voert multidisciplinair overleg Taak mondzorgcoach Ontwikkelt mede het beleid mondzorg; maakt duidelijke afspraken: wie wat, wanneer Leidt aandachtsvelders op Begeleidt en coacht aandachtsvelders Adviseert aandachtsvelders in complexe situaties Levert een bijdrage aan het beleid mondzorg Taak aandachtsvelder mondzorg Heeft speciale aandacht voor de mondzorg per afdeling Heeft een signalerende rol betreffende mondzorg Speelt een actieve rol betreffende de mondverzorging Begeleidt en coacht collega verzorgenden Voert multidisciplinair overleg Heeft aandacht voor mondzorg als onderdeel van het mondzorgplan Taak verzorgende Beoordeelt de mondgezondheid globaal Draagt zorg voor een adequate uitvoering van de mondzorg, zoals in het mondverzorgingsplan is aangegeven Taak tandarts/tandprotheticus Voert controles uit Doet volledig mondonderzoek Stelt een mondzorgplan op en voert deze uit Voert overleg met de aandachtsvelder/ specialist ouderengeneeskunde Verwijst door bij complexe situaties Taak preventieassistent Heeft signalerende rol betreffende mondverzorging Speelt actieve rol betreffende de mondverzorging Begeleidt bewoners en verzorgenden 28

29 Taak Mondhygiënist Voert controles uit Signaleert en adviseert Zet mede het mondzorgplan op Verricht preventieve handelingen Behandelt tandvleesaandoeningen; eenvoudige tandheelkundige handelingen Organisatie Processchema beleid mondzorg Controles Activiteit Nodig voor zorgdossier 1. Binnen 24 uur na opname De verzorgende (EVV-er) inventariseert de mondgezondheid en de zelfzorg en legt dit vast in 2 observatieformulieren. Formulier 1: Globale inventarisatie mondgezondheid Formulier 2: Inventarisatie zelfzorg 2. Binnen 2 weken na opname 3. Binnen 2 weken na opname 4. Binnen 6 weken na opname of eerder als nodig is 5. Na een ½ jaar of eerder controle bij bewoners met eigen tanden De mondzorgcoach/aandachtsvelder mondzorg bepaalt de individuele mondverzorgingsbehoefte. De specialist ouderengeneeskunde bepaalt de relatie tussen de mondgezondheid van de bewoner en de aandoeningen waarvoor de verpleeghuisarts de medische zorg biedt. Dit wordt vastgelegd in een mondzorgplan, waarin ook de wensen van de bewoner worden opgenomen. Dit wordt besproken met de tandarts. De tandarts inventariseert i.s.m. een mondhygiënist de mondgezondheid en stelt een mondzorgplan op aan de hand van een anamnese en mondonderzoek. Behandeling door tandarts en /of mondhygiënist Tandarts en/of mondhygiënist voeren een controle of behandeling uit conform het mondzorgplan Formulier 3: Inventarisatie mondgezondheid Formulier 4: Aanvraag tandartsconsult Formulier 5: Screeningsformulier (status praesens) Formulier 6 : Journaalkaart voor tandarts/mondhygiënist Mondzorgplan Na een jaar controle bij bewoners met een prothese 2x per jaar of vaker indien nodig multidisciplinair overleg Inhoud: Cyclische zorgplanbespreking: afstemmen tussen zorgverleners Mondzorgplan tandarts evalueren, mondverzorging evalueren 29

30 Voor het opstellen van een mondverzorgingsplan zijn de volgende formulieren nodig 1. Inventarisatie globale mondgezondheid en mondverzorgingsgewoonten Dit formulier wordt binnen 24 uur na binnenkomst of opname ingevuld. De vragen zijn gericht op de globale mondgezondheid en de gewoonten van de bewoner. 2. Inventarisatie zelfzorg Dit formulier wordt ingevuld binnen een week na binnenkomst of opname. Het doel van dit formulier is te achterhalen in hoeverre de bewoner zelf in staat is tot mondverzorging. 3. Inventarisatie mondgezondheidsformulieren Dit formulier wordt ingevuld door de mondzorgcoach of aandachtsvelder mondzorg die een cursus mondverzorging heeft doorlopen. Om dit formulier goed te kunnen invullen, wordt een mondonderzoek uitgevoerd. 30

31 Formulier 1: Globale mondgezondheid en mondverzorgingsgewoonten Naam dhr/mevr.: Datum: Geboortedatum: In te vullen door verzorgende binnen 24 uur na opname/binnenkomst 1. Heeft de bewoner: (kruis aan wat van toepassing is) O Eigen gebit O Een aantal kiezen of tanden O Implantaten 2. Draagt de bewoner de prothese? 3. Kan de bewoner goed slikken? 4. Kan de bewoner goed kauwen? 5. Heeft de bewoner een goede mondgeur? O Volledig kunstgebit O Bovenprothese O Onderprothese O Gedeeltelijke prothese O Frameprothese Ja Nee Heeft de bewoner klachten? Zo ja, welke? Eigen gewoonten t.a.v. mondverzorging Naam eigen tandarts + telefoonnummer Laatste bezoek tandarts? Poetst hoe vaak? Elektrische of handtandenborstel? Poetst tong? Gebruikt ragertjes of stokertjes? Reinigt gebitsprothese? Hoe? Doet s nachts prothese uit; legt deze droog weg? Geeft toestemming dat de aandachtsvelder mondzorg een mondonderzoek uitvoert? Op-/aanmerkingen Wensen? 31

