Bilaterale handel Vlaanderen Verenigde Staten

Transcriptie

1 Bilaterale handel Vlaanderen Verenigde Staten Handelsbalans Vlaanderen Verenigde Staten Van 2002 het jaar waarin we voor het eerst konden beschikken over regionale handelscijfers tot 2007 realiseerde Vlaanderen jaar na jaar nog een handelsoverschot met de Verenigde Staten. In die jaren schurkte de Vlaamse goederenexport doorgaans tegen 16 miljard euro aan, terwijl de invoer maar tweemaal hoger ging dan 12 miljard euro. In 2008 woog de Vlaamse invoer uit de Verenigde Staten voor het eerst zwaarder dan de Vlaamse uitvoer naar de Verenigde Staten (in een verhouding van 1,09 euro import voor elke euro export erheen). De voor onze regio deficitaire handelsbalans liep derhalve ook voor het eerst rood aan, sindsdien veeleer de regel dan de uitzondering, waardoor een handelstekort met de Verenigde Staten een jaar na jaar weerkerend feit is gebleken. De Vlaamse jaarexport naar de V.S. (16,22 miljard euro) lag in 2014 bijna 9% hoger dan in 2013 (14,9 miljard euro), terwijl de import tegelijkertijd maar 5,43% vooruitging. Als resultaat kwam er opnieuw een deficit met de Verenigde Staten ten belope van -5,9 miljard euro, alvast iets beneden het recordpeil uit 2013 (-6,1 miljard euro). De jaaruitvoer naar de VS dikte in 2014 na de 12,5% achteruitgang in 2013 stilaan weer wat aan in de richting van de 17 miljard euro recorduitvoer uit 2012, maar bleef uiteindelijk toch nog 4,6% beneden die uitvoerpiek. Daardoor oogde in 2014 ook de import - exportratio iets minder ongunstig, met 136,3 euro invoer uit de VS voor iedere 100 euro uitvoer erheen. In 2013 had diezelfde importwaarde nog 140,8% van de uitvoerwaarde bedragen. Tijdens de eerste 5 maanden van 2015 trad alweer een verslechtering op van die ratio met de V.S.: de invoer (10,52 miljard euro) bedroeg alweer 141% van de uitvoer (7,46 miljard euro). Vergeleken met januari mei 2014 steeg de invoer uit de States 22,3%, heel wat feller dan de uitvoer, die jaar-op-jaar maar 9,58% hoger ging dan in Het gevolg laat zich raden: na 4 maanden in 2015 zat ons deficit met de VS al aan ruim 3 miljard euro. Dat is het hoogste tekort dat we voor die periode ooit hebben moeten optekenen. Bij de Vlaamse tussentijdse export naar de V.S. zaten er nochtans enkele flinke stijgers, zoals farma (+24%), organische chemie (+27%) en wagens (+28%) en precisieapparatuur (+28%) en machines en mechanica (+15,2%). Maar laat dat nu precies de branches zijn waarin de invoer uit de VS in 2015 de bovenhand kreeg, met de meest gevoelige invoerstijgingen ook uitgerekend bij farma, organische chemie, wagens, precisieapparatuur en machines en mechanica, met aanwassen begrepen tussen 17,2% (machines en mechanica) en 63,8% (wagens). x EUR miljard export % verloop import % verloop balans ,774 14,453 0, ,249-3,55% 16, ,82% -2, , ,35% 18, ,70% -1, ,888-12,46% 20, ,12% -6, ,218 +8,94% 22,108 +5,43% -5,889

2 Handel Vlaanderen - Verenigde Staten ( ) (x EUR miljoen) uitvoer invoer balans (5 mnd) Vlaamse uitvoer naar de V.S. (2014) 16,22 miljard euro (5 e markt) eportmark Voor de Vlaamse uitvoer naar de Verenigde Staten blijft 2012 voorlopig nog altijd hét recordjaar. Dat jaar steeg die immers boven 17 miljard euro uit, een cijfer ongeëvenaard tot nog toe. In 2013 zakte de uitvoer alweer 12,53% tot onder 15 miljard euro (14,9 miljard euro). In 2014 kreeg het Vlaamse exportverloop naar de Verenigde Staten weer een plusteken voor zich; de jaaruitvoer nam dat jaar een kleine 9% toe (+8,94% of 1,33 miljard euro meeruitvoer). Voor 2014 was dat een heel wat