Dossier Duurzaam bouwen

Transcriptie

1 Dossier Duurzaam bouwen

2

3 Inleiding Duurzaam bouwen is de dag van vandaag meer dan ooit een veelbesproken thema. Als u gaat bouwen of verbouwen moet u rekening houden met verschillende voorschriften en verplichtingen. De milieuwetgeving is daarvoor medeverantwoordelijk. Bepaalde materialen mogen niet meer gebruikt worden omdat ze schadelijk zijn voor het milieu en onze gezondheid. Het gaat echter verder dan dat. De producenten en de technologie staan niet stil en zorgen voortdurend voor aangepaste bouwmaterialen en technieken. Denk maar aan de isolatie, dakbedekking en onderhoudsproducten die de dag van vandaag aan strenge normen moeten voldoen. Meer en meer producenten beginnen te werken volgens het cradle-to-cradle principe. Zo wordt zoveel mogelijk afval gerecycleerd en gebruikt in de productie van nieuwe materialen. Wil u aanspraak maken op de vele premies en subsidies, dan moet u meegaan met de tijd en technologie. Investeren in een goed geïsoleerde, veilige en milieuvriendelijke woning is dus de boodschap. Het is een mythe dat duurzaam bouwen of verbouwen gelijk is aan een hoge kostprijs. De dag van vandaag zijn zelfs de goedkopere bouwmaterialen onderworpen aan strenge normen. Daarbij loont het om de juiste materialen te gebruiken om zo een premie of subsidie te bekomen. De kwaliteit en levensduur van uw woning zal er alleen maar op verbeteren. In dit dossier gaan we verder in op wat duurzaam bouwen juist is en met welke middelen de overheid dit probeert te stimuleren. Verschillende premies worden besproken en toegelicht. Dit document is tot stand gebracht op basis van informatie die terug te vinden is op en andere bronnen die u achteraan kan terugvinden.

4 Inhoudsopgave 1 Over duurzaam bouwen Duurzaam bouwen in een notendop Premies door verschillende organen Belastingvermindering door de federale overheid Premies van de Vlaamse overheid Premies van uw netbeheerder Premies van gemeente of provincie Soorten premies Vlaamse renovatiepremie Het inkomen De woning Andere eigendommen De facturen Het bedrag van de premie Vlaamse aanpassingspremie De voorwaarden voor een aanpassingspremie Werken die in aanmerking komen Vlaamse verbeteringspremie Voorwaarden Werken die in aanmerkingen komen Btw-tarief van 6% bij renovatie van woningen Premies en belastingsvermindering voor beschermd onroerend erfgoed Subsidies voor de aanleg van een groendak Voorwaarden Procedure Bedrag Belastingvermindering voor de beveiliging van uw woning tegen inbraak en brand Premies voor ramen (glas en schrijnwerk) Premies voor elektriciteit [email protected] 4

5 3.10 Premies voor isolatie Belastingvermindering door de federale overheid Premies van de Vlaamse overheid Premies van uw netbeheerder Premies van gemeente of provincie Premies voor verwarming Premies voor sanitair Premies voor warmtepompen Premies voor een zonneboiler Besluit Bronvermelding [email protected] 5

6 1 Over duurzaam bouwen Kiezen voor duurzaam wonen en bouwen betekent zoveel mogelijk rekening houden met mens en milieu. Wie duurzaam bouwt, streeft naar een zuinigenergie- en watergebruik, een goede bereikbaarheid en een zuinigruimtegebruik. Duurzaam bouwen is ook rekening houden met detoegankelijkheid van de woning en de aanpasbaarheid ervan in de tijd. Bij voorkeur kiestu voor duurzame en gezonde bouwmaterialen. Duurzaam wonen hoeft echter geen handenvol geld te kosten. Het begint met de keuze van uw woonplaats en een goed ontwerp. Een nieuw huis bouwen of een bestaand huis kopen en verbouwen, is een belangrijke stap. Voor veel mensen is het de grootste investering in hun leven.iedereen streeft daarbij hetzelfde doel na: levenslang comfort. Bij de realisatie van een droomhuis zijn de principes van duurzaam bouwen niet meer weg te denken.wat houden die principes in? Duurzaam wonen enbouwen begint bij de keuze van een goede locatie. Open ruimte is een schaars goed in Vlaanderen. Daarom bouwt of verbouwt u bij voorkeur in bestaande dorpsof stadskernen. Die keuze zal uw persoonlijk comfort verhogen. U zal immers wonen in de onmiddellijke omgeving van scholen, winkels, sport- en recreatieterreinen, openbaar vervoer, fietsverbindingen enzovoort, waardoor u tijd en verplaatsingskosten bespaart. Bij het ontwerp van uw huis denkt u best ook al na over de toekomst. Woonbehoeften kunnen snel veranderen. Kinderen die opgroeien of het huis uitgaan, kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat u uw huis op termijn anders wil indelen. Als uw huis aanpasbaar is, kan u het in een latere fase op een vrij eenvoudige en goedkope manier herinrichten in functie van uw nieuwe behoeften. Duurzaam wonen en bouwen betekent ook rekening houden met het welzijn van toekomstige generaties. Een duurzaam energie-, water- en materiaalgebruik zijn dus eveneens een basisvereiste. 1.1 Duurzaam bouwen in een notendop Energiezuinigheid is één van de voorwaarden voor een duurzame woning. Maar uiteraard gaat duurzaam bouwen veel verder dan dat. In 10 puntjes wordt uitgelegd wat duurzaam bouwen juist is. Duurzaam bouwen is een evenwicht vinden tussen eigen en andermans belang en dat van toekomstige generaties en de bredere leefomgeving. Ook het evenwicht tussen eigen tijdsinvestering en kost van uitbesteding is van belang. Duurzaam bouwen is meer doen met minder. Met minder ruimte, materialen, energie en water toch een hoger comfort en een beter binnenklimaat realiseren, dat is de basisidee achter een lage-energiewoning. [email protected] 6

