CATALOGUS LASPRODUCTEN

Transcriptie

1 CATALOGUS LASPRODUCTEN Beklede elektroden Onderwater las elektroden TIG staven MIG / MAG massieve draden MIG / MAG gevulde draden OA gevulde gasloze draden On- en laaggelegeerd staal RVS & hooggelegeerd staal Aluminium & aluminium legeringen Koper- & koperlegeringen Nikkel- & nikkellegeringen Gietijzer Hardoplassen Spuitlaspoederlegeringen Zacht- hardsolderen & flux TBW Tubular Brazing Wires flux gevuld zilverhardsoldeer Zacht- en hardsoldeer Koper-fosfor soldeer Zilverhardsoldeer, Cd-vrij Vloeimiddelen Alle technische produktinformatie bladen zijn te lezen en af te drukken op onze vernieuwde website Rubriek: lastoevoegmaterialen of door op deze link te klikken: Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

2 INHOUDSOPGAVE ALWELL LASTOEVOEGMATERIALEN PROGRAMMA Hatek Lastechniek B.V., levert een zeer uitgebreid programma lastoevoegmaterialen. Ook voor advies voor gebruik van de diverse materialen bent u bij ons aan het goede adres. Naast onze eigen ALWELL Lasproducten, leveren wij ook elektroden uit voorraad van alle in ons land bekende fabricaten. Navolgend ons complete ALWELL programma: 1. ON - & LAAGGELEGEERD STAAL.5 INTRODUCTIE & ONDERWATERLASSEN BEKLEDE ELEKTRODEN / ONDERWATERLAS ELEKTRODEN TIG- EN AUTOGEEN STAVEN MAG MASSIEVE DRADEN GEVULDE DRADEN 2. ROESTVAST & HOOGGELEGEERD STAAL..16 INTRODUCTIE BEKLEDE ELEKTRODEN TIG STAVEN MAG MASSIEVE DRADEN GEVULDE DRADEN 3. ALUMINIUM & ALUMINIUM LEGERINGEN & MAGNESIUM.31 INTRODUCTIE BEKLEDE ELEKTRODEN TIG- EN AUTOGEEN STAVEN MIG MASSIEVE DRADEN 4. KOPER & KOPER LEGERINGEN 42 INTRODUCTIE BEKLEDE ELEKTRODEN TIG STAVEN MIG MASSIEVE DRADEN 5. NIKKEL & NIKKEL LEGERINGEN..49 INTRODUCTIE BEKLEDE ELEKTRODEN TIG STAVEN MIG MASSIEVE DRADEN 6. GIETIJZER. 62 INTRODUCTIE BEKLEDE ELEKTRODEN / GUTS ELEKTRODE TIG- EN AUTOGEEN STAVEN 7. HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN..72 INTRODUCTIE BEKLEDE ELEKTRODEN TIG- EN AUTOGEEN STAVEN MAG MASSIEVE DRADEN MAG GEVULDE DRADEN OA GEVULDE DRADEN ZONDER GASBESCHERMING 8. SPUITLASPOEDER LEGERINGEN. 83 INTRODUCTIE SPUITLASDOEDERLEGERINGEN 9. ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN - SLIJTVAST & VLOEIMIDDELEN.87 INTRODUCTIE ZACHTSOLDEREN HARDSOLDEREN SOLDEERLASSEN - SLIJTVAST VLOEIMIDDELEN 10. AANVULLENDE INFORMATIE, WETENSWAARDIGHEDEN, TABELLEN Fysische gegevens van de belangrijkste metalen en Legeringen 103 Hardheid herleidingtabel (richtwaarden), Brinell, Rockwell, Vickers, Knoop.104 Vlaminstellingen, temperaturen en toepassingen Voorverwarmen, wanneer en hoe hoog? Beschermgassen voor booglassen en snijden NEN-EN-ISO Basismaterialen on- en laaggelegeerd: oude en de nieuwe aanduidingen Lasglas kleur keuze tabel: per stroomsterkte en lasproces 112 Storingen & lasfouten bij het MIG/MAG lassen (Oorzaken, gevolgen, herstellen, enz.) TIG-wolfraamelektroden / Elektroden slijpen Lasdraad, gram per meter en meter per kg voor aluminium, titaan, r.v.s. en koper Lasmateriaal verbruik in grammen per meter laslengte 121 Richtlijnen bewaren, opslag & herdrogen van lastoevoegmaterialen Backing procedure / Backing- of formeergassen VEILIGHEID- & GEZONDHEIDVOORZORGSMAATREGELEN BIJ LASSEN & SNIJDEN Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

3 Bij de productomschrijvingen worden de volgende afkortingen en symbolen gebruikt: Afkorting Verklaring Afkorting Verklaring TS Treksterkte in MPa (N/mm 2 ) HB Hardheid Brinell RG Rekgrens in MPa (N/mm 2 ) HBK Hardheid Brinell na Koudversteviging R Rek in % HRc Hardheid Rockwell C (Cone) KW Kerfslagwaarde in J (Joules) Afkortingen bij soldeer producten: Stroomsoort / polariteit: WT Werktemperatuur, in o C ST Smelttraject (Liquidus-Solidus) volgens DIN EN 29453, in o C ~ Wisselstroom (AC) SM Soortelijke massa (dichtheid), in g/cm 3 = Gelijkstroom TS Treksterkte volgens DIN EN 12797, in MPa (N/mm 2 ) - Elektrode aan min pool AS Afschuifsterkte volgens DIN EN 12797, in MPa (N/mm 2 ) + Elektrode aan pluspool EG Elektrische geleidbaarheid in m/ω mm 2 Lasposities: Alle posities PA, PB, PC, PD, PE, PF, PG w, h, s, q, hu, u, f Alle posities, verticaal neergaand beperkt PA, PB, PC, PD, PE, PF, (PG) w, h, s, q, hu, u, (f) Alle posities, behalve verticaal neergaand (PG) PA, PB, PC, PD, PE, PF w, h, s, q, hu, u. Alle posities, behalve verticaal neergaand (PG) en boven het hoofd (PE) PA, PB, PC, PF w, h, s, q BT SB Bedrijfstemperatuur soldering, maximaal, zonder sterkte verlies, in o C Aanbevolen spleetbreedte, in mm Alleen onderhands en hoeklassen PA, PB w, h Alleen onderhands PA w Alleen verticaal neergaand PG f DISCLAIMER De gegeven informatie over de producten, uitrustingen enz. is gebaseerd op onze huidige uitgebreide technische kennis en ervaring van de toepassingen. Wij verstrekken deze informatie in woord en schrift naar beste kennis, maar wij accepteren geen enkele aansprakelijkheid, behoudens dit in een individueel contract. Wij behouden ons echter het recht voor, om zonder kennisgeving vooraf, technische veranderingen aan te brengen als onderdeel van onze product ontwikkeling activiteiten. Ons technisch service personeel is beschikbaar om op uw verzoek verdere adviezen en assistentie te verlenen om productie en technische problemen op te lossen. Dit ontslaat gebruikers niet van hun verantwoordelijkheid om onze informatie en aanbevelingen te controleren alvorens zij hun eigen werk gaan uitvoeren. In het geval van schade, is onze aansprakelijkheid beperkt tot compensatie in dezelfde graad als weergegeven in onze Algemene Verkoopvoorwaarden. The information given about our products, equipment, e.g. is based on our actual technical extensive knowledge and experience of applications. We provide this information in word and writing according to the best of our knowledge, but we do not accept any responsibility beyond that in the individual contract. We do however reserve the right to make technical changes, without prior notice, as part of our product development activities. Our technical service personnel are available on request to provide further advice and assistance to solve manufacturing and technical problems. This does however not relinquish users of their responsibility to check our information and recommendations prior to carrying out their own work. In the event of damage, our liability is limited to compensation to the same degree as provided for in our General Terms and Conditions of Sales. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

4 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

5 1. INTRODUCTIE LASSEN VAN ON- & LAAGGELEGEERD STAAL Staal en gietstaal zijn ijzeren materialen met een koolstofgehalte tot 2,06 %. Op basis van chemische analyse onderscheidt men de volgende groepen: 1. Ongelegeerde staalsoorten (koolstofstaalsoorten) Zij bevatten naast ijzer, Mangaan (Mn), Silicium (Si), en verontreinigingen zoals Zwavel (S), Fosfor (P), Zuurstof (O 2 ), Stikstof (N), Waterstof (H 2 ) 2. Gelegeerde staalsoorten Deze worden naast de voornoemde elementen gelegeerd met de volgende elementen, zoals b.v.: Chroom, (Cr), Nikkel (Ni), Molybdeen (Mo), Vanadium (V), Wolfram (W). De eigenschappen worden doelgericht aan latere gebruikstoepassing aangepast. In de praktijk worden staalsoorten volgens verschillende criteria aangeduid, bijvoorbeeld: 1. Toepassinggebied (Constructiestaal, inzetstaal (carboneren nitreren)), veredelingsstaal, gereedschapstaal enz.) 2. Fabricage methode (Thomasstaal, Siemens-Martin-staal, Elektrostaal enz.) 3. Desoxidatie wijze (niet gekalmeerd, half gekalmeerd, gekalmeerd staal enz.) 4. Metaalstructuur (ferritisch, austenitisch, Martensitisch staal; fijnkorrelconstructie staal enz.) 5. Koolstofgehalte (zacht, half-hard, hard, extra-hard staal enz.) Werking van legeringselementen in laaggelegeerde staalsoorten Koolstof ( C) Verhoogt de treksterkte, rekgrens, hardheid, hardbaarheid; vermindert de taaiheid, breukrek, breukinsnoering, koudvervormbaarheid en lasbaarheid (hardheidscheuren). Mangaan (Mn) Desoxideert, bindt Zwavel (S); verhoogd de rekgrens, treksterkte en hardbaarheid; vergroot de inzethardingsdiepte; werkt positief in op de smeedbaarheid en lasbaarheid. Silicium (Si) Desoxideert; verhoogt treksterkte, rekgrens, hardheid en slijtvastheid; afnemende taaiheid, vervormbaarheid en lasbaarheid. Fosfor (P) Leidt tot segregaties; vermindert de ontlaatvastheid, taaiheid, vervormbaarheid en lasbaarheid; verhoogt de treksterkte, rekgrens en hardheid. Zwavel (S) Sterke segregaties; leiden tot roodbreukgevaar (laagsmeltende sulfiden); vermindert de taaiheid in dwarsrichting, omvormbaarheid en lasbaarheid. Chroom (Cr) Carbidenvormer; verhoogt sterkte, slijtvastheid en hardbaarheid; verbeterd de veredelbaarheid; vermindert de taaiheid. Nikkel (Ni) Verbeterd de taaiheid, ook in het lagere temperatuurbereik. Molybdeen(Mo) Carbidenvormer; verbetert de hardbaarheid, taaiheid, sterkte; vermindert de ontlaatbrosheid, bevordert de vorming van fijne korrels, verhoogt de sterkte, rekgrens en warmvastheid. Naast deze typische legeringselementen worden extra elementen zoals Wolfraam (W), Vanadium (V) in laaggelegeerde staalsoorten toegevoegd. Enige legeringselementen worden in bijzonder geringe mate toegevoegd, omdat zij bij hogere concentraties hun werking verliezen. Deze microlegeringselementen zoals Niobium (Nb, korrelverfijning, uitscheidingsharding), Titaan (Ti, uitscheidingsharding), Aluminium (Al, nitriden vorming) en Vanadium (V, korrelverfijning) worden bij fijnkorrelstaalsoorten voor het verkrijgen van een hogere sterkte bijgevoegd. Voorwarmtemperaturen De hardingsneiging van een staal is voor de beoordeling van de lasbaarheid van groot belang. De lasnaadzone s koelen door het koude onderdeel snel af. Daardoor kan in de Warmte Beïnvloedde Zone (W.B.Z) een opharding het gevolg zijn (gevaar voor de vorming van hardheidsscheuren). Wordt het onderdeel voor het lassen voorverwarmd, dan wordt de afkoelsnelheid en daarmee de opharding verminderd resp. vermeden. De hoogte van de voorwarmtemperatuur hangt alleen van het basismateriaal. Voor het schatten van de voorwarmtemperatuur wordt de berekening van het koolstofequivalent gebruikt. (Zie hoofdstuk 10: Voorwarmen, wanneer en hoe hoog?) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

6 Lassen van fijnkorrelstaalsoorten Bij fijnkorrelstaalsoorten met een rekgrens van meer dan 355 MPa neemt naarmate het legeringgehalte toeneemt het gevaar voor koudscheuren toe. Bij het lassen worden vrijwel alleen basische elektroden toegepast. De voordelen van basische elektroden zijn bijv.: geringer waterstofgehalte, zeer taai lasmetaal en de metallurgische werking van de slak. Naast de elektroden worden vooral massieve draadelektroden toegepast. Voordeel hiervan: bijv. eenvoudig aanhouden van de boogenergie en geen waterstofgehalte. Bij het lassen een zo constant mogelijke boogenergie aanhouden. Bij een te hoge warmte-inbreng verliest het basismateriaal in de lasnaadzone zijn hoge mechanische waarden, bij een te lage warmte-inbreng wordt het basismateriaal brosser en kan scheuren. De optimale lasparameters zijn aanwezig, wanneer de afkoeltijd van 800 C naar 500 C (t 8/5 ) tussen de 10 tot 25 s ligt. In het Stahl-Eisen-Werkstoffblatt (SEW) 088 "Schweißgeeignete Feinkornbaustähle" kunt u aanvullende informatie vinden. Lassen van laaggelegeerde warmvaste staalsoorten Op basis van hun chemische samenstelling moeten Mo-gelegeerde resp. CrMo-gelegeerde warmvaste staalsoorten voorverwarmt worden, om de vorming van hardingsscheuren te voorkomen. Na het lassen wordt de taaiheid van het staal door een ontlaatbehandeling verbeterd. Typische parameters voor de warmtebehandeling zijn in de volgende tabel weergegeven: Lasmetaal - type Voorwarm- en tussenlaag Gloei- temperatuur na Minimale Beklede temperatuur 1 ) het lassen 2 ) gloeiduur SG-toevoeg elektrode ( o C) ( o C) (Minuten) E Mo SG Mo < E CrMo 1 SG CrMo E CrMo 2 SG CrMo ) Gemeten mm vanaf het midden van de lasnaad. 2) Onmiddellijk na het lassen het werkstuk af laten koelen tot 120 tot 100 C en op deze temperatuur minimaal 1 uur houden. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

7 ONDERWATER LASELEKTRODEN - HYDROWELD Where standards are set for welding in the wet Over Hydroweld Opgericht in 1987, legt Hydroweld zich toe op het onderzoek en de ontwikkeling van onderwater lastoevoegmaterialen, processen en technieken en training met als doel een aanzienlijke verbetering van de kwaliteit en de reputatie van nat lassen. Als gevolg hiervan heeft Hydroweld de Hydroweld FS onderwater laselektrode ontwikkeld, die nu op grote schaal wordt gebruikt in de industrie en de norm is geworden, waarbij hoge kwaliteit van onderwaterlassen is vereist. Hydroweld biedt ongeëvenaarde ondersteuning aan cliënten voor alle aspecten van onderwater lassen met inbegrip van de verhuur en verkoop van materieel, de kwalificatie van lasprocedures en onderwater lassers, opleidingsprogramma's, onderwaterlasdiensten, onderzoek en ontwikkeling en de voltooiing van lasprojecten. Veel van de projecten waarbij Hydroweld betrokken wordt, worden gezamenlijk afgesloten met andere duik aannemers die willen profiteren van de ondersteuning en de diensten die Hydroweld biedt. Deze ondersteuning en service wordt aangeboden aan bedrijven wereldwijd in de gehele industrie, met inbegrip van de offshore olie-en gas, scheepvaart, marine- en civieltechnische industrie. Blader door de case studies pagina's om de diepte en de breedte van onze ervaring te waarderen, zie: Hydroweld FS onderwater laselektroden zijn het resultaat van meer dan 5 jaar onderzoek en ontwikkeling van flux formuleringen, vulmetalen en aanvullende coatings. Ze zijn ontworpen om te werken in alle lasposities in zoet water of zout tot een diepte van 100 meter, hun bijzonder gebruiksvriendelijke eigenschappen en onderwater laskarakteristieken, produceren gemakkelijk hoge kwaliteit onderwater lassen volgens internationaal erkende normen. Hydroweld FS zijn snel uitgegroeid tot de industrie standaard en kunnen voldoen aan de eisen van AWS D3.6M-99 Class A fillet wet welds, bijgewoond door Lloyds Register of Shipping (LRS), American Bureau of Shipping (ABS), Det Norske Veritas (DNV), Bureau Veritas (BV), Rina en Germanisher Lloyd (GL). Hydroweld FS onderwater laselektroden zijn momenteel de enige onderwater laselektroden die zijn goedgekeurd voor permanente en tijdelijke reparaties aan oorlogschepen door het Britse Ministerie van Defensie (British Ministry of Defence / BMoD). Dit werd bereikt na intensieve onderwater vergelijkbaarheids testen en verder niet-destructief en destructief onderzoek met alle andere commercieel verkrijgbare natte laselektroden uitgevoerd door BMoD en het Instituut voor Lastechniek (The Welding Institute / TWI) met als resultaat, dat de Hydroweld FS elektroden nu zijn opgenomen in het NAVO codificatie systeem. Voor de Benelux is Hatek Lastechniek b.v. importeur, voorraadhouder en verkoper van Hydroweld FS onderwater las elektroden. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

8 ON- EN LAAGGELEGEERD STAAL ONDERWATERLAS ELEKTRODEN / BEKLEDE ELEKTRODEN Productnaam & Normen: HYDROWELD FS ONDERWATER LASELEKTRODE * AWS / SFA ASME A5.1: E 6013 (dichtst bijzijnde equivalent) Toepassingen & Eigenschappen: Hydroweld FS zijn gemodificeerde synthetische rutiel beklede, onderwater las elektroden op ijzerbasis, die gebruikt worden voor het in natte omgeving stomplassen / naad of hoeklassen in alle posities lassen van de gangbare constructie staalsoorten onderwater, zoals S235JRG2 S355J2, St.37 St.52. De eigenschappen van de verbinding dienen te worden vastgesteld aan de hand van las procedures of andere geschikte testen op een fitness for purpose basis. Hydroweld FS elektroden dienen te worden gebruikt om AWS D3.6M: 1999 Specification for Underwater Welding for Class A welds te bereiken. Hydroweld FS onderwater laselektroden zijn momenteel de enige onderwater laselektroden die zijn goedgekeurd voor permanente en tijdelijke reparaties aan oorlogschepen door het Britse Ministerie van Defensie (British Ministry of Defence / BMoD). Dit werd bereikt na intensieve onderwater vergelijkbaarheids testen en verder niet-destructief en destructief onderzoek met alle andere commercieel verkrijgbare natte laselektroden uitgevoerd door BMoD en het Instituut voor Lastechniek (The Welding Institute / TWI) met als resultaat, dat de Hydroweld FS elektroden nu zijn opgenomen in het NAVO codificatie systeem. TS: 510 / RG: 460 / R: 17 / KW 55 J (- 2 o C) / 45 J (- 20 o C) / 32 J (- 30 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: HW-1002 (Ø 3,2 x 350 mm), HW-1003 (Ø 4,0 x 350 mm) Productnaam & Normen: HYDROWELD X34 ONDERWATER LASELEKTRODE* * AWS / SFA ASME A5.11: ENiCrMo3 (dichtst bijzijnde equivalent) Toepassingen & Eigenschappen: Hydroweld X34 zijn de laatste in een reeks van gemodificeerde synthetisch rutiel beklede, onderwater laselektroden op nikkelbasis, die gebruikt worden voor het in natte omgeving lassen van een aantal moeilijk lasbare staalsoorten onderwater, zoals roestvast staal, sommige hoogvaste staalsoorten, en vooral staalsoorten met een koolstof equivalent van meer dan 0,4 % afhankelijk van de diepte beperkingen. Voor stomplassen / naad of hoeklassen in alle posities. De eigenschappen van de verbinding dienen te worden vastgesteld aan de hand van las procedures of andere geschikte testen op een fitness for purpose basis. Deze elektroden hebben zich bewezen hoge Ceq. materialen scheurvrij onderwater te kunnen lassen, maar een zorgvuldige afweging moet worden gegeven aan het plaatsen van de lasrupsen om onaanvaardbare hardheden van dergelijke materialen te voorkomen. Hydroweld X34 elektroden kunnen worden gebruikt om AWS D3.6M-1999 Specification for Underwater Welding for Class B welds te bereiken, echter porositeit kan een probleem zijn vooral in water met een diepte van meer dan 10 meter. TS: 620 / RG: 420 / R: 9 / KW 85 J (0 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: HW-1006 (Ø 2,5 x 350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

9 Productnaam & Normen: E 6013 S (D6)* * AWS A 5.1: E 6013 EN ISO 2560-A: E 42 0 RC 11 EN 499: E 42 0 RC 11 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Toepassingen & Eigenschappen: Universele snelstollende rutiel-cellulose elektrode, voor lassen in alle posities, speciaal ontwikkeld voor het lassen in verticaal neergaande positie. Goede inbranding, regelmatige lasuiterlijk en enigszins bol in onderhandse positie, zelflossende slak in verticaal neergaande positie. Geschikt voor algemeen constructiewerk, waar merendeel van de lassen verticaal neergaand gemaakt worden, maar ook als universele elektrode voor metaalconstructies, reparatie- en onderhoudswerk, frames, pijpwerk enz. Goede (her-)start eigenschappen, ook op 230 V trafo s met lage open spanning (U o =<42V). Goedkeuringen: CE, LR, BV, TÜV, DB ( /01) TS: / RG: >400 / R >22 / KW >50 J (0 o C) Art.nr.: AW-1020 (Ø 2,0 x 300 mm), AW-1021 (Ø 2,5 x 350 mm), AW-1022 (Ø 3,2 x 350 mm), AW-1024 (Ø 4,0 x 350 mm). Productnaam & Normen: E 6013T (54)** AWS A 5.1 E 6013 ISO 2560-A: E 42 0 RR 12 EN 499: E 42 0 RR 12 Toepassingen & Eigenschappen: Dik beklede traagstollende rutiel elektrode, voor algemeen gebruik. Speciaal aanbevolen voor onderhandslassen, voor vulnaden en verticaal opgaande positie (stapelen). Zachte boog, spatarm, zelflossende slak, uitstekend lasuiterlijk. Alle posities, behalve verticaal neergaand. Goede (her-) start eigenschappen, ook op 230 V trafo s met lage open spanning (U o =<45 V). Goedkeuringen: CE, LR, BV, TÜV TS: / RG: >400 / R: >22 / KW: >47 J (0 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: AW-1031 (Ø 2,5 x 350 mm), AW-1032 (Ø 3,2 x 350 mm), AW-1035 (Ø 4,0 x 450 mm). Productnaam & Normen: E 7016 (B7016 Sp) * AWS A 5.1: E 7016 EN ISO 2560-A: E 38 2 B 12 H 10 EN 499: E 38 2 B 12 H 10 Toepassingen & Eigenschappen: Universeel toepasbare basisch beklede dubbelmantel elektrode - voor on- en laaggelegeerde staalsoorten met de volgende voordelen: Uitmuntende kerfslagwaarde, ook bij temperaturen onder nul, uitstekende laseigenschappen met gelijk- of wisselstroom, in alle posities te verlassen (m.u.v. van verticaal neergaand); stabiele boog in alle posities, min. spatverlies; lasrups met regelmatige, fijne tekening zonder randinkarteling; gemakkelijke slaklossing; aanbevolen voor grondlagen, positielassen, slecht voorbewerkte naden, zeer geschikt voor reparatie- en onderhoudslassen op vervuilde materialen. Goedkeuringen: CE, TÜV, DB ( /01) TS: >550 / RG: >450 / R: >27 / KW: >80 J (- 20 o C). Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: AW-1071 (Ø 2,5 x 350 mm), AW-1077 ( Vacuüm-pak 2 kg, Ø 2,5 x 350 mm), AW-1072 (Ø 3,2 x 350 mm), AW-1078 ( Vacuüm-pak 2 kg, Ø 3,2 x 350 mm), AW-1073 (Ø 3,2 x 450 mm), AW-1075 (Ø 4,0 x 450 mm), AW-1079 ( Vacuüm-pak 2 kg, Ø 4,0 x 450 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