32 Formulier 2: Inventarisatie zelfzorg bewoner Naam dhr/mevr.: Datum: Geboortedatum: In te vullen door verzorgende binnen een week na opname/binnenkomst Observatie zelfzorg Ja* Nee* 1. Neemt de bewoner initiatief tot mondverzorging? Zo ja, ga door naar vraag 3 Zo nee, ga door naar vraag 2 2. Indien nee: vraag de bewoner zijn tanden of prothese te poetsen. Doet hij/zij dat? Zo nee, ga door naar vraag 7 3. Kan de bewoner de tandenborstel goed hanteren? 4. Maakt de bewoner effectieve poetsbewegingen? 5. Bereikt de bewoner alle tanden en kiezen in de mond? (zowel de binnenkant; de buitenkant als bovenop de tanden en kiezen) 6. Houdt hij/zij het poetsen ten minste een minuut vol? 7. Kan de bewoner zijn/ haar mond spoelen? Opmerkingen: * Indien alle vragen met ja worden beantwoord, is de bewoner in staat zijn mond te verzorgen. Wordt één vraag met nee beantwoord, dan is ondersteuning van de mondverzorging nodig. 32

33 Formulier 3: Inventarisatie mondgezondheid en bepaling vereiste mondverzorging Naam dhr/mevr.: Datum: Geboortedatum: (zet kruisje achter het goede antwoord; kies voor gezond of afwijkend en omcirkel wat van toepassing is) In te vullen door verzorgende binnen een week na opname/binnenkomst Aandachtspunt Gezond Afwijkend Slijmvliezen Lippen: bekijk en palpeer Wangslijmvlies + speekselklieren: bekijk en palpeer Gehemelte: bekijk met licht en spiegel en palpeer Tong: met vochtig gaasje tong naar voren halen en kantelen Mondbodem + speekselklier onder de tong Glad- roze- vochtig Roze en vochtig Speekselklier glad Roze en vochtig Roze en vochtig Roze en vochtig Speekselklier 2 uitgangen; roze en vochtig, lichte verdikking, bij aanraking komt er vocht uit Droog - gebarsten of gescheurde mondhoeken Droog - wit of rood gevlekt - bloedt - speekselklier rood - droog Droog - bleek - gevlekt rood of wit Beslag - zweertje - wit of rood gevlekt - verdikkingen Droog- rood - bloedend Gebitsprothese en mondholte Conditie van de prothese Gave elementen - compleet - schoon Niet compleet - scherpe randen - niet schoon Kaakwal/mondholte (onder het kunstgebit) Roze - vochtig Rood - droog - zweertjes - wortelresten Eigen tanden en kiezen Conditie tanden en kiezen Gave tanden en kiezen Gaatjes - wortelresten - afgebroken tanden Tandvlees Roze en strak tandvlees Rood - gezwollen tandvlees Mondhygiëne Schoon Tandplaque - tandsteen - aanslag Opmerkingen/aandachtspunten (implantaten, frames, wortelresten, etc.) Afspraak maken met (tandarts, mondhygiënist, specialist ouderengeneeskunde, ) 33

34 3. Scholing: specialisten ouderengeneeskunde, verpleegkundigen, verzorgenden, tandartsen en mondhygiënisten Specialisten ouderengeneeskunde Drie jaar geleden heeft Verenso (Vereniging specialisten ouderengeneeskunde) meerdere cursussen in het land georganiseerd. Helaas was de animo voor de cursus Mondonderzoek niet groot. Op dit moment is er bij de opleiding specialisten ouderengeneeskunde meer aandacht voor de mondgezondheid van kwetsbare ouderen. Tandartsen, mondhygiënisten De opleiding tandheelkunde heeft een differentiatie mondzorg kwetsbare ouderen opgenomen in het 6 e jaar. De opleidingen Mondzorgkunde hebben steeds meer aandacht voor de mondgezondheid van de ouderen. In het NVM blad (juni 2015) geven de opleidingen aan welke aandacht zij aan dit onderwerp besteden. Verzorgenden en verpleegkundigen In 2012 is er een onderwijsmodule geschreven voor de afdelingen verzorgenden en verpleegkundigen van de ROC s. Op dit moment wordt deze module op verschillende opleidingen gebruikt. Echter nog veel te weinig. De opleiding Mondzorgkunde van Utrecht is serieus bezig met deze module. Er zijn diverse bijscholingen. Hieronder staat een scholingsprogramma voor verpleegkundigen. Hiermee kunnen verpleegkundigen opgeleid worden tot mondzorgcoach en kunnen zij op hun beurt de verzorgenden opleiden tot aandachtsvelder mondzorg (onderwijsketen). Bijeenkomst 1 De gezonde mond, mondonderzoek en mondverzorging Onderwerpen: 1 Kennismaking 2 Inleiding 3 Theorie de gezonde mond: anatomie en functie 4 Theorie mondonderzoek 5 Practicum mondonderzoek 6 Theorie: tandplaque en de gevolgen daarvan 7 Theorie mondverzorging 8. Practicum mondverzorging 9. Toets en opdracht 34