7 Duurzaam bouwen is samenwerken. Duurzaam bouwen heeft pas kans op slagen als alle partners in het bouwproces bouwheer/vrouw, ontwerpteam, aannemers, industrie, wetgever - hun steentje bijdragen. Duurzaam bouwen is duurzaam in alle fasen van het bouwproject: de ontwerpfase, de bouwfase, de sloopfase en ook de gebruiksfase. Door een goed ontwerp spaart u kosten en energie (oriëntatie, zonering, buffering, compartimentering ). Duurzaam bouwen is nutteloos verbruik voorkomen, zowel door technische maatregelen als in de gebruiksfase. U kan bijvoorbeeld niet alleen energie sparen door tijdig de verwarming uit te zetten, maar ook door de geproduceerde warmte zo lang mogelijk vast te houden door goed te isoleren. Duurzaam bouwen is hernieuwbare winsten benutten. In de winter kan de zon tussen 20 en 60 % van de nodige energie leveren. Als we hier verstandig gebruik van maken spaart dit energie. Duurzaam bouwen is eindige bronnen optimaal gebruiken. Energie sparen door bijvoorbeeld te kiezen voor een meer rendabele verwarmingstechniek: een condensatieketel installeren in plaats van een gewone, modulerende ketel. Duurzaam bouwen is haalbare projecten realiseren door te doen wat binnen onze mogelijkheden ligt binnen de tijd en ruimte die we tot onze beschikking hebben. De energie die we in het project investeren gaat dan niet verloren. Duurzaam bouwen is meer dan alleen maar technische maatregelen. U goed voelen in uw woning maakt dat u er langer blijft wonen en minder vaak uwhuis verbouwt. Daardoor spaart u kosten en energie. Duurzaam bouwen is eentotaalvisie. Dezelfde energiesparende principes kunnen toegepast worden op onze buitenomgeving. Niet enkel in de woning maar bijvoorbeeld ook in de stedenbouwkundige context. [email protected] 7

8 2 Premies door verschillende organen Zowel de federale overheid, de Vlaamse overheid, uw netbeheerder als uw gemeente of provinicie kunnen bepaalde premies uitgeven. Hieronder vindt u een kort overzicht. 2.1 Belastingvermindering door de federale overheid De federale overheid geeft in 2013 en 2014 een belastingvermindering voor het plaatsen van dakisolatie (of zoldervloerisolatie). U mag 30% van het bedrag dat u betaald hebt voor de werken inbrengen in uw belastingaangifte. Er geldt wel een maxi mumbedrag. 2.2 Premies van de Vlaamse overheid Isolatie van de gevel (bijv. spouwmuurisolatie) of isolatie van het dak van uw woning komt ook in aanmerking voor de verbeteringspremie van de Vlaamse overheid. Een investering in dakisolatie komt echter alleen in aanmerking wanneer dat samengaat met een gehele of gedeeltelijke vernieuwing van het dak. Om een verbeteringspremie te kunnen krijgen, moet uw woning minstens 20 jaar oud zijn (25 jaar voor aanvragen in 2014). Deze premie kunt u drie maal aanvragen in een periode van tien jaar voor de uitvoering van kleine renovatiewerken. Of u deze premie kunt krijgen, hangt af van uw inkomenssituatie. 2.3 Premies van uw netbeheerder U kunt een premie krijgen van uw netbeheerder voor deze isolatie-maatregelen: dakisolatie (of zoldervloerisolatie), voor prioritaire huurders is er ook de sociale dakisolatiepremie voor huurwoningen buitenmuurisolatie spouwmuurisolatie vloerisolatie. Vloer-, buitenmuur- en spouwmuurisolatie moeten geplaatst worden door een aannemer. Voor de dakisolatiepremie komen ook doe-het-zelvers in aanmerking. Als u vanaf een buitenmuur of spouwmuur isoleert en u ook de ramen vervangt door ramen met hoogrendementsglas, komt u ook in aanmerking voor de verhoogde Combinatiepremie. 2.4 Premies van gemeente of provincie In een aantal gemeenten kunt u een gemeentelijke of provinciale premie krijgen voor isolatie van het dak, de muren of de vloer. [email protected] 8

9 3 Soorten premies De verschillende soorten premies die we bij relevant vinden worden hieronder aangehaald. 3.1 Vlaamse renovatiepremie Om in aanmerking te komen voor deze premie moet u aan verschillende voorwaarden voldoen. U kan de renovatiepremie aanvragen als bewoner of als verhuurder: Als bewoner bezit u de woning op de aanvraagdatum op grond van een zakelijk recht. Als verhuurder moet u de woning op de aanvraagdatum verhuren aan een sociaal verhuurkantoor voor minstens negen jaar. U moet in totaal voor minimum euro (excl. btw) aan werken uitvoeren. Of u de renovatiepremie krijgt, hangt af van; uw inkomen, uw woning, uw andere eigendommen, de facturen, de aard van de werken Het inkomen Het inkomen van de bewoner mag niet meer bedragen dan: euro voor alleenstaanden zonder persoon ten laste euro voor alleenstaanden met één persoon ten laste, te verhogen met euro per persoon ten laste vanaf de tweede persoon ten laste euro voor gehuwden en wettelijk of feitelijk samenwonenden, te verhogen met euro per persoon ten laste. Let op: persoon ten laste op het moment van de aanvraag. Er wordt gekeken naar het gezamenlijk belastbaar inkomen van het derde jaar dat voorafgaat aan de aanvraagdatum. Dit staat op het aanslagbiljet dat u terugkrijg van de belastingen. Voor aanvragen in 2014 wordt gekeken naar het inkomen van De woning De woning waarvoor de renovatiepremie wordt aangevraagd moet in het Vlaamse Gewest liggen.het gebouw of het deel daarvan dat hoofdzakelijk bestemd is voor de huisvesting van een gezin of alleenstaande, moet minstens 25 jaar oud zijn. Vanaf 2014 komt [email protected] 9