10 Productnaam & Normen: E (B7018S)* AWS A 5.1: E ISO 2560-A: E 46 4 B 3 2 H 5 EN 499: E 46 4 B 3 2 H 5 Toepassingen & Eigenschappen: hoogwaardige universeel toepasbare basisch beklede elektrode met laag waterstof (HDM < 5 ml / 100 gr. lasmetaal) voor het lassen in alle posities, behalve verticaal neergaand van hoog belaste verbindingen met maximale veiligheid. De elektrode heeft goede laseigenschappen bij het positielassen en uitstekende mechanische eigenschappen tot - 40 o C; ~ 115 % rendement. Verlasbaar op gelijk- en wisselstroom. Stabiele boog in alle posities, min. spatverlies; lasrups met regelmatige, fijne tekening zonder randinkarteling; gemakkelijke slaklossing; Geschikt voor offshore, tank- en apparatenbouw, scheepsbouw enz. Goedkeuringen: CE, BV, TÜV, DB ( /01) TS: / RG: > 460 / R: > 20 / KW > 160 J (+ 20 o C), 100 J (- 20 o C) / > 40 J (- 40 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: AW-1081 (Ø 2,5 x 350 mm), AW-1086 ( Vacuüm-pak 2 kg, Ø 2,5 x 350 mm), AW-1082 (Ø 3,2 x 350 mm), AW-1088 ( Vacuüm-pak 2 kg, Ø 3,2 x 350 mm), AW-1084 (Ø 4,0 x 450 mm), AW-1090 (Vacuüm-pak 2 kg, Ø 4,0 x 450 mm ), AW-1085 (Ø 5,0 x 450 mm). Productnaam & Normen: E 7024 (160)* AWS A 5.1: E 7024 ISO 2560-A: E 38 0 RR 53 EN 499: E 38 0 RR 53 Toepassingen & Eigenschappen: Dik rutiel beklede elektrode met een rendement van 160% voor het zeer snel lassen van hoeklassen en vullen van horizontale V- en X-naden. Zeer economisch in de praktijk, door grote uittreklengte per elektrode, lasbaarheid en zelflossende slak. Goede (her-) start eigenschappen. Geschikt voor het lassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten met een treksterkte van 510 MPa. TS: / RG: >400 / R: >22 / KW: > 64 J (20 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: AW-1053 Ø 3,2 x 450 mm), AW-1054 (Ø 4,0 x 450 mm), AW-1055 (Ø 5,0 x 450 mm). Productnaam & Normen: E COR-TEN* AWS A5.1: E G ISO 2560-A: E 46 5 Z B 32 Toepassingen & Eigenschappen: Het lasmetaal van de basische elektrode E-Cor-Ten, bestaat uit een NiCu-gelegeerd staal, welke zeer geschikt is voor het lassen van weerbestendige staalsoorten, zoals COR-TEN en PATINAX. Het lasmetaal heeft een goede kleurovereenkomst met deze materialen. COR-TEN staal, is een metaallegering bestaande uit ijzer met de toevoegingen: koper, fosfor, silicium en nikkel. Het uiterlijk vertoont de typische bruine roestkleur. De roestkleurige en zeer dichte oxidehuid schermt het dieperliggende materiaal af van zuurstof, waardoor de oxidatie sterk vertraagt. Voor het verbindingslassen in staalconstructies, spoorwegmaterieel, bruggenbouw, architectuur (gevelbekleding), kunstwerken enz., vervaardigt van weerbestendige staalsoorten, bijv.: CORTEN, PATINAX 37, ALCODUR 50, KORALPIN 52, S235J2G3 Cu, S355J2G3 Cu, S235JRW, S355JRW, S235J2W, S355J2W TS: > 580 / RG: > 460 / R: > 22 / KW: > 47J (-50 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW-1071 (Ø 2,5 x 300 mm), CW-1072 (Ø 3,2 x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

11 ON- EN LAAGGELEGEERD STAAL TIG & AUTOGEEN STAVEN / MAG MASSIEVE DRADEN GI - VERKOPERD LASDRAAD* AWS A 5.2: R 45 EN 12536: O I DIN 8554: G I W.Nr.: Universele verkoperde lasdraad voor het autogeen lassen van constructies van ongelegeerd staal t/m 360 MPa treksterkte. (St. 34-St44, St37T-St44T, St 35, St 35.8, HI, HII) TS: > 360 / RG: > 280 / R: >20 / KW: > 45 J (+ 20 o C) Beschermgas / Lasposities: Acetyleen - zuurstof mengsel (neutrale vlaminstelling) Art.nr.: (Ø 1,5 mm), (Ø 2,0 mm), (Ø 2,4 mm), (Ø 3,0 mm), (Ø 4,0 mm), (Ø 5,0 mm), (Ø 6,0 mm). H44Mo BLANKE LASDRAAD* AWS A 5.2: R 60 G EN 12536: O IV DIN 8554: G IV W.Nr.: Beschermgas / Lasposities: Acetyleen - zuurstof mengsel (neutrale vlaminstelling) Universeel inzetbare blanke molybdeen gelegeerde lasdraad voor het autogeenlassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten in alle posities. Bedrijfstemperatuur tot C. Vloeit gemakkelijk, spettert niet en geeft een absoluut poreus vrije las. Goede smeltbad beheersing. De draad wordt gebruikt voor het kwaliteitswerk in St. 37, maar is tevens toe te passen voor staalkwaliteiten met een trekvastheid van N/mm 2. Daarnaast leent het zich uitstekend voor het lassen van onderdelen van ketels en pijpleidingen die worden gebruikt bij hoge temperatuur tot 450ºC. Als betrouwbaarheid voor een las eerste vereiste is, dan is de H-44 Mo de aangewezen draad. TS: > / RG: > 295 / R: >22 / KW: > 27 J (0 o C) Art.nr.: (Ø 1,6 mm), (Ø 2,0 mm), (Ø 2,5 mm), (Ø 3,15), (Ø 4,0 mm) Lengte: 700 mm SG1* AWS A 5.18: ER 70 S-3 EN A: W/G2Si1 DIN 8559: W/SG1 W.Nr. : Verkoperde lasdraad voor ongelegeerde staalsoorten t/m 560 MPa treksterkte, met relatief laag Si % voor toepassingen die naderhand verzinkt of geëmailleerd worden en dunne plaat. TS: > 560 / RG: > 430 / R: > 24 / KW: > 90 J (+ 20 o C) Beschermgas (EN 439)/ Stroomsoort / Polariteit Lasposities: TIG: I1 MAG: M21 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,0 mm), (MAG Ø 0,8 mm D-300), (MAG Ø 1,0 mm D-300) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

12 SG DT ZiRo (v/h SG-Titaan)* AWS A 5.18: ~ ER 70 S-2 EN A: ~G 42 2 M G2 Ti DIN 8559: SG1 Verbronsde lasdraad massieve lasdraad voor het lassen van on- en laaggelegeerde stalen. Door toevoegingen van Ti, Zr en Al is deze draad zeer geschikt voor verzinkt- en verroest plaatwerk. Eveneens voor het overlassen van werk met primer (gecoate stalen). Uitstekende verlasbaarheid door verbeterde vloeibaarheid van het lasmetaal, gelijkmatig en glad oppervlak van de lasrups. TS: > 560 / RG: > 480 / R: > 27 / KW: > 90 J (+ 20 o C), 80 (-20 o C) Beschermgas (EN 439)/ Stroomsoort / Polariteit Lasposities: MAG: M21 Art.nr.: (MAG Ø 0,8 mm K-300), (MAG Ø 1,0 mm K-300), (MAG Ø 0,8 mm D KG) SG2* AWS A 5.18: ER 70 S-6 EN A : W/G3Si1 DIN 8559: W/SG2 W.Nr.: Universele verkoperde massieve lasdraad voor lassen in alle posities van on- en laaggelegeerde staalsoorten t/m 530 MPa treksterkte. Bedrijfstemperatuur van -40 tot +450 o C. Goedkeuringen: CE, ABS, LRS, BV, TÜV, DB TS: > 530 / RG: > 460 / R: > 30 / KW: > 100 J (+20 o C), > 47 (-40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MAG: M21 Art.nr.: (TIG Ø 1,0 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MAG Ø 0,6 mm K-300), (MAG Ø 0,8 mm K-300), (MAG Ø 0,9 mm D300-15), (MAG Ø 1,0 mm K-300), (MAG Ø 1,0 mm Vat 250 KG), (MAG Ø 1,2 mm K-300), (MAG Ø 1,2 mm Vat 250 KG), (MAG Ø 0,6 mm D KG), (MAG Ø 0,8 mm D KG), (MAG Ø 1,0 mm D KG), (MAG Ø 1,2 mm D KG). SG3* AWS A 5.18: ER 70 S-6 EN A : W/G 4 Si 1 DIN 8559: W/SG 3 W.Nr.: Universele lasdraad voor het MAG-lassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten met verhoogde treksterkte tot 620 MPa. Goede loop eigenschappen, rustige en stabiele boog met gering spatverlies. Glad lasuiterlijk. TS: > 560 / RG: > 500 / R: > 25 / KW: 155 J (+20 o C), 47 J (- 40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M21 Art.nr.: (MAG Ø 0,8 mm K-300), (MAG Ø 1,0 mm K-300), (MAG Ø 1,2 mm K-300), (MAG Ø 0,8 mm D-200 a 5 Kg), (MAG Ø 1,0 mm D-200 a 5 Kg), (MAG Ø 1,2 mm Vat 250 Kg) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

13 SG-Mo / ER80S-G* AWS A5.28: ER 80S-G EN ISO A : W/G Mo Si DIN 8575: SG Mo W.Nr.: Verkoperde lasdraad voor het lassen van warmvaste- en kruipvaste staalsoorten, 16 Mo3, 17 Mo3, 22 Mo 4 enz. Bedrijfstemperaturen 40 o C tot +550 o C. Goede mechanische eigenschappen. TS: >560 / RG: >490 / R: >22 / KW: > 80 J (+ 20 o C), >47 J (- 40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MAG: M21 Art.nr.: (TIG Ø 1,5 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,0 mm), (MAG Ø 0,8 mm), (MAG Ø 1,0 mm) SG-CORTEN / SG-NiCu* AWS A 5.28: ER 80 S-G EN ISO A: Mn3Ni1Cu Met Ni en Cu gelegeerd lastoevoegmateriaal voor het lassen van weerbestendige staalsoorten, zoals CORTEN, PATINAX, S235J2G3Cu, S355J2G3 Cu, S355JRW enz. Door het toegevoegde koper (Cu), wordt het lasmateriaal enigszins corrosiebestendig bij atmosferische omstandigheden. TS: >590 / RG: >480 / R: >24 / KW: >100 J (+ 20 o C), >50 J (- 40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MAG: M21 Art.nr.: (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MAG Ø 0,8 mm), (MAG Ø 1,0 mm), (MAG Ø 1,2 mm), (MAG Ø 1,0 mm D Kg) ER 80S- Ni 1 / SG Ni 1* AWS A 5.28: ER 80S-Ni1 EN ISO A: W/G3Ni1 TIG-lasstaaf met ca. 1,3 % Ni gelegeerd, voor koudtaaie fijnkorrelige staalsoorten. Hoge kerfslagwaarden bij lage temperaturen. TS: >560 / RG: >480 / R: >24 / KW: >47 (- 60 o C). Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm) ER 80S-Ni 2 / SG Ni 2,5* AWS A 5.28: ER 80S-Ni2 EN ISO A : W/G2Ni2 Middelgelegeerde lasdraad met ca. 2,4 % Ni, voor het lassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten, met een goede kerftaaiheid bij lage temperaturen. Lasmetaal is scheurvast en taai. Goede lasbaarheid en glad uiterlijk. TS: >620 / RG: >460 / R: >24 / KW: > 150J (+ 20 o C), >60J (-70 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MAG: M21 Art.nr.: (TIG Ø 1,5 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,0 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MAG Ø 0,8 mm - K300), (MAG Ø 1,0 mm - K300), (MAG Ø 1,2 mm - K300). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

14 SG-CrMo1 / ER 80S-G * AWS A5.28: ER 80S-G DIN 8575: SG - CrMo1 EN ISO A: W/G CrMo1Si W.Nr.: CrMo-gelegeerde TIG/MAG lastoevoegmateriaal voor lassen van kruipvaste CrMo-staalsoorten tot +550 o C. Hoogwaardige apparatenbouw, ketelbouw, pijpwerk. B.v. 13CrMo 4 4 (1.7335), 16CrMoV4, 22CrMo 5 4 (1.7354), 42CrMo4 (1.7225). Eveneens geschikt voor veredelbare staalsoorten en nitreerstaalsoorten. Goede scheurvastheid en taaiheid. TS: >560 / RG: > 450 / R: >22 / KW: >80J (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MAG: M21 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (MAG Ø 0,8 mm), (MAG Ø 1,0 mm). SG-CrMo2 / ER 90S-G * AWS A5.28: ER 90S-G DIN 8575: SG CrMo2 EN ISO A: W/G CrMo2Si W.Nr.: CrMo-gelegeerde lasdraad voor warmvaste- en kruipvaste staalsoorten, zoals 10CrMo9 10 (1.7380), 10 CrSiMoV7 (1.8075), G17CrMo 9 10 (1.7379) enz. Voor hoogtemperatuurbestendige delen in apparatenbouw tot +600 o C. Lasmetaal is te veredelen en te nitreren. TS: >570 / RG: >460/ R: >20 / KW: >65 (+ 20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities MAG: M21 TIG: I1 l Art.nr.: (TIG Ø 2,0 mm), (MAG Ø 1,0 mm), (MAG Ø 1,2 mm). SG-NiMoCr / ER100S-G* AWS A5.28: ER 100S-G EN ISO A: G 62 4 M Mn4Ni1CrMo MAG-lasdraad voor het lassen van hoogvaste, veredelde fijnkorrelstaalsoorten, hoge rekgrens stalen en verbindingslassen van slijtvaste staalsoorten zoals: S620Ql1, S600MC, Naxtra 63, TstE620, Weldox 500, 600 Hardox, L480 - L550, X65 - X80. Voor gebruik tot een rekgrens van 620 MPa. TS: >690 / RG: >620 / R: >18 / KW: >47J (- 40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M21 Art.nr.: (MAG Ø 1,0 mm), ((MAG Ø 1,2 mm). OA GASLOZE GEVULDE DRAAD OA-E71-T GS* AWS A5.20: E 71T-11 EN ISO A: T42 2 P M 1 H5 Gasloze gevulde draad voor het in positie lassen zonder beschermgas van dun plaatmateriaal. Voor het buiten lassen indien hoge snelheid is gewenst en het gebruik van gasbescherming niet mogelijk is. Zeer goede laseigenschappen en niet gevoelig voor oude- en roestige basismaterialen. Goede mechanische eigenschappen en stabiele boog voor lassen in alle posities. TS: > 520 / RG: >430 / R: >22 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Geen beschermgas Art.nr.: KO-1006 ( Ø 0,9 mm D KG), OS-6080 (Ø 1,0 mm D-200 4KG), KO-1010 ( Ø 0,9 mm D-300 ~14 KG), KO-1012 ( Ø 1,2 mm D KG), KO-1017 ( Ø 1,2 mm D KG), KO-1018 ( Ø 1,6 mm D KG) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

15 MAG GEVULDE DRADEN SFC 71 J* EN ISO A: T 42 4 P M 1 H5 AWS A5.20: E71T-1M-JH4 Goedkeuringen: ABS (4YSA H5), LR (4YS H5), CE Rutiel gevulde draad, voor het in alle posities lassen met Ar/CO 2 menggas. Goede mechanische eigenschappen tot - 40 o C. Kenmerken: *zeer goede verlasbaarheid *hoge afsmeltprestatie * goede slakverwijdering * stabiele boog* gering spatverlies* gladde, fijngetekende naden * verspanend bewerkbaar lasmetaal* goede mechanische eigenschappen* extra laag waterstofgehalte < 5 ml/100g) * standaard vacuüm verpakt in alu-folie* Toepassingen Breed inzetbaar in de scheeps- en machinebouw, opslagtanks en pijpleidingen. Voor het verbindingslassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten en fijnkorrelstalen.. TS: > 595 / RG: >550 / R: >27 / KW(ISO-V): 95 ( - 40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M21 Art.nr.: AW-1002 ( Ø 1,2 mm D KG), AW-1003 (Ø 1,2 mm D KG). SFC 71 M* EN ISO A: T 42 4 M M 1 H5 AWS A5.18: E7OC-6M-H4 Goedkeuringen: ABS (3YSA), CE, LR (4YS H5) Metaalpoeder gevulde draad, zonder slak, hoog rendement voor het in alle posities lassen met Ar/CO 2 menggas. Goede mechanische eigenschappen tot - 40 o C. Kenmerken: *zeer goede verlasbaarheid *hoge afsmeltprestatie * stabiele boog* gering spatverlies* gladde, fijngetekende naden *verspanend bewerkbaar lasmetaal* goede mechanische eigenschappen* laag waterstofgehalte* standaard vacuüm verpakt in alu-folie* Toepassingen Breed inzetbaar in de constructie-, scheeps- en machinebouw. Geschikt voor roestige en geprimerde materialen. Voor het verbindingslassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten. TS: > 540 / RG: >460 / R: >30 / KW(ISO-V): 79 ( - 40 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M21 Art.nr.: AW-1008 ( Ø 1,2 mm D KG), AW-1009 (Ø 1,2 mm D KG). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

16 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

17 2 INTRODUCTIE LASSEN VAN ROESTVAST & HOOGGELEGEERD STAAL Hierbij betreft het niet roestende staalsoorten, die m.b.t. corrosiebestendigheid andere staalsoorten verregaand overtreffen. Hun bestendigheid danken zij aan hun gehalte aan chroom, (min. 12 % Cr), waarvan de oxiden een uiterst dunne, taaie en corrosiebestendige beschermlaag vormt, de passivatie laag. Op basis van de chemische samenstelling onderscheiden we: 1. Niet roestende Chroomstalen Ferritisch-martensitische Chroomstalen (13 18 % Cr en 0,1 0,4 % C): Hoge hardheid, veredelbaar. Goede weerstand bij gecombineerde blootstelling aan corrosie en abrasie (schuren). Ferritische en half-ferritische Chroomstalen (15 30 % Cr en max. 0,1 % C): Oxidatie bestendig tot ca C. Hittebestendige staalsoorten zijn met Aluminium (Al) en Silicium (Si) gelegeerd. Ongevoelig tegen zwavelhoudende milieus. Bij het lassen bestaat de neiging tot het vormen van grove kristallen (korrelgroei) in de door Warmte Beïnvloedde Zone (WBZ). Dit veroorzaakt een verbrossing van de materialen. Een overmatige warmte inbreng moet voorkomen worden. Indien mogelijk getrokken rupsen (snoeren) met lage lichtboogenergie lassen, b.v. met verhoogde lassnelheid. De korrelgroei b.v. door toevoegingen van N, Nb, Ta en Ti in het basismateriaal vermindert. Austenitische lastoevoegmaterialen worden op basis van de hogere taaiheid bij voorkeur gebruikt. 2. Niet roestende Chroom-Nikkel-Staalsoorten Austenitische (austenitisch-ferritische / ferritisch-austenitische) Chroom-Nikkel-Staalsoorten (14 30 % Cr en 6 36 % Ni): Typen 18/10 (18 % Cr, 10 % Ni) en 19/12/3 (19 % Cr, 12 % Ni, 3 % Mo) zijn de belangrijkste materialen. Hoge taaiheid en rek. Hoge warmvastheid. Goede natte en hoge temperatuur- corrosiebestendigheid. Verbetering van de corrosiebestendigheid b.v. tegen putcorrosie door legering toevoegingen van Mo en Cu. Opmerkingen m.b.t. corrosiebestendigheid van austenitische CrNi-staalsoorten CrNi-staalsoorten kunnen gevoelig zijn voor interkristallijne corrosie, die b.v. veroorzaakt wordt door kortdurende warmte inbreng zoals bij het lassen. Hierbij worden langs de korrelgrenzen chroom-carbiden gevormd waardoor de voor de passievering noodzakelijke hoeveelheid chroom in de matrix te laag wordt. De gevoeligheid tegen interkristallijne corrosie wordt verminderd, indien het C-gehalte tot een minimum beperkt wordt (max. 0,03 % C, L - typen), het koolstof door carbidenvormend Ti, Ta of Nb gebonden wordt (gestabiliseerde staalsoorten), de gelaste constructie oplossing-gegloeid en afgeschrokken wordt (voor lasconstructies nauwelijks toepasbaar, omdat kromtrekken en hamerslagvorming optreed. Aanloopkleuren zijn, evenals de passieve laag, een oxidenhuid, maar wel aanzienlijk dikker, bros en gescheurd. Verder wordt voor de vorming zoveel chroom verbruikt, dat de passieve laag niet langer kan bestaan. Daarom moeten aanloopkleuren volledig verwijderd worden, om de corrosiebestendigheid opnieuw te herstellen. LASSEN VAN ROESTVASTE STAALSOORTEN Behoudens enige voorzorgsmaatregelen, kunnen austenitische roestvaste staalsoorten op dezelfde wijze gelast worden als bij onen laaggelegeerde staalsoorten. Het lassen van deze staalsoorten dient op een dusdanige wijze te geschieden dat de lassen aan de eisen van het basismateriaal voldoen, zoals b.v. corrosie- en hittebestendigheid. De gebruikt lastoevoegmaterialen, dienen van dezelfde chemische samenstelling te zijn of over-gelegeerd voor speciale toepassingen. Opmerkingen: Gestabiliseerde roestvaste staalsoorten en lasmetaal kunnen niet hoogglans gepolijst worden, Gestabiliseerde roestvaste staalsoorten kunnen gelast worden met toevoegmaterialen met gelijke samenstelling of typen met laag koolstof gehalte (zgn. L- typen), Indien mogelijk, moeten RVS-typen met laag C %, gelast worden met lastoevoegmaterialen met laag C %, Met stikstof gelegeerde standaard austenieten worden gelast met normale toevoegmaterialen, waarvan de treksterkte voldoende hoog is. Een hogere thermische uitzettingscoëfficiënt zal leiden tot een hogere vervorming, daarom hechtlassen op kortere onderlinge afstand, Lage warmtegeleiding resulteert in warmtestuwing of oververhitting in de laszone, daarom warmte-inbreng beperken, Een behandeling van de lasnaad na het lassen is vereist om een metallisch schoon oppervlak te bereiken, zo dat de vorming van een foutloze passieve laag mogelijk is. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

18 SCHAEFFLER DIAGRAM A1 Lassen van standaard austenieten: Lasmetaal van dezelfde samenstelling bevat 4 tot 12 % (5 tot 15 FN) delta ferriet, hiermede bestand zijnde tegen warmscheuren, In het geval van speciale eisen, zoals niet-magnetische lasverbindingen, hoge corrosieweerstand of koud-taaiheid, dient een volledig austenitisch lasmetaal gekozen te worden, Opmenging met het basismateriaal moet beneden de 40 % zijn en om de stikstof opname tijdens het lassen zo laag mogelijk houden, om de hoeveelheid delta-ferriet niet teveel te verlagen, Geen voorverwarming, temperatuur tijdens het lassen (interpass temperatuur) max. 150 C, Ontsteken van de boog alleen in de lasnaad, Delta ferriet is een magnetische fase, Cr-Ni-austenieten mogen ook verbonden worden met Cr-Ni-Mo-lastoevoegmaterialen, maar met het oog op de corrosieweerstand, wordt lasmetaal met dezelfde chemische samenstelling aanbevolen. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

