Winterverblijfplaatsen van gewone dwergvleermuizen

Transcriptie

1 Winterverblijfplaatsen van gewone dwergvleermuizen Aanknopingspunten voor herkenning, onderzoek en bescherming. Foto: A. Koopman Erik Korsten Vleermuizen in de Stad Symposium Amersfoort, 15 november 2013 Inhoud Winterslaap en winterverblijfplaatsen Onderzoek naar een massawinterverblijfplaats in Marburg (D) Overlast door een winterverblijfplaats in Tilburg Meer aanwijzingen voor winterverblijfplaatsen in Tilburg Een (regionaal) netwerk van winterverblijfplaatsen Discussie: ingrepen aan winterverblijfplaatsen?

2 De s winters verborgen dwergvleermuis Verspreiding Geschatte populatie: dieren (bron: Telmee.nl (NDFF) / Atlas Ned. Vleermuizen) Wintertellingen NEM tot 538 dieren per jaar 15 tot 45 objecten per jaar. (bron: NDFF, NEM Wintertellingen) Waar tellen we al gewone dwergvleermuizen in winterslaap? Kastelen en kasteelruïnes, bijv: Brederoo: > 200 ex Kerken, o.a. de Aa-kerk (Groningen): ex Foto: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Foto: Wikipedia Foto: Wikipedia Forten: o.a. Fort Rhijnauwen (10-35 ex) Vooral op begane grond of hoger gelegen verdieping!

3 Waar tellen we al gewone dwergvleermuizen in winterslaap? Kalksteengroeven: ex Diep weggekropen in kieren, vaak in ruimten dicht bij de ingang. Foto: Mergelrouwet.nl Foto: wikipedia Oude steenfabriek (o.a. Vuren): 5-25 ex Binnendieze: ex. Waar tellen we al gewone dwergvleermuizen? Bij de wintertellingen tellen we alleen de dieren die we kunnen zien. Er kunnen er veel meer zitten.

4 Ons beeld van winterverblijfplaatsen Gewone dwergvleermuis % luchtvochtigheid % luchtvochtigheid Klassieke (grondgedekte) winterverblijf Bovengrondse Gewone dwergvleermuizen winterverblijf risico s? Gewone dwergvleermuizen overwinteren vaak in spouwmuren en andere diepe spleten in gebouwen.

5 Ook winterverblijfplaatsen van gewone dwergvleermuizen? Bron: Maar we zien ze in de winter ook op hele andere plekken in vleermuiskasten Maar allemaal maar zeer sporadische vondsten. achter boeiborden etc.

6 Hoe vinden we dan die verborgen winterverblijfplaatsen? Nazomer-zwermgedrag: Het in de nazomer s nachts in grote groepen verkennen van winterverblijfplaatsen. Onderzoek naar winterverblijfplaatsen van dwergvleermuizen Simon e.a Sendor 2002

7 Onderzoek Kasteel Marburg e.o. Bron: Google Maps Onderzoek Kasteel Marburg e.o. kelder Foto: Daniela Frank / commons.wikimedia.org Visueel enkele 100-en dieren zichtbaar. 1 invliegopening met teller van invliegende en uitvliegende dieren In 1997 vrijwel jaarrond vangacties voor- en in de kelder.

8 Onderzoek Kasteel Marburg e.o. Teller: In de kelder overwinterende individuen: Gevangen in de kelder tijdens zwermen: individuen. Schatting aantal dieren dat komt zwermen: dieren. Vrijwel jaarrond in- uit vliegende dieren in de kelder. Kasteel Marburg: jaarrond activiteit 1 januari 1997 t/m 30 april 1997 invliegend invliegers uitvliegend uitvliegers Simon e.a. 2004

9 Kasteel Marburg: jaarrond activiteit 1 mei 97 t/m 30 juli 97 in uit zwermers Simon e.a Kasteel Marburg: jaarrond activiteit 1 augustus 1997 t/m 30 september 1997 in uit Invliegend / uitvliegend (N) zwermers Simon e.a. 2004

10 Kasteel Marburg: jaarrond activiteit 1 oktober 1997 t/m 31 december 1997 in uit Invliegend / uitvliegend (N) invliegers Simon e.a Kasteel Marburg: winterpatronen in uit Sendor 2002 Invliegend / uitvliegend (N)

11 Bij weinig stabiele winterverblijfplaatsen zien we dieren bij vorst vertrekken en na vorst weer terugkeren Wekelijkse vleermuiskastencontroles in Best aantal vleermuizen gem dagtemp Bron: Jos Marcelissen (Vleermuiswerkgroep Noord-Brabant) Kasteel Marburg: zomerpatronen in uit mei juni juli augustus september Simon e.a Erik Korsten Bureau Waardenburg Trefkans? Hoge trefkans

12 Geslacht en leeftijd van zwermende vleermuizen juveniel man juveniel vrouw vrouw (leeftijd onbepaald) adult vrouw adult man Simon e.a Zwermen heeft geen duidelijke paarfunctie. Geslacht en leeftijd van zwermende vleermuizen juveniel man juveniel vrouw vrouw (leeftijd onbepaald) adult vrouw adult man Simon e.a Informatie-overdracht m.b.t. belangrijke verblijfplaatsen?