35 Bijeenkomst 2 De mond van de bewoner: uitgebreid mondonderzoek en mondverzorging Onderwerpen 1. De mond van de bewoner 2. Uitgebreid mondonderzoek 3. De werkhouding tijdens het mondonderzoek en mondverzorging. 4. Practicum mondonderzoek en formulieren invullen 5. Mondverzorging bij bewoners (Reinigen gebitsprothese, mondholte, frameprothese, implantaten) 6. DVD mondverzorging 7. Practicum mondverzorging 8. Toets en opdracht Bijeenkomst 3 Spoelmiddelen en ondersteunende middelen, mondgezondheid en ziekten, beleid mondzorg Onderwerpen 1. Spoelmiddelen en ondersteunende middelen 2. Mondgezondheid en ziekten (Diabetes, CVA, Hartafwijkingen, Dementie Alzheimer en Parkinson) 3. Functie/rol mondzorgcoach 3. Beleid mondzorg en begeleiden verzorgenden 4. Mondverzorgingsplannen en individuele mondverzorging 5 Gezamenlijke toets en casuïstiek 6. Toets en opdracht Bijeenkomst 4 Training op de werkplek Individuele praktische begeleiding op eigen locatie (ongeveer 2 uur) Deze bijeenkomst is anders dan de vorige 3 bijeenkomsten. Datgene wat tot nu toe geleerd is, wordt tijdens deze bijeenkomst in praktijk gebracht. Bijeenkomst 5 Slikproblemen, palliatieve en terminale zorg, casuïstiek en klinische les Onderwerpen 1. Slikproblemen en mondverzorging 2. Palliatieve zorg en terminale zorg 3. Mondzorg bij palliatieve en terminale zorg 4. Casuïstiek (individuele mondverzorgingsplannen) 5. Klinische les 6. Onderwijsketen 35

36 Bijeenkomst 6 Tussen de vijfde en zesde bijeenkomst zit een half jaar. In deze periode maakt de cursist een opzet voor een klinische les en geeft na goedkeuring vervolgens deze les. Materiaal verzameld tijdens deze periode wordt in samenwerking met de mondzorgcoach omgezet in casuïstiek. Er wordt tijdens deze bijeenkomst ingegaan op de mondverzorging op dit moment op de afdeling, de klinische lessen en hoe de begeleiding van verzorgenden verloopt. Met deze scholing worden steeds meer verpleegkundigen opgeleid tot mondzorgcoach. In de huizen waar het mondverzorgingsbeleid gelukt is, is het volgende gebeurd: - 2 verpleegkundigen op zo n 100 bedden zijn betrokken bij het beleidsplan mondzorg. - Aan de hand van de 3 ingevulde formulieren worden individuele mondverzorgingsplannen opgezet. - Er is tijd ingeruimd om een inhaalslag te maken: alle monden worden in kaart gebracht en de verpleegkundigen/mondzorgcoach leiden van iedere afdeling een persoon op tot aandachtsvelder mondzorg; deze begeleiden de collegaverzorgenden en rapporteren naar de verpleegkundigen/mondzorgcoach. - Er is zowel mondeling als schriftelijk overleg met de mondhygiënist en tandarts. Je kunt hier spreken van een onderwijsketen mondverzorging. 4. Individuele mondverzorgingsplannen en standaardkaarten Nadat de 3 formulieren zijn ingevuld, kan een individueel mondverzorgingsplan worden opgesteld. Aan de hand van de volgende vragen kun je tot een plan komen: 1. Wat zijn de problemen bij deze bewoner? Gebruik hiervoor de drie formulieren. Denk hierbij aan de gezondheid van de bewoner en hoe de mond eruit ziet. 2. Wat ga je aan mondverzorging bij deze bewoner doen? Denk hierbij aan de volgende vragen: Hoe vaak moet er gepoetst worden? Het ziektebeeld en medicijnen kunnen van invloed zijn op de frequentie van mondreiniging. Welke poetsmethoden en hulpmiddelen gebruik je? Dit is afhankelijk van de situatie in de mond en de wens van de bewoner. 36

37 Hoe worden de prothese en de mondholte gereinigd? Dit is afhankelijk van de situatie in de mond en de wens van de bewoner. Is de mond voldoende vochtig? Moet er rekening gehouden worden met een ziekte, medicijnen en de bijbehorende aandachtspunten? 3. Welke acties onderneem je? 4. Welke standaardkaart ga je gebruiken? Standaardkaarten Er zijn standaardkaarten ontwikkeld die in verpleeghuizen in Nijmegen en omstreken worden gebruikt. Deze kaarten worden bij de wastafel opgehangen of aan de deur aan de binnenkant van de kast. De mondzorgcoach of aandachtsvelder mondzorg kiest, nadat een mondverzorgingsplan is opgesteld, een standaardkaart die past bij de bewoner. Op de kaart komt de naam van de bewoner te staan. Wat niet van toepassing is wordt weggestreept. 1. Mondverzorging bij bewoners met een eigen gebit en eventueel kroon- of brugwerk. 2. Mondverzorging van bewoners met eigen gebit en gedeeltelijk prothese / frameprothese. 3. Mondverzorging bovenkaak prothese en onderkaak eigen gebit. 4. Mondverzorging bovenkaak prothese en onderkaak eigen gebit + frameprothese. 5. Mondverzorging volledige prothese en mondholte. 6. Mondverzorging volledige prothese en mondholte en implantaten. 7. Mondverzorging bij slikproblemen en als poetsen niet mogelijk is. 8. Mondverzorging terminale zorg. (uitdelen van standaardkaarten) 37

38 6. Casuïstiek (90 minuten) Onderwerpen 2 casussen - Verschillende ziekten. - Aandoeningen in de mond (slikproblemen, droge mond, candida infectie, tandheelkundige voorzieningen). - Mijdingsgedrag. - Probleem helder formuleren. - Een individueel mondzorg en mondverzorgingsplan opstellen; contact specialist oudergeneeskunde doorverwijzen naar tandarts/mondhygiënist voor behandeling. - Rol verzorgende. Steeds wordt afgevraagd: wat is mogelijk bij deze bewoner en wat is de toegevoegde waarde? Bronnen: Kalf, Slikstoornissen bij volwassenen Ter Horst, M Strategieën mijdingsgedrag Jablonski, R. e.a. (2011). Reducing care-resistant behaviors during oral hygiene in persons with dementia. BMC Oral Health. Pelkmans-Tijs, W.F.M. Cursus mondzorg en mondverzorging kwetsbare ouderen Ervaringen tijdens gegeven cursussen in verpleeghuizen PowerPoint Academie onderdeel 6, Casuïstiek, 24 dia s. De antwoorden van de casussen staan in de PP. Interactie met de cursisten Vragen: Door middel van casuïstiek en vragen en opdrachten die hierin verwerkt zitten. Casus 1. Meneer Meijer Tip: Casus voorlezen. Laat de cursisten vervolgens de formulieren en de casus bestuderen. Laat in twee- of drietallen de vragen beantwoorden. Loop rond om eventuele vragen over de tekst te beantwoorden en te observeren. Neem bijzondere opmerkingen van de cursisten mee naar de eindbespreking van deze casus. 38