sterkere stijging dan het globale stijgingsgemiddelde van de Vlaamse export wereldwijd (+0,61%) en ook binnen de top-25 van onze afzetmarkten samen goed voor een volle 85% de Vlaamse mondiale uitvoer zat de V.S. bij de markten waar de export in 2014 het best presteerde: van alle markten uit de top 25 moest het qua jaarexportgroei van de groten enkel het Verenigd Koninkrijk (+10,77%) laten voorgaan; van de minder grote exportmarkten deden alleen de Verenigde Arabische Emiraten (+11,36%) en Tsjechië (+10,7%) het nog beter. Het aandeel van de V.S. in de Vlaamse mondiale uitvoer dikte aan van 5,10% in 2013 tot 5,52% in De V.S. handhaafde zich dan ook moeiteloos als onze 5 e exportmarkt, na de buurlanden Duitsland (17,07% aandeel in het Vlaamse exporttotaal), Nederland (12,53%), Frankrijk (12,12%) en het Verenigd Koninkrijk (8,66%) en vóór Italië (4,36%), India (2,87%), Spanje (2,42%) en China (2,37%) en Polen (1,79%). 5 maanden ver in 2015 dat las u hoger al ging de uitvoer uit de Verenigde Staten jaar-op-jaar 9,58% hoger tot een totaalbedrag van 7,46 miljard euro. Dat fraaie stijgingspercentage bij de uitvoer was dan weer geen partij voor de waarde van de Amerikaanse leveringen aan Vlaanderen, die na 5 maanden al een stevige 22,3% was opgelopen (tot 10,52 miljard euro). Dat de tussentijdse rangschikking van de V.S. als exportklant niets veranderde, dat viel te verwachten, maar het aandeel dat het bijna halverwege 2015 in de Vlaamse export vastkreeg, werd wel wat groter: 6,05% van onze uitvoer kreeg er zijn bestemming, tegenover 5,55% na 5 maanden in 2014 (en 5,52% over heel 2014). pagina 2 van 9 Bilaterale handel Vlaanderen Verenigde Staten

3 Wereldwijd importeerden de Verenigde Staten in 2014 voor 1 813,61 miljard euro aan goederen, wat correspondeerde met een aandeel van 12,66% in de mondiale invoer (2013: 1 753,7 miljard euro invoer en 12,33% aandeel). Daarmee bleven de V.S. ook in 2014 de grootste goederenimporteur ter wereld (voor China, dat goed was voor 10,30% van de mondiale invoer en Duitsland op 3 met 6,4% inbreng). Met een exportportefeuille van 18,22 miljard euro speelde Vlaanderen als leverancier een rol van 0,89% in de Amerikaanse totaalimport (in 2013: 0,85%). UITVOERSECTOREN Sectorale uitvoer naar Verenigde Staten (2014; in % aandeel in uitvoertotaal) kunststoffen 3,62% onedel metaal 3,05% voeding & drank 2,37% vertrouwelijke trafiek 1,29% optica en precisieapparatuur 4,58% diamant 5,30% farma 26,40% transportmaterieel 6,23% machines en elektrische apparatuur 10,47% chemie 19,50% minerale producten 13,68% In 2014 ging onze uitvoer naar de V.S. gretig op zoek naar het recordniveau van 17 miljard euro in De export dikte maar liefst 1,33 miljard euro aan tot 16,22 miljard euro, meteen een jaarstijging van zo goed als 9% (+8,94%). Die toch wel forse meeruitvoer kwam vooral op naam van minerale brandstoffen waarvan er in 2014 liefst 1/3 meer naar de VS werden verscheept (549 miljoen euro). Nóg forser was de toename van de uitvoer van farmaceutica, want die ging niet minder dan 892 miljoen euro vooruit (+26,3%). Droeg voorts ook nog bij tot de globale uitvoerstijging: optica en precisieapparatuur, waarvan de uitvoer ook 233 miljoen euro opliep t.o.v. 2013, een klim van 45,8%. Toch heerste in 2014 niet in alle sectoren een hoerastemming bij de export naar de VS: anders dan bij farma, ging het erg de andere kant op met branchegenoot organische chemie. Die ging meer dan ½ miljard euro achteruit (-542,4 miljoen euro of -18,2%). Ook diamant zag in één jaar tijd zijn export naar de V.S. een kwart miljard