19 A2 Lassen van volledig austenieten: De sterke neiging van Austenitisch lasmetaal tot warmscheuren, dient in ogenschouw genomen te worden bij het lassen van dergelijke staalsoorten, Boven alles, dient op de volgende zaken gelet te worden: Absoluut schone laszone, om te voorkomen dat middelen die warmscheuren veroorzaken, vooral zwavel, niet in het smeltbad terecht komen, Voorkom plaatselijke spanningsconcentraties en grote wanddikten in de ontwerp fase, Voorkom een groot en oververhit smeltbad, om de korrelgrootte klein te houden en las restspanningen laag te houden. Dit betekent: Beperkte warmte-inbreng (max. 10 tot 15 KJ/cm) Snoeren toepassen, of slechts licht pendelen Geen voorverwarming, interpass temperatuur max. 130 (150) C Opvullen eindkrater, evt. uitslijpen Lasgrondnaad met voldoende doorsnede, om lengte spanningsscheuren te voorkomen F - A Lassen van ferritisch austenitische staalsoorten: Deze staalsoorten met twee-fase structuur van delta-ferriet en austeniet worden Duplex-staalsoorten genoemd. Zij zijn goed geschikt voor smeltlassen. Hoogst toelaatbare werk temperatuur voor gelaste constructies is 250 C. In het temperatuurbereik van 250 tot 900 C ontstaat er een vermindering van de taaiheid als gevolg van 475 C brosheid en de vorming van brosse inter-metallische fasen. Lastoevoegmaterialen met dezelfde stikstof-gelegeerde samenstelling, met een licht verhoogd nikkel gehalte, voor beperking van het delta-ferriet gehalte in het lasmetaal. Opmenging van het minder nikkel bevattende basismateriaal dient max. 40% te zijn en niet hoger. Lassen zonder toevoegmateriaal is alleen dan mogelijk, indien aansluitend oplossing gegloeid wordt gevolgd door afschrikken. Lassen zonder voorverwarming, interpass temperatuur max. 250 C (voor r.v.s. met ca. 23 % Cr) of max. 150 C (r.v.s. met circa 25 % Cr). Warmte-inbreng wordt enigszins hoger gekozen dan bij het lassen van austenitische staalsoorten. Afhankelijk van de lasprocedure, dikte werkstuk enz., wordt het lassen uitgevoerd met 5 tot 25 KJ/cm (r.v.s. typen met ca. 23 % Cr) of met 2 tot 15 KJ/cm (r.v.s. typen met ca. 25 % Cr). Aanwezigheid van hoge hoeveelheden delta-ferriet, maken staalsoorten gevoelig voor waterstofscheuren. Daarom, de waterstofopname tijdens het lassen zo laag mogelijk houden (b.v. door drogen van beklede elektroden, geen beschermgas met waterstof). F1 Lassen van half-ferritische chroom staalsoorten: Lasmetaal van dezelfde samenstelling en de Warmte Beïnvloedde Zone (W.B.Z) met een structuur bestaande uit martensiet of bainiet, resp. delta-ferriet en fijn verdeelde carbiden. Voorverwarming- en temperatuur tijdens het lassen bedraagt: 200 tot 300 C. Ontlaten bij 700 tot 800 C na het lassen zal resulteren in het temperen van de martensiet en verhoogde taaiheid door samenballen van de chroom-carbiden en herstellen van de weerstand tegen interkristallijne corrosie (stabiliseren). Door de neiging tot vorming van koudscheuren, dient de waterstofopname tijdens het lassen zo laag mogelijk gehouden worden (herdrogen van beklede elektroden, geen waterstof bevattend beschermgas). Lastoevoegmaterialen van dezelfde samenstelling, bij gewenste kleurovereenkomst met basismateriaal, identieke thermische uitzettingscoëfficiënt, is een nikkelvrij lastoevoegmateriaal vereist. Indien een taai lasmetaal vereist is en een warmtebehandeling na het lassen onmogelijk is, kunnen ongelijksoortige lastoevoegmaterialen gebruikt worden. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

20 F2 Lassen van volledig Ferritische Chroom Staalsoorten: Bij temperaturen boven de 950 C hebben de zuiver ferritische structuren de neiging tot korrelgroei. Een grove korrel resulteert in een verlies van de taaiheid en kan niet door een warmtebehandeling hersteld worden. Daarom moet het lassen uitgevoerd worden met een lage warmte-inbreng (lage stroomsterkte, kleine elektrode diameter, getrokken rupsen of slechts licht zwaaien). Bij ferritische staalsoorten, is de overgangstemperatuur van taaie naar de brosse breuken, bepaalt door de kerfslagwaarde testen, gelegen op kamertemperatuur bereik. Om scheurvorming in de W.B.Z. te voorkomen en de las restspanningen laag te houden, moeten de voorverwarming temperaturen en de temperaturen tijdens het lassen tussen de 200 en 300 C gekozen te worden. Vanwege de neiging tot het vormen van koudscheuren, moet de waterstof opname tijdens het lassen zo laag mogelijk gehouden worden, indien mogelijk herdrogen beklede elektroden, geen waterstof bevattend beschermgas. Meervoudige lassen bij voorkeur maken met ongelijksoortig taai lastoevoegmateriaal (austeniet of nikkel-chroom legeringen). Indien kleurovereenkomst met het basismateriaal of las metaal, arm aan nikkel, is vereist, moet een deklaag gelast worden met las metaal van dezelfde samenstelling als het basismateriaal. Zachtgloeien op 700 tot 800 C na het lassen verhoogd de taaiheid van de warmtebeïnvloede zone (WBZ) en het identieke lasmetaal, verlaagt lasmetaal restspanningen en hersteld de weerstand tegen interkristallijne corrosie (stabilisering). M Lassen van Martensitische Chroom Staalsoorten: Deze staalsoorten zijn luchthardend en zijn slechts beperkt lasbaar. Om de opharding van de WBZ laag te houden, moet een voorverwarmingstemperatuur en een interpass temperatuur worden aangehouden van 200 tot 300 C. Staalsoorten met een koolstofgehalte, C > 0.2% zijn niet geschikt voor gelaste constructies. Ontlaten op 700 tot 800 C direct aansluitend op het lassen zal de taaiheid van de lasverbinding verhogen en las restspanningen verminderen. Vanwege de neiging tot het vormen van koudscheuren, moet de waterstof opname tijdens het lassen zo laag mogelijk gehouden worden, indien mogelijk herdrogen beklede elektroden, geen waterstof bevattend beschermgas. Indien kleurovereenkomst met het basismateriaal of las metaal, arm aan nikkel, is vereist, moet een deklaag gelast worden met las metaal van dezelfde samenstelling als het basismateriaal. Ongelijksoortige austenitische lastoevoegmaterialen in overeenstemming met DIN 8556 worden veelal toegepast, en voor staalsoorten met een hoog koolstofgehalte, kunnen ook Ni-Cr-gelegeerde lastoevoegmaterialen volgens DIN 1736 gebruikt worden. Lassen van Zachte Martensitische RVS Chroom-Nikkel Staalsoorten: Een koolstofgehalte beperkt tot 0.05 % leid tot de vorming van een taaie martensiet in de WBZ en het lasmetaal van dezelfde samenstelling. Voorverwarming tot 100 C van dikwandige werkstukken, en een interpass temperatuur van 100 tot 150 C. Vanwege de neiging tot het vormen van koudscheuren, moet de waterstof opname tijdens het lassen zo laag mogelijk gehouden worden, indien mogelijk herdrogen beklede elektroden, geen waterstof bevattend beschermgas. Lastoevoegmaterialen met dezelfde samenstelling zullen een lasmetaal geven met max. 0.04% koolstof en 5% deltaferriet. Ontlaten na het lassen op 580 tot 620 C voor een verhoogde taaiheid. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

21 ROESTVAST- EN HOOGGELEGEERD STAAL BEKLEDE ELEKTRODEN E307 / 4370 AC* AWS A5.4: E EN ISO 3581-A: E 18 8 Mn R 12 DIN 8555: E8-UM-200-CKNPZ DIN 8556: E 18 8 Mn 6 R 26 W.Nr.: Elektrode voor bufferlagen, heropbouwen en verbinden van 13% mangaanstaal, gelegeerde staalsoorten en hardbare staalsoorten, plus antislijtage beschermlagen op tandwielen, kettingaandrijfwielen, rupsbandwielen en keerrollen, rails, kruis- en puntstukken, pantserplaat, tolbrekerconussen en boren. Kenmerken en voordelen: Zeer hoge scheurweerstand en slagvastheid - Contactlassen - Gemakkelijke slakverwijdering - Koudverstevigend in bedrijf - Bewerkbaar lasmetaal Corrosiebestendig Taai-hard Goede weerstand tegen erosie en cavitatie. Goedkeuringen: TÜV, DB, CE. TS: 600 / RG: >400 / R: >32 / KW: >32 (-60 o C) / HB: ~180 / HBK: ~340 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 350 mm), CW (Ø 5,0 x 450 mm) E307 HR / 4370 MPR * AWS A5.4: E EN ISO 3581-A : E 18 8 Mn R 53 DIN 8555: E8-UM-200-CKNPZ DIN 8556: E 18 8 Mn6 MPR W.Nr.: Als E307 / 4370, nu hoogrendement elektrode met 160 % opbrengst. TS: 600 / RG: >400 / R: >32 / KW: >32 (-60 o C) / HB: ~180 / HBK: ~340 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 450 mm), CW (Ø 5,0 x 450 mm) E308MoL / 4431 AC * AWS A 5.4: E 308 MoL-17 EN ISO 3581-A : E L R 12 W.Nr.: Op wisselstroom verlasbare kerndraadgelegeerde rutiel beklede handlaselektrode voor het lassen van CrNiMo-stalen met laag C %, en van soortgelijke en gelijksoortige gestabiliseerde en niet gestabiliseerde chemisch bestendige stalen. Ook geschikt voor moeilijk lasbare staalsoorten. Toepasbaar voor austeniet-ferriet verbindingen en voor het lassen van veredelingsstaalsoorten, roestvaste Cr-stalen, 13 % Mangaanhardstaalsoorten, pantserstalen onderling en in verbinding met andere staalsoorten. Bedrijfstemperatuur: - 60 o C tot o C. Goedkeuring: TüV TS: 700 / RG: 540 / R: 30 / KW: 50 (- 60 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,0 x 300 mm), CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

22 E308L / 4316 AC * AWS A5.4: E 308L-17 EN ISO 3581-A : E 19 9 LR 12 DIN 8556: E 19 9 LR 23 W.Nr.: Bestemd voor 18/8 CrNi stalen met een laag koolstofgehalte, hoogglans polijstbaar en bestand tegen bedrijfstemperaturen tot 400 o C. Voor het lassen van on- en gestabiliseerde roestvaste staalsoorten, zoals: AISI 302, AISI 304, AISI 304 H, AISI 304 L, AISI 304 LN, AISI 321, AISI 347, AISI 347 H, AISI 348, AISI 348 H, , AISI CF-8, , , Goedkeuringen: TÜV, DB, CE. TS: 560 / RG: 380 / R: >35 / KW: >32 (-120 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 350 mm), CW (Ø 5,0 x 450 mm). E309L / 4332 AC * AWS A 5.4: E309L-17 EN ISO 3581-A: E L R 32 DIN 8556: E L R W.Nr.: Voor het lassen van meng (zwart-wit) verbindingen tussen austenitische corrosievaste staalsoorten, zoals: AISI 304, AISI 304 H, AISI 304 L, AISI 304 LN, AISI 316, AISI 316Cb, AISI 316L, AISI 316Ti, AISI 318, AISI 321, AISI 321 H, AISI 347, AISI 347 H, AISI 348, AISI 348 H, AISI CF-8, AISI CF-8M, / , met on- en laaggelegeerde staalsoorten, zoals: H I, H II, 17 Mn 4, 15 Mo3, StE 255 tot StE 355, evenals overeenkomstig gietstaal, tevens voor corrosiebestendige cladlagen op vermelde on- en laaggelegeerde staalsoorten en hittebestendige, veredelde fijnkorrelige constructiestaalsoorten. Goedkeuring: TÜV TS: 590 / RG: >400 / R: >32 / KW: >32 (-60 O C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,0 x 300 mm), CW (Ø 2,0 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW-9013 (Ø 2,5 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW-9014 (Ø 3,2 x 350 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 4,0 x 350 mm). E309 MoL / 4459 AC * AWS A 5.4: E 309MoL-17 EN ISO 3581-A: E L R 12 W.Nr.: ALLWELL E 309MoL is een op wisselstroom verlasbare kerndraadgelegeerde rutiel beklede elektrode voor het verbindingslassen in alle posities van ongelijksoortige verbindingen, moeilijk lasbare staalsoorten, Roestvaststaal aan ongelegeerd staal en grondlagen bij geplateerd staal. In de eerste laag kan al Austenitisch lasmetaal van het type CrNiMo 18/10/2 bereikt worden. Het legeringaandeel van de ALLWELL E 309MoL levert scheurbestendige lassen. De toevoeging van Molybdeen (Mo) verzekert een hogere corrosieweerstand en verbeterde sterkte bij hogere temperaturen t.o.v. het molybdeenvrije materiaal Het lasmetaal is hitte- en warmoxidatie bestendig tot ca C. Bedrijfstemperatuur: - 20 o C tot o C. Goedkeuringen: TÜV, DB, CE. TS: 650 / RG: 450 / R: 30 / KW: 48 (-20 o C) / HB: ~200 / HBK: ~360 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW (3,2 x 350 mm), CW (4,0 x 350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

23 E310 / 4842 AC * AWS A 5.4: E EN ISO 3581-A: E R12 DIN 8556: E R 26 W.Nr.: Op wisselstroom verlasbare kerndraadgelegeerde rutiel beklede elektrode voor verbindingslassen van corrosiebestendige, hoogtemperatuur- en warmoxidatie bestendige CrNistaalsoorten voor bedrijfstemperaturen tot 1200 o C, en lassen van Cr, CrSi- en CrAl staalsoorten. Warmscheurbestendig. TS: 600 / RG: 350 / R: 30 / KW: 80 (+20 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,0 x 300 mm), CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW (3,2 x 350 mm). E312-29/9 AC * AWS A 5.4: E EN ISO 3581-A: E 29 9 R 12 DIN 8556: E 29 9 R 12 DIN 8555: E9-UM-200-CKRTZ DIN EN 14700: E Fe 11 W.Nr.: Rutiel beklede handlaselektrode met hoog Cr-Ni gehalte voor het lassen van moeilijk lasbare staalsoorten zoals pantserstaal, Austenitisch Mn-staal, ongelijksoortige verbindingen (RVS aan ongelegeerd staal). Bufferlagen. Austenitisch-ferritisch lasmetaal. Bestand tegen interkristallijne corrosie tot 400 C. Bestand tegen warmoxidatie tot 1150 C, cavitatie en slagbelasting. Lasmetaal bezit hoge sterkte, slagvast, taai, zuur- en hittebestendig tot 1000 o C. Koudverstevigend. Lasbaar op wissel- en gelijkstroom. Goedkeuring: DB. TS: 800 / RG: 580 / R: 20 / KW (DVM): 30 (20 o C) / HB: 200 / HBK: 360 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,0 x 300 mm), CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW-9016 (Ø 2,5 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW-9017 (Ø 3,2 x 350 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 4,0 x 350 mm), CW (Ø 5,0 x 450mm). E312-29/9 MPR * AWS A 5.4: E EN ISO 3581-A: E 29 9 R 53 DIN 8556: E 29 9 R 12 DIN 8555: E9-UM-200-CKRTZ DIN EN 14700: E Fe 11 W.Nr.: Hoog rendements elektrode (160%) met hoog Cr-Ni gehalte voor het lassen van moeilijk lasbare staalsoorten zoals pantserstaal, Austenitisch Mn-staal, ongelijksoortige verbindingen (RVS aan ongelegeerd staal). Bufferlagen. Austenitisch-ferritisch lasmetaal. Bestand tegen interkristallijne corrosie tot 400 C. Bestand tegen warmoxidatie tot 1150 C, cavitatie en slagbelasting. Lasmetaal bezit hoge sterkte, slagvast, taai, zuur- en hittebestendig tot 1000 o C. Koudverstevigend. Lasbaar op wissel- en gelijkstroom. TS: 800 / RG: 580 / R: 20 / KW (DVM): 30 (20 o C) / HB: 200 / HBK: 360 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 450 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

24 E316L / 4430 AC * AWS A 5.4: E 316 L-17 EN ISO 3581-A: E L R 12 W.Nr.: op wisselstroom verlasbare kerndraadgelegeerde rutiel beklede handlaselektrode voor het verbindingslassen van CrNiMo-staalsoorten met laag C-gehalte evenals aan gelijksoortige of soortgelijke gestabiliseerde en niet gestabiliseerde chemisch bestendige materialen. Het lasmetaal is in combinatie met soortgelijk basismateriaal bij natte corrosie tot 400 o C inzetbaar. De legering is aan lucht en oxiderende gassen warmoxidatie bestendig tot 875 o C. Het lage C-gehalte sluit interkristallijne corrosie uit. Het lasmetaal is hoogglans polijstbaar. Bedrijfstemperatuur: o C tot o C. Goedkeuringen: TÜV, DB, CE. TS: 580 / RG: 400 / R: >32 / KW: 37 (-120 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 1,6 x 250 mm), CW (Ø 2,0 x 300 mm), CW-9010 (Ø 2,0 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW-9011 (Ø 2,5 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW-9012 (Ø 3,2 x 350 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 4,0 x 350 mm), CW (Ø 5,0 x 450 mm). E316L FALL / 4430 FALL * AWS A 5.4: E316L-17 EN ISO 3581-A: E L R 11 W.Nr.: zeer dun rutiel beklede kerndraadgelegeerde handlaselektrode voor het verbindingslassen van corrosiebestendige CrNiMostaalsoorten met laag C-gehalte evenals aan gelijksoortige of soortgelijke gestabiliseerde en niet gestabiliseerde chemisch bestendige materialen, in het bijzonder in de VERTICAAL NEERGAANDE positie (PG). Het lasmetaal is in combinatie met soortgelijk basismateriaal bij natte corrosie tot 400 o C inzetbaar. De legering is aan lucht en oxiderende gassen warmoxidatie bestendig tot 875 o C. Het lage C-gehalte sluit interkristallijne corrosie uit. Het lasmetaal is hoogglans polijstbaar. Bedrijfstemperatuur: - 60 o C tot o C. TS: 550 / RG: 360 / R: 39 / KW: 75 (- 60 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,0 x 300 mm), CW-9007 (Ø 2,0 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 2,5 x 300 mm), CW-9008 (Ø 2,5 x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW-9009 (Ø 3,2 x 350 mm klein verpakking 1 kg). E / 4551 AC * AWS A 5.4: E EN ISO 3581-A: E 19 9 Nb R12 W.Nr.: Op wisselstroom verlasbare kerndraad gelegeerde rutiel beklede elektrode voor verbindingslassen van corrosiebestendige soortgelijke en gelijksoortige materialen. Lasmetaal is in combinatie met soortgelijke basismaterialen bij natte corrosie tot 400 o C toepasbaar. Legering is bestand tegen lucht en oxiderende gassen bestand tot 800 o C. Goedkeuringen: TÜV, DB, CE. TS: 600 / RG: 400 / R: 40 / KW: 53 (- 60 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5x300mm), CW (Ø 3,2x350mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

25 E904 L HE * AWS A 5.4: E 385L-17 EN ISO 3581-A: E Cu N L R 53 DIN 8556: E Cu L R 2 6 W.Nr.: Kerndraadgelegeerde, rutiel beklede elektrode (160 %), volledig austenitisch, corrosievast lasmetaal, niet magnetisch van het type 904 L. Bestand tegen interkristallijne corrosie. Corrosiebestendig in niet oxiderende media (tot 90%-ige zwavelzuur, fosforzuur en organische zuren). Bestand tegen put- en spleetcorrosie in chloridenhoudende oplossingen. Warmoxidatie bestendig tot 1000 C (lucht). Uitstekende weerstand tegen algemene corrosie en spanningscheurcorrosie. Goede kerfslagwaarden, ook bij lage temperaturen. Voor toepassingen in de zwavel en fosforzuur productie voor bijvoorbeeld papierindustrie, rookgasontzwaveling, ontzilting van zeewater, petrochemie, e.d. TS: 580 / RG: 380 / R: 40 / KW: 80 (- 40 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5x300 mm), CW (Ø 3,2x350 mm) E 2209 DUPLEX AC * AWS A 5.4: E EN ISO 3581-A: E N L R12 W.Nr.: Op wisselstroom verlasbare kerndraad gelegeerde elektrode voor het lassen van soortgelijke en gelijksoortige Duplex staalsoorten. Lasmetaal is bestand tegen put-, spleet-, spanning-, en interkristallijne corrosie bij temperaturen tot 250 o C. Goedkeuring: TÜV. TS: > 670 / RG: > 510 / R: > 23 / KW: 44 (- 40 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5x300 mm), CW (Ø 3,2x350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

26 ROESTVAST- EN HOOGGELEGEERD STAAL TIG STAVEN / MIG MASSIEVE DRADEN 307 Si * AWS A5.9: ER 307 Si EN ISO A : W / G 18 8 Mn Si DIN 8555: MSG KNPRZ DIN 8556: SG X15CrNiMn 18 8 W.Nr. : Bufferen, ongelijksoortige verbindingen en oplassen. Nagenoeg vol-austenitisch lasmetaal kan bij bedrijfstemperaturen van C tot C ingezet worden en is hittebestendig tot 850 C. De corrosiebestendigheid is met dezelfde basismaterialen vergelijkbaar. Verbinding- en oplassen van hooggelegeerde, ongelegeerde of ophardingsgevoeilige staalsoorten, voor zwart-wit verbindingen en bufferlagen, b.v en mengverbindingen onderling en met on- resp. laag gelegeerde staalsoorten, b.v. HI; HII; StE 355, 15 Mo3. Door koudversteviging van het lasmetaal kunnen ook slagbouten, loopwielen of rails opgelast worden. TS: 650 / RG: 480 / R: 32 / KW: 100 (+20 o C) / HB: 200 / HBK: 400 Beschermgas (EN439)/ Stroomsoort / Polariteit: MIG: M12, M13, M20, M21 TIG: I1 Art.nr.: (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm) 308H * AWS A5.9: ER 308H EN ISO A: G/W 19 9 H W.Nr. : ~ % Cr-10% Ni-legering met een verhoogd koolstofgehalte van 0,04-0,08 % voor hoog kwalitatieve verbindingen van hoog warmvaste austenitische Cr-Ni stalen voor bedrijfstemperaturen tot +700 C. Speciaal ontworpen voor het basismateriaal AISI 304H (W.Nr.: ). Het lasmetaal is zeer ongevoelig voor verbrossing. Geschikt voor de volgende basismaterialen: X6CrNi18-11, X12CrNiTi18-9, AISI 304H, 321H, 347H Goedkeuring (KMS-308H): CE, CWB TS: 570 / RG: 370 / R: 35 / KW: 70 (+20 o C) Beschermgas EN439 / Stroomsoort / Polariteit: MIG: M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,0 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

27 308LSi * AWS A5.9: ER 308LSi EN ISO A : W / G 19 9 L Si DIN 8556: SG X5CrNi19 9 W.Nr. : TS: 550 / RG: 320 / R: 35 / KW: 70 (+20 o C) Beschermgas EN439 / Stroomsoort / Polariteit: Hooggelegeerd chroom-nikkel-lasmetaal met laag koolstofgehalte is bestand tegen interkristallijne corrosie tot 350 C. Bestand tegen warm oxidatie in zwavelarme, niet reducerende atmosfeer tot ca. 800 C. Het lasmetaal is hoogglans polijstbaar. Voor verbindingen en oplassingen van gelijksoortige en soortgelijke CrNi-stalen, zoals 304 L enz, en voor corrosiebestendige beschermlagen op staal. Toepassingen: machine-, apparaten-, scheeps-, turbine-, vaten- en pijpleidingbouw. Wasmachines, roerwerken, ventilatie installaties. Inrichtingen in de voedingsmiddelenindustrie. Verbindingslassen, b.v.: X 5 CrNi (X5 CrNi 19 10); X 2 CrNi (X 2 CrNi 18 9); X 2 CrNiN 18 10; X 6 CrNi Ti 18 10; X 10 CrNi Nb Goedkeuring (KMS-308LSi): CE, JIS, CWB, ABS, (KTS-308LSi): CE, JIS MIG: M11, M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,0 mm), (TIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,0 mm), (MIG Ø 0,8mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm). 309LSi * AWS A5.9: ER 309LSi EN ISO A : W / G L Si DIN 8556: SG X2 CrNi W.Nr. : Bufferen en ongelijksoortige verbindingen. Austenitisch lasmetaal met circa 15% delta-ferriet. Bestand tegen interkristallijne corrosie tot 400 C en tegen warm oxidatie tot 1050 C. Laagste bedrijfstemperatuur: -60 C. Maximale bedrijfstemperatuur voor ongelijksoortige verbindingen: 300 C. Voor het verbindingslassen van de volgende austenitische staalsoorten: X 5 CrNi (X 5 CrNi 18 9); GX 6 CrNi 18 9; X 5 CrNiMo (X 5 CrNiMo ); GX 6 CrNiMo ; X 2 CrNiMo (X 2 CrNiMo 18 12); X 6 CrNiTi ; GX 5 CrNiNb 18 9; X 6 CrNiMoTi ; X 10 CrNiMoTi 18 12; GX 5 Cr NiMoNb ; X 10 CrNiMoNb en deze met on- of laaggelegeerde staalsoorten zoals: H I, H II, 17 Mn 4,15 Mo 3, StE 255 tot StE 355 en soortgelijke gietstalen. Anticorrosie beschermlagen op on- en laaggelegeerde staalsoorten en warmtebehandelde fijnkorrelstalen. Goedkeuring (KMS-309LSi): CE, JIS, CWB, ABS, BV. (KTS-309LSi): CE, JIS TS: 550 / RG: 400 / R: 30 / KW: 55 (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit: MIG: M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