10 bijvoorbeeld ook een school of fabrieksgebouw in aanmerking wanneer die omgebouwd wordt tot woningen (functiewijziging). Kamers en studentenkamers worden bij de renovatiepremie niet beschouwd als woning. Er kan dus geen renovatiepremie toegekend voor werken aan kamers en studentenkamers, ook al zijn ze minstens 25 jaar oud Appartement Elke bewoner die in aanmerking komt moet apart een aanvraag doen. Werken aan gemeenschappelijke delen komen in aanmerking, maar slechts voor het gedeelte dat betrekking heeft op de aparte woning of bewoner en voor zover ze toe te wijzen zijn dan de woning. In de praktijk worden de werken uitgevoerd door de vereniging van mede-eigenaars en wordt de verdeelsleutel gebruikt die aanduidt welk gedeelte van de totale kosten van de werken aan de gemeenschappelijke delen de bewoner moet bijdragen Andere eigendommen De bewoner mag, naast de woning waarvoor de renovatiepremie wordt aangevraagd, geen andere woning, kamerwoning, studentenhuis of studentengemeenschapshuis volledig in volle eigendom of volledig in vruchtgebruik (gehad) hebben (naakte eigendom kan wel) op de aanvraagdatum of tijdens de periode van drie jaar die daaraan voorafgaat. Het hebben van eenbouwgrond is geen uitsluitende factor. Op deze voorwaarde voor de bewoner gelden enkele uitzonderingen. De eigendomsvoorwaarde geldt niet in de volgende gevallen: het andere goed is op de aanvraagdatum het voorwerp van een onteigeningsbesluit; het andere goed is op de aanvraagdatum gesloopt en de aanvrager heeft op de aanvraagdatum geen perceel bestemd voor woningbouw volledig in volle eigendom of volledig in vruchtgebruik; de andere woning is op de aanvraagdatum vervreemd (b.v. verkocht) en de aanvrager bewoonde het tot hij verhuisd is naar de woning waarvoor hij de renovatiepremie aanvraagt; de andere woning valt onder de toepassing van artikel 19 van de Vlaamse Wooncode (dit zijn woningen die ongeschikt of onbewoonbaar werden verklaard of waarvoor de afgifte van een conformiteitattest werd geweigerd, en die niet in aanmerking komen voor renovatie-, verbeterings-, of aanpassingswerkzaamheden. De eigenaar geeft vervolgens een andere bestemming aan deze woning, of gaat over tot sloop) en de aanvrager was de laatste bewoner ervan. 10

11 Voor de verhuurder, die de woning waarop de aanvraag betrekking heeft, verhuurt aan een SVK, gelden geen eigendomsvoorwaarden De facturen De renovatiepremie wordt berekend op basis van voorgelegde facturen (betalingsbewijs is niet nodig, enkel voor gemeenschappelijke werken in een appartement). Deze facturen moeten betrekking hebben op werkzaamheden die uitgevoerd zijn door een aannemer of op de aankoop van materialen of uitrustingsgoederen die door de aanvrager zelf zijn verwerkt of geplaatst. De totale kostprijs van de werkzaamheden die in aanmerking kunnen worden genomen, moet minstens euro bedragen, exclusief btw. U moet dus minstens voor dat bedrag aan facturen bij uw aanvraag voegen. Let wel op de maximumbedragen die per categorie gelden. De facturen mogen op de aanvraagdatum maximaal 3 jaar oud zijn. Ze mogen evenmin dateren van voor de datum waarop u een zakelijk recht kreeg op de woning waarvoor u de premie aanvraagt. Belangrijk: sommige facturen kunnen (gedeeltelijk) geweigerd worden omdat de werkzaamheden waarop ze betrekking hebben niet in aanmerking komen. Daarom is het aangeraden om alle facturen die u heeft en die binnen de geldige periode vallen, bij de aanvraag te voegen. Op die manier kan u maximaal gebruik maken van de renovatiepremie. Kastickets, bestelbons en dergelijke worden niet aanvaard. Als u daarover beschikt, raden wij u aan om bij uw leverancier hiervan een factuur te vragen vooraleer een aanvraag in te dienen voor de renovatiepremie. Als het weigeren van sommige facturen tot gevolg heeft dat het vereiste minimumbedrag van euro niet bereikt wordt, dan zal u gevraagd worden of u akkoord gaat met een omzetting van uw aanvraag in een verbeteringspremie, voor zover u voldoet aan de voorwaarden van dat stelsel Het bedrag van de premie De premie wordt berekend op basis van de ingediende facturen en de vastgelegde maximumbedragen per categorie. De premie kan ook nooit meer dan euro bedragen. U krijgt een premie van 30% van de goedgekeurde facturen (exclusief btw): als u de aanvraag indient als bewoner en uw gezamenlijk belastbaar inkomen van het derde jaar vóór de aanvraag: maximaal euro bedraagt te verhogen met euro per persoon ten laste [email protected] 11

12 als u de aanvraag indient als verhuurder en de woning die u renoveert voor minstens 9 jaar verhuurt aan een sociaal verhuurkantoor. U krijgt een premie van 20% van de goedgekeurde facturen (exclusief btw): als u de aanvraag indient als bewoner en uw gezamenlijk belastbaar inkomen van het derde jaar vóór de aanvraag: meer dan euro bedraagt te verhogen met euro per persoon ten laste Verhoogde premie voor buitenschrijnwerk Indien u een aanvraag indient met facturen voor buitenschrijnwerk die dateren van 1 januari 2012 of later, zal de premie verhoogd worden met 10% op het bedrag van de aanvaarde facturen buitenschrijnwerk. Hiervoor moet het buitenschrijnwerk voldoet aan volgende waarden: U-waarden: Uw (isolatiewaarde van het geheel: profiel en glas) van maximaal 1,7 W/m²K en Ug (isolatiewaarde van het glas) van maximaal 0,9 W/m²K. [email protected] 12

13 3.2 Vlaamse aanpassingspremie De Vlaamse aanpassingspremie is een premie voor 65-plussers die hun woning in het Vlaamse Gewest willen aanpassen aan de noden van het ouder worden. U kan de premie krijgen als u bv. technische hulpmiddelen installeert of verbouwingen doet om uw woning toegankelijker te maken. U kan de aanpassingspremie aanvragen als bewoner of verhuurder. U wordt beschouwd als bewoner als u en de persoon waarmee u samenwoont of gehuwd bent, de woning op de aanvraagdatum zelf bewoont op grond van een zakelijk recht, of een huurovereenkomst hebt voor meer dan drie jaar. U wordt beschouwd alsverhuurder als u en de persoon waarmee u samenwoont of gehuwd bent, de woning op de aanvraagdatum verhuurt aan een sociaal verhuurkantoor voor minstens negen jaar De voorwaarden voor een aanpassingspremie Leeftijd Uzelf als aanvrager, uw partner of een inwonend gezinslid moet minstens 65 jaar oud zijn op de datum van de aanvraag Inkomen Het inkomen van de bejaarde voor wie de aanpassingen worden uitgevoerd (en de persoon waarmee die samenwoont of gehuwd is) mag niet meer bedragen dan euro. Dit maximum mag worden verhoogd met euro per persoon ten laste. Het inkomen van de aanvrager-verhuurder (die zijn woning verhuurt aan een SVK) mag niet meer bedragen dan euro. Er wordt gekeken naar het (gezamenlijk) belastbaar inkomen van het derde jaar dat voorafgaat aan de aanvraagdatum (bv. inkomen van 2011 voor aanvragen in 2014) Woning De woning moet de hoofdverblijfplaats zijn van de aanvrager en de woning moet in het Vlaamse Gewest liggen Facturen De facturen mogen niet ouder zijn dan 1 jaar op de aanvraagdatum.de voorgelegde facturen [email protected] 13