euro achteruitgaan (-22,5%). Transportmaterieel met 6,23% aandeel in de totaaluitvoer toch ook een exportpost van belang kwam in 2014 niet verder dan een vrijwel stagnerende uitvoer naar de States (-0,71%). Tijdens januari mei 2015 beliep de uitvoer naar de Verenigde Staten 7,46 miljard euro, wat dik 652 miljoen euro meer (+9,58%) was dan tijdens de eerste 5 maanden van Bij de Vlaamse tussentijdse export naar de V.S. zaten er een hele rist flinke stijgers, zoals farma (+24%), organische chemie (+27%), wagens (+28%), precisieapparatuur (+28%) en machines en mechanica (+15,2%). Maar laat dat nu precies de branches zijn waarin de invoer uit de VS in 2015 de bovenhand kreeg, met de meest pagina 3 van 9

4 gevoelige invoerstijgingen ook uitgerekend bij farma, organische chemie, wagens, precisieapparatuur en machines en mechanica, met aanwassen begrepen tussen 17,2% (machines en mechanica) en 63,8% (wagens). Minerale brandstoffen schoten er dan weer heel wat uitvoerwaarde naar de V.S. bij in (527,6 miljoen euro of -44,2%). Waren de V.S. in 2014 na 5 maanden nog goed voor 5,55% van de Vlaamse uitvoer, dan was dat aandeel in 2015 tijdens dezelfde periode opgelopen tot 6,05%. UITVOERPRODUCTEN Belangrijkste Vlaamse exportproducten naar de Verenigde Staten (2014): - farmaceutica 26,40% - organische chemie 15,05% - minerale brandstoffen en aardolieproducten 13,64% - machines & mechanica 8,08% - edelgesteente en -metaal 5,30% - wagens en ander wegtranspormaterieel 5,27% Vlaamse invoer uit de V.S. (2014) 22,11 miljard (4 e leverancier) In de periode heeft de Vlaamse import uit de Verenigde Staten, vier jaar op rij een stijging laten boeken van telkens meer dan 12%. Gemiddeld beliep de invoertoename over die periode zelfs 13,4%. In 2014 zette de invoerstijging door, zij het iets minder krachtig: de import uit de V.S. noteerde 5,43% hoger dan in 2013 en kwam uit op 22,11 miljard euro. +5,43%, daarmee deed in 2014 de V.S. 5,26 procentpunt beter dan wat alle leveranciers van wat Vlaanderen wereldwijd aan goederen invoerde gemiddeld presteerden (+0,17%) en zelfs 6,58 procentpunt beter dan hoe onze gemiddelde leverancier uit de top 25 zijn leveringen in 2014 zag evolueren (-1,15%). Waren de V.S. in 2013 nog goed voor 7,29% van de Vlaamse goedereninvoer, dan krikten ze dat aandeel in 2014 op tot 7,68%. Enkel Nederland (20,04% van de Vlaamse invoer), Duitsland (12,36%) en Frankrijk (7,87%) legden als leverancier aan onze regio nog meer gewicht in de schaal. Treffend is wel dat de kloof tussen leverancierslanden Frankrijk op 3 en de Verenigde Staten op 4 in 2014 wel heel erg klein geworden en nog hooguit 573 miljoen euro beliep, een verschil tussen beide van amper 0,19 procentpunt aandeel in het Vlaamse invoertotaal. Wereldwijd exporteerden de V.S. in 2014 voor 1222 miljard euro aan goederen, wat correspondeerde met 8,57% van de mondiale goederenuitvoer (2013: miljard euro uitvoer en 8,39% aandeel). Net als in 2013 moesten de V.S. daarmee enkel China laten voorgaan (12,37% in de mondiale uitvoer) op de ranglijst van exporterende landen. Met een invoer ter waarde van 22,11 miljard euro speelde Vlaanderen als klant een rol van 1,81% in het Amerikaanse uitvoertotaal. Daarmee heeft Vlaanderen als klant van de V.S. in 2014 lichtjes aan belang gewonnen tegenover 2013 (1,76% aandeel). pagina 4 van 9 Bilaterale handel Vlaanderen Verenigde Staten