28 309L Mo * AWS A5.9: ER 309LMo EN ISO A : W / G L DIN 8556: SG X8CrNiMo W.Nr. : ~ Voor het lassen van mengverbindingen tussen austenitische corrosievaste staalsoorten, zoals: X 5 CrNi AISI 304; X 6 CrNi AISI 304 H; X 2 CrNi AISI L; X 2 CrNiN AISI 304 LN; X 5 CrNiMo AISI 316; X 6 CrNiMoNb AISI 316Cb; X 2 CrNiMo AISI 316L; X 6 CrNiMoTi AISI 316Ti; X 10 CrNiMoNb AISI 318; X 6 CrNiTi AISI AISI 321 H; X 6 CrNiNb AISI 347; AISI 347 H; AISI 348; AISI 348 H; G-X 5 CrNi AISI CF-8; G-X 6 CrNiMo AISI CF-8M; G-X 5 CrNiNb / met on- en laaggelegeerde staalsoorten, zoals: HI, HII, 17Mn4, 15 Mo3, St E255 tot St E355. Evenals overeenkomstig gietstaal, tevens voor corrosiebestendige cladlagen op vermelde on- en laaggelegeerde staalsoorten en hittebestendige, veredelde fijnkorrelige constructiestaalsoorten. Goedkeuring (KMS / KTS-309LMo): CE TS: 600 / RG: 480 / R: 30 Beschermgas (EN439)/ Stroomsoort / Polariteit: MIG: M13 TIG: I1 Art.nr.: (MIG Ø 1,2 mm). 310 * AWS A5.9: ER 310 EN ISO A : W / G DIN 8556: SG X12CrNi W.Nr. : Hittebestendige staalsoorten. Volledig austenitisch, corrosievast lasmetaal. Bestand tegen warmafschilferen tot 1200 C (lucht). Bestand tegen reducerende, zwavelhoudende milieus tot 650 o C. Corrosiebestendig. Voor het lassen van gelijksoortige- en soortgelijke hittebestendige CrNi- staalsoorten, zoals: G-X 40CrNiSi AISI 309 S; X 15 CrNiSi AISI 310; X 12 CrNi AISI 310 S; AISI 314; X 12 CrNi ; G-X 15 CrNi , voor het lassen van ferritische Cr-staalsoorten, evenals voor het lassen van mengverbindingen tussen austenitische roestvaste staalsoorten, zoals: X 5 CrNi AISI 304; X 6 CrNi AISI 304 H; X 2 CrNi AISI 304 L; X 2 CrNiN AISI 304 LN; X 5 CrNiMo AISI 316; X 6 CrNiMoNb AISI 316Cb; X 2 CrNiMo AISI 316 L; X 2 CrNiMo ; X 5 CrNiMo ; X 6 CrNiMoTi AISI 316Ti; X 10 CrNiMoNb AISI 318; X 10 CrNiMoTi ; X 6 CrNiTi AISI 321; AISI 321 H; X 6 CrNiNb AISI 347; AISI 347 H; AISI 348; AISI 348 H; G- X6 CrNi ; X 5 CrNi AISI CF-8; G- X 6 CrNiMo AISI CF-8M; G-X5 CrNiNb en on- en laaggelegeerde constructie staalsoorten, zoals: HI, HII, 17Mn4, 15Mo3, StE 255 tot StE 355. Evenals overeenkomstig gietstaal, tevens voor corrosiebestendige plateerlagen. Goedkeuring (KMS / KTS-310): CE, JIS TS: 580 / RG: 380 / R: 42 / KW: 90 (+20 o C) Beschermgas / Stroomsoort / Polariteit: MIG: M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,0 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø1,0 mm, D-200 a 5 Kg), (MIG Ø 1,2 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

29 312 * AWS A5.9: ER 312 EN ISO A : W / G 29 9 DIN 8555: MSG KNPRZ DIN 8556: SG X10CrNi 30 9 W.Nr. : Ferritisch-austenitisch lasmetaal met een Deltaferrietgehalte van ca. 70 % overeenkomstig Schaeffler-diagram. Dit Deltaferrietgehalte garandeert een hoge mate aan zekerheid tegenover scheurvorming als gevolg van een hoog zwavel-, fosfor- en loodgehalte in de te lassen basismaterialen. Chroomgehalte van ca. 29 % biedt een warmoxidatie tot 1150 C. Verdere eigenschappen van het lasmetaal zijn de weerstand tegenover vele chemische belastingen, tegenover cavitatie en slagbelasting. Zwart-wit-verbindingen, warmscheur- en ophardingsgevoeilige basismaterialen, hooggelegeerde soortgelijke / gelijksoortige chroomstaalsoorten. Geschikt voor bufferlagen met navolgende slijtvaste oplassingen, evenals voor het lassen van gereedschapstalen, zoals boren, beitels, tangen en koudvervormgereedschappen enz. Goedkeuring (KMS / KTS-312): CE, JIS TS: 800 / RG: 580 / R: 20 / KW: 30 (DVM, +20 o C) / HB: 200 / HBK: 360 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm) 316LSi * AWS A5.9: ER 316 L Si EN ISO A : W / G L Si DIN 8556: SG X2CrNiMo W.Nr. : Austenitisch lasmetaal met laag koolstofgehalte en 8-10% Delta-ferriet. Door Molybdeen wordt de algemene corrosie- resp. putcorrosie bestendigheid in vergelijk met molybdeen vrije CrNistalen verbeterd. Het lasmetaal is bestand tegen warm oxidatie tot 800 C en tegen interkristallijne corrosie tot 400 C; geschikt voor lage temperatuur toepassing tot -196 C. Soortgelijke verbindingslassen b.v. van de materialen: TS: > 620 / RG: > 440 / R: > 40 / KW: 120 (+20 o C) Goedkeuring (KMS-316LSi): CE, JIS, CWB, ABS. (KTS-316LSi): CE, JIS Beschermgas (EN439)/ Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,0 mm), (TIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,0 mm), (TIG Ø 4,0 mm), (MIG Ø 0,6 mm - 5 kg D200-spoel), (MIG Ø 0,8 mm - 5 kg D200-spoel), (MIG 1,0 mm 5 kg D-200 spoel), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm). 318Si * AWS A5.9: ER 318 Si EN ISO A : W/G Nb Si DIN 8556: SG X5CrNiMoNb W.Nr CrNiMoNb legering met laag C % voor lassen en oplassen van soortgelijke en gelijksoortige Ti- of Nb gestabiliseerde roestvaste CrNiMo staalsoorten, zoals bijv. 316 Ti (1.4571) en 316 Nb (1.4580). TS: > 600 / RG: > 390 / R: > 30 / KW: > 70 (+20 o C) Beschermgas / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: M11, M12 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,0 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

30 347Si * AWS A5.9: ER 347 Si EN ISO A : W / G 19 9 Nb Si DIN 8556: SG X5CrNiNb 19 9 W.Nr.: Niobium gestabiliseerde legering voor lassen van gestabiliseerde CrNi-staalsoorten, zoals b.v. AISI X6CrNiNb Bestand tegen interkristallijne corrosie. Inzetbaar tot ~ 400 o C. TS: > 550 / RG: > 400 / R: 30 / KW: 65 (+20 o C) Goedkeuring (KMS-347Si): CE, JIS (KTS-347Si): CE, JIS Beschermgas (EN439)/ Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: M11, M12 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm). 904 L * AWS A5.9: ER 385 L EN ISO A : W / SG Cu L DIN 8556: W / SG X2CrNiMoCu W.Nr. : Massieve draadlegering van het type 904 L, volledig austenitisch, corrosievast lasmetaal, niet magnetisch. Bestand tegen interkristallijne corrosie. Corrosiebestendig in niet oxiderende media (tot 90%-ige zwavelzuur, fosforzuur en organische zuren). Goede weerstand tegen put- en spleetcorrosie in chloridenhoudende oplossingen. Warmoxidatie bestendig tot 1150 C (lucht). Uitstekende weerstand tegen algemene corrosie en spanningscheurcorrosie. Uitstekende kerfslagwaarden, ook bij lage temperaturen. TS: 560 / RG: 380 / R: 35 / KW: 120 (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm) Duplex RVS * AWS A5.9: ER 2209 EN ISO A : W / G N L DIN 8556: SG X2CrNiMoN W.Nr. : Voor corrosiebestendige ferritisch-austenitische (Duplex-)stalen. Chroom-nikkel-molybdeen-gelegeerd lasmetaal met ferritischaustenitische structuur. Het lasmetaal is in het bijzonder tegen put-, spleet- en spanningsscheur-corrosie in chloride houdende media goed bestand en onderscheid zich door hoge treksterkte en rekgrens. Grondlagen- en verbindingslassen van ferritischaustenitische stalen, b.v. W.-Nr..: , , , , onderling evenals in combinatie met ongelegeerde en laaggelegeerde stalen. Beschermlagen op pomponderdelen, afwateringsbuizen, in alle industrieën, wormen, armaturen in chemische installatiebouw evenals in de Off-Shore-techniek. TS: 770 / RG: 550 / R: 30 / KW: ~150 (- 196 o C) / KW: 200 (+20 o C) / HB: 240 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

31 Super Duplex RVS 2594 * AWS A5.9: ER 2594 EN ISO A : W / G N L DIN 8556: SG X2CrNiMoN W.Nr. : Super Duplex legering, zie ook 2209 Duplex, voor lassen van , , SAF 25/07 en ZERON 100. Massieve MIG draad met laag C % voor het verbinden en oplassen van austenitische - ferritische Super Duplex RVS typen met 24-27% Cr, 6-9% Ni, 3-4% Mo, %, die t.a.v. het standaard Duplex RVS een superieure corrosieweerstand en sterkte bezit. Eveneens toepasbaar voor verbindingslassen met staal. Zeer goede weerstand tegen spanning-, spleet-, en put corrosie in chloride- en zwavelwaterstof bevattende media. Max. bedrijfstemperatuur 250 o C. Bestand tegen warm oxidatie tot 850 C. Hoogglans polijstbaar. TS: 830 / RG: 570 / R: 29 / KW: 140 (+20 o C), 110 (- 40 o C) / HB: 280. Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M12, M13 TIG: I1 Art.nr.: (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm) Hulp producten bij het lassen van RVS: Pelox Beitspasta TS-K2000 (Art.nr.: , bus a 2 kg) Pelox Passiveermiddel RP (Art.nr.: , bus a 2 kg) Handschoenen voor beitsen en passiveren (Art.nr ) Uvex, optidur overzet / veiligheidsbril (Art.nr.: ) Beitskwast 1,5 inch (Art.nr.: ) Spuitflacon RVS Glans Clean (Art.nr.: ) Moly-Drop Test 960 ( ) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

32 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

33 3 INTRODUCTIE LASSEN VAN ALUMINIUM & ALUMINIUM LEGERINGEN Aluminiumlegeringen Al naar gelang de fabricage methode en samenstelling worden Aluminiumlegeringen (Soortelijke massa: 2,6 2,8 gr /cm 3 ) in zuiver aluminium, aluminium kneed legeringen en aluminium- giet legeringen onderverdeeld. Zij onderscheiden zich door goede mechanische eigenschappen, taaiheid, slagvastheid en corrosiebestendigheid. Zuiver aluminium Ongelegeerd aluminium wordt vooral vanwege zijn hoge corrosie weerstand en het decoratieve uiterlijk toegepast. Zuiver aluminium is gevoelig voor oververhitting (kristalgroei, grove korrelvorming). Gevaar voor vorming van poreusiteit bij het lassen, door vochtigheid (waterstof). Lassen met soortgelijke toevoegmaterialen met fijne korrels vormende Ti- resp. B-toevoegingen. Aluminium-kneedlegeringen worden onderverdeeld in: 1. Natuurharde (niet uithardbare) aluminiumlegeringen AlMg(Mn): Sterkte door mengkristalharding; hardheidstoename alleen door koudversteviging. Lassen met soortgelijk lastoevoegmateriaal. 2. Uithardbare aluminiumlegeringen Door een warmtebehandeling worden fijn verdeelde deeltjes (fasen) uitgescheiden. De legeringen worden bij ca. 500 C oplosgegloeid en afgeschrokken. Zo ontstaat een oververzadigd mengkristal, waarin atomen geforceerd zijn opgelost. Deze atomen scheiden zich langzaam bij C (Kouduitharding) resp. versneld bij C (Warmuitharding) uit. De uitharding duurt meerdere dagen tot ca. 60 dagen. a) AlCuMg: Warm- en kouduithardend; verlies van sterkte en corrosieweerstand in lasnaadbereik. b) AlMgSi: Warm- en kouduithardend; verlies van sterkte in lasnaadbereik; corrosie bestendigheid blijft behouden. AlMgSilegeringen worden in het algemeen in kouduitgeharde toestand gelast en aansluitend warmuitgehard. c) AlZnMg: Kouduithardend; sterkte herstelt zich na het lassen vanzelf na meerdere dagen. Door snelle afkoeling na het lassen worden de legeringelementen geforceerd opgelost, een oplosgloeien vervalt. Aluminium-Gietlegeringen Eutectische aluminium-silicium-legeringen (5 22 % Si) met goede sterkte en uitstekende gietbaarheid (Druk-, coquille- en zandgegoten). Door legeringtoevoegingen van magnesium (Mg) en koper (Cu), worden gietlegeringen uithardbaar en de gietbaarheid minder. Werkstukken uit coquille gietwerk zijn op basis van verhoogd gasgehalte slecht, drukgietlegeringen zijn door het hoge gasgehalte niet lasbaar. Bij het lassen komt het geforceerde opgeloste gehalte aan gas vrij en leidt tot de vorming van poreusiteit. Bij het lassen vormt zich Al 2 O 3 (zwaarder dan Al, smeltpunt > 2000 C). Deze oxiden moeten bij het lassen verwijdert worden; hetzij door vloeimiddel (Mantel beklede elektrode), mechanisch (borstelen, slijpen) of elektrisch (openscheuren van de oxidenlaag bij het MIG-lassen met =(+), bij TIG-lassen wordt wisselstroom gebruikt, om een thermische overbelasting van de wolframelektrode te voorkomen. Anodische oxidatie Methode voor het verkrijgen van een hogere corrosie-, en slijtage weerstand, als ook oppervlakte hardheid bij aluminium en zijn legeringen. De dunne natuurlijke aluminiumoxide laag wordt galvanisch vergroot en eventueel ingekleurd (Eloxeer methode). Geeloxeerde werkstukken zijn op basis van hun dikke oxidenlaag slecht lasbaar. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

34 LASSEN VAN ALUMINIUM & ALUMINIUM LEGERINGEN Aluminium en aluminium legeringen, zoals alle metalen verkregen door een smeltproces, kunnen in principe verbonden worden door een smelt-lasproces. In vergelijking met staal, moet bij het lassen van aluminium en zijn legeringen, rekening gehouden worden met enige specifieke kenmerken van het materiaal. Omdat aluminium een aanzienlijke betere warmtegeleidbaarheid heeft dan staal, is de penetratie diepte bij het lassen beperkt en ontgassen van het smeltbad belemmerd. Met als mogelijk resultaat, dat een onvolledig smelten of poriën in de las ontstaan. Door het werkstuk voor te warmen, en bij dikwandige secties deze temperatuur tijdens het lasproces aan te houden, kunnen dergelijke fouten voorkomen worden. Voor het lassen, moet de aluminiumoxidehuid volledig van de laszone verwijderd worden door slijpen of borstelen met een r.v.s. draadborstel. De lasnaad zelf en aan weerszijden hiervan moeten over een breedte van ca. 50 mm schoon, vrij van vet enz. en droog zijn. Een goede opslag zal in het algemeen dit werk beperken tot het simpelweg afwassen van het vet of koelvloeistof van de machinale bewerking met een oplosmiddel. Alle gereedschappen gebruikt voor aluminium moeten alleen voor deze materialen gereserveerd worden. Omdat aluminium een hoog reflecterend oppervlak heeft, is beschermende kleding tijdens het lassen een must om u tegen verbranding door ultraviolette straling te beschermen. GAS LASSEN : Gas lassen (zuurstofacetyleen lassen) wordt nog steeds af en toe toegepast voor het lassen van zuiver aluminium en niet uithardende aluminiumlegeringen, vanwege de relatief lage kosten en eenvoud van benodigde apparatuur. Las gassen (brandergas - zuurstof): Acetyleen (Ac) en zuurstof (O 2 ) in gascilinders worden in het algemeen gebruikt. De relatief lage warmte concentratie van de zuurstofacetyleen vlam, en de hoge warmtegeleidbaarheid van aluminium, beperken de lassnelheid en leiden tot aanzienlijke krimp met spanningen en vervorming van het werkstuk tot gevolg. De warmtebeïnvloede zone (WBZ) is zeer groot en koudverstevigd of door veroudering gehard aangrenzend basismateriaal wordt zacht en verliest mechanische sterkte. Het vloeimiddel vereist voor gaslassen wordt m.b.v. een kwastje op beide zijden van de naad en op de lasstaaf aangebracht. Het naderhand verwijderen van de corrosieve vloeimiddelresten is vereist. LASSEN MET BEKLEDE ELEKTRODEN : Hogere lassnelheden worden bereikt met elektrisch lassen met vloeimiddelmantel beklede elektroden. (Deze beklede elektroden, bijvoorbeeld AlSi5 en AlSi12, kunnen ook als beklede lasstaaf voor het Ac-O 2 soldeerlassen gebruikt worden!) Bij het lassen van materiaaldikten groter dan ~ 8 mm, is het aan te raden het werkstuk voor te verwarmen tot min. 200 C, om een homogeen porievrij lasmetaal te verkrijgen. Om de corrosieweerstand van de lasnaad zeker te stellen moeten de slakresten volledig verwijdert te worden. MET GAS BESCHERMD BOOGLASSEN : Beschermgassen Naast de taak om lucht uit het smeltbad te weren, heeft het beschermgas een sterke invloed op de stabiliteit van de boog en dus op de kwaliteit van de las. Tot nu toe, hebben alleen de inerte gassen argon (Ar) en helium (He) beiden apart of als een mengsel van beiden, zich bewezen te leiden tot goede resultaten bij het lassen van aluminium. Echter, het is belangrijk om te weten, dat argon een meer rustige en stabielere boog geeft dan een Ar/He menggas. Maar geeft het gebruik van Ar/He menggas een hogere boog prestatie bij dezelfde stroomsterkte instelling. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

35 TIG LASSEN Karakteristieken De lasboog ontstaat tussen het werkstuk en een niet afsmeltende wolfram elektrode. Het lastoevoegmateriaal wordt handmatig toegevoegd. Niet door veroudering geharde legeringen kunnen gelast worden zonder toevoeging van lasmateriaal. TIG lassen van aluminium wordt normaal uitgevoerd met wisselstroom en argon beschermgas. Gemechaniseerd TIG lassen, met en zonder lastoevoegmateriaal is mogelijk. Toepassingen Stomplassen in één gang op materiaaldikten van 1 tot 4 mm of in één gang vullassen van dezelfde afmetingen; met twee lassers simultaan verticaal lassen van wanddikten tot 12 mm. TIG lassen van zwaardere doorsneden is niet economisch vanwege de lage warmte concentratie, in vergelijk met MIG lassen, waardoor een veel lagere lassnelheid én meervoudige laslagen veroorzaken een zeer grote WBZ. Vanwege de betere geschiktheid om naden te overbruggen en de grotere veiligheid tegen poreusiteit, wordt het TIG lasproces desondanks gebruikt bij grotere wanddikten voor het maken van grondlagen, vooral wanneer aan de andere zijde een tegenlas niet mogelijk is (bijv. bij pijpleidingen), de rest van de naad wordt in een of meer lagen gevuld met het MIGlasproces. MIG LASSEN Karakteristieken De lichtboog wordt getrokken tussen het werkstuk en een afsmeltende draadelektrode als lastoevoegmateriaal. MIG lassen van aluminium wordt uitgevoerd met gelijkstroom (DC / = +). De materiaaloverdracht in fijne druppels is bekend onder de naam sproeiboog en wordt beschermd door een inerte-gas atmosfeer (argon of helium of Ar/He menggas). MIG lasproces kan gestabiliseerd worden door gebruik te maken van grote draaddiameters. Voor een probleemloos lassen, moet de draad geleid worden door een nylon liner en geleidingen, draadaanvoerrollen met U vorm en langere contacttips met een iets grotere inwendige diameter. Gemechaniseerd MIG lassen is eveneens mogelijk en wordt meer en meer toegepast. Toepassingen Stomplassen in één gang op materiaaldikten > 4 mm of in één gang vullassen van dezelfde afmetingen. Vanwege de hoge las stroomsterkten en sterke inbrandingsdiepte, worden lasbruggen meestal gebruikt bij het lassen van wanddikten tot 6 mm. Magnesiumlegeringen Magnesium is het lichtste metaal (SM : 1,74 gr/cm 3, SP = 651 C). Door toevoegingen van Al en Zn wordt de taaiheid, door Mn de corrosiebestendigheid verbeterd. Cerium (Ce), thorium (Th) en zirkonium (Zr) verhogen de warmvastheid tot 300 C, werken desoxyderend en reinigend. Industriële magnesium legeringen (MgAlZn) bezitten een hoge mechanische sterkte en een geringe corrosieweerstand. Deze kan door een chemische oppervlaktebehandeling (beitsen) worden verbeterd. Bij het lassen moet op voldoende gasbescherming gelet worden. Hierbij moet in het bijzonder gelet worden op de zelfontbranding van magnesium. Gesmolten magnesium brandt bij onvoldoende gasbescherming. Lasbaarheid van aluminium en aluminiumlegeringen Aluminium en haar legeringen worden toegepast om een groot aantal verschillende redenen, zoals gunstige sterktegewichtsverhouding, goede corrosievastheid, grote koud-taaiheid en goede lasbaarheid. Hoewel de breuksterkte meestal lager ligt dan die van staal, kunnen enkele van de meer complexe aluminiumlegeringen de mechanische eigenschappen van staal zelfs evenaren. Figuur 1: Indeling en aanduiding van aluminium en haar kneedlegeringen in samenhang met de belangrijkste legeringelementen. De soorten aluminiumlegeringen Omdat zuiver aluminium tamelijk zacht en zwak is, worden meestal kleine hoeveelheden legeringelementen toegevoegd waardoor een breed assortiment aan mechanische eigenschappen mogelijk wordt. De aluminiumlegeringen kunnen worden ingedeeld in overeenstemming met hun belangrijkste legeringelementen zoals figuur 1 laat zien. De standaard kneedlegeringen worden in de internationale normen aangeduid met een vier-cijferige codering; een aantal van de meest voorkomende legeringen worden met hun belangrijkste toepassingsgebied genoemd in navolgende tabel 1. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