14 moeten in totaal minstens euro (inclusief btw) bedragen.de premie wordt berekend op basis van de ingediende facturen voor de aanpassingswerken Werken die in aanmerking komen De aanpassingspremie kan toegekend worden voor aanpassingswerkzaamheden die te maken hebben met: technische installaties of hulpmiddelen of verbouwingen om de toegankelijkheid van de woning te bevorderen. U kan voor elke categorie afzonderlijk een aanvraag indienen.werken aan technische installaties en hulpmiddelen komen in aanmerking indien het gaat om: maken van een aangepaste badkamer voor de bejaarde persoon (met minstens een douche en een wastafel), een tweede badkamer kan alleen gesubsidieerd worden als ze zich bevindt op een andere woonverdieping dan de eerste badkamer het plaatsen van een toilet en zo nodig een tweede toilet op een andere woonverdieping dan het eerste het installeren van een traplift of rolstoelplateaulift aanbrengen van elektro-mechanische hulpmiddelen om zich te verplaatsen in de woning, als die toestellen vast verankerd zijn aan het gebouw aanbrengen van handgrepen en steunmiddelen in de sanitaire lokalen automatiseren van de bestaande toegangsdeur, garagepoort of rolluiken. Verbouwingen om de toegankelijkheid van de woning te bevorderen zoals: toegankelijk maken van de woning via hellende vlakken, het verbreden van de toegangsdeur (al dan niet met automatische bediening) en het wegwerken van hinderlijke toegangsdrempels creëren van voldoende ruimte in de woning door het aanpassen van de gangbreedte en de deuropeningen of het vergroten of functioneel herschikken van woonvertrekken of sanitaire lokalen het wegwerken van niveauverschillen op de woonverdieping van de woning door het verhogen of verlagen van vloeren overbruggen van de verdiepingshoogte door het plaatsen van veilig beloopbare trappen verbouwings- en inrichtingswerkzaamheden om in de woning een entiteit in te richten waarin de bejaarde zelfstandig en afzonderlijk kan wonen. In een periode van 10 jaar (vanaf de aanvraag van de eerste premie), kan u als persoon en per woning maximaal 3 keer een aanpassingspremie en/ofverbeteringspremie aanvragen. U moet er wel voor zorgen dat elke aanvraag betrekking heeft op een ander onderdeel van verbeterings- of aanpassingswerken. [email protected] 14

15 Procedure U kan de aanpassingspremie pas aanvragen na de uitvoering van de werken. Voeg alle facturen en het aanslagbiljet van de personenbelasting van de inkomsten van drie jaar geleden bij uw aanvraag. U kan de aanpassingspremie aanvragen; met een digitaal aanvraagformulier(dat u na het invullen afprint en opstuurt). met een aanvraagformulier op papier dat u kan aanvragen bij Wonen-Vlaanderen Een beslissing volgt binnen de 3 maanden na een correcte en volledige aanvraag. De uitbetaling gebeurt 3 maanden na de beslissing Bedrag De aanpassingspremie bedraagt 50% van de kostprijs van de werken maar is nooit hoger dan euro. [email protected] 15

16 3.3 Vlaamse verbeteringspremie De Vlaamse verbeteringspremie is een premie voor wie zijn woning in het Vlaamse Gewest wil verbeteren of uitbreiden omdat ze niet meer aan de kwaliteitsnormen voldoet. U kan de verbeteringspremie aanvragen als bewoner of als verhuurder. U wordt beschouwd als bewoner, als u en de persoon waarmee u samenwoont of gehuwd bent, de woning op de aanvraagdatum zelf bewoont op grond van een zakelijk recht, of een huurovereenkomst hebt voor meer dan drie jaar. U wordt beschouwd als verhuurder, als u en de persoon waarmee u samenwoont of gehuwd bent, de woning op de aanvraagdatum verhuurt aan een sociaal verhuurkantoor voor minstens negen jaar Voorwaarden Om voor de verbeteringspremie in aanmerking te komen moet u aan een aantal voorwaarden voldoen: Inkomen Het inkomen van de bewoner en de persoon met wie hij of zij samenwoont of gehuwd is, mag niet meer bedragen dan euro. Dit wordt verhoogd met euro per persoon ten laste. Het inkomen van de verhuurder (die voor minimum 9 jaar verhuurt aan een sociaal verhuurkantoor) en de persoon met wie hij of zij samenwoont of gehuwd is mag niet meer bedragen dan euro. Er is geen verhoging voor personen ten laste. Er wordt gekeken naar het gezamenlijk belastbaar inkomen van het derde jaar dat voorafgaat aan de aanvraagdatum. Voor aanvragen in 2014 wordt gekeken naar het inkomen van Woning De woning waarvoor u de verbeteringspremie vraagt, moet: in het Vlaamse Gewest liggen minstens 25 jaar oud zijn. Dit betekent als woning ingeschreven zijn bij de gemeente (bv niet als handelspand) Deze voorwaarde vervalt als de verbeteringspremie betrekking heeft op het verbouwen van een woning om overbewoning te verhelpen. [email protected] 16

17 Facturen De verbeteringspremie wordt berekend aan de hand van ingediende facturen (aannemer of doe-het-zelver) van de uitgevoerde werkzaamheden. Deze facturen mogen op de aanvraagdatum niet ouder zijn dan 1 jaar. Per bouwonderdeel waarop de verbeteringswerkzaamheden betrekking hebben, is een vast premiebedrag voorzien. U moet facturen kunnen voorleggen voor een bedrag (inclusief btw) dat minstens het dubbele is van de premie (zie lijst van werken). Bv. als u facturen voorlegt voor dakwerken, moet het factuurbedrag inclusief btw hiervan minstens euro bedragen aangezien de premie voor dat onderdeel euro bedraagt. Als het gaat om uitbreidingswerken wanneer men met te veel personen op een te kleine oppervlakte woont, moet voor minstens euro (inclusief btw) aan facturen voorgelegd worden Werken die in aanmerkingen komen De verbeteringspremie kan toegekend worden als: verbeteringswerkzaamheden uitgevoerd werden aan de woning; de woning verbouwd werd om overbewoning te verhelpen. Dakwerken (premie euro): herstellen of vernieuwen van onderdelen van het dak (plat of hellend): de draagstructuur, de dakbedekking, de goten en de randaansluitingen, de dak(vlak)ramen (velux), de schouw. Dakisolatie wordt alleen nog gesubsidieerd als ook werken aan het dak worden uitgevoerd. Wordt niet gesubsidieerd: werken aan afdaken en aan verandadaken. Buitenschrijnwerk (premie euro): het vernieuwen van bestaande ramen (het raamkader), buitendeuren en rolluiken als er gelijk met deze werken ook dubbele beglazing wordt aangebracht. nieuwe rolluiken worden alleen gesubsidieerd als ook de ramen vervangen worden. de kosten voor de afwerking (binnen en buiten) komen in aanmerking Niet: vervangen of plaatsen van veranda's (motor plaatsen op rolluiken komt in aanmerking voor aanpassingspremie) [email protected] 17