39 Als iedereen klaar is, door middel van een PowerPoint de antwoorden door nemen. Laat eerst een paar mensen antwoord geven op een vraag en laat vervolgens het antwoord op de PowerPoint zien. Animatie in de PP zorgt dat dit mogelijk is. 2. Mevrouw Trees Hutjes Tip: Lees het eerste deel van de casus voor en stel dan de vragen aan de cursisten. Lees verder voor en stel de vragen etc. Met behulp van een PowerPoint aandachtspunten bij zorgmijdende bewoners doornemen. 39

40 Casus 1 meneer Meijer In verpleeghuis Sonnehuis is besloten tot het groots aanpakken van mondzorg en mondverzorging. Hiervoor zijn formulieren ontwikkeld; er is een tandarts aangetrokken voor 4 uur per week; er zijn 2 verpleegkundigen geschoold tot mondzorgcoach en er is tijd ingeruimd om de monden van de bewoners in kaart te brengen. Een van de taken van de mondzorgcoach is van iedere bewoner een individueel mondverzorgingsplan op te stellen, zodat zo snel mogelijk de verzorgenden begeleid kunnen worden bij de dagelijkse mondverzorging. De eerste bewoner is meneer Meijer. Hij is 83 jaar en woont al 3 jaar in het verpleeghuis. Hij heeft 3 jaar geleden een herseninfarct gehad en is sinds die tijd halfzijdig verlamd (linkerzijde). Hij geeft duidelijk aan dat hij last heeft van een droge mond. In zijn patiëntendossier staat dat hij 3 jaar geleden een redelijk gezonde mond had. In de onderkaak heeft hij een frameprothese op de plaats van de premolaren en molaren. Het gebit in de bovenkaak was volledig intact. De mondhygiëne was toen goed. Inmiddels zijn we 3 jaar verder en nu wordt de mond in kaart gebracht door Clara de mondzorgcoach die net is aangesteld. Het 1 e en 2 e formulier is 2 weken geleden ingevuld door de eerste verantwoordelijke (EVV-er). Het 3 e formulier is net door de mondzorgcoach ingevuld. Clara ziet dat meneer geen frame meer in heeft en dat zijn tanden langs de tandvleesrand veel tandplaque en tandsteen hebben. Het tandvlees is ontstoken en ziet er rood en gezwollen uit. Zijn mond ziet er droog uit en er zit veel beslag op zijn tong. In het patiëntendossier leest Clara dat meneer Meijer net een antibioticakuur heeft gehad. Meneer heeft een elektrische tandenborstel, maar geeft duidelijk aan dat het hem steeds moeilijker afgaat om zijn tanden te poetsen. De borstelkop van de tandenborstel is hard. Het frame wil meneer niet meer in hebben omdat het pijn doet bij het indoen. Bestudeer de casus en de 3 formulieren 4 (volgende pagina s) Bespreek met elkaar de onderstaande vragen: 1. Wat zou de reden kunnen zijn waarom meneer het frame niet in wil hebben? 2. Meneer heeft een candida infectie. Wat zou de oorzaak kunnen zijn? 3. Welke invloed heeft de algehele gezondheid van meneer op de mondgezondheid? 4. Wat zijn de problemen in de mond? (schrijf dit met steekwoorden op) 5. Welk doel stel je jezelf om de problemen op te lossen? 6. Hoe gaat je mondverzorgingsplan eruit zien (schrijf dit met steekwoorden op) 7. Welke disciplines betrek je erbij om je doelen te kunnen bereiken? 8. Meneer heeft (ver)slikproblemen. Welke adviezen geef je als mondzorgcoach aan de verzorgenden bij het reinigen van de mond? 9. Welke standaardkaart kun je bij meneer Meijer gebruiken? 4 Grijs gearceerd wil zeggen is ingevuld 40

41 Formulier 1: Globale mondgezondheid en mondverzorgingsgewoonten Naam dhr/mevr.: Meijer Datum: 27 augustus Geboortedatum: 83 jaar In te vullen door verzorgende binnen 24 uur na opname/binnenkomst 1. Heeft de bewoner: (kruis aan wat van toepassing is) X Eigen gebit O Een aantal kiezen of tanden O Implantaten O Volledig kunstgebit O Bovenprothese O Onderprothese O Gedeeltelijke prothese X Frameprothese Ja 2. Draagt de bewoner de prothese? X 3. Kan de bewoner goed slikken? X 4. Kan de bewoner goed kauwen? X 5. Heeft de bewoner een goede mondgeur X Nee Heeft de bewoner klachten? Zo ja, welke? Pijn bij het indoen van het frame in de onderkaak; Verslikt zich vaak bij het eten Eigen gewoonten t.a.v. mondverzorging Naam eigen tandarts + telefoonnummer Laatste bezoek tandarts? Poetst hoe vaak? Elektrische of handtandenborstel? Poetst tong? Gebruikt ragertjes of stokertjes? Reinigt gebitsprothese? Hoe? Doet s nachts prothese uit; legt deze droog weg? Geeft toestemming dat de aandachtsvelder mondzorg een mondonderzoek uitvoert? Op-/aanmerkingen Wensen? Tandartsenpraktijk West 3 jaar niet meer geweest Moeizaam iedere dag Elektrische tandenborstel nee nee n.v.t. n.v.t. ja 41