36 Internationaal nummer 1050A, 1200 Tabel 1: Materiaalkeuze in verband met de toepassing Soort toepassing Tankbekledingen voor chemische en levensmiddelenindustrie, bijvoorbeeld voor zuivelbedrijven en bierbrouwerijen; Verpakkingsindustrie; huishoudelijke artikelen, zoals keukengerei; Elektrotechnische industrie: kabels, klemmen, verbindingsstukken, enz.; lasdraad 3103 Dakbedekking; golfplaten; sandwichpanelen, goten en afvoerpijpen voor gebouwen 5052, 5251 Tanks; panelen en diverse andere constructies in contact met zeewater en zeelucht; rioolzuiveringsinstallaties 5083 Scheepsbouw; tanks en leidingen voor transport en opslag van vloeibare gassen bij lage temperatuur; pantserplaat 5086 Scheepsbouw en carrosseriebouw 5454 Scheepsbouw; carrosseriebouw en transport; rioolzuiveringsinstallaties; lasdraad 6005A Algemeen constructiemateriaal; dakconstructies; lichtmasten; pijpleidingen; masten voor zeilschepen 6060, 6063 Bouwconstructies; ramen, deuren en gevelbekledingen; buizen voor irrigatie, lichtmasten 6061 Algemeen constructiemateriaal voor dynamisch belaste verbindingen; bruggen; wagonbouw; containerbouw 6082 Algemeen constructiemateriaal voor dynamisch belaste verbindingen; bruggen; wagonbouw; containerbouw 7020 Niet-maritieme lasconstructies; voertuigbouw; pantserplaat Daarnaast kunnen de legeringen worden ingedeeld naar de wijze waarop de mechanische eigenschappen worden bereikt d.w.z. met of zonder warmtebehandeling. Aluminiumlegeringen zonder warmtebehandeling: De mechanische eigenschappen van deze groep hangen samen met de mate van vervorming tijdens hun fabricage (deformatieharding) en/of van de oplosbaarheid van legeringselementen (zoals magnesium of mangaan) in het kristalrooster van aluminium. Deze aluminiumlegeringen worden in hoofdzaak gevonden in de 1xxx, 3xxx en 5xxx-series. Door het lassen kan in deze legeringen het effect van de koudvervorming (versteviging) verloren gaan wat zich uit in een verlies aan sterkte in de warmtebeïnvloede zone (WBZ). Warmtebehandelde aluminiumlegeringen: De hardheid en sterkte van deze groep van legeringen hangt af van hun samenstelling en van de warmtebehandeling. Deze bestaat gewoonlijk uit een oplosgloeibehandeling van waaruit wordt afgeschrikt (snel afgekoeld) en waarna, hetzij door een natuurlijke (bij kamertemperatuur), hetzij door een kunstmatige (temperatuurverhoging tot 120 à 150 C uitscheidingsharding, een fijn verdeelde uitscheiding van legeringselementen of intermetallische verbindingen daarvan in de matrix ontstaat. Door het lassen resp. de temperatuur invloed daarvan kan wederom een oplossing of een herverdeling van deze uitscheidingen optreden, waardoor in de W.B.Z. weer verlies van sterkte kan optreden. Dit verlies aan sterkte kan eventueel door een opnieuw uitgevoerde warmtebehandelingscyclus worden opgeheven. De meeste van de kneedlegeringen in de 1xxx-, 3xxx-, 5xxx-, 6xxx-, en sommige 7xxx- series kunnen gelast worden met het GTAW (TIG) op het GMAW (MIG) lasproces. In het bijzonder de 5xxx-legeringen hebben een uitstekende lasbaarheid. De 2xxxlegeringen en sommige 7xxx-legeringen (7010 en 7050) moeten in gelaste constructies niet worden toegepast vanwege hun grote gevoeligheid voor het ontstaan van warmscheuren en stollingsscheuren in de lasverbinding. Lastoevoegmaterialen De keuze van het lastoevoegmateriaal resp. de samenstelling daarvan wordt bepaald door: De lasbaarheid van het basismateriaal; De vereiste mechanische eigenschappen van het lasmetaal; De vereiste corrosie-eigenschappen; De nabehandeling van de constructie d.m.v. anodiseren. Voor de niet warmtebehandelde aluminiumlegeringen worden meestal toevoegmaterialen gebruikt die nominaal overeenkomen met de samenstelling van de basismaterialen. Voor de onder-gelegeerde en de warmtebehandelde basismaterialen worden altijd toevoegmaterialen gebruikt die afwijken van de samenstelling van het basismateriaal om stollingsscheuren te voorkomen. De keuze van toevoegmateriaal voor de verschillende lasbare aluminiumlegeringen wordt onder meer gespecificeerd in BS3019 en BS3571 en ook VM83 geeft hiervoor aanwijzingen. De aanbevolen lastoevoegmaterialen voor de meest gangbare aluminiumlegeringen worden in de navolgende tabel vermeld in samenhang met de gestelde eisen. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

37 Lasmateriaalkeuze voor het verbinden van (ongelijksoortige) aluminium legeringen Basismateriaal A A A, 1200, , A, 6060, 6063, 6061, Hatek Elisental DE 53 DE 59 DE 60 Verklaring lasmateriaal aanduidingen AWS A 5.10 (ER) EN ISO S Al 1450 (Al 99,5 Ti) S Al 4043 (AlSi5) S Al 4047 (AlSi12) DIN 1732 SG-Al99,5 SG-AlSi5 SG-AlSi12 W.nr De keuze van de lastoevoegmaterialen is afhankelijk van de eisen: DE S Al 5183 (AlMg4,5Mn0,7) SG-AlMg4,5Mn Optimale sterkte Goede corrosie eigenschappen Goede lasbaarheid Geschikt voor anodiseren DE 58 DE S Al 5356 (AlMg5) S Al 5754 (AlMg3) SG-AlMg5 SG-AlMg Opmerkingen: Keuze van het type lastoevoegmateriaal, qua sterkte, wordt voor de 5XXX-serie bepaald door de voorkeur van een lasmateriaal met een hoger Mg % dan het te lassen basismateriaal. Type 5356 (DE 58 / AlMg5Cr) is hiervoor een goed compromis qua sterkte, taaiheid en lasbaarheid (scheurgevoeligheid). Voor het onderling verbinden van de verschillende typen uit de 5XXX-serie, kunnen qua corrosie en kleurovereenkomst bij het anodiseren, ook de aanbevolen AlMg-typen vermeld bij sterkte en lasbaarheid, zoals 5356 (DE 58 / AlMg5Cr) worden gebruikt in plaats van het vermelde type 5183 (DE 63 / AlMg4,5Mn0,7). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

38 Lasmateriaalkeuze voor het verbinden van aluminium gietlegeringen Basis materiaal G-AlMg3 G-AlMg3Si G-AlMg5Mg G-AlMg7Mg G- AlMg10Mg G-AlSi12 G-AlSi12Cu G-AlSi6Cu4 G-AlSi8Cu3 G-AlMg G-AlMg3Si G-AlMg5Mg 4043 G-AlMg7Mg G-AlMg10Mg G-AlSi G-AlSi12Cu G-AlSi6Cu G-AlSi8Cu Hatek Elisental Nr. AWS A 5.10 (ER) EN AW EN ISO DIN 1732 W.Nr. DE DE DE DE S Al 4043 (AlSi5) S Al 4047 (AlSi12) S Al 5356 (AlMg5) S AL 5754 (AlMg3) SG-AlSi SG-AlSi SG-AlMg SG-AlMg Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

39 Gangbare- en lasbare Aluminium basismateriaal aanduidingen Chemische Werkstoff EN AW symbolen nr. - Al Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) Hatek Codering Opmerking / lasbaar met: 1050 A Al 99, (2S) Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) 1070 A Al99, Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) 1080 A Al 99, Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) 1090 A Al 99, Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) 1450 Al99,5Ti Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) 1200 Al 99, (1S) Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) AlMn (3S) Al 99,5 Ti / DE 53 (ER 1450) - AlMnCu AlSi5 / DE 59 (ER 4043) 5005 A AlMg (B57S) AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) 5050 B AlMg1, AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) 5051 A AlMg1, AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) 5052 AlMg2, (57S) AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) 5056 A AlMg AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - G-AlMg AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - G-AlMg AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) AlSi5 / DE 59 (ER 4043) 5059 AlMg5,5MnZnZr - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 5083 AlMg4,5Mn0, (D54S) AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 5086 AlMg4Mn AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 5251 AlMg AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) 5356 G-AlMg AlMg5 / DE 58 (ER 5356) AlSi5 / DE 59 (ER 4043) 5454 AlMg3Mn AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 5654 G-AlMg AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 5754 AlMg AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - G-AlMg3(Cu) AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - AlMg3Si AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 6005 A AlMgSi0, AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) AlMgSi0, (50S) AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) 6061 AlMg1SiCu AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 6082 AlMgSi (51S) AlMg3 / DE 56 (ER 5754) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) 7005 AlZn4,5Mg1,5Mn - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) 7020 AlZn4,5Mg (74S) AlMg4,5Mn / DE 63 (ER 5183) - AlMg5 / DE 58 (ER 5356) - G-AlSi5Mg AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) - G-AlSi7Mg AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) - AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi12Cu AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi6Cu AlSi 5 / DE 59 (ER 4043) - AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi8Cu AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi9Cu AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi9Mg AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi10Mg AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi10Mg(Cu) AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) - G-AlSi AlSi 12 / DE 60 (ER 4047) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

40 ALUMINIUM & ALUMINIUMLEGERINGEN BEKLEDE ELEKTRODEN AlSi5 (4043)* AWS A5.3: E 4043 DIN 1732: EL-AlSi5 W.Nr. : Hoog silicium houdende aluminium elektrode voor verbindingen en oplassingen van aluminium-gietlegeringen met een max. van 7% Si als hoofdlegeringselement en aluminiumlegeringen met max. 2% legeringelementen. Zeer stabiele bekleding. Lange opslagbestendigheid in normale droge omgeving. Goede ontsteekeigenschappen. Buitengewoon goede laseigenschappen. Porievrij, homogeen lasmetaal met hoge sterkte. Gladde, glanzende, fijngetekende lasrupsen. Aluminiumkleur. Lasmetaal is voor decoratieve toepassingen niet geschikt om te anodiseren. Bij anodiseren neemt de las een donkere kleur aan. Kan eveneens autogeen verlast worden. Voor machineframes, pompen, compressoren, aandrijvingen, motorblokken, boormachines, kettingzagen, oliecarters, oliekoelers, zuigers, vormkasten, riemschijven, handwielen, of voor correcties van modellen uit lichtmetaal. TS: 120 / RG: 90 / R: 15 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Beklede elektrode: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm). AlSi12 (4047)* AWS A5.13: E 4047 DIN 1732: EL-AlSi12 W.Nr. : Hoog silicium houdende aluminium elektrode voor verbindingen en oplassingen van aluminium-gietlegeringen met meer dan 7 % Si als hoofdlegeringselement. Zeer stabiele bekleding. Lange opslagbestendigheid in normale droge omgeving. Goede ontsteekeigenschappen. Buitengewoon goede laseigenschappen. Porievrij, homogeen lasmetaal met hoge sterkte. Gladde, glanzende, fijngetekende lasrupsen. Aluminiumkleur. Lasmetaal is voor decoratieve toepassingen niet geschikt om te anodiseren. Bij anodiseren neemt de las een donkere kleur aan. Kan eveneens autogeen verlast worden. Toepassingen: machineframes, pompen, compressoren, aandrijvingen, motorblokken, boormachines, kettingzagen, oliecarters, oliekoelers, zuigers, vormkasten, riemschijven, handwielen, of voor correcties van modellen uit lichtmetaal. TS: 200 / RG: 80 / R: 8 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Beklede elektrode: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

41 ALUMINIUM & ALUMINIUMLEGERINGEN TIG- STAVEN - MIG MASSIEVE DRADEN Al 99,5Ti (1450) / DE-53* AWS A5.10: ER 1450 EN ISO 18273: S Al 1450 (Al 99,5 Ti) W.Nr. : Voor zuiver aluminium met max. 0,5 % aan legeringelementen, zoals: Al 98 (3.0185), Al 99,5 (3.0255), Al 99 (3.0205), Al 99,9 (3.0305), AlMg 0,5. Goede mechanische eigenschappen en uitstekende corrosieweerstand. Met Titaan gelegeerd, wat scheurgevoeligheid van lasmetaal beperkt. TS: >65 / RG: >20 / R: >35 Goedkeuringen: DB, TŰV Beschermgas / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (TIG Ø 4,0 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 1,6 mm), (MIG Ø 0,8 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,0 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,2 mm op 0,5 kg D-100 spoel). Al Mg3 (5754) / DE-56* AWS A5.10: ER 5754 EN ISO 18273: S Al 5754 (AlMg3) W.Nr. : Voor AlMg legeringen met max. 3% Mg. Lasmetaal is corrosiebestendig tegen zeewater. Heeft na anodiseren zelfde kleur als basismateriaal. TS: >190 / RG: >80 / R: > 20 Goedkeuringen: GL, DNV, DB, TŰV Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (TIG Ø 4,0 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 1,6 mm), (MIG Ø 0,8 mm op 0,5 kg D100- spoel), (MIG Ø 1,0 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,2 mm op 0,5 kg D100-spoel). AlMg5 (5356) / DE-58* AWS A5.10: ER 5356 EN ISO 18273: S Al 5356 (AlMg5) W.Nr. : Voor AlMg legeringen met max. 5% Mg, zoals: AlMg1SiCu- AlMgSi0,7 AlMg3- AlMg5- AlZn4,5Mg1- G- AlMg3Si-G-AlMg5Si. Het lasmateriaal is eloxeerbaar en vormt met de basismaterialen van de groep AlMg nagenoeg gelijke eloxaal-kleuren. Het lasmetaal is hoogglans polijstbaar en goed vervormbaar. Het lasmetaal is corrosie bestendig zoals de soortgelijke basismaterialen, vooral tegen weersinvloeden, zeewater en dranken. Mechanisch en chemisch zwaar belaste delen in de architectuur, de voertuig- en scheepsbouw evenals in de voedingsmiddelenindustrie b.v.: Constructies, vensterramen, afdekkingen, bedekkingen, pijpleidingen, vaten, tanks, grepen, koffer, voertuigen, beschermingsplaten, leuningen, carrosseriedelen etc. TS: >120 / RG: >110 / R: >8 Goedkeuringen: GL, DNV, ABS, BV, DB, TŰV Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (TIG Ø 4,0 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 1,6 mm), (MIG Ø 1,2 mm op 18 kg. spoel), (MIG Ø 0,8 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,0 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,2 mm op 0,5 kg D100- spoel), (MIG 1,0 mm op 2 kg D200-spoel), (MIG 1,2 mm op 2 kg D200-spoel). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

42 AlMg 4,5 Mn (5183) / DE-63* AWS A5.10: ER 5183 EN ISO 18273: S Al 5183 (AlMg4,5Mn) W.Nr. : Voor AlMg legeringen, zoals ALUSTAR EN AW-5059 (AlMg5,5MnZnZr) - AlMg3- AlMg5- AlMgMn- AlZn4,5Mg1- G-AlMg3Si- G-AlMg5Si- G-AlMg10, waarbij hoge eisen aan sterkte en kerftaaiheid gesteld worden. Lasmetaal is corrosiebestendig tegen zeewater. Goede weerstand tegen weersinvloeden, zeewater en verscheidene zouten en zuren. Bovendien is het lasmetaal goed te slijpen en polijsten. Eloxeren is mogelijk. Bouwindustrie, vliegtuig- en scheepsbouw, voedingsmiddelenindustrie, venster- en deurramen, dakconstructies, pijpleidingen, voertuigen, frames, carrosseriedelen, enz. TS: >275 / RG: >125 / R: >17 Goedkeuringen: GL, LR, DNV, ABS, BV, DB, TŰV, BWB Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 1,2 mm op 2,0 kg D200 spoel), (MIG Ø 1,6 mm). AlSi5 (4043) / DE-59* AWS A5.10: ER 4043 EN ISO 18273: S Al 4043 (AlSi5) W.Nr. : Voor AlSi legeringen (max. 2% Si) en Aluminium gietlegeringen (< 7% Si). Universeel toepasbaar. Kan eveneens autogeen gebruikt worden voor hardsolderen van zuiver aluminium. Niet geschikt voor decoratief anodiseren, lasmetaal kleurt donker. In dit geval AlMg3 toepassen. Pijpleidingen, profielconstructies, raamwerken, steunen, vaten, carrosseriedelen, bekledingen in voertuigbouw, machinebouw, scheepsbouw of levensmiddelenindustrie, etc. TS: >120 / RG: >40 / R: >8 Goedkeuringen: DB Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (TIG Ø 4,0 mm), (MIG Ø 0,8 mm), (MIG Ø 0,9 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 0,8 mm op 0,5 kg D100- spoel), (MIG Ø 1,0 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,2 mm op 0,5 kg D100-spoel), (MIG Ø 1,0 mm op 2,0 kg D200 spoel). AlSi12 (4047) / DE-60* AWS A5.10: ER 4047 EN ISO 18273: S Al 4047 (AlSi12) W.Nr. : Voor Aluminium gietlegeringen (> 5% Si). Universeel toepasbaar. Kan eveneens autogeen gebruikt worden voor capillair hardsolderen van zuiver aluminium. Dunner vloeibaar dan AlSi5. Niet geschikt voor decoratief anodiseren, lasmetaal kleurt donker. In dit geval AlMg3 toepassen. TS: >130 / RG: >60 / R: >5 Goedkeuringen: DB Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 0,8 mm op 0,5 kg D100-spoel). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

43 MAGNESIUM & MAGNESIUMLEGERINGEN TIG- STAVEN - MIG MASSIEVE DRADEN AZ61A / DE-81* AWS A5.19: ER AZ61A DIN 1729: SG-MgAl6Zn W.Nr. : ~ UNS: M11610 AMS: 4350 Magnesium gelegeerde lastoevoegdraad van het type MgAl6Zn met hoge sterkte en corrosieweerstand. Goed modelleerbaar. Voor verbindingen en oplassen van magnesium en magnesiumlegeringen. Dezelfde kleur als het basismateriaal. Lage soortelijke massa (ca. 1,8 kg/dm 3 ). Uitstekende sterkte-gewicht verhouding. Toepassingen: motorhuizen, auto velgen, machine- en apparatuur behuizingen, profielconstructies in de voertuig-, vliegtuig-, machine- en apparatenbouw. TS: > 280 / RG: > 180 / R: > 6 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 / AC ~ of DC = + (voor dun materiaal) / alle, behalve v.n. Art.nr.: (TIG Ø 2,0 mm), (TIG 2,5 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

44 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

45 4 INTRODUCTIE LASSEN VAN KOPER & KOPER LEGERINGEN Bij het verbinden van koper en koperlegeringen worden nog regelmatig problemen ondervonden. Koper en koperlegeringen worden over het algemeen toegepast vanwege hun elektrische- en warmtegeleidingsvermogen en/of corrosieweerstand. Deze gunstige eigenschappen moeten ook na het lassen vanzelfsprekend behouden blijven. Materiaal typen Naast zuiver koper zijn inmiddels een groot aantal legeringen ontwikkeld met koper als basis. Deze koperlegeringen worden meestal ingedeeld in relatie tot hun typerende legeringelementen. Voor de aanduiding van koper en haar legeringen op tekeningen en in bestellingen bestaan gedetailleerde Britse, Franse, Duitse en Amerikaanse normbladen en ook van de Europese normen afgeleide Nederlandse t.w. NEN - EN 1412, en In het spraakgebruik worden de koperlegeringen echter meestal aangeduid met hun populaire benaming, zoals: Zuiver koper of OHFC-koper (zuurstofvrij-hoogst geleidend) Handelskoper of HC-koper (kleine toevoegingen/verontreiniging) Messing of koper-zink legering Nikkelzilver, Nieuwzilver of koper-zink-nikkel legering Brons of koper-tin legeringen (soms met fosfor-toevoeging voor fosforbrons) Gunmetaal of koper-tin-zink legering (soms met toevoeging van lood) Aluminiumbrons of Cupro-aluminium Siliciumbrons of koper-silicium legering Cupronikkel of koper-nikkel legering (CuNiFer 10-30) Een aantal van deze populaire legeringen zijn samengevat in de tabel met het aanbevolen lastoevoegmateriaal voor het TIG- en het MIG-lassen. De koperlegeringen vertonen een aantal karakteristieke verschillen op gebied van lasbaarheid. Zuiver koper heeft een zodanig hoog warmtegeleidingsvermogen dat voorwarmen tot op hoge temperatuur (tot 500 C) vaak nodig is om de snelle warmteafvoer te compenseren en zodoende bindingsfouten en poreusheid te voorkomen. Daar waar bereikbaarheid van twee kanten mogelijk is, wordt om die reden ook wel door twee lassers gelijktijdig gelast. Aan de andere kant hoeven een aantal koperlegeringen zoals de Cupro-nikkel legeringen, door hun met ongelegeerd staal overeenkomende warmtegeleidingsvermogen, helemaal niet voorverwarmd te worden. Ongelegeerd koper Deze categorie koper wordt geleverd in drie versies: Zuurstofhoudend roodkoper Fosfor gedesoxideerd koper Zuurstofvrij (hooggeleidend) koper Zuurstofhoudend koper bevat ketens van koperoxide insluitingen die op zich de mechanische eigenschappen en de geleidbaarheidseigenschappen slechts in beperkte mate nadelig beïnvloeden. De lasbaarheid is echter beduidend minder dan die van beide laatste typen. Bij voorkeur wordt dit type koper met het TIG of het MIG-proces gelast (in de reparatiesfeer worden ook wel autogeen lassen en lassen met bekleden elektroden toegepast). Om de sterke warmteafvoer te compenseren kunnen schermgassen op helium- of stikstofbasis worden aanbevolen in verband met de hetere lasboog (hogere boogspanning) in vergelijking met argon. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

46 Voorkomen van lasfouten Bij het smeltlassen van zuurstofhoudend roodkoper kan ten gevolge van dit zuurstofgehalte verbrossing van de warmtebeïnvloede zone (WBZ) optreden en de vorming van porositeit in het lasmetaal. Door fosfor gedesoxideerd koper is beter lasbaar maar ook daarin kan bij het lassen zonder of met onvoldoende lastoevoegmateriaal poreusheid in het lasmetaal ontstaan, vooral bij aanwezigheid van waterstofatomen in het schermgas. Poreusheid bij het gasbooglassen is het best te voorkomen door gebruik van voldoende en geschikt lastoevoegmateriaal dat desoxidanten bevat als aluminium, mangaan, silicium, fosfor en/of titaan. Laaggelegeerd koper Aan koper worden vaak kleine hoeveelheden van de legeringelementen zwavel, tellurium, chroom, zirkoon of beryllium toegevoegd, om de verspaanbaarheid of de hardheid en slijtweerstand te vergroten. Deze legeringtypen zijn niet of slecht lasbaar. Chroom en berylliumhoudende legeringen moeten altijd voorverwarmd worden om scheuren in de WBZ te voorkomen. Door het lassen van berylliumkoper kan bovendien bij onvoldoende lasdampafzuiging gezondheidsschade ontstaan! Er is zelfs regelgeving in de maak waarbij het bewerken van berylliumhoudend koper geheel wordt verboden. Messing (Cu+Zn) en Nikkelzilver of Nieuwzilver (Cu+Zn+Ni) Messing (Cu+Zn) kan worden onderscheiden in twee lasbare groepen: laag zinkgehalte < 30% Zn en hoog zinkgehalte 30-40% Zn. Nikkelzilver bevat 20-45% Zn en nikkel (Ni) ter verbetering van de sterkte. Het belangrijkste probleem bij het lassen van deze legeringen is de uitdamping van het zink dat resulteert in witte dampen en neerslag van zinkoxide en poreusheid in het lasmetaal. Uitsluitend de messingsoorten met een laag zinkgehalte < 30% Zn, worden als lasbaar beschouwd met het TIG- en het MIGproces. Hoog zink (Zn) bevattende materialen bij voorkeur met soortgelijk hardsoldeer verbinden of zilverhardsoldeer en goede vlaminstelling (overschot zuurstof / oxiderende vlam), om zink verdamping ( pluimpjes ) te voorkomen. Goede persoonlijke bescherming tegen inademen van zinkdampen moet beslist worden aangeraden. Voorkomen van lasfouten Om poreusheid in te perken dienen zinkvrije lastoevoegdraden te worden toegepast, of siliciumbrons (AWS A5.7: ER CuSi-A / DIN 1733: S-CuSi3, W.Nr.: ) of aluminiumbrons (AWS A5.7: ER CuAl-A1 / DIN 1733: S-CuAl8, W.Nr.: ). Hoge lassnelheden zijn daarbij aan te bevelen om de mate en afmetingen van de poreusheid te beperken. TIG- en MIG-lassen worden uitgevoerd met argon (Ar) of een argon-helium Ar-He) mengsel als beschermgas, dus geen stikstof (N). Voorwarmen is gewenst om bindingsfouten te voorkomen in relatie tot het hoge warmtegeleidingsvermogen van messing. Bij de hoger zinkhoudende legeringen bevordert voorwarmen een langzame afkoeling van de lasomgeving waardoor het risico van scheurvorming verkleind wordt. Gloeien na het lassen helpt om het risico van scheurvorming door spanningscorrosie in gebieden met de hoogste spanningen te verkleinen. Brons, Fosforbrons, siliciumbrons en gunmetaal Tin-brons kan 1-10% tin (Sn) bevatten. Fosforbrons bevat daarnaast nog 0,4% fosfor (P). Gunmetaal is in wezen een tin-brons (Cu+Sn), waaraan tot ca. 5% zink (Zn) is toegevoegd soms in combinatie met maximaal 5% lood (Pb). Siliciumbrons bevat in het algemeen 3% silicium(si) en 1% mangaan (Mn) en is daarmee van de genoemde bronstypen het makkelijkst te lassen. Om fouten in de lasverbinding te voorkomen: De genoemde bronssoorten zijn over het algemeen probleemloos lasbaar met lastoevoegmaterialen met eenzelfde samenstelling als het basismateriaal met uitzondering van het loodhoudende gunmetaal en van fosforbrons. Het loodhoudende gunmetaal is vrijwel niet te lassen door de vorming van warmscheuren in het lasmetaal en de W.B.Z. Fosforbrons moet ter vermijding van poreusheid altijd worden gelast met toevoegmateriaal met een hoog gehalte aan desoxidanten als silicium (Si), aluminium (Al), mangaan (Mn) en/of titaan (Ti). Aluminium brons, koper-aluminium-legeringen. Er zijn twee typen aluminiumbrons. 1. De enkel-fasige legeringen die tussen 5 en 10% aluminium (Al) bevatten, met toevoeging van kleine hoeveelheden ijzer (Fe) of nikkel (Ni). 2. De twee-fase legeringen die max. 12% aluminium (Al) bevatten, met daarnaast nog ca. 5% ijzer (Fe) en in sommige legeringen nog toevoegingen van nikkel, (Ni) mangaan (Mn) en/of silicium (Si). Voor deze legeringen hebben de gasbooglasprocessen de voorkeur (MIG- en TIG of Plasma). Bij het TIG-lassen wordt bij voorkeur gebruik gemaakt van wisselstroom in verband met de aanwezigheid van een hardnekkige aluminiumoxidefilm op het metaaloppervlak. Ook wordt wel TIG gelast op de pluspool van een gelijkstroombron onder Helium (He)- of Heliumrijk schermgas. Door hun lage warmtegeleidingsvermogen behoeven de aluminium-brons-legeringen in dikten onder 10 mm niet voorverwarmd te worden. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