18 Gevelwerkzaamheden (premie euro): het metsen van een nieuw buitenspouwblad in gevelsteen het aanbrengen van een gevelbekleding of -bepleistering het aanbrengen van een gevel-isolatie (meestal opvullen van bestaande spouwen) het vernieuwen van het voegwerk van de woning, al dan niet met gevelreiniging. Behandelen van optrekkend vocht in binnen- en buitenmuren (premie 750 euro): door een onderkapping door het plaatsen van een waterkerende laag door injectie of diffusie van waterdichtende middelen herstelling van muurvoeten als gevolg van bovenstaande werken komen ook in aanmerking. Plaatsen of aanpassen van een sanitaire installatie (premie 750 euro): vernieuwing (geheel of gedeeltelijk) van een bestaande badkamer of de installatie van een badkamer als die nog niet aanwezig was. (badkamer is ruimte met minstens een bad of douche en 1 of 2 wastafels). vernieuwing van het toilet of installatie van een toilet als dat nog niet aanwezig was. Samen met werken aan badkamer of toilet komen ook volgende kosten in aanmerking: alle leidingen en toebehoren voor (regen)watertoevoer en -afvoer in openbaar rioleringsnet de leidingen en toestellen voor productie van warm sanitair water (bv zonneboiler) de afwerking van de muren, de vloer en het plafond in badkamer en toilet. Niet: tweede badkamer of toilet (komen wel in aanmerking voor aanpassingspremie) Vernieuwing (geheel of gedeeltelijk) van de elektrische huisinstallatie (premie 750 euro): alle elementen die de woning van stroom en telecommunicatie voorzien (leidingen, elektriciteitskasten, verdelers, relais,...) ook de kosten van de aansluiting en de plaatsing van de meetinstallatie voor elektriciteit. Let op: De installatie moet conform zijn met het Algemeen Reglement op de Elektrische Installaties (AREI) en moet aangetoond worden met een attest van een erkend keuringsorgaan. Niet: verbruikstoestellen zoals verlichting, lusters, lampen, spots, wasmachine, telefoon, fornuis, koelkast,.. [email protected] 18

19 Om de risico's op co-intoxicatie te verhelpen: Plaatsen van 1 waterverwarmingstoestel op gas (warmwatergeiser) voor de productie van sanitair warm water. Alleen een gastoestel van het type C, met gesloten verbrandingsruimte, komt in aanmerking (premie 250 euro) Plaatsen van maximaal 3 individuele verwarmingstoestellen op gas van het type C, met gesloten verbrandingsruimte of vervangen van een bestaande cv-ketel door een hoogrendements-verwarmingsketel op gas (label HR+ of HR Top) of stookolie (label Optimaz of Optimaz Elite. Het plaatsen van CO- of rookmelders kan hier in aanmerking komen indien dit nog niet in een ander deel gebeurde (premie 250 euro) Installatie van of omschakeling naar centrale verwarming (cv). Het betreft de levering en plaatsing van een centrale warmteproductie-eenheid met verdeling naar verwarmingslichamen (radiatoren) in alle woon-, kook-, en slaapvertrekken en in alle sanitaire lokalen. Het plaatsen van CO- of rookmelders kan hier in aanmerking komen indien dit nog niet in een ander deel gebeurde (premie 1000 euro) Bouwen, verbouwen, herstellen of aanpassen van een schouw of rookkanaal. De schouwen moeten beantwoorden aan de veiligheidsnormen voor het afvoeren van verbrandingsgassen. Ook kosten voor dakdoorbreking en buitendakse schouwkoppen. Het plaatsen van CO- of rookmelders kan hier in aanmerking komen indien dit nog niet in een ander deel gebeurde (premie 500 euro) Uitbreidingswerken wanneer u met teveel personen op een te kleine oppervlakte woont (premie 50% van facturen (incl btw), max 1250 euro - min 600 euro): Dit zijn werken die de woon-, kook- of slaapvertrekken vergroten, zodat de woning na de werkzaamheden aangepast is aan de grootte van het gezin en zo voldoet aan de geldende bezettingsnorm. Als er een stedenbouwkundige vergunning (bouwvergunning) nodig is, moet er een kopie ervan bij de aanvraag gevoegd worden alsook de plannen. Als de werken niet vergunningsplichtig zijn, is een schets met de toestand voor en na de werkzaamheden voldoende. In een periode van 10 jaar (vanaf de aanvraag van de eerste premie), kan u als persoon en per woning maximaal 3 keer een verbeteringspremie en/of aanpassingspremie aanvragen. U moet er wel voor zorgen dat elke aanvraag betrekking heeft op een ander onderdeel van verbeterings- of aanpassingswerken [email protected] 19

20 Procedure U kan de verbeteringspremie pas aanvragen na uitvoering van de werken. Voeg alle facturen en het aanslagbiljet van de personenbelasting van de inkomsten van drie jaar geleden bij uw aanvraag. U kan de verbeteringspremie aanvragen; met een digitaal aanvraagformulier dat u na het invullen afprint en opstuurt, met een aanvraagformulier op papier dat u kan aanvragen bij Wonen-Vlaanderen. Een beslissing volgt binnen de 3 maanden na een correcte en volledige aanvraag. De uitbetaling gebeurt 3 maanden na de beslissing Bedrag Het premiebedrag varieert tussen 250 euro en euro en ligt vast per bouwonderdeel. Om een premie te krijgen moet u facturen kunnen voorleggen voor een bedrag (inclusief btw) dat minstens het dubbele is van de premie. Voor verbouwingswerken om overbewoning te verhelpen krijgt u 50% van het bedrag van de voorgelegde facturen (inclusief btw). De premie bedraagt minimaal600 euro en maximaal euro. [email protected] 20