42 Formulier 2: Inventarisatie zelfzorg bewoner Naam dhr/mevr.: Meijer Datum: 27augustus Geboortedatum: 83 jaar In te vullen door verzorgende binnen een week na opname/binnenkomst Observatie zelfzorg Ja* Nee* 1. Neemt de bewoner initiatief tot mondverzorging? X Zo ja, ga door naar vraag 3 Zo nee, ga door naar vraag 2 2. Indien nee: vraag de bewoner zijn tanden of prothese te poetsen. Doet hij/zij dat? Zo nee, ga door naar vraag 7 3. Kan de bewoner de tandenborstel goed hanteren? X 4. Maakt de bewoner effectieve poetsbewegingen? X 5. Bereikt de bewoner alle tanden en kiezen in de mond? (zowel de binnenkant; de buitenkant als bovenop de tanden en kiezen) X 6. Houdt hij/zij het poetsen ten minste een minuut vol? X 7. Kan de bewoner zijn/ haar mond spoelen? X Opmerkingen: * Indien alle vragen met ja worden beantwoord is de bewoner in staat zijn mond te verzorgen. Wordt één vraag met nee beantwoord dan is ondersteuning van de mondverzorging nodig. 42

43 Formulier 3: Inventarisatie mondgezondheid en bepaling vereiste mondverzorging Naam dhr/mevr.: Meijer Datum: 27 augustus Geboortedatum: 83 jaar (zet kruisje achter het goede antwoord; kies voor gezond of afwijkend en omcirkel wat van toepassing is) In te vullen door verzorgende binnen een week na opname/binnenkomst Aandachtspunt Gezond Afwijkend Slijmvliezen Lippen: bekijk en palpeer Wangslijmvlies + speekselklieren: bekijk en palpeer Gehemelte: bekijk met licht en spiegel en palpeer Tong: met vochtig gaasje tong naar voren halen en kantelen Mondbodem + speekselklier onder de tong Glad - roze- vochtig Roze en vochtig Speekselklier glad Roze en vochtig Roze en vochtig Roze en vochtig Speekselklier 2 uitgangen, roze en vochtig, lichte verdikking, bij aanraking komt er vocht uit X X Droog - gebarsten of gescheurde mondhoeken Droog - wit of rood gevlekt - bloedt - speekselklier rood - droog Droog - bleek - gevlekt rood of wit Beslag - zweertje - wit of rood gevlekt- verdikkingen Droog - rood - bloedend Gebitsprothese en mondholte Conditie van de prothese Gave elementen - compleet - schoon X Niet compleet - scherpe randen - niet schoon Kaakwal/mondholte (onder het kunstgebit) Roze - vochtig X Rood - droog - zweertjes - wortelresten Eigen tanden en kiezen Conditie tanden en kiezen Gave tanden en kiezen Gaatjes - wortelresten - afgebroken tanden Tandvlees Roze en strak tandvlees Rood - gezwollen tandvlees Mondhygiëne Schoon Tandplaque - tandsteen - aanslag Opmerkingen/aandachtspunten (implantaten, frames, wortelresten, etc.) Candida infectie Afspraak maken met (tandarts, mondhygiënist, specialist ouderengeneeskunde, X X X X X X 43

44 Slikproblemen en mondverzorging Bewoners boven de 70 jaar gaan trager slikken en hun coördinatie vermindert. Dit is ook het geval bij bewoners die de ziekte van Parkinson hebben, dement zijn, een CVA hebben gehad of in de terminale fase zijn. Het trager slikken en het verminderen van de coördinatie kan slikproblemen geven. Ernstige verslikking kan koorts of longontsteking geven. Als iemand zich ernstig verslikt, moet hiervan melding worden gemaakt. Normaal slikken bestaat uit 4 fasen: 1. Voorbereiding: kauwen van het voedsel 2. Inzet slikbeweging: door de tong wordt het voedsel naar de keelholte gebracht 3. Keelfase: de neusholte en het strotklepje worden gesloten 4. Slokdarmfase: voedsel gaat naar de maag Er is een aantal aanwijzingen dat een bewoner slikproblemen heeft: Voedsel blijft langer dan normaal in de mond Voedsel en/of speeksel loopt uit de mond Voedsel komt door de neus De bewoner heeft steeds bij het eten een hoestreflex De bewoner verslikt zich in het speeksel Na het slikken klinkt de stem van de bewoner borrelend Mondverzorging bij slikproblemen: Controleer de mond na het eten om te zien of er voedselresten achterblijven in de wangzakken. Moedig de bewoner aan de mond met de tong te reinigen. Voorkom dat de bewoner zich tijdens de mondverzorging verslikt in tandpasta en speeksel. Door de bewoner bijvoorbeeld rechtop te zetten of op de zij te leggen, voorkom je dat er vloeistof achter in de keel loopt. Na het poetsen moet alle vloeistof uit de mond worden verwijderd. Laat de bewoner zoveel mogelijk uitspugen. Door middel van een spuitje met schoon water kan de mond schoon gespoten worden. Een andere manier is het schoonmaken met gaasjes. Maak bij bewoners met slikproblemen nooit gebruik van een mondspray en laat de bewoner niet uit een glas of drinkbeker drinken. 44