47 Om lasfouten te voorkomen: Grondig schoonmaken van het lasoppervlak liefst door schuren of slijpen (frezen) voor aanvang van het lassen en na elke lasrups is essentieel om poreusheid te vermijden. De enkelfase-legeringen zijn gevoelig voor scheurvorming in las en W.B.Z. onder invloed van lasspanningen. Dikwijls is het noodzakelijk uit corrosieoverwegingen om overeenkomstig lastoevoegmateriaal te gebruiken qua samenstelling, maar een afwijkend legeringstype als toevoegmateriaal uit het 2-fase assortiment verkleint de kans op scheurvorming in het lasmetaal aanmerkelijk. De 2-fase legeringen zijn mede daardoor in ieder geval beter te lassen. Koper-nikkel legeringen (Cupronikkel / Cunifer 10 of 30) De koper-nikkellegeringen bevatten tussen 5 en 30% nikkel met in sommige daarvan bewuste toevoegingen van kleine hoeveelheden ijzer en/of mangaan. De legeringen met 10 of 30% nikkel komen het meest voor in gelaste constructies. Het zijn eenfasige legeringen en worden als goed lasbaar beschouwd bij toepassing van gasboog-lasprocessen en het lassen met beklede elektroden. Normaliter wordt een gelijksoortig lastoevoegmateriaal aanbevolen, doch het 70/30 type met 30% nikkel (AWS A5.7: ER CuNi), wordt ook wel gezien als universeel lastoevoegmateriaal (AWS A5.7: ER CuNi / DIN1733: S-CuNi30Fe, W.Nr.: ) voor de gehele koper-nikkel groep. Voorwarmen is vrijwel nooit nodig in verband met het van ongelegeerd C-staal overeenkomstig warmte-geleidingsvermogen. Om lasfouten te voorkomen: Omdat deze legeringen zelf geen of onvoldoende desoxidanten bevatten is het lassen ervan zonder toevoegmateriaal niet aan te bevelen in verband met het risico van ernstige poreusheid. Lastoevoegmaterialen hiervoor bevatten over het algemeen 0,2 à 0,5% titaan om deze poreusheid te voorkomen. Normaliter wordt argon als beschermgas gebruikt bij het MIG, TIG en plasmalassen, echter toevoeging van een kleine hoeveelheid waterstof (5 à 10 % H 2 ) verbeterd sterk de vloeibaarheid van het lasmetaal wat resulteert in een strakker en schoner lasuiterlijk. Backinggas, meestal argon of argon + 10 % H 2 wordt aanbevolen, speciaal bij het pijplassen, om een gladde en niet verbrande doorlassing te krijgen. Lastoevoegmaterialen TIG/MIG, voor koper & koperlegeringen Lasmateriaal Basismateriaal AWS A5.6-A5.7 DIN 1733 EN ISO Globale samenstelling Basismateriaal Toepassin gen o.a. Koper (zuurstofvrij OFHC) A 5.7: ER Cu S-CuSn (2.1006) S Cu 1898 (CuSn1) Cu98 AgSiP C10200 C11000 Koper (Fosfor gedesoxid.) Brons Fosforbrons A 5.7: ER Cu S-CuAg (2.1211) S Cu 1897 (CuAg1) Cu 98,8 AgPMn A 5.7 : ER CuSn-A S-CuSn6 (2.1022) S Cu 5180 (CuSn6P) Cu94 SnP 6 C10200 C11000 C51000 C52100 C52400 Aluminiumbrons A 5.7: ER CuAl-A1 S-CuAl8 (2.0921) S Cu 6100 (CuAl8) Cu82 Al8 C61300 C61400 Aluminiumbrons S-CuAl8Ni2 (2.022) S Cu 6327 (CuAl8Ni2) Cu90 Al8 Ni2 C63000 Siliciumbrons A 5.7: ER CuSi-A S-CuSi3 (2.1461) S Cu 6560 (CuSi3Mn1) Cu97 Si 3 C65500 Gunmetaal (zonder lood) Koper-Nikkel Cunifer Cupronikkel A 5.7: ER CuSi-A S-CuSi3 (2.1461) S Cu 6560 (CuSi3Mn1) CuSnZn A 5.7: ER CuNi S-CuNi30Fe (2.0837) S Cu 7158 (CuNi30) Cu69 NiFe 30 1 C70600 C71500 Messing (Cu + Zn < 30 %) Nikkelzilver Nieuwzilver A 5.7: ER CuAl-A1 S-CuAl8 (2.0921) S Cu 6100 (CuAl8) Cu88 Al8 Fe1 C46400 A 5.7: ER CuSi-A S-CuSi3 (2.1461) S Cu 6560 (CuSi3Mn1) Cu65 Zn20 Ni15 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

48 Keuze tabel, lastoevoegmaterialen op koperbasis voor ongelijksoortige verbindingen Aluminiumbrons (Cu+ 6-8% Al + 1,5-3,5 Fe) RVS-Inox Gietijzer Hoog Koolstof staal Medium Koolstof staal Laag Koolstofstaal Laaggelegeerd staal Superstone 40 (MnNiAl brons) Nikkel-aluminium brons (Cu+10Al+5Ni+3Fe) Navall Brass (geel messing) Cu 59,5 / Sn 0,7-1,4 / Rest Zn (CuZn38Sn1) Silicium brons (Cu+ 1-3% Si) Cunifer-Cupro-Nikkel (Cu+1-30% Ni) 90-10, Rood Messing (Cu+15% Zn) Navy G (CuSn8Zn4) Mangaan brons (CuZn35Ni) 1-A 1-C 1-D 1-C 1-B 1-D 1-2-B 1-B 1-A 1-E 1-4-D 1-E 1-E 1-A 1-4-C 1-F 1-B Fosfor (=tin) brons (Cu + 1,3-10% Sn + P) Koper Aluminium brons (Cu % Al + 1,5-3,5 % Fe) Koper Fosfor (=tin) brons (Cu + 1,3-10% Sn + P) Silicium brons (Cu+ 1-3% Si) Naval Brass (geel messing) Cu 59,5 / Sn 0,7-14 / Rest Zn (CuZn38Sn1) Mangaan brons (CuZn35Ni) 1-F 1-F 1-F 1-F 1-F 1-F 1-2-F 1-F 1-F 4-F 4-F 4-F 3-4-F 4-F 4-F 4-F 4-C 4-C 4-D 4-C 4-C 4-D 4-C 4-C 4-A 4-D 4-C 4-E 4-E 3-A 4-C 1-A 1-3-B 1-C 1-A 1-A 1-C 1-A 1-A 1-A 1-3-A 1-3-A 1-3-A 1-3-A 3-A 1-E 1-E 1-D 1-D 1-D 1-E 1-2-E 1-D 1-A 4-E 4-D 1-4-E 1-E 1-E 1-E 1-E 1-D 1-D 1-E 1-D 1-D 1-A 1-4-E 1-4-E 1-4-E Navy G (CuSn8Zn4) 4-1-E 1-3-E 1-4-E 1-4-E 1-4-E 1-4-E 1-E 1-D 1-A 4-1-E 4-1-E Rood Messing (Cu+15%Zn) Cunifer / Cupro-Nikkel (Cu %Ni) 90/10-70/30 Nikkel-aluminium brons (Cu+10Al+5Ni+3Fe) Superstone 40 (MnNiAl brons) Laaggelegeerd staal Laag koolstofstaal Medium koolstofstaal Hoog koolstofstaal Gietijzer RVS-Inox 1-4-E 3-1-E 1-E 1-E 4-E 1-E 1-2-E 1-E 1-A 4-1-E 1-A 1-A 1-A 1-A 1-A 1-A 1-2-A 1-A 5-A 1-B 1-B 1-B 1-B 1-B 1-B 1-B 1-B 2-A 2-C 2-C 2-C 2-B 1-C 2-B ELEKTRODE 1-C 1-C 1 = CuAl8 (2.0921) Albro AC CuAl8 1-C 1-C 2 = CuAl8Ni6 (2.0923) CuAl8Ni6 CuAl8Ni6 1-C 3 = CuSi3 (2.1461) CuSi3 1-C 4 = CuSn6 (2.1022) CuSn7 CuSn6 1-C 1-C 5 = CuNi30Fe (2.0837) CuNi30Fe CuNi30Fe TIG LASMATERIAAL & TEMPERATUUR CODES: MIG VOORVERWARMING + TEMP. TIJDENS LASSEN: A = 65 o C max. B = 150 o C C = 200 o C D = 275 o C E = 325 o C F = 525 o C Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

49 KOPER & KOPERLEGERINGEN BEKLEDE ELEKTRODEN Albro AC / CuAl9 * AWS A5.6: E CuAl-A2 DIN 1733: EL-CuAl9 W.Nr. : DIN 8555: E31-UM-150-CN Basisch-grafitisch beklede elektrode voor verbindingslassen van Aluminiumbrons met max. 10% Al. En slijt- en corrosievaste beschermlagen op staal, gietstaal en gietijzer. Reparatielassen van gietgallen in nieuw Alubrons gietwerk. TS: 660 / RG: 400 / R: 15 / HB: 150 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 350mm), CW (Elektrode Ø 3,2 x 350mm) Tinbrons / CuSn7 * AWS A 5.6: E CuSn-C DIN 1733: EL-CuSn7 W.Nr.: DIN 8555: E30-UM-150-C Basisch beklede tinbrons elektrode met een basisch grafitische speciaal bekleding voor het verbindinglassen en oplassen van koper en koperlegeringen, fosfor- en tinbronzen en voor ongelijksoortige verbindingen van staal en gietijzer en voor het oplassen van deze materialen. Corrosiebestendig, homogeen lasmetaal op CuSn-basis. Lage wrijvingscoëfficiënt bij wrijving metaal-metaal. Ongevoelig voor adhesieslijtage (ook bij ontbrekende smering). Goede corrosieweerstand tegen zoutwater en stoom. Kleurovereenkomst met brons. Herstellen van gietfouten, bewerkingsfouten van nieuw gietwerk alsmede voor corrosiebestendige en slijtvaste beschermlagen op schuif- en klepzittingen, schoepwielen, waaiers, pomprotoren, geleidingen, lagerschalen, glijschoenen, spindel- en tandwiel aandrijvingen en maritieme toepassingen. TS: 300 / RG: 180 / R: 25 / HB: 110 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 350 mm), CW (Elektrode Ø 3,2 x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

50 KOPER & KOPERLEGERINGEN TIG STAVEN / MIG MASSIEVE DRADEN CuSi3 Siliciumbrons* AWS A5.7: ER CuSi-A EN ISO 24373: S Cu 6560 (CuSi3Mn1) DIN 1733: WSG/MSG-CuSi3 W.Nr. : Op koperbasis voor het verbinden van koper en laag- gelegeerd koper. Toepassingen zijn o.a.: pijpen en vaten, koel installaties, ketels, warmtewisselaars, distillatie-inrichtingen, verdampers, pompen, en reparatie van gietfouten in bronzen onderdelen. Gegalvaniseerde platen. Goede scheurvastheid - hoge sterkte, zelfs bij lage temperaturen - goed controleerbaar smeltbad, geschikt voor het lassen van onderdelen met onregelmatige verbindingsvlakken - goed bestand tegen corrosie. Eveneens toepasbaar voor het MIG-soldeer proces! TS: 340 / RG: 120 / R: 35 / HB: 80 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (TIG Ø 3,2 mm), (MIG Ø 0.8 mm 5 kg op D-200 spoel), (MIG Ø 1,0 mm 5 kg op D-200 spoel), (MIG Ø 0.8 mm- D300). CuAg * AWS A5.7: ER Cu EN ISO 24373: S Cu 1897 (CuAg1) DIN 1733: WSG/MSG-CuAg W.Nr. : Voor het verbindingslassen en oplassen van zuurstofarm koper evenals van koper-kneedlegeringen en - gietmaterialen, zoals bijv.: OF - Cu, SE - Cu, SW - Cu, SF - Cu, en oplassen van koperlegeringen en ongelegeerd staal. Hoge elektrische geleidbaarheid. Toepassingsvoorbeelden zijn: onderdelen in de chemische-, papier-, levensmiddelen- en textielindustrie evenals scheepsbouw, zoals stroomgeleidingsrails, elektrische contacten, pijpleidingen, ketels, flenzen en armaturen. TS: 200 / RG: 80 / R: 20 / HB: 60 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2.0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1.0 mm) CuSn6 - Tinbrons 94/6 * AWS A5.7: ER CuSn-A EN ISO 24373: S Cu 5180 (CuSn6P) DIN 1733: WSG/MSG-CuSn6 DIN 8555: MSG CK W.Nr.: Op brons basis voor reparatie en onderhoud van onderdelen uit koper, messing, brons (voor gietfouten), evenals voor antislijtage beschermlagen op stalen of gietijzeren delen. Toepassingsvoorbeelden zijn: lagerbussen, glijbanen, transportschroeven, armaturen, schuifafsluiters enz. Eveneens geschikt voor Cu-Sn-Pb legeringen, zoals RG7 en RG5. Zeer lage wrijvingscoëfficiënt - taai en goed bewerkbaar lasmetaal - verhoging van sterkte en hardheid door koudversteviging - uitstekende corrosieweerstand. TS: / RG: 180 / R: ~ 25 / HB: 90. Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1.6 mm), (TIG Ø 2.0 mm), (TIG Ø 2.4 mm), (TIG Ø 3.0 mm), (MIG Ø 0.8 mm), (MIG Ø 1.0 mm D KG), ( MIG Ø 1.0 mm), (MIG Ø 1.2 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

51 CuNi30Fe CuNiFer * AWS A5.7: ER CuNi EN ISO 24373: S Cu 7158 (CuNi30) DIN 1733: SG-CuNi30Fe DIN 8555: SG cn W.Nr.: Voor het verbinden van corrosievaste koper - nikkellegeringen met % nikkel. B.v.: CuNi20Fe, CuNi30Mn1Fe. Voor het verbindingslassen van koper - nikkel - legeringen met nikkellegeringen, koperlegeringen of staalsoorten. Het lasmetaal onderscheidt zich door hoge sterkte- en warmvastheidswaarden en door een uitstekende corrosie- en erosie weerstand ook in snelstromend zeewater. TS: 360 / RG: 200 / R: 30 / HB: 120 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1.6 mm), (TIG Ø 2.0 mm), (TIG Ø 2.4 mm). CuAl8 Aluminiumbrons * AWS A5.7: ER CuAl-A1 EN ISO 24373: S Cu 6100 (CuAl8) DIN 1733: WSG/MSG-CuAl8 W.Nr. : Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Verbindingslassen en oplassen van delen uit koper-aluminium legeringen (aluminiumbrons) bijv.: CuAl8, CuAl8Fe en delen van koper, evenals van staal met CuAl en Yorcalbro (CuZn 20 Al 2 / ). Corrosiebestendige beschermlagen op staal en gietijzer. Toepassingsvoorbeelden zijn: scheepsschroeven en pompwaaiers, warmtewisselaars, koelers, zeewaterverdampers en condensors; corrosie- en slijtvaste beschermlagen op onderdelen zoals zittingen van schuifafsluiters, turbinebladen, lagerschalen, koppelingsgaffels en scheepsschroeven. TS: 400 / RG: 175 / R: 45 / HB: 130 MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2.4 mm), (MIG Ø 0.8 mm), (MIG Ø 1.2 mm) CuMn13Al7 Aluminium-mangaan-brons * AWS A5.7: ER CuMnNiAl EN ISO 24373: S Cu 6338 (CuMn13Al7) DIN 1733: WSG/MSG-CuMn13Al7 DIN 8555: MSG 31 GZ 200 W.Nr. : Aluminiumbrons gelegeerd met Al-Ni-Fe-Mn, voor het verbindingslassen en oplassen van soortgelijke basismaterialen (aluminiumbrons met 7-9% Al en hoog Mn-gehalte), koper met koperlegeringen, on- en laaggelegeerd (giet-) staal en gietijzer. Hoge corrosieweerstand tegen bijv. zoutoplossingen, zeewater, azijn- of zwavelzuur. Ook zeer geschikt als (koudverstevigende) beschermlaag op machinedelen die aan wrijving metaal/metaal en cavitatie worden blootgesteld. Toepassingsvoorbeelden zijn: lassen / oplassen van soortgelijke aluminiumbronzen bijv. scheepsschroeven, pompwaaiers enz. Verbindinglassen van brons met staal of gietijzer. Corrosiebestendige beschermlagen op staal, gietijzer, bijv. onderdelen uit de chemische industrie. Slijtvaste beschermlagen zoals: zittingen van schuifafsluiters, turbinebladen, lagerschalen, scheepsschroeven, pomphuizen- en waaiers enz. TS: 650 / RG: 400 / R: 10 / HB: 250 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2.4 mm), (MIG Ø 1.2 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

52 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

53 5 INTRODUCTIE LASSEN VAN NIKKEL & NIKKEL LEGERINGEN Nikkel en nikkellegeringen worden toegepast wegens hun specifieke eigenschappen zoals: corrosievastheid hittevastheid hoge temperatuureigenschappen hoge taaiheid bij lage temperatuur. Materiaaltypen De legeringen kunnen worden ingedeeld naar hun belangrijkste legeringelementen. Ondanks het feit dat er nationale en internationale aanduidingen voor deze legeringen bestaan worden in de praktijk de handelsnamen zoals Inconel, Monel, Hastelloy het meest gebruikt. Met betrekking tot de lasbaarheid kunnen de legeringen worden onderverdeeld in legeringen waarbij de legeringselementen volledig in elkaar kunnen oplossen (solid solution) en in legeringen waarbij de sterkte-eigenschappen worden verkregen door precipitatieharding. Het wezenlijke uitgangspunt van precipitatiehardende legeringen is dat de mechanische eigenschappen worden verkregen door oplosgloeien gevolgd door ontlaten. Deze gecombineerde warmtebehandeling draagt zorg voor harde deeltjes die worden uitgescheiden in een nikkelrijke matrix. Solid solutions Tot deze groep behoren onder andere Nikkel 200 (Ni 99, ), Monel 400-groep, Inconel 600-groep, Incoloy 800-groep, Hastelloy-legeringen en enige Nimonic -legeringen (zoals Nimonic 75-NiCr20Ti ). Deze legeringen worden normaliter gelast in gegloeide conditie, aangezien de warmtebeïnvloede zone geen harding veroorzaakt vereisen deze legeringen geen warmtebehandeling na het lassen. Precipitatiehardende legeringen Tot deze groep behoren de Monel 500-groep, de Inconel 700-groep, de Incoloy 900-groep en de meeste Nimonic-legeringen. (zoals Alloy 80/90/263 en PE 16). Deze legeringen kunnen gevoelig zijn voor scheuren bij warmtebehandeling na het lassen. Lasbaarheid De meeste nikkellegeringen kunnen worden gelast met een gasboogproces zoals: GTAW (TIG), GMAW (MIG). Het lassen met beklede elektroden is vervolgens een veel toegepaste methode. Het lassen onder poeder is voorbehouden aan de legeringen waarbij de legeringelementen volkomen in elkaar oplosbaar zijn, zoals Nikkel 200 (Ni 99, ), Inconel 600 (NiCr15Fe ) en Monel 400 (NiCu30Fe ). Het onderpoederdek lassen wordt echter zelden toegepast. "Solid solutions" legeringen worden normaliter gelast in gegloeide toestand. De precipitatiehardende legeringen in de oplosgegloeide toestand. Voorwarmen is niet nodig of het zou moeten zijn dat er gevaar bestaat voor het ontstaan van porositeit ten gevolge van condensatie. Aanbevolen wordt om constructies die door de een of andere oorzaak eigenspanningen bezitten eerst te gloeien alvorens te lassen om de inwendige spanningen te verlagen. Het gloeien na het lassen is normalerwijze niet nodig om de corrosieweerstand te verhogen. Het kan echter nodig zijn dat een gloeibehandeling na het lassen noodzakelijk wordt om de mechanische eigenschappen te herstellen of voor het afvloeien van spanningen om de gevoeligheid voor spanningscorrosie te verlagen. Toevoegmaterialen Normalerwijze last men met lastoevoegmaterialen welke in chemische samenstelling overeenkomen met het basismateriaal. Om problemen te voorkomen voegt men dikwijls kleine hoeveelheden van de elementen titaan, aluminium en niobium toe. Hierdoor wordt de gevoeligheid voor porositeiten en/of scheuren verlaagd. De lastoevoegmaterialen voor het TIG (GTAW), MIG (GMAW) - en beklede elektroden proces, zijn vastgelegd in AWS 5.11, 5.14 en DIN Aanbevolen lastoevoegmaterialen voor de verschillende legeringen worden in navolgende tabel 1 gegeven. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

54 Tabel 1: Lasmaterialen (TIG, MIG, elektroden) voor nikkel & nikkellegeringen Aanduidingen lastoevoegmaterialen Basismateriaal TIG - MIG Elektrode Legering DIN 1736 Zuiver nikkel Alloy 200 (Ni 99, ) Alloy 201(LC-Ni99, ) Alloy 205 (Ni 99, ) Nikkel koper Alloy 400 ( NiCu30Fe) AWS A / SG-NiTi4 ER Ni SG-NiCu30MnTi ER NiCu-7 DIN EL-NiCu30Mn AWS A5.11 Handelsnaam Nikkel 200 (Ni 99,2) 201 (LC-Ni99,2) 205 (Ni 99,6) E NiCu-7 Monel 400 Nikkel chroom Brightray S - NC 80/20 Nimonic 75 / Alloy 75 ( NiCr20Ti) - NC 80/20 Nikkel/Chroom/IJzer Alloy 800 / 800H ( X10NiCrAlTi 32-20) Alloy 600 ( NiCr15Fe) SG-NiCr21Mo9Nb SG-NiCr20Nb ER NiCrMo-3 ER NiCr EL-NiCr19Nb EL-NiCr19Nb E NiCrFe-2 E NiCrFe-2 (Incoloy 800) Thermanit 21/33 Inconel 625 (Inconel 600) Inconel 82 Opmerkingen Bevat meestal 3% Ti Overeenkomstig lastoevoegmateriaal met toevoegingen van Mn, Ti en Al NiCr en NiCrFe lastoevoegmateriaal Veelal gelast met NiCr-legeringen, maar de in chemische samenstellingen overeenkomstige legeringen hebben de voorkeur Sommige legeringen bevatten Niobium Alloy 718 ( NiCr19NbMo) Nikkel/Chroom/Molybdeen Alloy C-22 ( NiCr21Mo14W) Alloy 625 ( NiCr22Mo9Nb) Hastelloy C-4 (N06455_NiMo16Cr16Ti)) Hastelloy C276 alloy (2.4819) Nikkel/Molybdeen Alloy B-2 ( NiMo28) SG-NiCr19NbMoTi SG-NiCr21Mo14W SG-NiCr21Mo9Nb ER NiFeCr-2 ER NiCrMo-10 ER NiCrMo EL-NiCr19Nb EL-NiCr21Mo14W EL-NiCr20Mo9Nb E NiCrFe-2 Inconel 718 E NiCrMo-10 Inconel alloy C-22 E NiCrMo-3 Inconel 625 SG-NiMo16Cr16Ti ER NiCrMo-7 EL-NiMo15Cr15Ti E NiCrMo-7 Hastelloy C SG-NiMo16Cr16W SG-NiMo28Cr Hoogtemperatuurbestendige legeringen ER NiCrMo-4 Alloy X (2.4665) Waspaloy ER NiCrMo EL-NiMo15Cr15W E NiCrMo4 Hastelloy C276 alloy ER NiMo Hastelloy B EL-NiCr19Nb E NiCrFe-2 Hastelloy X Waspaloy Overeenkomstig lastoevoegmateriaal of Inconel kan ook gebruikt worden bij cladding Lastoevoegmateriaal moet in chemische samenstelling overeenkomen met het moedermateriaal De mechanische eigenschappen bepalen de keuze van het lastoevoegmateriaal. Eventueel kan 625 worden toegepast Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