21 3.4 Btw-tarief van 6% bij renovatie van woningen U kan uw woning renoveren tegen het btw-tarief van 6% wanneer u aan volgende voorwaarden voldoet: uw woning is ouder dan 5 jaar uw woning dient uitsluitend als privéwoning of slechts een 'bijkomstig' gedeelte ervan dient om uw beroep uit te oefenen de werken (omvorming, renovatie, rehabilitatie, verbetering, herstelling, onderhoud) worden rechtstreeks aan de eindgebruiker (eigenaar of huurder) gefactureerd. De levering en de plaatsing van de materialen moeten door dezelfde aannemer gebeuren Doe-het-zelvers krijgen geen verlaagd BTW-tarief op de aankoop van hun materiaal. [email protected] 21

22 3.5 Premies en belastingsvermindering voor beschermd onroerend erfgoed Beschermd onroerend erfgoed vraagt om aangepaste zorg en onderhoud. Vlaanderen beloont de inspanningen en extra zorgen voor een beschermd eigendom om zo de kwaliteit van het erfgoed voor de toekomst te vrijwaren. De Vlaamse overheid geeft verschillende premies per thema: Archeologie: archeologiepremie Monumenten: onderhouds- en restauratiepremie Stads-of dorpsgezichten: onderhoudspremie en premie voor de opmaak van een herwaarderingsplan Landschappen: onderhoudspremie, landschapspremie voor de opmaak van een landschapsbeheersplan, landschapspremie voor beheerswerken Varend erfgoed: beheerspremie Daarnaast zijn er ook nog gemeentelijke premies en belastingvermindering voor onroerend erfgoed. 22

23 3.6 Subsidies voor de aanleg van een groendak Groendaken zijn daken waarvan de dakbedekking hoofdzakelijk bestaat uit levende planten. Het zijn meestal plantensoorten die goed bestand zijn tegen wind, hitte, vorst en uitdroging. De aanleg van groendaken zorgt voor heel wat voordelen voor het leefmilieu maar ook voor de dakeigenaar en de omwonenden. Groendaken zijn aantrekkelijk en mooi. Ze kunnen ingericht worden als (bijkomende) tuin en vormen zo nieuwe gebruiksruimten. Ze leveren een positieve bijdrage tot de waterhuishouding en hebben een lucht- en klimaatzuiverend effect. Een groendak zorgt voor een langere levensduur van de dakbedekking, geluidsisolatie en brandveiligheid. Gemeenten kunnen aan hun inwoners subsidies geven voor de aanleg van een groendak Voorwaarden Het subsidiereglement kan verschillen van gemeente tot gemeente. Niet iedere gemeente biedt een subsidie aan. Het subsidiëren van groendaken is in Vlaanderen geen verplichting maar een vrijwillig engagement Procedure Voor meer informatie over de aanvraagprocedure kan u het best contact opnemen met de milieudienst van uw gemeente. Vraag ook na bij uw gemeente of u een bouwvergunning nodig hebt voor de aanleg van uw groendak Bedrag De subsidie bedraagt 31 euro per m² (als de kostprijs voor de aanleg 31 euro per m² of meer bedraagt).als de kostprijs minder dan 31 euro per m² bedraagt, dan zal de subsidie ook lager zijn. In dat geval is de subsidie gelijk aan de kostprijs van het groendak. [email protected] 23

24 3.7 Belastingvermindering voor de beveiliging van uw woning tegen inbraak en brand Wanneer u uw woning of appartement beveiligt tegen brand of inbraak, dan kan u als eigenaar of huurder een belastingsvermindering krijgen. Investeringen die u laat uitvoeren en betaalt in 2014, zijn aftrekbaar in het aanslagjaar U kan 30% van de uitgaven inbrengen in uw belastingen. Hierop zijn wel enkele uitzonderingen. Het geïndexeerde maximumbedrag voor 2014 bedraagt 760 euro. U kan dit aangeven in uw belastingsaangifte 2015 (inkomsten 2014). Investeringen voor inbraakpreventie die in aanmerking komen zijn: inbraakwerend glas beveiligingssystemen tegen inbraak zoals veiligheidssloten, slotbeveiligingssystemen, grendelbeveiligingssystemen en kierstandhouders, die oorspronkelijk werden geïnstalleerd of later worden aangebracht op de gevelelementen, zoals deuren, ramen, luiken, garagepoorten, lichtkoepels, dakvensters, keldergaten en hekken. Komen niet in aanmerking: uitgaven voor de levering en plaatsing van gevelelementen als dusdanig: deuren, ramen, luiken, garagepoorten, lichtkoepels, dakvensters, keldergaten en hekken. een motor met anti-ophefsysteem voor elektrische garagepoorten gepantserde deuren alarmsystemen camerasystemen uitgerust met een registratiesysteem. Investeringen voor brandpreventie die in aanmerking komen zijn: waterblussers en poederblussers automatische blustoestellen voor verwarmingslokalen op stookolie deuren met brandweerstand van een half uur. Informeer ook bij uw gemeente. Sommige gemeenten geven ook nog een premie voor inbraakpreventie. [email protected] 24

25 3.8 Premies voor ramen (glas en schrijnwerk) In uw woning kan veel warmte verloren gaan via de ramen. Door enkele beglazing of gewoon dubbel glas te vervangen door hoogrendementsglas, kan u heel wat energie besparen. U kan alleen het glas zelf vervangen, maar soms is het beter om ook het schrijnwerk en dus het volledige raam te vervangen. U kan de terugverdientijd van een investering in hoogrendementsbeglazing berekenen via de energiewinstcalculators. Investeert u in hoogrendementsbeglazing in een bestaande woning of appartement (aangesloten op het elektriciteitsnet vóór )? Dan kan u in aanmerking komen voor deze premies van uw netbeheerder. Wanneer u de werken laat uitvoeren door een aannemer, kan u een Premie van de netbeheerder voor hoogrendementsglas krijgen van 12 euro per m² (U-waarde van het glas 1,1) bij de vervanging van enkel glas 15 euro per m² (U-waarde van het glas 0,8) bij de vervanging van enkel of dubbel glas. Als u ook het schrijnwerk laat vervangen (de volledige ramen, dus niet alleen het glas) én de muren laat isoleren waarin die ramen zitten, krijgt u vanaf 2014 een hogere premie voor de ramen (48 of 60 euro per m²) met de Combinatiepremie van de netbeheerder voor gelijktijdige investering in raamvervanging en muurisolatie. Sommigen gemeenten en provincies geven ook premies voor de plaatsing van hoogrendementsglas. Op Energiesparen.be krijgt u een handig overzicht van alle premies waarvoor u in aanmerking komt. Wanneer u zowel het glas als het schrijnwerk vervangt in een woning die minstens 25 jaar oud is, kan uw investering in aanmerking komen voor de renovatiepremie. Deze premie is afhankelijk van uw inkomenssituatie. Daarnaast moet u voor minstens euro (exclusief btw) aan verbouwingsfacturen kunnen voorleggen uit de acht vastgestelde categorieën van verbouwingswerken. Daarnaast kan u in aanmerking komen voor de verbeteringspremie, wanneer u zowel het glas als het schrijnwerk van uw ramen vervangt en uw woning minstens 25 jaar oud is. Of u deze premie krijgt, hangt af van uw inkomenssituatie. [email protected] 25

