Quickscan Archeologie

Transcriptie

1 Quickscan Archeologie Project : Emplacement Enschede Projectleider : F. Bakermans Versie : EDMS nr. : xxx Status : Concept

2 Inhoud INLEIDING 1.1 Aanleiding 1.2 Doel- en vraagstelling van het onderzoek 1.3 Ligging van het gebied 1.4 Relevante beleidskaders 2. QUICKSCAN 2.1 Werkwijze 2.2 Archeologische verwachtingskaart 2.3 Archeologische beleidskaart 3. CONCLUSIE, AANBEVELING EN RISICOANALYSE 3.1 Conclusie en aanbeveling 3.2 Risicoanalyse LITERATUUR

3 1. Inleiding 1.1 Aanleiding Voor diverse (zie hiervoor paragraaf 1.3) voorgenomen werkzaamheden op station Enschede is een archeologische quickscan uitgevoerd. Bij de realisatie van de plannen dient rekening te worden gehouden met de uitvoering van graafwerkzaamheden, die het huidige bodemarchief zullen verstoren. De diepte tot waar het bodemarchief zal worden verstoord is onbekend. Vooralsnog wordt uitgegaan van een diepte van maximaal 2 meter. De kans is aanwezig dat eventueel aanwezige archeologische waarden verstoord dan wel vernietigd zullen worden. Verstoringen door eventuele werkzaamheden ten gevolge van heiwerkzaamheden zijn niet binnen deze quickscan beschouwd. 1.2 Doel- en vraagstelling van het onderzoek Een quickscan is een beperkt bureauonderzoek en heeft tot doel om in een vroeg stadium van de ontwikkeling een inschatting te geven of, in hoeverre en op welke manier archeologisch onderzoek noodzakelijk zal zijn alvorens bouwwerkzaamheden plaats gaan vinden. Deze quickscan maakt onderdeel uit van de risicoanalyse archeologie en kan niet beschouwd worden als een onderdeel van een formeel inventariserend archeologisch veldonderzoek. 1.3 Ligging van het gebied Het plangebied ligt in de provincie Overijssel, in de stad Enschede. Aanleiding voor deze quick scan zijn de volgende plannen: de vervanging van een groot aantal wissels op het emplacement Enschede; de vervanging van de treinwasinstallatie (TWI, nieuwe locatie onbekend); de wens van de gemeente Enschede om een langzaamverkeertunnel onder het station aan te leggen (locatie onbekend); de aanleg van nieuwe sporen met bijbehorende paden; de verplaatsing van het Q-park (nieuwe locatie onbekend); de aanleg van een fietssnelweg langs het station (door de gemeente, locatie onbekend) en een grote bodemsanering (locatie onbekend). Hieronder een schematische weergaven van de plannen. Op bijlage 3 staat het projectgebied weergegeven met de voorgenomen plannen. Het onderzoeksgebied voor deze quick scan is gelijk aan het projectgebied.