55 bel 2 : Keuze tabel: Elektroden op nikkelbasis & RVS- hooggelegeerd, voor ongelijksoortige (zwart-wit) verbindingen. Tabel 2 : Keuze tabel Elektroden op nikkelbasis & RVS- hooggelegeerd, voor ongelijksoortige (zwart-wit) verbindingen. Materiaal aanduiding W.Nr.: NiCulegeringen NiCrFelegeringen Hittevast CrNi-staal Corrosievast CrNiMo-staal Corrosievast CrNi-staal Ferritisch Cr-staal Martensitisch Cr-staal Materiaal aanduiding W.Nr.: NiCu30Fe (2.4360) CuNi30Fe (2.0882) NiCr15Fe (Inconel 600) NiCrAlTi (Incoloy 800) NiCr22Mo9Nb X15CrNiSi (1.4828) X15CrNiSi (1.4841) X3CrNiMo (1.4436) X2CrNiMo (1.4435) X5CrNiMo (1.4401) X2CrNiMo (1.4435) X10CrNiMoNb (1.4583) X5CrNi 18 9 (1.4301) X5CrNi (1.4301) X2CrNi 18 9 (1.4306) X2CrNi (1.4306) X6CrNiNb (1.4550) X10CrNiNb 18 9 (1.4550) X12Cr13 (X10Cr13) (1.4006) X6Cr17 (1.4016) X8Cr17 (1.4016) X10CrAl24 (1.4762) X20CrMoV 12 1 (1.4922) X24CrMoV 12 1 (1.4936) On- en laaggelegeerde staalsoorten P235GH S500N (H1) (StE 500) E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 C-Mn-staal Re N/mm 2 StE43-StE51 veredeld fijnkorrel staal E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Mo-gelegeerd C-staal 16Mo3 (15 Mo 3) E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Warmvaste stalen 13 CrMo MoV 63 G17CrMo9-10 X20CrMoV E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Martensitisch Cr-staal X20CrMoV 12 1 X24CrMoV E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

56 Materiaal aanduiding W.Nr.: NiCulegeringen NiCrFelegeringen Hittevast CrNi-staal Corrosievast CrNiMo-staal Corrosievast CrNi-staal Ferritisch Cr-staal Martensitisch Cr-staal Ferritisch Cr-staal X12Cr13 (X10Cr13) X6Cr17 X8Cr17 X10CrAl E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 309L-4332 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Corrosievast CrNi-staal X5CrNi 18 9 X5CrNi X2CrNi 18 9 X2CrNi X6CrNiNb X10CrNiNb E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 308L-4316 E 316L-4430 E 308L-4316 E Corrosievast CrNiMo-staal X3CrNiMo X2CrNiMo X5CrNiMo X2CrNiMo X10CrNiMoNb E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 316L-4430 Hittevast CrNi-staal X15CrNiSi X15CrNiSi E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E E NiCrFe-2 NiCrFe-legeringen NiCr15Fe (Inconel 600) NiCrAlTi (Incoloy 800) NiCr22Mo9Nb E NiCu7 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 NiCrFe-legeringen = voorwarmen op o C = voorwarmen & spanningsarmgloeien Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

57 Tabel 3: Keuze tabel Elektroden op nikkelbasis, RVS- hooggelegeerd en staal voor ongelijksoortige verbindingen. NiCrFelegering Hittevast CrNi-staal Corrosievast CrNiMo-staal Corrosie vast CrNi-staal Ferritisch Cr-staal Martensitisch Cr-staal Mo/CrMo/CrMo V Warmvast staal Mogelegeerd C-staal C-Mn-staal Re N/mm 2 C-staal Re < 360 N/mm 2 Materiaal aanduiding W.Nr.: NiCr15Fe (Inc. 600) NiCrAlTi (Inc. 800) X15CrNiSi X15CrNiSi X5CrNiMo X2CrNiMo X10CrNiMoNb18 12 X5CrNi 18 9 X2CrNi 18 9 X10CrNiNb18 9 X10Cr13 X8Cr17 X10CrAl24 X20CrMoV12 1 X24CrMoV CrMo CrMo CrMo MoV Mo 3 StE43-StE51 veredeld fijnkorrel staal St.34-St.52 StE26-StE36 HI-HIV C-staal Re < 360 N/mm 2 St.34-St.52 StE26-StE36 HI-HIV E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E MnB-E E MoB-E7018-A1 E CrMo1B-E8018-B2 E CrMo2B-E9018-B3 E CrMo5B-E EMoB-E7018-A1 E 7016 E MnB-E EMoB-E7018-A1 EMnB-E ECrMo1VB-E9018-G E7016 E7018 EMnB-E C-Mn-staal Re N/mm 2 StE43-StE51 veredeld fijnkorrel staal E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E MnB-E E MoB-E7018-A1 E CrMo1B-E8018-B2 E CrMo2B-E9018-B3 E CrMo5B-E EMoB-E7018-A1 ECrMo1B-E8018-B2 ECrMo1VB-E9018-G EMoB-E7018-A1 ECrMo1VB- E9018-G EMnB-E EMoB-E7018-A1 Mogelegeerd C-staal 15 Mo E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E E 308MoL-4431 E 309L-4332 E E E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E MoB-E7018-A1 E CrMo1B-E8018-B2 E CrMo5B-E EMoB-E7018-A1 EMoB-E7018-A1 Warmvaste stalen 13 CrMo MoV E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E CrMo1B-E8018-B2 E CrMo2B-E9018-B3 ECrMo1B-E8018-B2 ECrMo1VB-E9018-G Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

58 Materiaal aanduiding W.Nr.: NiCrFelegering Hittevast CrNi-staal Corrosie vast CrNiMo-staal Corrosie vast CrNi-staal Ferritisch Cr-staal Martensitisch Cr-staal Mo/CrMo/CrMo V Warmvaste stalen Mogelegeerd C-staal C-Mn-staal Re N/mm2 C-staal Re < 360 N/mm2 Mo/CrMo/Cr Mo V 10 CrMo CrMo E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E CrMo2B-E9018-B3 E CrMo5B-E Martensitisch Cr-staal X20CrMoV 12 1 X24CrMoV E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Ferritisch Cr-staal X10Cr13 X8Cr17 X10CrAl E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 308MoL-4431 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 309L-4332 Corrosievast CrNi-staal X5CrNi 18 9 X2CrNi 18 9 X10CrNiNb E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 308L-4316 E 316L-4430 E 308L-4316 E = voorwarmen op o C Corrosievast CrNiMo-staal X5CrNiMo X2CrNiMo X10CrNiMoNb E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E 309MoL-4459 E 316L-4430 Voor details, zie produktblad van de elektrode. Hittevast CrNi-staal X15CrNiSi X15CrNiSi E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 E 309L-4332 E E NiCrFe-2 NiCrFelegeringen NiCr15Fe (Inconel 600) NiCrAlTi (Incoloy 800) E NiCrFe-2 E NiCrMo-3 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

59 Onvolkomenheden bij het lassen Bij het lassen van Nikkel en haar legeringen is het noodzakelijk uit te gaan van een schoon oppervlak. Ontvet het oppervlak, verwijder de aanwezige oxide door schuren en/of een mechanische bewerking. Het is noodzakelijk bij het TIG-lassen dat het punt van de draad in het beschermende inerte gas om excessieve oxidatie van de toevoegdraad te voorkomen. De problemen die in de praktijk voorkomen zijn: porositeit oxide-insluitingen geen goede aanvloeiing tussen de opeenvolgende rupsen stollingsscheuren in de las microscheuren Bovendien verdient het aandacht te schenken aan problemen die kunnen optreden bij een warmtebehandeling na het lassen. Deze kunnen zijn: scheuren ten gevolge van de gloeibehandeling (precipitatie-effecten) spanningscorrosie (bij het in bedrijf zijn van de constructie) Porositeit Porositeit kan optreden als gevolg van het invangen bij het stollen van zuurstof en/of stiksof uit de lucht en tengevolge van een te zware oxidehuid. Ook waterstof uit de atmosfeer en van het te lassen oppervlak kan een aanleiding vormen. Zorgvuldig reinigen van de te lassen oppervlakken en toevoegingen van desoxidanten aan het lastoevoegmateriaal (zoals Al en Ti) verlagen dit risico. Indien Argon wordt gebruikt als beschermingsgas bij het MIG en TIG-lassen moet men er voor zorg dragen dat het inerte gas komt op die plaatsen waar men het gas nodig heeft. Speciale aandacht hierbij dient geschonken te worden aan de doorlassingszijde. Het toepassen van een Argon/H 2 -mengsel heeft een positief effect op de lasbaarheid. Bovendien ontstaat er minder oxide en het materiaal vloeit enigszins beter aan. Oxide-insluitingen en gebrek aan hechting tussen de opeenvolgende lagen De smelttemperatuur van de oxides van nikkel en nikkellegeringen ligt boven de 2100 o C. Met andere woorden, een duidelijke hogere temperatuur dan die van het smeltpunt van de legering zelf. Tijdens het stollen blijft dit oxide intact en kan worden ingesloten. Bij het vullen van naden in de meerlagentechniek kan het zijn dat deze oxides en slak die aan de bovenzijde van de neergelegde rupsen aanwezig zijn, onvoldoende gelegenheid krijgen op te lossen in de volgende laag. Dat resulteert vervolgens in een bindingsfout of andere onvolkomenheden. Het is om deze reden dat nikkel en nikkellegeringen een grondige voorbehandeling nodig hebben alvorens men deze legeringen gaat lassen. Hierbij wordt gedacht aan ontvetten, schuren en bij de aanwezigheid van hoogtemperatuuroxide dient men te slijpen en/of te frasen. Het gebruik van een staalborstel (RVS) is onvoldoende! Tijdens het lassen in de meerlagentechniek dient de oxidatie en de slak tussen de elkaar opeenvolgende rupsen verwijderd te worden. Stolscheuren in de las Het ontstaan van stolscheuren is meestal het gevolg van verontreinigingen in de legering. Bij het stollen concentreren deze veront reinigingen zich in het midden van de las. Indien gelijktijdig, bijvoorbeeld door te snel "lopen" een holle las ontstaat, dan zullen de krimpkrachten dwars op de las zodanig hoog zijn dat de samenhang tussen de korrels in het midden van de las verbroken wordt met een stolscheur tot gevolg. Dit risico kan worden verlaagd door goed te reinigen, uit te gaan van een zuiver materiaal en een te hoge lassnelheid te vermijden. Microscheuren Nikkel en nikkellegeringen zijn gevoelig voor het ontstaan van "liquation cracking" (smeltscheuren) in de opnieuw verhitte zones in de las en overgangszones. Lassers kunnen nagenoeg geen invloed uitoefenen op dit scheurfenomeen. Ze wordt voornamelijk bepaald door de hoeveelheid verontreinigingen in de legeringen en de korrelgrootte. De ene legering is meer gevoelig dan de andere. Als voorbeeld dient de legering Inconel 718. (NiCr19NbMo ) Een legering die na intensieve studie en aanpassingen duidelijk minder gevoelig is geworden voor liquation cracking. Zelfs minder gevoelig dan de gegoten superalloys. De superalloys vertonen deze scheurvorming in hevige mate. Scheuren ten gevolge van warmtebehandelingen na het lassen Dit fenomeen wordt in Nederland ook wel "strain-age" of "reheat-cracking" genoemd. Deze scheuren treden op bij precipitatiehardende legeringen die na het lassen worden gegloeid. De gevoeligheid voor deze scheurvorming kan worden verlaagd door een gloeibehandeling vooraf aan het lassen. Indien de legering namelijk eerst oplossend wordt gegloeid neemt de gevoeligheid voor scheuren af. De beste resultaten worden echter verkregen door over-veroudering. Inconel 718 ( NiCrFeNbMo) is een legering die volgens de zojuist beschreven methode is behandeld. Spanningscorrosie Het lassen van nikkel en nikkellegeringen maakt deze legeringen in haar algemeenheid niet gevoeliger voor het ontstaan van spanningscorrosie. Indien de legeringen onderworpen worden aan bepaalde media is dat namelijk wel het geval. Hierbij moet worden gedacht aan bijvoorbeeld Fluorwaterstofzuur en "caustic soda". Spanningsarmgloeien verlaagt de gevoeligheid voor deze scheurvorm. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

60 NIKKEL & NIKKELLEGERINGEN BEKLEDE ELEKTRODEN E NiCrFe2 / Inconel 82 B* AWS A5.11: E NiCrFe-2 DIN 1736 : EL-Ni Cr19Nb W.Nr. : EN 14172:E Ni 6082 (NiCr20Mn3Nb) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Kerndraadgelegeerde, basische beklede elektrode voor Inconel legeringen 600 ( NiCr15Fe), 601 ( NiCr23Fe), 690 en Incoloy legeringen 800 ( X10NiCrAlTi 32 20) en 800 HT en 330 ( X12NiCrSi 36 16). Eveneens toepasbaar voor oplassen van staal. Lasmetaal levert hoge sterkte en goede corrosieweerstand, incl. oxidatie weerstand en kruipweerstand sterkte op verhoogde temperaturen. Voor ongelijksoortige verbindingen van Inconel legeringen, Incoloy legeringen en Incoloy legering 330 met nikkel, Monel legeringen, R.V.S., C-staalsoorten. Eveneens voor het verbinden van R.V.S met nikkellegeringen en koolstofstaalsoorten. Reparatielassen van moeilijk lasbare staalsoorten. TS: > 700 / RG: >420 / R: 42 / KW: > 96 (-196 o C) Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 mm x 300 mm), CW (Elektrode Ø 3,2 mm x 350 mm) E NiCrFe3 / Inconel 182* AWS A5.11: E NiCrFe-3 DIN 1736 : EL-Ni Cr15FeMn W.Nr. : EN 14172: E Ni 6182 (NiCr15Fe6Mn) Basisch beklede elektrode, 140 % hoog rendement elektrode, type Inconel 182, voor het verbindingslassen en oplassen van roestvaste-, hittebestendige staalsoorten (ook met laag Ni-gehalte), koudtaaie staalsoorten alsook voor ongelijksoortige verbindingen zoals laaggelegeerd staal met Ni-verbindingen. Geschikt voor het lassen van Inconel alloys typen 600 en 601. Het vol-austenitische lasmateriaal is ongevoelig voor verbrossing, zowel bij hoge- als lage temperaturen. Het lasmetaal is corrosie- en thermoschock bestendig, tevens koud-taai tot -196 o C. Ook bij hoge temperaturen tot 1200 o C komt het niet tot een koolstofdiffusie in het lasmetaal. Bedrijfstemperatuur: -196 o C tot o C. Toepasbaar in hoogwaardige apparatenbouw in de chemische- en petrochemische industrie, koude techniek enz. TS: > 700 / RG: >420 / R: 42 / KW: > 96 (-196 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 mm x 300 mm), CW (Elektrode Ø 3,2 mm x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

61 E NiCrMo3 / Inconel 625 * AWS A5.11: E NiCrMo-3 UNS : W86112 DIN 1736 : EL-Ni Cr20Mo9Nb W.Nr. : EN 14172: ENi 6625 (NiCr22Mo9Nb) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Op wisselstroom verlasbare hoogrendement elektrode (140%) voor Inconel legering 625 ( NiCr22Mo9Nb), Incoloy legering 825 ( NiCr21Mo), Incoloy legering 25-6MO, en andere Molybdeenhoudende RVS typen. Eveneens toepasbaar voor beschermlagen op staal en voor het lassen van diverse corrosiebestendige legeringen zoals Alloy 20 ( NiCr20CuMo). Het lasmetaal heeft een hoge sterkte op kamertemperatuur en verhoogde temperaturen en bezit een uitstekende corrosie weerstand, incl. putcorrosie, spleetcorrosie en spanningcorrosie weerstand. Toepasbaar voor ongelijksoortige verbindingen tussen Inconel- en Incoloy legeringen, RVS, laaggelegeerde - en koolstof staalsoorten. Vrijwel ongevoelig voor warmscheuren. Geschikt voor bedrijfstemperaturen tot 1000 o C en hoge taaiheid tot 196 o C. TS: > 750 / RG: >500 / R: 35 / KW: >75 (+20 o C), >40 (-196 o C) Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 350 mm), CW (Elektrode Ø 3,2 x 350 mm). E NiCrMo-4 / Alloy C-276 * AWS A5.11: E NiCrMo-4 UNS : W80276 DIN 1736: EL-NiMo15Cr15W W.Nr.: EN 14172: ENi6276 (NiMo15Cr15W) Elektrode voor Inconel Alloy C-276 ( NiMo16Cr15W), 625 ( NiCr22Mo9Nb), C22 ( NiCr21Mo14W), C4 ( NiMo16Cr15Ti) en andere Ni-Cr-Mo legeringen. Eveneens voor beschermlagen op staal. Lasmetaal heeft een uitstekende corrosieweerstand in verschillende media en is in het bijzonder bestand tegen put- en spleet corrosie. Geschikt voor ongelijksoortige verbindingen van nikkellegeringen, RVS, en laaggelegeerde staalsoorten. Ook goed toepasbaar voor oplassen van trekdoornen en persgereedschappen, die blootgesteld worden aan hoge temperaturen. TS: >720 / RG: >450 / R: >30 / KW: >70 (+20 o C) / HB: 230 / HBK: 400. Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.Nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 300 mm), CW (Elektrode 3,2 x 350 mm). E NiCu30Mn / Monel 400 * AWS A5.11: E NiCu-7 DIN 1736 : EL-NiCu30Mn W.Nr. : EN 14172: ENi 4060 (NiCu30Mn3Ti) Beklede elektrode, voor verbindingslassen van Ni-Cu legeringen, zoals Monel 400 ( NiCu30Fe), R404, en K-500 ( NiCu30Al). Eveneens voor beschermlagen op staal en verbindingslassen van staal met koper en staal met nikkel-koperlegeringen. Lasmetaal heeft met Monel legering 400 overeenkomstige eigenschappen. Goede sterkte en corrosieweerstand in vele media, incl. zeewater, zouten, en reducerende zuren. TS: > 500 / RG: > 300 / R: > 35 / KW: > 150 (+20 o C) / 50 ( 196 o C) Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 300 mm), CW (Elektrode Ø 3,2 x 350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

62 NIKKEL & NIKKELLEGERINGEN TIG STAVEN - MIG MASSIEVE DRADEN ER Ni-1 / * AWS A5.14: ER Ni-1 DIN 1736: SG-NiTi-4 W.Nr.: EN ISO 18274: SNi 2061 (NiTi3) Massieve lasdraad, vol-austenitische lasmetaal op nikkelbasis. Goede temperatuur-, corrosieweerstand. Corrosiebestendig, b.v. tegenover natronloog, ammoniak en verschillende organische zuren. Verbindingslassen van soortgelijke Nikkelmaterialen, zoals: Ni 99,6 Si; Ni 99,6; LC Ni99,6 Alloy 205; Ni 99,4 Fe; Ni 99,2 Alloy200; LC Ni99 Alloy 201 en ongelijksoortige mengverbindingen met on- en laaggelegeerde stalen, zoals: H I; H II; StE 255; Mn 4; StE 355. Verder voor ongelijksoortige verbindingen en oplassen (Gietijzer-koudlassen) van gietijzer met lamellaire- en nodulaire grafiet, austenitisch gietijzer, wit- en zwart tempergietijzer alsook verbindingslassen met staal of gietstaal. Het lassen van voornoemde Nikkellegeringen met RVS, CuNi-legeringen en Monellegeringen. Eveneens toepasbaar voor het verbinden van Monellegeringen en CuNi legeringen met koolstofstalen, en voor het verbinden van CuNi-legeringen met Inconel en Incoloy legeringen. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: Pijpleidingen, fittingen, vaten, verdampingselementen, pompen, armaturen, mengerdelen, warmtewisselaars, pers- en trekgereedschap, afsluiters en schuiven, afdichtringen van gietijzer. TS: > 410 / RG: > 200 / R: > 25 / KW: > 130 (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2,4 mm) NiCr 600 / Inconel 82 * AWS A5.14: ER NiCr-3 UNS : NO6082 W.Nr.: EN ISO 18274: SNi 6082 (NiCr20Mn3Nb) Voor Inconel legeringen 600 ( NiCr15Fe), 601 ( NiCr23Fe), 690 en Incoloy legeringen 800 ( X10NiCrAlTi 32 20) en 800 HT en 330 ( X12NiCrSi 36 16). Eveneens toepasbaar voor oplassen van staal. Lasmetaal levert hoge sterkte en goede corrosieweerstand, incl. oxidatie weerstand en kruipweerstand sterkte op verhoogde temperaturen. Voor ongelijksoortige verbindingen van Inconel legeringen, Incoloy legeringen en Incoloy legering 330 met nikkel, Monel legeringen, R.V.S., C-staalsoorten. Eveneens voor het verbinden van R.V.S met nikkellegeringen en koolstofstaalsoorten. Reparatielassen van moeilijk lasbare staalsoorten. TS: >640 / RG: >420 / R: >35 / KW: >200 (+20 o C), >100 (-196 o C). Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG I1 TIG: I1 Art.nr.: (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

63 NiCrMo3 / Inconel 625* AWS A5.14: ER NiCrMo-3 UNS : N06625 DIN 1736: SG-NiCr21Mo9Nb W.Nr. : EN ISO 18274: SNi 6625 (NiCr22Mo9Nb) TIG-MIG toevoegmateriaal voor Inconel legering 625 ( NiCr22Mo9Nb), Incoloy legering 825 ( NiCr21Mo), Incoloy legering 25-6MO, en andere Molybdeenhoudende RVS typen. Eveneens toepasbaar voor beschermlagen op staal en voor het lassen van diverse corrosiebestendige legeringen zoals Alloy 20 ( NiCr20CuMo). Het lasmetaal heeft een hoge sterkte op kamertemperatuur en verhoogde temperaturen en bezit een uitstekende corrosie weerstand, incl. putcorrosie, spleetcorrosie en spanningcorrosie weerstand. Toepasbaar voor ongelijksoortige verbindingen tussen Inconel- en Incoloy legeringen, RVS, laaggelegeerde - en koolstof staalsoorten. Vrijwel ongevoelig voor warmscheuren. Geschikt voor bedrijfstemperaturen tot 1000 o C en hoge taaiheid tot 196 o C. TS: > 760 / RG: > 420 / R: > 30 / KW: > 100 (+20 o C), >85 (-196 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,2 mm), (MIG Ø 1,0 mm) NiFeCr-1 / Inconel alloy 825 * AWS A5.14: ER NiFeCr-1 UNS : W. Nr. : EN ISO 18274: SNi 6825 (NiFeCr21Mo3Cu3) Massieve draad Incoloy 825 is een nikkel-ijzer-chroom super legering met toevoeging van molybdeen en koper, met een grote weerstand tegen een breed scala van corrosieve omgevingen en interkristallijne sensibilisering. Uitzonderlijke weerstand tegen zeewater en reducerende chemicaliën, zoals zwavelzuur en fosforzuren. Bestand tegen interkristallijne corrosie en spanningscorrosie door chloriden. Het molybdeengehalte biedt weerstand tegen pitting. Het chroomgehalte biedt weerstand tegen oxiderende media, zoals salpeterzuur, nitraten en oxiderende zouten. Corrosiebestendige beschermlagen op pijpen en afsluiters in de olie- en gas industrie op staal en verbindings-lassen van Incoloy 825 en andere Nikkel-Chroom-Molybdeen-Koper legeringen, zoals bijv X 2 CrNiMoCu ; X 2 CrNiMoCuN ; X 2 NiCrMoCu (904L) NiCr22Mo NiCr21Mo (Alloy 825). TS: > 630 / RG: > 430 / R: >30 / KW: >60 (- 196 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.Nr.: (MIG Ø 1,2 mm) Alloy C-276 / NiCrMo C-276 * AWS A5.14: ER NiCrMo-4 UNS : N10276 W. Nr. : EN ISO 18274: SNi 6276 (NiCr15Mo16Fe6W4) Voor Inconel Alloy / Hastelloy C-276 ( NiMo16Cr15W), 625 ( NiCr22Mo9Nb), C22 ( NiCr21Mo14W), C4 ( NiMo16Cr15Ti) en andere Ni-Cr-Mo legeringen. Eveneens voor beschermlagen op staal. Lasmetaal heeft een uitstekende corrosieweerstand in verschillende media en is vooral bestand tegen put- en spleet corrosie. Geschikt voor ongelijksoortige verbindingen van nikkellegeringen, RVS, en laag gelegeerde staalsoorten. TS: > 750 / RG: > 500 / R: >30 / KW: >90 (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.Nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,2 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