26 3.9 Premies voor elektriciteit Om de veiligheid van elektrische installaties te verhogen moet u om de 25 jaar uw huishoudelijke elektrische installatie laten keuren. Ook wie een woning verkoopt, gebouwd voor 1981, moet een verslag van de elektrische keuring kunnen voorleggen. Wanneer u uw elektrische installatie vervangt of aanpast, kan u mogelijk volgende premies van de overheid krijgen. Wanneer u de elektrische huisinstallatie gedeeltelijk of geheel vernieuwt, in een woning die minstens 25 jaaroud is, komt uw investering mogelijk in aanmerking voor de renovatiepremie. Deze premie is afhankelijk van uw inkomenssituatie. Om deze premie te kunnen krijgen, moet u voor minstens euro (excl. btw) aan facturen van verbouwingswerken kunnen voorleggen. Acht categorieën van verbouwingswerken komen hiervoor in aanmerking. U kan in aanmerking komen voor de verbeteringspremie wanneer u uw elektrische huisinstallatie gedeeltelijk of geheel vernieuwt en uw woning minstens 20 jaar oud is (25 jaar voor aanvragen in 2014). Of u deze premie kan krijgen, hangt af van uw inkomenssituatie. Als eigenaar van zonnepanelen krijgt u van de VREG een groenestroomcertificaat per kwh opgewekte elektriciteit tijdens een bepaalde periode. Ten slotte kan u in een aantal gemeenten een gemeentelijke of provinciale premie krijgen voor het opwekken van elektriciteit. U kan de gemeentelijke en provinciale premies opzoeken via de subsidiemodule op de website energiesparen.be. [email protected] 26

27 3.10 Premies voor isolatie Volgens het Energierenovatieprogramma 2020 van de Vlaamse overheid moet elke woning in 2020 voorzien zijn van dakisolatie. Wie zijn dak isoleert, kan heel wat energie besparen. Niet alleen dakisolatie levert een grote energiewinst op, maar ook muurisolatie en vloerisolatie helpen u energie te besparen. U kunt de terugverdientijd van een investering in dak- of muurisolatie berekenen via de energiewinstcalculators. Wie investeert in isolatie, kan steun krijgen van verschillende instanties. Gebruik 'Zoek uw subsidie' op energiesparen.be voor een overzicht van de premies en subsidies waarvoor u in aanmerking komt Belastingvermindering door de federale overheid De federale overheid geeft in 2013 en 2014 een belastingvermindering voor het plaatsen van dakisolatie (of zoldervloerisolatie). U mag 30% van het bedrag dat u betaald hebt voor de werken inbrengen in uw belastingaangifte. Er geldt wel een maximumbedrag Premies van de Vlaamse overheid Isolatie van de gevel (bijv. spouwmuurisolatie) of isolatie van het dak van uw woning komt ook in aanmerking voor de verbeteringspremie van de Vlaamse overheid. Een investering in dakisolatie komt echter alleen in aanmerking wanneer dat samengaat met een gehele of gedeeltelijke vernieuwing van het dak. Om een verbeteringspremie te kunnen krijgen, moet uw woning minstens 20 jaar oud zijn (25 jaar voor aanvragen in 2014). Deze premie kunt u drie maal aanvragen in een periode van tien jaar voor de uitvoering van kleine renovatiewerken. Of u deze premie kunt krijgen, hangt af van uw inkomenssituatie Premies van uw netbeheerder U kunt een premie krijgen van uw netbeheerder voor deze isolatiemaatregelen: dakisolatie (of zoldervloerisolatie), voor prioritaire huurders is er ook de sociale dakisolatiepremie voor huurwoningen, buitenmuurisolatie, spouwmuurisolatie vloerisolatie. Vloer-, buitenmuur- en spouwmuurisolatie moeten geplaatst worden door een aannemer. Voor de dakisolatiepremie komen ook doe-het-zelvers in aanmerking. Als u vanaf een buitenmuur of spouwmuur isoleert en u ook de ramen vervangt door ramen met hoogrendementsglas, komt in aanmerking voor de verhoogde Combinatiepremie. [email protected] 27

28 Premies van gemeente of provincie In een aantal gemeenten kunt u een gemeentelijke of provinciale premie krijgen voor isolatie van het dak, de muren of de vloer. U kan de gemeentelijke en provinciale premies opzoeken via 'Zoek uw subsidie' op de energiesparen.be. [email protected] 28

29 3.11 Premies voor verwarming Kosten voor verwarming bepalen meestal het sterkst uw energie-uitgaven. Met een energiezuinige verwarmingsinstallatie kan u energie besparen. Energiezuinige alternatieven voor een klassieke verwarmingsinstallatie zijn bijvoorbeeld een condensatieketel, een warmtepomp of een microwarmtekrachtkoppeling. Wie een energiezuinige verwarmingsinstallatie plaatst, kan in aanmerking komen voor premies van de overheid. Renovatiewerken die uw woning voorzien van verwarming kunnen ook in aanmerking voor een renovatiepremie. Deze premie is afhankelijk van uw inkomenssituatie en uw woning moet minstens 25 jaar oud zijn. Om deze premie te kunnen krijgen, moet u voor minstens euro (excl btw) aan facturen van verbouwingswerken kunnen voorleggen. Wanneer u renovatiewerken uitvoert aan uw verwarming om de risico s van co-vergiftiging in te perken, dan kan u voor die werken een verbeteringspremie krijgen. Hiervoor moet uw woning minstens 20 jaar oud zijn (25 jaar voor aanvragen vanaf 1 januari 2014). Of u deze premie kan krijgen, hangt af van uw inkomenssituatie. Uw netbeheerder geeft een premie voor de installatie van een warmtepomp. Een warmtepomp haalt warmte uit de grond, het water of de lucht met behulp van een compressor en zet deze om naar bruikbare verwarming voor uw woning. De premie is afhankelijk van het vermogen van de pomp en bedraagt maximum euro. 'Beschermde afnemers' kunnen een premie voor een condensatieketel krijgen van hun netbeheerder. Beschermde afnemers zijn mensen die recht hebben op de sociale maximumprijzen voor energie. Ten slotte kan u in een aantal gemeenten een gemeentelijke of provinciale premie krijgen voor de plaatsing van een energiezuinige verwarmingsinstallatie. U vindt de gemeentelijke en provinciale premies via 'Zoek uw subsidie' op energiesparen.be [email protected] 29