4 1.4 Relevante beleidskaders Provincie Overijssel De provincie Overijssel en het Rijk ondersteunen gemeenten en andere partijen op het terrein van de archeologie. Hiervoor is een provinciaal archeoloog aangesteld en bestaat er een provinciaal steunpunt cultureel erfgoed. De Cultuurhistorische Atlas van Overijssel biedt informatie over onder andere archeologische vindplaatsen - in kaart, foto en toelichting. De gegevens op de kaart zijn afkomstig van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), het Oversticht en de provincie Overijssel. De cultuurhistorische atlas van Overijssel is geen beleidsinstrument, maar een feitenkaart die een zo volledig mogelijk overzicht geeft van de aanwezige cultuurhistorie in Overijssel. Het Oversticht wil bevorderen dat respectvol en oplossingsgericht wordt omgegaan met het archeologisch erfgoed. Kernvraagstuk daarbij is een optimale afstemming tussen de belangen van ruimtelijke ordening en de bescherming van het bodemarchief. De adviseurs van het Oversticht adviseren aan gemeenten en aan de provincie Overijssel over archeologie. Zij zijn ook verantwoordelijk voor het beheer van het provinciaal depot van bodemvondsten in Deventer. Daarnaast voert het Oversticht projecten uit op het gebied van de archeologie, waaronder educatieprojecten. Gemeente Enschede De gemeente Enschede heeft begin 2008 haar eigen archeologiebeleid vastgesteld en beschikt over verschillende beleidsinstrumenten: Archeologische verwachtingskaart De gemeente Enschede beschikt sinds 2005 over een archeologische verwachtingskaart. 1 Op deze verwachtingskaart zijn naast de verwachtingswaarden ook de reeds bekende archeologische waarden, de relevante historische waarden en de bodemverstoringen opgenomen. De verwachtingskaart geeft hierdoor in een beeld weer waar archeologische sporen en vondsten in de bodem aanwezig kunnen zijn. De archeologische verwachtingskaart kan als instrument worden gebruikt om bij de keuze van toekomstige bouwlocaties de archeologie zoveel mogelijk te kunnen ontzien. Bij de bepaling van een bouwlocatie kan dan zoveel mogelijk gekozen worden voor gebieden met een lage archeologische verwachting. Verder kan worden bepaald in welke gebieden bij de aanvraag van vergunningen, die kunnen leiden tot verstoring van de bodem, bepalingen dienen te worden opgenomen ter bescherming van de mogelijk aanwezige archeologische resten. Archeologische beleidskaart De volgende stap is de inventarisatie van de mate van bedreiging van de archeologievoorraad zoals is weergegeven op de verwachtingenkaart. Deze onderbouwing geeft een globaal overzicht van de archeologie in de gemeente Enschede en stelt daar de voorziene ontwikkeling op het gebied van bodemverstoring in de gemeente tegenover. De combinatie van deze gegevens resulteert in een aantal mogelijke keuzes voor de gemeente voor wat het opleggen van een onderzoeksplicht in verschillende gebieden binnen de gemeente betreft. De gemaakte keuzes worden weergegeven op de beleidskaart: hierop staan de gebieden waarvoor vrijstellingen en verplichtingen voor archeologisch onderzoek gelden. Selectiebeleid De gemeente heeft een inhoudelijk selectiebeleid ontwikkeld. Dit beleid is erop gericht af te wegen of de behoudenswaardige archeologie die bij een inventarisatie wordt aangetroffen voor de gemeente Enschede van belang is en wat voor moois er dan mee kan worden gedaan voor de verdere invulling van de gemeentelijke historische identiteit. De belangrijkste onderdelen van het selectiebeleid zijn: 1. Selectieagenda: de omschrijving van de gemaakte archeologische keuzen (perioden en thema s); 2. Normen of ondergrenzen: hieraan moeten toekomstige vindplaatsen voldoen willen zij voor gemeentelijke selectie in aanmerking komen; 3. Onderzoeksvragen in geval van een opgraving: de operationalisering van de selectieagenda. De inhoudelijke selectie is vastgesteld in het separate document Selectiebeleid van Enschede. Dit document is voor deze fase van onderzoek verder niet relevant. 1 Boshoven, E.H. e.a.,2005, Gemeente Enschede. Archeologische verwachtingskaart, Deventer