13 Geslacht en leeftijd van zwermende vleermuizen juveniel man juveniel vrouw vrouw (leeftijd onbepaald) adult vrouw adult man Onderzoek Zomer Bruin Van mei t/m september zwermgedrag. Geen kraamverblijfplaats maar een rendez vous locatie. Simon e.a Paring en zwermen? kraamverblijfplaats winterverblijfplaats invasies baltsactiviteit in Bayreuth zomerzwermgedrag bij (massa)winterverblijfplaats. Bron: Fledermausen in Bayern Paartijd valt wel samen met zwermen bij winterverblijven. Paring in territoria van mannetjes in groot gebied rond winterverblijven

14 Afstanden Ringonderzoek kraamgebieden en telemetrie zwermen bij winterverblijfplaats gemiddeld 5 km afstand ook 20-40* km afstand. in één nacht heen en weer. vaak groepsgewijs Simon e.a Invasies: indirect bewijs voor winterverblijfplaatsen Invasie: per ongeluk binnenvliegen van woonruimten door grote groepen gewone dwergvleermuizen. Vooral in de periode augustus september Voornamelijk juveniele dieren.

15 Vleermuis wil in spleet, maar vliegt per ongeluk via open raam naar binnen. Invasies vinden plaats bij winterverblijfplaatsen Help, ik ben de weg kwijt! Stress-geluiden lokt andere vleermuizen naar binnen. Invasies vinden plaats bij winterverblijfplaatsen

16 Help, Help, ik ben ik ben de weg de kwijt weg kwijt!! Help, ik ben de weg kwijt! AAAAH! Help, ik ben de weg kwijt! Help, ik ben de weg kwijt! Help, ik ben de weg kwijt! Help, ik ben de weg kwijt! Help, ik ben de weg kwijt! Help, ik ben de weg kwijt! Help, ik ben de weg kwijt! En van de ene stress komt de andere stress Invasies vinden plaats bij winterverblijfplaatsen Onderzoek Marburg Simultaan zwermgedrag bij meerdere gebouwen Kasteel Marburg (winterverblijf) Invasie-locatie waar dieren zijn gevangen. Invasielocaties waar niet werd gevangen Uitwisseling Netwerk van winterverblijfplaatsen Dieren verkennen meerdere gebouwen per nacht. Simon e.a. 2004

17 Overlast kantoorgebouw in centrum van Tilburg 30 jaar overlast van vleermuizen Onderzoek door Regelink Ecologie & Landschap in 2010 Bron: Openstreetmap

18 Erik Korsten / Regelink Ecologie & Landschap meeste overlast Binnenplaats: muren met luchtspouw

19 Meteen viel op: Alarmmeldingen vooral in augustus en maart/april. Vondsten van verzwakte dieren in maart/april. En opvallende waarnemingen uit de omgeving Ondergrond: Google Earth kantoorgebouw Vleermuis 1-2 keer binnen kraamverblijfplaats (+-1998) invasie terugkerende overlast

20 Monitoring vliegactiviteit (echolocatie) op binnenplaats Anabat geplaatst in april December 2010: advies voor terugdringen overlast. Anabat kon blijven staan tot mei Resultaat: Anabat-files.. Erik Korsten / Regelink Ecologie & Landschap aantal opnamen per nacht en gemiddelde temperatuur 1 mei april 2011 Eerste filter-stap: gewone dwergvleermuis: 99,02 % laatvlieger / rosse vleermuis: 0,76 % kleine dwergvleermuis*: 0,18 % ruige dwergvleermuis: 0,03 % X X X = storing Anabat Erik Korsten aantal opnamen

21 Zomerverblijfplaats van enkele dieren. Regelmatig zwermen tijdens de nacht. aantal opnamen per nacht en gemiddelde temperatuur 1 mei april 2011 nazomerzwermen Piek begin winterslaap Einde winterslaap? Activiteit in winter X X Erik Korsten aantal opnamen 1600 aantal opnamen per nacht en gemiddelde temperatuur 1 mei april IN? UIT? IN?? aantal opnamen Gemiddelde temp. Erik Korsten

22 Foto s: Erik Korsten Erik Korsten Waargenomen zwermgedrag in 2010 Ondergrond: Google Earth kantoorgebouw vleermuisbinnen 1-2 keer terugkerende overlast kraamverblijfplaats (+-1998) invasies waargenomen zwermgedrag