5 INVOERSECTOREN Sectorale invoer uit de Verenigde Staten (2014 ; % aandeel in totaal) chemie 19,57% machines en elektrische apparatuur 10,92% kunststoffen 9,60% optica en precisieapparatuur 8,91% transportmaterieel 6,25% minerale producten 5,64% onedel metaal 2,48% vertrouwelijke trafiek 1,94% farma 27,67% overige branches 4,71% diamant 1,10% papier, karton, celluloseproducten 1,23% Ook in 2014 stak de (invoer)branche van de chemische en farmaceutische producten (+16,31% of +1,46 miljard euro) met kop en schouders boven de overige bedrijfstakken uit. Farma nam het gros van die forse uitvoerhausse voor zijn rekening (1,04 miljard euro erbij of +20,45%), maar ook van organische chemie nam de import toe(+12% of 349 miljoen euro hoger). De verrassing van 2013, toen minerale producten de invoertop binnen nog was binnengestormd en de op één na grootste sector was geworden (+75,90% of +1,06 miljard euro), zag in 2014 de invoer danig aangelengd en raakte 1,2 miljard euro aan invoer kwijt, een halvering zowat (-49,12%), met een degradering tot de zevende invoerbranche als gevolg. De import van machines en elektrische apparatuur uit de V.S. ging ook behoorlijk vooruit (+14,8%), net als die van vervoermaterieel (+28,2%), van optica- en precisieapparatuur (+8,81%) en in mindere mate van kunststoffen (+3,53%). Bij de weinige sectoren waarvan de invoer uit de Verenigde Staten in 2014 terugliep zaten, behalve minerale producten, enkel nog diamant (-14,4%) en onedel metaal (-4,1%, maar een heuse halvering bij de import van koper. Ook in januari mei 2015 pakte de invoer uit de V.S. stevig uit en haalde 10,52 miljard euro na een stijging van 22,3% t.o.v. die periode in 2014 (8,6 miljard euro). Er waren in die periode dan ook amper dalers aan de invoerzijde met de Verenigde Staten, met de meest gevoelige invoerstijgingen ook bij farma (+37%), organische chemie (+26%), wagens (+64%), precisieapparatuur (+28%) en machines en mechanica (+17,2%. Betrok Vlaanderen in 2014 na 5 maanden nog 7,15% van zijn invoer uit de Verenigde Staten, dan liep dat percentage in de gelijknamige periode van 2015 op tot 8,97%. Daarmee werd het tussentijds in 2015 onze derde leverancier. Vorig jaar rond die tijd was dat nog Frankrijk geweest (toen met 7,82% aandeel tegenover 7,15% voor de V.S.).

6 INVOERPRODUCTEN Belangrijkste Vlaamse invoerproducten uit de Verenigde Staten (2014): - farmaceutica 27,67% - organische chemie 14,75% - optica en precisieapparatuur 8,90% - machines & mechanica 8,60% - kunststoffen 7,45% - minerale brandstoffen 4,79% Uitvoer België naar de Verenigde Staten: gewestelijke verdeling (2014) Anders dan in 2013, toen elk van de Belgische gewesten te kampen kreeg met een tegenvallende uitvoer naar de Verenigde Staten, oogde de nationale uitvoer erheen in 2014 al heel wat positiever. Enkel bij Wallonië liep de jaaruitvoer terug (-5,88%, met vooral tegenvallende cijfers bij precisieapparatuur en machines, maar een gestegen farma-uitvoer). Het Waalse aandeel in de nationale uitvoer naar de V.S. zakte daardoor bijna 2 procentpunten tot 14,8%. De Brusselse uitvoer naar de V.S. herstelde zich van de opdoffer in 2013 (-43,7%) en schreef in ,3% bij, goed voor een aandeel van 0,82% in de Belgische export naar de V.S. Met een aandeel van 84,39% in de Belgische goederenuitvoer naar de V.S., deed Vlaanderen op de Amerikaanse markt een volle 2 procentpunten beter dan gemiddeld: op mondiale schaal stond Vlaanderen immers voor 82,39% van de Belgische goederenuitvoer Aandeel Vlaanderen in Belgische uitvoer naar de V.S. (x EUR miljoen) Vlaanderen 82,94% 82,57% 84,39% België pagina 6 van 9 Bilaterale handel Vlaanderen Verenigde Staten