5 2. Quickscan 2.1 Werkwijze Bij het opstellen van deze quickscan is gebruik gemaakt van de gemeentelijke verwachtings- en beleidsadvieskaart. Voor de in deze quick scan gebruikte geologische en archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar bijlage Archeologische verwachtingskaart Het onderzoeksgebied ligt aan de noordwestzijde van de historische stadskern van Enschede. Het grootste deel van het onderzoeksgebied heeft een middelhoge archeologische verwachting. Delen hebben een hoge archeologische verwachting en slechts een klein deel een lage archeologische verwachting. Het onderzoeksgebied grenst aan de zuidzijde aan een bekend cultuurhistorisch element (H-068). Het betreft de verdwenen hoeve Goolkate. De erven van de hoeven hebben vanwege de mogelijk langdurige bewoning een hoge verwachting op het aantreffen van archeologisch vondsten. Rekening houdend met de mogelijke onnauwkeurigheid en de grootte van het erf rondom een hoeve is een gebied met een straal van 50 meter opgenomen als gebied met een hoge verwachting. De directe omgeving van het erf (met een straal tussen de 50 en 150 meter) krijgt een middelhoge verwachting. Het hele erf en de directe omgeving van het erf met daarop mogelijk de eventuele voorgangers van de hoeven krijgen daardoor tenminste een middelhoge verwachting. Het advies met betrekking tot de gebieden met een middelhoge en hoge archeologische verwachting is om de archeologische resten te behouden in de huidige staat en context. Bodemingrepen of ingrepen die de kwaliteit van het bodemarchief kunnen aantasten dienen te worden vermeden. Bij voorkeur moet het huidige (extensieve) grondgebruik doorgang blijven vinden, verstoringen dienen te worden vermeden en bodemingrepen dieper dan de bouwvoor (meestal cm) dienen achterwege te blijven. Zijn verstoringen en/of bodemingrepen onvermijdelijk, dan wordt aanbevolen in een zo vroeg mogelijk stadium van de planvorming of ontwikkeling een (karterend) archeologisch vooronderzoek te laten uitvoeren. Eventuele ruimtelijke onderbouwing voor de vindplaatsen kunnen dan worden meegenomen of nog worden ingepast in de plannen. In gebieden met een middelhoge of hoge verwachting waar sprake is van reeds bekende verstoringen dient voorafgaande aan verdere verstoringen, eerst de diepte en omvang van de reeds aanwezige verstoring te worden vastgesteld. Tevens moet worden vastgesteld of er nog onverstoorde archeologische resten in de bodem aanwezig zijn.

6 In gebieden met een lage archeologische verwachting wordt de kans om archeologische resten aan te treffen te klein geacht om voorwaarden te stellen aan geplande ingrepen. Een lage verwachting wil niet per definitie zeggen dat archeologische resten afwezig zijn. Bij het aantreffen van archeologische resten dient dan ook altijd melding te worden gemaakt conform artikel 53 van de Monumentenwet. 2.3 Archeologische beleidskaart Het beleid dat op basis van de archeologische verwachtingskaart voor het onderzoeksgebied geldt luidt als volgt. Het centrum buiten de gedempte gracht: waardevol gebied B Archeologisch onderzoek is verplicht voor elke verstoringslocatie met een oppervlak groter dan 50 m2, waarbij dieper dan 40 cm wordt verstoord. Eventuele sloop mag tot een maximum van 30 cm boven maaiveld worden uitgevoerd. Bij dit type archeologisch gebied dient contact opgenomen te worden met de gemeente Enschede. Hoeve Goolkate met zone eromheen: onderzoeksgebied A In dit type archeologisch gebied worden bewoningsresten verwacht van de eerste erven van Enschede. Ook kunnen hier bewoningsresten uit eerdere periodes worden aangetroffen. Archeologisch onderzoek is verplicht voor elke verstoringslocatie met een oppervlak groter dan 250 m2, waarbij dieper dan 50 cm wordt verstoord. Eventuele sloop mag tot een maximum van 30 cm boven maaiveld worden uitgevoerd.