30 3.12 Premies voor sanitair Een goede sanitaire installatie kan het comfort van uw woning aanzienlijk verhogen. Er zijn ook milieuvriendelijke alternatieven voor warm water, bijvoorbeeld een zonneboiler. Wanneer u werken aan de sanitaire installaties (badkamer, toilet,...) uitvoert, in een woning die minstens 25 jaar oud is, kan uw investering in aanmerking komen voor de renovatiepremie. Deze premie is afhankelijk van uw inkomenssituatie. Om deze premie te kunnen krijgen, moet u voor minstens euro (excl. btw) aan facturen van verbouwingswerken kunnen voorleggen. Acht categorieën van verbouwingswerken komen hiervoor in aanmerking. U kan in aanmerking komen voor de verbeteringspremie als u werken aan de sanitaire installaties (badkamer, toilet,...) uitvoert. Hiervoor moet uw woning minstens 25 jaar oud zijn. Of u deze premie kan krijgen, hangt af van uw inkomenssituatie. Bent u 65 plus en wilt u uw badkamer aanpassen aan de noden van het ouder worden, dan kan u mogelijk rekenen op de aanpassingspremie. U kan een premie krijgen van de netbeheerder voor de installatie van een: warmtepomp zonneboiler voor sanitair warm water condensatieketel (enkel voor 'beschermde afnemers') Ten slotte kan u in een aantal gemeenten een bijkomende gemeentelijke of provinciale premie krijgen. U kan de gemeentelijke en provinciale premies opzoeken via 'Zoek uw subsidie' op energiesparen.be. [email protected] 30

31 3.13 Premies voor warmtepompen Een milieuvriendelijk alternatief voor de klassieke verwarmingsinstallatie is een warmtepomp. Deze haalt warmte uit de grond, het water of de lucht met behulp van een compressor. Als u aan alle voorwaarden voldoet, kunt een premie van de netbeheerder voor een warmtepomp krijgen. U moet de werken dan wel laten uitvoeren door een aannemer. Zowel elektrische warmtepompen als gaswarmtepompen komen in aanmerking. Mogelijk geven uw gemeente of provincie een premie voor de installatie van een warmtepomp. Via 'Zoek uw subsidie' op energiesparen.be kunt u nakijken welke premies er in uw gemeente gegeven worden. Sinds 2012 komen warmtepompen niet meer in aanmerking voor een fiscaal voordeel van de federale overheid. [email protected] 31

32 3.14 Premies voor een zonneboiler Met een zonneboiler kunt u op een eenvoudige, milieuvriendelijke manier een groot deel van het warm water aanmaken door gebruik te maken van gratis zonnewarmte. Om de zonnestraling op te vangen, wordt op het dak van de woning een zwarte plaat of zonnecollector gemonteerd. De zonnecollector kan zowel op een plat dak als op een hellend dak gemonteerd worden. Er zijn ook systemen die warm water leveren voor uw vloerverwarming. Is de zon minder sterk, dan springt het gewone verwarmingssysteem bij. Wie een zonneboiler plaatst, kan in aanmerking komen voor volgende premies. Een premie van de netbeheerder voor een zonneboiler in woningen of appartementen, als u de werken laat uitvoeren door een aannemer. Als u een zonneboiler plaatst in een woning die minstens 25 jaar oud is, komt uw investering in aanmerking voor de renovatiepremie. Die premie is afhankelijk van uw inkomenssituatie. Om die premie te kunnen krijgen, moet u voor minstens euro (excl. btw) aan facturen van verbouwingswerken kunnen voorleggen. Acht categorieën van verbouwingswerken komen hiervoor in aanmerking. Als uw woning minstens 20 jaar oud is (25 jaar voor aanvragen in 2014), kunt u in aanmerking komen voor de verbeteringspremie. Of u deze premie kunt krijgen, hangt af van uw inkomenssituatie. Sommige gemeenten of provincies geven een premie voor de installatie van een zonneboiler. Via 'Zoek uw subsidie' op energiesparen.be kunt u nakijken welke premies er in uw gemeente gegeven worden. Opgelet. De federale overheid geeft sinds 2012 niet langer een belastingvermindering voor het plaatsen van een zonneboiler. [email protected] 32

33 4 Besluit U merkt het, er komt heel wat bij kijken als u gaat bouwen of verbouwen. U moet de juiste keuzes maken en de opgelegde normen nauwlettend opvolgen. Wie slim is kiest voor duurzaam bouwen. Wij bij doen mee aan deze evolutie. Aan ons afhaalpunt kan u de restanten van uw Derbigummembranen deponeren in de daarvoor voorziene afvalcontainer. Deze worden later herwerkt in nieuwe producten. Tevens doen we mee aan het CleanSite System voor plastic verpakkingen. U koopt een CleanSite System - zak bij, u vult de zak op de werf en tenslotte brengt u de gevulde zak gratis terug naar een deelnemend lid (zoals ). Op deze manier beperkt u aanzienlijk de kost van uw gemengde container. staat klaar om al uw vragen en behoeften inzake bouwen en verbouwen te beantwoorden. Als specialist in dak, isolatie, gevel, tegels, ruwbouw, pleister en nog veel meer, staan we garant voor het juiste advies en het correcte materiaal. Kom gerust eens langs in onze shop of mail ons voor meer informatie. U vindt onze gegevens in de voettekst terug. Veel bouwplezier! [email protected] 33

34 5 Bronvermelding geraadpleegd op 16 mei geraadpleegd op 26/03/ geraadpleegd op 27 maart geraadpleegd op 16 mei vlaanderen.be/kwaliteit/leefomgeving/duurzame_ontwikkeling/duurzaambouwen/pa ges/default.aspx, geraadpleegd op 16 mei