45 Candida infectie Candida is een gist dat kan veranderen in een schimmel. Deze schimmel krijgt meer kans in een vochtige omgeving, bij onvoldoende mondreiniging en een verzwakt immuunsysteem. Ook medicijnen kunnen hiervan de oorzaak zijn. Candida is afschraapbaar. Mondverzorging bij een candida infectie Candida infectie kan verholpen worden door de mondholte en prothese goed te reinigen en s nachts de prothese schoon en droog weg te leggen. De tandarts of specialist ouderengeneeskunde kan eventueel medicatie voorschrijven. 45

46 Casus 2 Mevrouw Trees Hutjes De mondzorgcoach van de psychiatrische instelling geeft een klinische les aan haar collega verpleegkundigen van de afdeling waar veel kwetsbare ouderen verblijven. Na afloop wordt aan haar gevraagd of ze wil proberen in de mond van Mevrouw Hutjes te kijken. Tot nu toe is het niemand gelukt om de mond van haar te reinigen. Ze laat niemand toe. Mevrouw Trees Hutjes is 62 jaar en verblijft op de afdeling geriatrie van een psychiatrische instelling, ze is blind, beginnend dementerend en heeft het gedrag van een 12 jarige. Zij vindt het heel vervelend als iemand dichtbij haar komt. Zij wordt dan agressief, ze slaat wild om zich heen en roept dat je weg moet gaan. Anne, de mondzorgcoach, gaat met een aantal verpleegkundigen mee. Voordat ze de kamer van mevrouw Hutjes binnengaan, wordt afgesproken dat Anne zal kijken of ze op een goede manier contact kan krijgen met mevrouw. De EVV-er (eerste verantwoordelijke) van mevrouw zal Anne voorstellen en de anderen blijven op de achtergrond. De EVV-er stelt Anne voor: "Hallo Trees, ik heb iemand meegebracht die graag met jou wil praten." Trees wordt heel onrustig begint te zwaaien/slaan met haar handen en gilt "Nee, nee." Anne zegt: "Dag Trees, vind je het goed dat ik even bij jou kom zitten om met je te praten?" Trees blijft om zich heen slaan en roept "Nee, nee." Anne wacht even rustig af en observeert Trees. Dan vraagt zij: "Trees weet je hoe oud ik ben?" Trees veert op en zegt "Dat weet ik niet." Waarop Anne zegt: "Ik ben 64 jaar." "Oh ik", zegt Trees, "ben pas 34 jaar". De verpleegkundige pakt haar hand en zegt: "Nee joh, je bent 62." Zo gaat het nog even door; dan wordt Trees weer boos en begint te slaan. Anne zegt: "Trees ik kom nog een keer terug als je dat goed vindt." Trees vindt dat niet goed, maar ze reageert wel wat rustiger. In het nagesprek met een aantal verpleegkundigen wordt besloten om de volgende week terug te komen. Volgens hen was er toch iets van een click. Anne denkt zeker 5 keer nodig te hebben om vertrouwen op te bouwen, voordat ze bij Trees in de mond kan kijken. Vraag: 1. Waaruit kun je opmaken dat Trees mijdingsgedrag/afweergedrag vertoont? 2. Hoe zouden jullie gehandeld hebben als je de mondzorgcoach was? 46

47 Na een week De mondzorgcoach belt zoals afgesproken de verpleegkundige (EVV-er) van Trees op met de vraag of het goed is dat ze langs komt. Het is goed. Trees heeft volgens haar een goede dag. Anne neemt een poetsmodel, een tandenborstel, vaseline en gaasjes mee. Zij heeft zich voorgenomen om pas in de mond te kijken als Trees helemaal rustig is. Trees zit al klaar en wil in eerste instantie niets van Anne weten. Ze roept steeds: "Ga weg." Anne ziet dat Trees nagellak heeft en vraagt of ze haar nagels zelf gelakt heeft? "Nee", zegt ze "mijn zus doet dat altijd." "Ik heb ook nagellak", zegt Anne, "voel maar." Trees betast de nagels van Anne. "Zou je mijn nagels willen poetsen met een gaasje", vraagt Anne. Trees stemt in. "Mag ik jouw nagels ook poetsen", vraagt Anne. Trees geeft toestemming. De lippen van Trees zien er erg droog uit. Daarom vraagt Anne aan Trees of ze haar lippen weleens invet met een stift. "Nooit", zegt Trees. Op verzoek van Anne voelt Trees hoe droog haar lippen zijn. Vervolgens mag Trees de lippen van de verpleegkundige voelen en daarna die van Anne. Anne geeft haar wat vaseline en laat haar lippen vet maken, wat ze fijn vindt. Daarna krijgt ze een tandenborstel om vast te houden en een poetsmodel. Ze vindt het even leuk het model te poetsen en gooit het dan vervolgens weg. Samen drinken ze warme chocomel, wat Trees heel erg lekker vindt. Als Anne vraagt of ze nog een keer terug mag komen reageert Trees wat bozig. Eigenlijk hoeft dat niet. Anne belooft dat ze volgende week opbelt en dan mag Trees zeggen of zij mag komen. Anne stelt voor om dan elkaars wangen schoon te maken met een gaasje. Met de verpleegkundige wordt afgesproken dat ze Trees iedere dag haar lippen laat invetten met cacaoboter of vaseline. Vraag 3. Is er vooruitgang te constateren en waaruit bestaat die? Een week later Een week later komt Anne terug. Ze heeft zich voorgenomen deze keer te proberen in de mond van Trees te kijken. Bij meerdere zorgmijdende bewoners kan ze op een eenvoudige manier in de mond komen door eerst de lippen in te vetten. Vervolgens opent ze de lippen bij de mondhoeken en kan zo de wangzakken aftasten. Vaak ontspannen de bewoners zich dan en is het mogelijk de mond verder te openen en in de mond te kijken. Trees zit al klaar, want er is haar warme chocomel beloofd. 47