7 Het archeologisch vooronderzoek in het veld wordt uitgevoerd met minimaal 6 boringen per hectare. Afhankelijk van de resultaten kan aanvullend onderzoek noodzakelijk zijn. Gebied met (middel)hoge verwachtingswaarde: onderzoeksgebied B Archeologisch onderzoek is verplicht voor elke verstoringslocatie met een oppervlak groter dan 500 m2, waarbij dieper dan 50 cm wordt verstoord. Eventuele sloop mag tot een maximum van 30 cm boven maaiveld worden uitgevoerd. Het archeologisch vooronderzoek in het veld wordt uitgevoerd met minimaal 6 boringen per hectare. De gemeente streeft in deze gebieden naar IVO-Karterend Plus. Dit inventariserend veldonderzoek is op te knippen in een verkennende fase, een karterende fase en een waarderende fase. Tijdens de kartering wordt het terrein systematisch onderzocht op de aanwezigheid van vondsten en grondsporen. Aansluitend hierop kan voor de waardering het waarnemingsnet verdicht worden om de aard, datering, omvang, diepteligging en kwaliteit van de archeologische resten vast te stellen. Dit betekent het advies van de gemeente uit het oogpunt van kosten bij percelen kleiner dan een hectare het hele perceel te laten onderzoeken om op dat perceel vrijgesteld te worden van verplicht archeologisch onderzoek. De intitiatiefnemer is hiervoor verantwoordelijk. Afhankelijk van de resultaten kan aanvullend onderzoek noodzakelijk zijn. Gebied met lage verwachting Voor elke verstoringslocatie geldt een meldingsplicht. Een eventuele begeleider van het bevoegd gezag dient toegelaten te worden binnen het werkterrein. Er zijn geen voorschriften van toepassing op dit type. Deze gebieden zijn vrijgesteld van het verplichte archeologisch onderzoek. Dit betekent niet dat er geen archeologie aangetroffen kan worden. Bij eventuele vondsten geldt de meldplicht, in het kader van de Monumentenwet, bij de Gemeente Enschede. De gemeente betaalt in dat geval de kosten van archeologisch onderzoek.

8 3. Conclusie, aanbeveling en risicoanalyse 3.1 Conclusie en aanbeveling Binnen paars kader: centrum buiten de gedempte gracht (waardevol gebied B) Binnen de rode cirkel:hoeve met zone eromheen (onderzoeksgebied A) Licht en donker oranje: respectievelijk middelhoge en hoge verwachting (onderzoeksgebied B) Lichtgeel: lage verwachting Voor de geplande werkzaamheden zijn de volgende beleidsregels van belang: Het centrum buiten de gedempte gracht: waardevol gebied B Archeologisch onderzoek is verplicht voor elke verstoringslocatie met een oppervlak groter dan 50 m2, waarbij dieper dan 40 cm wordt verstoord. Eventuele sloop mag tot een maximum van 30 cm boven maaiveld worden uitgevoerd. Hoeve Goolkate met zone eromheen: onderzoeksgebied A Archeologisch onderzoek is verplicht voor elke verstoringslocatie met een oppervlak groter dan 250 m2, waarbij dieper dan 50 cm wordt verstoord. Eventuele sloop mag tot een maximum van 30 cm boven maaiveld worden uitgevoerd. Gebied met (middel)hoge verwachtingswaarde: onderzoeksgebied B Archeologisch onderzoek is verplicht voor elke verstoringslocatie met een oppervlak groter dan 500 m2, waarbij dieper dan 50 cm wordt verstoord. Eventuele sloop mag tot een maximum van 30 cm boven maaiveld worden uitgevoerd. Gebied met lage verwachting Voor elke verstoringslocatie geldt een meldingsplicht. Deze gebieden zijn vrijgesteld van het verplichte archeologisch onderzoek. 3.2 Risicoanalyse Voor het grootste deel van het plangebied is een archeologisch vooronderzoek noodzakelijk. Afhankelijk van de resultaten kan aanvullend onderzoek noodzakelijk zijn. Over de aard en methode van dit onderzoek dient contact te

9 worden opgenomen met de gemeente Enschede. Het gemeentelijk beleid schrijft voor de verschillende gebieden (waardevol gebied, onderzoeksgebied en verwachtingsgebied) ook verschillende methoden van onderzoek voor. Voordat een besluit kan worden genomen moet de archeologische waarde van de (eventueel aanwezige) vindplaatsen in het plangebied bekend zijn.

10 Literatuur Gemeente Enschede, 2009, Beleidsnormen Enschede Gemeente Enschede, DSOB, 2009, Beleidskaart Archeologie Boshoven, E.H. & R.M. Lotte, 2005, Archeologische verwachtingskaart gemeente Enschede, Deventer Boshoven, E.H., Lotte, R.M, Oldemenger, A.G., Tebbens, L.A., Willems, J.M.J., 2005, Gemeente Enschede. Archeologische verwachtingskaart, BAAC-rapport , Deventer

11 Bijlage 1: Topografische kaart

12 Bijlage 2: Periodentabel

13 Bijlage 3: bouwtekeningen