7 UITVOER Waarde (in miljoen EUR) % aandeel % aandeel Variatie in % Vlaanderen , , ,3 82,57% 84,39% 12,46% +8,94% Wallonië 3 282, , ,6 16,76% 14,80% 7,97% 5,88% Brussel 214,6 120,9 157,5 0,67% 0,82% 43,68% +30,30% TOTAAL BELGIË , , ,3 100% 100% 12,07% +6,60% INVOER Waarde (in miljoen EUR) % aandeel % aandeel Variatie in % Vlaanderen , , ,6 88,51% 87,90% +12,12% +5,43% Wallonië 2 503, , ,3 9,571% 10,53% 9,45% +16,81% Brussel 576,3 453,8 396,0 1,92% 1,57% 21,26% 12,74% TOTAAL BELGIË , , ,9 100% 100% +8,76% +6,17% Belgische uitvoer van diensten (2014)- Tot vandaag is het nog niet mogelijk om over diensten in- en uitvoerstatistieken te publiceren op het gewestelijke niveau. Op het Belgische niveau zijn er wél cijfers beschikbaar, geput uit de betalingsbalans van de Nationale Bank. In wat volgt, gaat het dan ook telkens over de Belgische buitenlandse handel van diensten, niet over de Vlaamse. In 2014 exporteerde België wereldwijd voor 91,57 miljard euro aan diensten. Dat was 6,58 miljard euro meer (+7,74%) dan de 84,99 miljard euro uitvoer in Toen was de toename t.o.v. het jaar dáárvoor 2012 nog een stuk minder indrukwekkend geweest, met amper 1,8 miljard meeruitvoer aan Belgische diensten (+2,12%). In 2014 kwam de invoer van diensten in België op 86,36 miljard euro uit, niet minder dan 8,1 miljard euro meer (+10,34%) dan in 2013 (78,27 miljard euro). De dienstenbalans bleef in 2014 voor een comfortabele 5,21 miljard euro in het groen, een surplus dat toch anderhalf miljard lager lag dan de 6,72 miljard euro overschot in In 2014 maakten diensten 27,2% uit van de Belgische totaaluitvoer (van goederen en diensten samen). 72,8% ervan was voor rekening van goederen. Bij de invoer lag de verhouding licht anders en resulteerde in 25,85% voor diensten en 74,15% voor goederen. Op de wereldmarkt voor diensten bezette België in 2014 de 12 e plaats als dienstenexporteur met een aandeel van 2,40% in de werelduitvoer en dat na Singapore (2,73%) en voor Zwitserland (2,34%). Als wereldimporteur van diensten werd ons land 14 e in 2014, met 2,29% van de mondiale dienstenimport achter de naam, na Italië met 2,36% inbreng en vóór Canada met een mondiaal aandeel van 2,23%).oer van diensten Belgische uitvoer van diensten naar de Verenigde Staten Uit betalingsbalansdata van de Nationale Bank blijkt dat de Verenigde Staten ook in het vlak van dienstenhandel een uiterst belangrijke partner voor ons land is met een exportafzet, die in 2014 met 9,49 miljard euro allengs naar 10 miljard euro is beginnen op te lopen. Na een vederlichte stijging met 2,4% in 2013, volgde het jaar pagina 7 van 9

8 erop een heuse klim van net geen 15% (+14,91%). De States bleven daarmee onze derde afzetmarkt met een verruimd aandeel van 10,34% in de totale Belgische uitvoer van diensten (na Nederland met 13,73% inbreng en voor Duitsland dat in ,16% van onze dienstenuitvoer afnam. De branche andere commerciële diensten bleef in 2014 goed voor iets meer dan 60% van de totale uitvoer na een forse stijging ervan met 22,4%. Ook transport (14,85%) bleef in 2014 de tweede uitvoerpost richting de Verenigde Staten, ook al na 10% toegenomen export erheen. Getweeën stond het sectorduo in voor meer dan driekwart van de totale jaaruitvoer naar de VS. Binnen de top 5 waren er overigens geen dienstentakken die het half miljard euro uitvoer haalden of meer 5% inbreng. Onder hen telecom, ICT en berichtgeving (4,97% aandeel; -8,3% t.o.v. 2013), royalties... (4,5% aandeel; +1,2% t.o.v. 2013) en reisverkeer (3,1% van exporttotaal na 7,4% stiiging in 2014). SECTOREN (x EUR 1 000) % aandeel 2014 Andere commerciële diensten * ,42% Transport ,85% Telecommunicatie, informatica