48 De verpleegkundige zet de chocomel op tafel en Anne zegt Trees goedendag. Omdat de chocomel heet is, stelt Anne voor om eerst elkaars wangen schoon te maken. Anne complimenteert Trees met haar zachte lippen. "Voelen je lippen nu fijn aan?", vraagt Anne. Ze glundert en tast haar lippen af. Anne laat Trees weer wat vaseline op haar lippen smeren. Vervolgens wordt een gaasje om haar wijsvinger gewonden en mag ze Anne haar wangen (buitenkant) schoonmaken. Anne heeft ook een gaasje om haar vinger en veegt over de wangen van Trees. Anne zegt: "Ik ga nu heel voorzichtig met het gaasje om mijn vinger naar de binnenkant van je wangen." Trees laat het toe en Anne veegt met zachte bewegingen over haar wangen. Trees ontspant zich. Het volgende gebeurt: de prothese van de bovenkaak, die er nog nooit uit is geweest, zakt naar beneden. Anne zegt heel rustig: "Je prothese zakt naar beneden. Mag ik die eruit halen om het schoon te maken?" Trees stemt toe. De verpleegkundige pakt de prothese aan en legt die in een bak met water. Anne houdt de hand van Trees vast en vraagt of ze haar mond wil spoelen. Dat doet ze. Spoelen vindt ze een leuke bezigheid. Intussen maakt de verpleegkundige zo goed mogelijk de prothese schoon. Deze wordt vervolgens in de hand van Trees gelegd en haar wordt gevraagd om deze weer in te doen. In de onderkaak heeft ze geen prothese. Met z n drieën drinken ze gezellig chocomel. Iedereen is blij. Een week later Na een week hoort Anne van de EVV-er dat Trees de prothese schoon laat maken door de verpleegkundige en dat ze steeds haar mond goed spoelt. Het volgende is dat Trees leert zelf haar prothese schoon te maken. Vraag 4. Wat denken jullie dat het belangrijkste is bij bewoners met zorgmijdend/afweergedrag? Eindconclusie Het is onmogelijk om een vastgesteld plan te gebruiken bij zorgmijders. Er zijn vele mogelijkheden. 48

49 Strategieën bij mijdings- of afweergedrag Benadering Benader op ooghoogte, binnen het gezichtsveld. Wees ontspannen en glimlach. Mensen met dementie vergeten aspecten van hun leven, maar vergeten nooit dat ze mens zijn. Benader de bewoner als volwaardig persoon. Zachte aanraking (handen, schouders, elleboog). Tastzin zijn vaak de laatste prikkels die nog worden doorgegeven aan de hersenen. Dit kan geruststellen. Omgeving Geef mondverzorging in rustige omgeving. Kies voor een bekende eigen omgeving. Zorg dat er zo min mogelijk personen aanwezig zijn. Gebruik de badkamer / wastafel, dit maakt al duidelijk wat er gaat gebeuren (soms nog een onbewuste herinnering). Als je achter de bewoner gaat staan, zorg dan dat de bewoner in een spiegel kan kijken. Hij/zij ziet als eerste zijn/haar eigen spiegelbeeld; enige hulp en aansturing is dan gemakkelijker uit te voeren. Gedrag / communicatie Vermijd 'babytalk', zoals hoge tonen en zangerige cadans. Kies een eenvoudige conversatie "Wat heeft u een mooi gebit." Maak gebaren en beeld uit. Dit zijn uitstekende communicatieve middelen. Ze geven richting op een niet bedreigende manier. Geef stapsgewijs aanwijzingen met eenvoudige opdrachten. Geef complimenten. Stimuleer tot zelfstandige uitvoering van de mondverzorging indien mogelijk. Bevordering van de zelfzorg Gebruik of zet een beker met lauwwarm water klaar (vermindert schrikreactie). Plaats tandenborstel voorzichtig in de hand. Geef stapsgewijs eenvoudige opdrachten. Gebruik niet te veel tandpasta, de grootte van een erwt is voldoende. Begeleid de poetsbewegingen. Houd de hand vast en poets rustig mee (hand over hand techniek is veelal handig bij het uitnemen van de gebitsprothese) Wees voorzichtig met gebruik van dentaswabs, bij dichtbijten breekt plastic handvat snel af. Zorg voor routine, kies een vast tijdstip / omgeving / tandpasta (geur) 49

50 Afleiding Indien de mondverzorgingsactiviteit mislukt, kan onderling van hulpverlener worden gewisseld. Kies ervoor de activiteit uit te stellen tot een later tijdstip (heeft echter niet de voorkeur i.v.m. kans op overslaan). Voer de mondverzorging met twee personen uit, waarbij één persoon praat, uitlegt en geruststelt, terwijl de andere persoon de handelingen uitvoert. Ga niet wrikken bij dichtbijten op de tandenborstel. Wacht tot de cliënt de borstel loslaat. Overweeg de familie in te schakelen of erbij te betrekken. 50