23 2013 Stadsdekkend vleermuizenonderzoek in de oude stad van Tilburg. Udenhout Reeshof Tilburg-Noord Berkel-Enschot / Gemeente Tilburg Tilburg Oude Stad Goirle Ondergrond: Openstreetmaps

24 Gewone dwergvleermuis kraamverblijfplaats zomerverblijfplaats vermoedelijke verblijfplaats nazomerzwermen (winterverblijfplaats) 1 km / Gemeente Tilburg Ondergrond: Openstreetmaps Gewone dwergvleermuis baltsend 1 km / Gemeente Tilburg Ondergrond: Openstreetmaps

25 Zwermlocatie: kantoor en wooncomplex Centrum Foto: bing.com/maps Wooncomplex Centrum A bouwjaar 1989 Foto s: Erik Korsten Foto s: Erik Korsten Nachtelijk zwermgedrag op: 3 maart 16 juli 23 mei 22 augustus 11 juni 28 augustus 9 juli 24 september In de kraamtijd geen ochtendzwermen.

26 Wooncomplex Centrum B bouwjaar 1996 Luchtfoto: waar zwermgedrag aangetroffen

27 Waar zwermen dieren op? Waar zwermen dieren op?

28 Waar zwermen dieren op? Waar zwermen dieren op?

29 Zwermlocatie Wandelbos 21 augustus bouwjaar 1969 Zwermlocatie De Reit bouwjaar augustus

30 Zwermlocatie Noordhoek bouwjaar september, 13 september, 5 oktober Zwermlocatie Centrum 3 bouwjaar september

31 Zwermlocatie Oud Zuid bouwjaar september Overwinteringsstrategie van gewone dwergvleermuizen? Verhuizen naar de beste plekken? Milde winterperiode paarverblijfplaats: territorium locatie gunstig m.b.t. paring (milde) winter verblijfplaats minder stabiel locatie gunstig m.b.t. foerageren Koude winterperiode temperatuur stijging temperatuur daling (massa-) / (verzamel) WINTERVERBLIJFPLAATS (stabiel) (groot / massief) Maar verhuizen kost energie! temperatuur stijging

32 Overwinteringsstrategie gewone dwergvleermuizen. Kunnen 6-8 keer wakker worden en dan 1,5 2 uur actief zijn Worden wakker om te verhuizen en te drinken. Eten van winteractieve insecten lijkt minder belangrijk. Dus dan kun je af en toe verhuizen. Discussie: Kun je Marburg en Tilburg vergelijken? 5 km Ondergrond: Google Maps Marburg: dieren uit een groot gebied overwinteren in centraal gelegen stad

33 Hetzelfde oppervlak in Brabant 5 km Ondergrond: Google Maps Meer bebouwd gebied / stadskernen. Dus meerdere - minder grote (massa)winterverblijven? Maar de dichtheden aan dwergvleermuizen lijken hier veel hoger! Discussie m.b.t. ecologie: Gewone dwergvleermuizen overwinteren in een netwerk van winterverblijfplaatsen. Dat netwerk bestaat uit -verblijfplaatsen voor gebruik tijdens milde perioden en - verblijfplaatsen voor gebruik tijdens vorstperioden. In het netwerk zijn één of meerdere (massa-)winterverblijfplaatsen aanwezig, waar (opgeteld) x00 tot x000 dieren overwinteren. Ligging en traditioneel gebruik spelen een grote rol.

34 Discussie m.b.t. ingrepen en mitigatie: Niet alle vervangende winterverblijfplaatsen hoeven per definitie vorstvrij te zijn. Bij een voldoende groot / stevig netwerk kan er best tijdelijk een (massa-)verblijfplaats wegvallen. Een nieuwe geschikte gebouw kan op de plek van een verdwenen (massa-)winterverblijf redelijk snel in gebruik worden genomen. Discussie onderzoek: Informeer bij potentiele winterverblijven naar overlast. Wees de hele zomer alert op nachtelijk zwermgedrag Maar vooral in de periode half juli september! Nachtelijk zwermgedrag gevonden? Zet luisterkastjes in om activiteit (tot) in de winter te meten. Ga in de omgeving op zoek naar andere zwermlocaties. Probeer uit te vinden waar de dieren exact overwinteren. Desnoods tijdens de sloop (natuurlijk niet in de winter).

35 Dank aan: Begeleiding Floris Brekelmans Onderzoek overlast 2010 Johannes Regelink Aanvullende informatie Zomer Bruin Jos Marcelissen NDFF Zoogdiervereniging Veldwerk Tilburg 2013 Mischa Cillessen Peter Twisk Floris Brekelmans Ronald van Os Jaap van Suijlekom Lieuwe Anema Jeroen Brandjes Foto: Erik Korsten Erik Korsten Vleermuizen in de Stad Symposium Amersfoort, 15 november 2013