en berichtgeving ,97% Royalties, licenties, octrooien, patenten ,48% Reisverkeer ,10% Overige diensten ,19% Totaal diensten % (*) Worden tot die veelomvattende branche gerekend: marktonderzoek en adviesdiensten, recrutering en selectie, accountancy en juridisch advies, onderzoek en ontwikkeling, PR, reclame, architectuur, engineering, wetenschappelijke inspectie- en certificeringsdiensten, makelaars- en commissielonen, leasingtransacties, land- en mijnbouwoperaties en lokale verwerking en milieubeheer... Bron: Nationale Bank van België (NBB), verwerking cel Kennisopbouw Flanders Investment & Trade Belgische invoer van diensten uit de Verenigde Staten Net als voorgaande jaren helde ook in 2014 de dienstenbalans met de Verenigde Staten over in ons voordeel, maar dat surplus is in 2014 wel een heel pak teruggelopen, van bijna 2 miljard euro in 2013 (1,93 miljard euro) tot nog amper meer dan 1/3 ervan, 682,6 miljoen euro. België had in 2014 dan ook voor 8,786 miljard euro uit de V.S. geïmporteerd, jaar-op-jaar liefst 39,2% meer dan het invoercijfer in 2013 (6,31 miljard euro). Ook toen had onze dienstenimport al een lichte stijging meegemaakt van 6,4% tegenover het jaar dáárvoor. Om kort te gaan: op basis van dat importbedrag moest België in 2014 in de Verenigde Staten zijn derde leverancier erkennen met een importaandeel van 10,17%, dat na Nederland (13,82% aandeel) en voor Duitsland (10,05%). Meer nog dan het geval was bij de export staken ook aan de importzijde andere commerciële diensten met kop en schouders boven de overige dienstentypes uit (64,6%), zeker na de ongeziene invoerklim met 86,6%. Op 2 stond bij de import volgde transport (8,82%), met op 3 het (10% teruggelopen) telecom, informatica en berichtgeving (7,82%), nipt voor royalties en licenties (10,6%). Reisverkeer vervolledigde de importtop 5 uit de VS, met bijna een half miljard euro aan invoer, goed voor 5,52% participatie in het importtotaal. SECTOREN (x EUR 1 000) % aandeel 2014 Andere commerciële diensten * ,58% Transport ,82% Telecommunicatie, informatica en berichtgeving ,82% Royalties, licenties, octrooien, patenten ,80% Reisverkeer ,52% Overige diensten ,5% pagina 8 van 9 Bilaterale handel Vlaanderen Verenigde Staten

9 Totaal diensten % De Verenigde Staten en de wereldhandel voor diensten In 2014 voerden de Verenigde Staten wereldwijd voor 342,11 miljard euro aan diensten in. Met dat invoerbedrag staan de VS nog altijd op één in de wereldranglijst met dienstenimporteurs met een aandeel van 9,6% in de mondiale diensteninvoer. Voorlopig staat de VS nog onbedreigd aan kop want het heeft nog altijd 54,5 miljard euro voorsprong op China, wereldimporteur nummer 2 met 8,06% aandeel en Duitsland met 6,89% van het wereldinvoertotaal. Met 9,5 miljard euro uitvoer in 2014 tekende dienstenleverancier Belgïe voor 2,77% van het Amerikaanse invoertotaal aan diensten wereldwijd. In 2014 exporteerden de Verenigde Staten voor 516 miljard euro aan diensten naar de wereldmarkt en bevestigden daarmee eens te meer hun dominantie op de internationale dienstenmarkt als exporteur nummer één van 14,10% van de totale wereldexport aan diensten, vóór het Verenigd Koninkrijk en Duitsland met resp. 6,77% en 5,50% van de mondiale dienstenexport achter de naam. Als exportmarkt voor diensten die de Verenigde Staten in 2014 uitvoerden, stond België met 8,78 miljard euro aan import in voor 1,70% van de Amerikaanse totaaluitvoer. Bron: NBB, verwerking cel Kennisopbouw Flanders Investment & Trade meest recente bijwerking cel Kennisopbouw 17 augustus 2015 pagina 9 van 9