51 7. Klinische les, begeleiden verzorgenden (60 minuten) Onderwerpen Klinische les theorie en praktijk. De scholing kan bestaan uit 2 uur of 4 uur, afhankelijk wat het verpleeghuis wil. De cursus van 4 uur biedt meer praktische vaardigheden. De groep bestaat uit 5 tot 10 verzorgenden/verpleegkundigen: Onderwerpen zijn: Waarom aandacht voor mondverzorging? Gevolgen slechte mondhygiëne. Welke aandoeningen kun je aantreffen in de mond? Het belang van de rol van de verzorgende. Praktijk en theorie, aandachtspunten: reinigen van het eigen gebit, prothese, frameprothese, overkappingsprothese en implantaten, droge mond, edentaten, slikproblemen,etc. Casuïstiek en individueel mondverzorgingsplan. Bij een training van 4 uur wordt een practicum globaal mondonderzoek toegevoegd en begeleiding op een afdeling. Bronnen Onderwijsmodule ROC project Met Open mond Materialen verzameld gedurende de laatste 10 jaar in verschillende verpleeghuizen PowerPoint Academie onderdeel 7, Klinische les en begeleiden verzorgenden, 9 dia s. (h)oud de mond gezond, klinische les voor verzorgenden in verpleeghuizen 63 dia s. Handleiding bij de klinische les met o.a. beschrijving van iedere dia met tips en adviezen, mondverzorgingsoefeningen, casuïstiek, flyer om uit te delen, mondonderzoek en begeleiding op de afdeling. Interactie met de cursisten Vragen: zijn verwerkt in de PP, in de handleiding en de mondreinigingsoefeningen. Casus is verwerkt in de PP 51

52 Omschrijving lezing Hoe ga je een klinische les geven? 1. Er zijn verschillende manieren om een verpleeghuis te zoeken: Kies zelf een verpleeghuis bijv. omdat er een familielid verblijft of omdat je daar iemand kent. Benader een verpleeghuis in je omgeving. Mocht dit niet tot de mogelijkheden behoren, neem dan contact op met het Ivoren Kruis. Zij weten welke verpleeghuizen graag een klinische les voor hun verzorgenden willen hebben. 2. Waar let je op bij het benaderen van een verpleeghuis? 1. Staat het management hier achter? 2. Zijn de verzorgenden/verpleegkundigen geïnteresseerd? 3. Is er een goede ruimte met een beamer, laptop, etc. die goed werkt? 4. Wie is de contactpersoon voor technische zaken? 3. Benodigdheden, wat breng je mee of organiseer je? 1. Laptop 2. USB-stick met PowerPoint: klinische les 3. DVD van TNO Mondzorg in Kaart, instructievideo voor verzorgenden 4. Mondverzorgingsoefeningen op papier 5. Poetsmodel met tandenborstel + ragers, stokers 6. Frameprothese, gedeeltelijke prothese en volledige prothese 7. Protheseborstel 8. Overkappingsprothese met implantaten (liefst transparant) 9. Gaasjes (non-woven) 10. Handschoenen 11. Wegwerp spiegeltjes 12. Zaklampen 13. Poetskoffer van elmex met tandenborstels, etc. 52

53 4. Procedure 1. ½ uur voor aanvang Controleer de beamer en installeer de klinische les. 2. Voorstellen en welkom heten Als de cursisten aanwezig zijn, stel je je voor en geef je aan dat het heel fijn is dat zij naar deze klinische les gekomen zijn, die in heel Nederland wordt gegeven. Het Ivoren Kruis en de VriendenLoterij hebben dit mogelijk gemaakt. Ons doel is een gezonde mond voor iedere bewoner. Omdat jullie het meeste van iedereen met de bewoners omgaan, zijn jullie de belangrijkste personen die een bijdrage kunnen leveren aan de mondgezondheid van de bewoners. 3. Vervolgens laat je de cursisten zich voorstellen. Je kunt hen vragen: Wat hoop je zeker van mij te leren? Kun je mij vertellen wat je als moeilijk ervaart als je iemands mond gaat poetsen? 4. Begin de klinische les met de PowerPointpresentatie en wel met de vragen van de 4 e dia. 5. Na de diapresentatie is er een practicum. Hiervoor heb je 4 mondreinigingsoefeningen ingeruimd. Zie verder handleiding bij de PowerPoint presentatie. Van iedere dia is een beschrijving in de handleiding opgenomen. Het is niet de bedoeling dat je het voor gaat lezen, want dan wordt het te statisch. Het is bedoeld voor de voorbereiding en als ondersteuning bij de klinische les. Na deze PP de handleiding uitdelen en de PP klinische les laten zien. Vervolgens de mondreinigingsoefeningen doornemen, het mondonderzoek en de begeleiding op de afdeling (m.b.v. de handleiding klinische les) 53

54 Bronnen - Baat de, boek Geriatrische tandheelkunde - Baat de, en Pelkmans-Tijs, boek Implantaten en prothetische constructies - Centraal Bureau Statistiek - Dony-Nabbe, A, artikel Een andere koers, Tijdschrift Denkbeeld juni Hoeksema, artikel Mondgezondheid en kwetsbare ouderen, onderzoek en wetenschap Jablonski, R. ea. (2011). Reducing care-resistant behaviors during oral hygiene in persons with dementia. BMC Oral Health - Kalf, H, Boek Slikstoornissen bij volwassenen, Klüter, WJ artikel: Proefschriften 25 jaar na dato: Orale zelfzorg van dentate ouderen, 2015 NTvT - Landelijke Richtlijn Mondzorg voor zorgafhankelijke cliënten in verpleeghuizen Lindhe, boek Parodontology - Pattison Gordon, Boek Periodontal Instrumentation - Pelkmans-Tijs, Handleiding mondzorg en mondverzorging verpleeg- en verzorgingshuizen - Pelkmans-Tijs, onderwijsmodule ROC voor verzorgenden en verpleegkundigen Praktijkwijzer: Zorg aan ouderen in de algemene praktijk, KNMT TNO DVD Mondzorg in kaart: Instructievideo voor verzorgenden - Visscher, de, Zakboek mondziekten en kaak- en aangezichtschirurgie - Waal, van der, Atlas mond- en kaakziekten - Wierink, de Baat, artikel Dementie en Mondgezondheid, NTvT