64 Alloy C-22 / NiCrMo 622 * AWS A5.14: ER NiCrMo-10 UNS : N06022 W. Nr. : EN ISO 18274: S Ni 6022 (NiCr21Mo13Fe4W3) Inconel alloys C-22, 625, Incoloy alloy 25-6 Mo, en Incoloy Alloy 825. Eveneens perfect geschikt voor ongelijksoortige verbindingen, waarbij een goede bescherming tegen voorkeurs corrosie bestaat bij het verbinden van Mo-houdende RVS soorten, Inconel alloy C-276, en Inconel alloy 625. Het hoge Chroom (Cr)-aandeel, naast het Wolfram (W) en Molybdeen (Mo), geven goede weerstand tegen put- en spleet corrosie. Deze legering is bruikbaar voor vele ongelijksoortige verbindingen van Inconel en Incoloy legeringen, en koolstof, laaggelegeerde en RVS-stalen. TS: > 720 / RG: > 450 / R: >35 / KW: >100 (+ 20 o C) en > 60 (- 196 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.Nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,2 mm) Hastelloy Alloy B2 / ER NiMo-7 AWS A5.14: ER NiMo-7 UNS : N10665 DIN 1736: SG-NiMo27 W. Nr. : EN ISO 18274: SNi 1066 (NiMo28) Alloy B2 is een nikkellegering die uitstekend bestand is tegen zoutzuur, in alle concentraties en bij alle temperaturen. Zij is ook bestand tegen waterstofchloride-, zwavel-, ethaan- en fosforhoudende zuren. De legering heeft een uitstekende weerstand tegen spanningscorrosie alsmede tegen interkristallijne corrosie op de smeltlijn en WBZ-corrosie (WBZ = Warmte Beïnvloedde Zone). Het gaat de vorming van carbide op de korrelgrens in de WBZ tegen, waardoor het geschikt is voor de meeste chemische proces toepassingen in de als-gelaste toestand. TS: > 760 / RG: > 350 / R: >40 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.Nr.: (TIG Ø 2,4 mm) NiCu30MnTi / Monel 400 * AWS A5.14: ER NiCu-7 UNS : N04060 DIN 1736 : SG-NiCu30MnTi W.Nr. : EN ISO 18274: SNi 4060 (NiCu30Mn3Ti) Voor verbindingslassen van Monel 400 ( NiCu30Fe), R404, en K-500 ( NiCu30Al). Eveneens voor beschermlagen op staal en verbindingslassen van staal met koper en staal met nikkel-koperlegeringen. Lasmetaal heeft met Monel legering 400 overeenkomstige eigenschappen. Goede sterkte en corrosieweerstand in vele media, incl. zeewater, zouten, en reducerende zuren. TS: > 500 / RG: > 300 / R: > 35 / KW: > 150 (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,6 mm), (TIG Ø 2,0 mm), (TIG Ø 2,4 mm), (MIG Ø 1,0 mm), (MIG Ø 1,2 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

65 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

66 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

67 6 INTRODUCTIE LASSEN VAN GIETIJZER Het meest gebruikte gegoten metaal is gietijzer. We komen het overal in de industrie tegen: als machineblokken en cilinderkoppen, versnellingsbakken, pomphuizen, flenzen, tandwielkasten, tandwielen enz. Een belangrijk voordeel van gietijzer is het gemak waarmee het materiaal in moeilijke vormen gegoten kan worden bij betrekkelijk geringe wanddikten. Er zijn veel soorten gietijzer, maar grijs gietijzer (DIN 1691-GG / EN 1561 GJL) of lamellair gietijzer wordt het meest toegepast. Andere soorten zijn: wit gietijzer, smeedbaar gietijzer en nodulair gietijzer (DIN GGG / EN 1563-GJS). De laatste twee soorten geven het gietijzer een betere taaiheid of smeedbaarheid. Er bestaan ook gelegeerde gietijzertypen die kleine hoeveelheden chroom, nikkel, molybdeen, koper en andere elementen bevatten die het materiaal bepaalde eigenschappen verlenen. Soorten gietijzer Ongeveer 90 % van al het gietijzer is grijs gietijzer. Het is een relatief goedkoop materiaal. Grijs gietijzer is een legering van ijzer, silicium en 2,4 tot 4,5 % koolstof (zie figuur 1a). Dit is meer dan in de vaste fase in oplossing kan worden gehouden. Als de afkoeltijd lang genoeg duurt, zal de koolstof zich dan ook afscheiden in de vorm van grafietlamellen. Figuur 1: Microstructuur van grijs gietijzer (a), nodulair gietijzer (b), smeedbaar gietijzer (c) en wit gietijzer (d). Een lamel is in feite een scheur, die gevuld is met koolstof. Grijs gietijzer dankt zijn naam aan de grijze kleur die een breukvlak vertoont. Dankzij de grafietlamellen is grijs gietijzer gemakkelijk te bewerken. Het hoge koolstofgehalte verlaagt ook het smeltpunt van gietijzer tot 1100 o C (ter vergelijking: staal smelt bij ca o C). Een ander voordeel van de lamellen is dat ze trillingen goed kunnen dempen, wat bijvoorbeeld bij frames van gereedschapmachines van groot nut is. Ook bevorderen ze de slijtageweerstand tegen droge, glijdende wrijving (remtrommels) en gesmeerde glijdende wrijving (cilinders e.d.). Een nadeel is dat de grafietlamellen het startpunt kunnen zijn voor scheuren. Vanwege de lamellen is grijs gietijzer ook niet buigzaam en rekbaar, zodat het gemakkelijk breekt (geringe taaiheid). De treksterkte van ongelegeerd grijs gietijzer loopt van 140 tot ca. 350 MPa bij een rek van 1 tot 2%. Wanneer de afkoelsnelheid vanuit de gesmolten toestand te groot is, heeft de koolstof geen tijd om zich tot grafietlamellen te ontwikkelen en wordt het zeer harde ijzercarbide of cementiet (Fe 3 C koolstof in combinatie met ijzer zie figuur 1d) gevormd. Deze structuur wordt wit gietijzer genoemd, een onbewerkbaar materiaal met een zilverkleurig uiterlijk. Over het lassen van gietijzer wordt vaak nogal geheimzinnig gedaan. Daarvoor is geen enkele reden. Met het juiste toevoegmateriaal en een correcte lasmethode is het verantwoord lassen van dit materiaal goed mogelijk. Smeedbaar gietijzer (zie figuur 1c) wordt gemaakt door op werkstukken van wit gietijzer een warmtebehandeling toe te passen. Bij een temperatuur van o C wordt gedurende 50 tot 100 uur het ijzercarbide ontbonden in austeniet en grafiet. De koolstof verplaatst zich naar het oppervlak om te oxideren tot CO en CO 2. Bij dikwandige werkstukken komen in de kern nog grafietresten voor. Het oppervlak is ontkoold en is dus uitstekend te solderen en te lassen. Figuur 2: Reparatie gietijzeren verdeelkast. De uiteindelijke microstructuur (ferriet en perliet) wordt vervormbaar genoemd en de eigenschappen zijn tegenovergesteld aan die van het oorspronkelijke witte gietijzer. Het is gemakkelijk bewerkbaar en enigszins vervormbaar. Wel is de toepassing beperkt tot betrekkelijk kleine onderdelen. De treksterkte van smeedbaar gietijzer loopt van 300 tot 520 MPa. De rek bedraagt 3 tot 10%. Figuur 3: Reparatie aandrijving. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

68 Nodulair gietijzer (zie figuur 1b) behoort tot de gietijzersoorten met hogere sterkte en taaiheid. In nodulair gietijzer is grafiet aanwezig in de vorm van kleine balletjes of nodulen in plaats van lamellen. De chemische samenstelling lijkt op die van grijs gietijzer, alleen bevat nodulair gietijzer sporen van magnesium en cerium. Magnesium wordt aan het gesmolten materiaal toegevoegd om de oppervlaktespanning te beïnvloeden. Daardoor vormt het uitgescheiden grafiet nodulen in plaats van lamellen. Deze nodulen - verspreid door het materiaal-, verlenen de taaiheid en treksterkten die gelijk zijn aan die van sommige staalsoorten. De voordelen van een uitstekende gietbaarheid en bewerkbaarheid blijven daarbij behouden. Voorbereidingen Bij het lassen van gegoten werkstukken zal het veelal gaan om reparatie (zie figuren 2 en 3). Gegoten werkstukken herkennen we aan de gietvormnaad en het ontbreken van gelaste naden. Bij een aangeboden gietstuk moet eerst vastgesteld worden om welk materiaal het gaat. Een gegoten koper- of aluminiumlegering kunnen we eenvoudig door de kleur onderscheiden van een gietijzerlegering. Een gietstuk van gietijzer kunnen we onderscheiden van gietstaal. Daarvoor is een hamer en een beitel nodig. We zoeken een plaats op het werkstuk uit waar de beiteltest (zie figuur 4) probleemloos kan worden uitgevoerd. Gietijzer zal bij de test geen spanen vormen, maar zal afbrokkelen. Gietstaal vormt daarentegen gemakkelijk spanen. Figuur 4: De beiteltest, eenvoudige methode om gietijzer van staal te onderscheiden. Een andere methode is de druppeltest. Las met een ongelegeerde constructie elektrode een druppel op het oppervlak en vijl de druppel. Door de opmenging met het vele koolstof uit het gietijzer en de snelle afkoeling zal de vijl over de harde druppel glijden, terwijl deze bij gietstaal goed vijlbaar is. Als is vastgesteld dat het om gietijzer gaat, kunnen we de volgende voorbereidende werkzaamheden uitvoeren: - reinig de onderdelen (verwijder vet, olie, roest, verf en vuil), dit kan bijvoorbeeld goed met een staalborstel in combinatie met chemische reinigingsmiddelen; - verwijder de giethuid tot op 20 mm aan beide zijden van de scheuren of kanten; hiervoor gebruiken we een slijpmachine; - bepaal het einde van de scheur met behulp van penetrant-onderzoek; - boor het einde van de scheur af met een boor van ~ Ø 5 mm om te voorkomen dat de scheur tijdens het lassen verder loopt; - verwijder de scheuren door slijpen of gutsen (zie figuur 5). Wanneer we de scheur d.m.v. slijpen verwijderen, moeten we een groef tot stand brengen, die een geschikte uitgangspositie voor het lassen vormt (zie figuur 6). Wordt een onderdeel gerepareerd door het te solderen met een bronslegering, dan moet het oppervlak van de groef eerst gevijld worden om een goede binding te verkrijgen. Figuur 5: Naadvoorbewerking met gutselektrode Tijdens het slijpen neemt de slijpschijf bij elke omwenteling grafiet van de lamellen mee en smeert deze op het oppervlak. Deze laag moet na het slijpen door vijlen verwijderd worden om een goede soldeerverbinding te garanderen. Figuur 6: V-naad Een andere mogelijkheid is schroeien. Hierbij bewegen we een acetyleenbrander (ingesteld met een sterk oxiderende vlam- instelling = zuurstofoverschot) vlug over het voorbewerkte oppervlak. Daardoor raakt het grafiet uit het oppervlak los en springt eruit. We moeten daarbij van tijd tot tijd een staalborstel gebruiken. Hoe meer grafietlamellen verwijdert worden, hoe minder kans op poreusheid. Het schroeien is niet bedoeld om voor te warmen. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

69 De naad kan ook worden voorbewerkt door gutsen met de AlWell gutselektrode (geen koolelektrode en geen perslucht!). Niet alleen geeft dit een gunstige U-vormige doorsnede, maar ook worden alle verontreinigingen zoals olie e.d. verbrand. Het gutsen gaat als volgt (zie figuur 7): 1. Plaats de gutselektrode loodrecht, licht op het werkstuk: de elektrode ontsteekt na enkele seconden automatisch. Figuur 7: Werkwijze gutsen 2. Direct na het ontsteken de elektrode onder een zo klein mogelijke hoek met het werkstukoppervlak aanzetten. 3. De elektrode in deze stand met een licht stotende (zagende) beweging voorwaarts verplaatsen (dit verhoogt de snelheid). 4. Let op: de elektrode niet in het werkstuk stoten. Gebeurt dit toch, dan de elektrode terugtrekken en de hand iets laten zakken. Nog enkele bijkomende richtlijnen voor het gutsen: 5. Bij een verticale werkstukpositie gutsen we van boven naar beneden volgens de hiervoor gegeven aanwijzingen. 6. Om diepe groeven te verkrijgen moeten we in de volgorde van figuur 8 werken. 7. Indien mogelijk, verdient het aanbeveling het werkstuk in de werkrichting te kantelen, zodat het gesmolten materiaal beter kan wegvloeien. Het op de rand van de gutsgroef achtergebleven materiaal is met een bikhamer eenvoudig te verwijderen. Figuur 8: Gutsvolgorde bij diepe groeven. Het lasproces Bij het eigenlijke lassen kunnen we kiezen tussen twee methoden: warmlassen en koudlassen. In beide gevallen geldt: kies het juiste lastoevoegmateriaal en volg de richtlijnen op. Warmlassen wordt doorgaans alleen toegepast voor kleine gietijzeren onderdelen. Hierbij moet het werkstuk in zijn geheel en gelijkmatig worden voorverwarmd tot een temperatuur van ca. 500 o C. Tijdens het warmlassen moet deze temperatuur worden aangehouden. Het lassen kan nu achterelkaar worden uitgevoerd, hetzij elektrisch, hetzij door solderen. Daarna laten we het onderdeel zeer langzaam tot kamertemperatuur afkoelen, bij voorkeur in een oven. Koudlassen kan alleen gedaan worden in de vorm van elektrisch booglassen. Het is het aangewezen proces als het gaat om grotere werkstukken of onderdelen die niet gedemonteerd kunnen worden. We moeten de stroombron daarbij op een lage Amperage (zie etiket elektroden koker of productinformatieblad) instellen, zodat de warmte inbreng beperkt blijft. Om een goede elektrische geleidbaarheid te verkrijgen, moeten we de klem met de massakabel goed vastmaken aan het werkstuk. De juiste elektrode keuze is van groot belang. Zo zijn er elektroden die speciaal geschikt zijn voor het repareren van oud, door olie vervuild gietijzer (AlWell Ni 98) of voor gietijzer dat aan spanning onderhevig is of aan trillingen en plotselinge, zware belasting (AlWell NiFe 60/40). Figuur 9: Het warm hameren van de las zet krimpspanningen om in drukspanningen. Ook de diameter is van belang. In het algemeen geldt: gebruik de grootste diameter die de groef kan bevatten. Een grotere elektrode betekent een relatief geringere warmte-inbreng. Een elektrode met een diameter van Ø 4 mm geeft bijvoorbeeld een viermaal zo hoge neersmelt bij een slechts twee maal zo hoge stroomsterkte, vergeleken met een elektrode van Ø 2,5 mm. In principe wordt altijd gelast met gelijkstroom aan de pluspool (=+), zeker bij gevoelige werkstukken. Dit houdt de warmte-inbreng zo gering mogelijk. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

70 In de eerste laag kan poreusheid optreden. De oorzaak is gasvorming in het grafiet, dat met olie verzadigd kan zijn. Dit is vaak het geval nadat de naad door slijpen is voorbewerkt. Hoe groter de warmte-inbreng, hoe meer gas wordt ontwikkeld. De warmte-inbreng kan worden teruggebracht door: - voor de eerste laag een elektrode met een zo klein mogelijke diameter te gebruiken; - niet met de elektrode te zwaaien; - een lage Amperage en een verhoogde voortloopsnelheid. Verder kunnen we bij het lassen van de tweede laag de eerste als warmte buffer gebruiken, door de lichtboog half daarop te richten. Het resultaat is: minder warmte-inbreng, minder opmenging en minder poreusheid. De las krimpt bij het afkoelen. Dit kan leiden tot scheurvorming omdat de treksterkte van het basismateriaal door deze krimpspanningen overschreden wordt. Door direct te hameren terwijl de las nog warm is, scheppen we een kracht die tegengesteld is aan de krimpkracht. De krimpspanningen worden omgezet in drukspanningen (zie figuur 9). Figuur 10: De juiste wijze van hameren bij dunne onderdelen. Bij dunne onderdelen moeten de lassen gehamerd worden zoals in figuur 10 is aangegeven. Bij dikke onderdelen is het raadzaam de lassen te hameren met een perslucht-naaldhamer. De gelaste rupsen mogen niet langer zijn dan 20 a 30 mm (bij dunne onderdelen). Te lange rupsen kunnen leiden tot een te grote krimp in de lengterichting van de las. Ook dit kan spanningen teweegbrengen die groot genoeg zijn om scheuren te vormen. Na iedere lasrups pas verder gaan met lassen als de las handwarm is. Ook de lasvolgorde is van belang. Bij kleine werkstukken die sluitend tegen elkaar gelast moeten worden passen we de lasvolgorde van figuur 11 toe. Figuur 11: Lasvolgorde bij kleine werkstukken Een andere mogelijkheid in de praktijk is inlassen. Dit houdt in dat een ongelegeerd stalen plaat moet worden ingelast. Hiervoor geldt de volgende werkwijze (zie figuur 12): verwijder al het beschadigde materiaal uit het gietijzer;bewerk het door het op ca. 30 o schuin af te slijpen;rond de schuine hoeken af om harde zones te voorkomen. Op het oppervlak van het aldus bewerkte gietijzer kan door lassen een bufferlaag worden aangebracht met elektrode AlWell Ni 98. Na controle op scheuren brengen we de stalen plaat aan. Deze heeft de helft van de dikte van het gietijzer en is voorzien van een afschuining van 30 o. Er kan nu in de aangegeven volgorde gelast worden met de AlWell elektrode NiFe 60/40, die in het bijzonder geschikt is voor het lassen van staal aan gietijzer. Figuur 12: Werkwijze bij inlassen van stalen plaat in gietijzeren deel Ook bij het lassen van dikkere onderdelen moeten we scherpe hoeken te allen tijde afronden om scherpe zones te voorkomen. Indien mogelijk moeten we de afgeschuinde kanten eerst bekleden met bufferelektrode Ni 98. Zwaaien moet daarbij vermeden worden. Het werkstuk kan ongehinderd krimpen omdat de verbinding nog niet tot stand is gekomen. De op deze manier te bekleden naad is nu goed te vullen. Bij het verbinden moeten we wel pendelen met de elektrode, zodat meer warmte wordt toegevoerd. De warmtebeïnvloede zone wordt daardoor enigszins zachter. Om krimpspanningen en vervorming te verminderen, lassen we de eerste laag niet over de totale lengte van de naad, maar zoals in figuur 13 is aangegeven ( stapelen ). We vullen de naad over de totale dikte van het onderdeel en gaan zo verder volgens deze methode, totdat de hele naad gevuld is. Wanneer we niet volgens deze methode werken, kunnen de trek- spanningen onderin de las zo hoog oplopen, dat daardoor een scheur kan ontstaan. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

71 Figuur 13: Lasvolgorde om krimpspanningen en vervorming te beperken. Overigens gelden weer de algemene aanbevelingen: voortdurend moet de warmte gecontroleerd worden, las hameren, bij voorkeur met een kleine luchtdruknaaldhamer. Om overmatige inbranding in het basismateriaal te voorkomen kan men de elektrode bij het lassen van de eerste laag 10 o hellend naar achteren houden (zie figuur 14). Dit maakt dat het gesmolten lasmateriaal vooruitloopt en als warmtebuffer fungeert. Figuur 14: Hellend lassen, vooruitlopend lasmateriaal als warmtebuffer. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

72 GIETIJZER BEKLEDE ELEKTRODEN, GUTS ELEKTRODE, TIG- & AUTOGEEN STAVEN, MIG MASSIEVE DRAAD Ni 98 * AWS A5.15: E Ni-C1 DIN 8573 : E Ni-BG22 EN ISO 1071: EC Ni-Cl 1 Speciaal elektrode met kerndraad van zuiver nikkel, voor het verbinden en oplassen van lamellair- en nodulair gietijzer. Eveneens geschikt voor verbindingslassen van gietijzer met staal, koper en koperlegeringen, in het bijzonder voor reparatie en onderhoud. Uitstekende laseigenschappen, zachte controleerbare boog, spatvrij lassen met zeer lage stroomsterkte. Dankzij de lage warmte-inbreng en samenstelling van Ni(-) blijft de overgangszone zeer goed bewerkbaar en is daarom zeer geschikt als eerste laag bij het lassen in meerdere lagen. Geen randinkarteling. TS: 400 / R: 8 / HB: 160 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW-9033 (Ø 2,5 x 350 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 3,2 mm x 350 mm), CW-9034 (Ø 3,2 x 350 mm klein verpakking 1 kg), NiFe 60/40 * AWS A5.15: E NiFe-Cl DIN 8573 : E-NiFe-1-BG11 EN ISO 1071: EC NiFe13 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Speciaal beklede elektrode voor het lassen van lamellair- en nodulair gietijzer met hoge sterkte. NiFe 60/40 heeft de volgende voordelen t.o.v. andere NiFe typen, zoals: verlasbaar met zeer lage stroomsterkten en toch krachtige boog. Lasmetaal en overgangszone zijn vijlbaar. Hogere treksterkte dan zuiver nikkel lasmetaal. TS: 500 / RG: 350 / HB: ~190 Art.nr.: CW (Ø 2,5 mm x 300 mm), CW-9030 (Ø 2,5 mm x 300 mm klein verpakking 1 kg), CW (Ø 3,2 mm x 350 mm), CW-9031 (Ø 3,2 x 350 mm klein verpakking 1 kg), ESt AWS A5.1: ESt DIN 8573 : E FeC-2-BG11 Reparatie elektrode voor slecht lasbaar gietijzer, of slijtvaste beschermlagen op gietijzer. Alleen slijpend bewerkbaar, zelfde kleur, leerbaar. Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 mm x 350 mm), CW (Ø 3,2 mm x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

73 Albro AC / CuAl9 * AWS A5.6: E CuAl-A2 DIN 1733: EL-CuAl9 W.Nr. : DIN 8555: E31-UM-150-CN Basisch-grafitisch beklede elektrode voor verbindingslassen van Aluminiumbrons met max. 10% Al. En slijt- en corrosievaste beschermlagen op staal, gietstaal en gietijzer. Reparatielassen van gietgallen in nieuw Alubrons gietwerk. TS: 660 / RG: 400 / R: 15 / HB: 150 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 350mm), CW (Elektrode Ø 3,2 x 350mm) Tinbrons / CuSn7 * AWS A 5.6: E CuSn-C DIN 1733: EL-CuSn7 W.Nr.: DIN 8555: E30-UM-150-C Basisch beklede tinbrons elektrode met een basisch grafitische speciaal bekleding voor het verbindinglassen en oplassen van koper en koperlegeringen, fosfor- en tinbronzen en voor ongelijksoortige verbindingen van staal en gietijzer en voor het oplassen van deze materialen. Corrosiebestendig, homogeen lasmetaal op CuSn-basis. Lage wrijvingscoëfficiënt bij wrijving metaal-metaal. Ongevoelig voor adhesieslijtage (ook bij ontbrekende smering). Goede corrosieweerstand tegen zoutwater en stoom. Kleurovereenkomst met brons. Herstellen van gietfouten, bewerkingsfouten van nieuw gietwerk alsmede voor corrosiebestendige en slijtvaste beschermlagen op schuif- en klepzittingen, schoepwielen, waaiers, pomprotoren, geleidingen, lagerschalen, glijschoenen, spindel- en tandwiel aandrijvingen en maritieme toepassingen. TS: 300 / RG: 180 / R: 25 / HB: 110 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Elektrode Ø 2,5 x 350 mm), CW (Elektrode Ø 3,2 x 350 mm) Product naam: Guts elektrode * Speciale elektrode voor het gutsen en snijden van alle metalen, zoals on- en gelegeerd staal, gietijzer, nikkel, aluminium- en koperlegeringen enz. Niet geleidende bekleding, ideaal voor plaatsen waar een snijbrander niet bij kan of voor het boren van gaten. Eveneens zeer handzaam voor materialen, die niet autogeen gesneden kunnen worden, zoals b.v. RVS. Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

74 TIG STAVEN / MIG MASSIEVE DRAAD / AUTOGEEN STAVEN ER Ni-1 / * AWS A5.14: ER Ni-1 DIN 1736: SG-NiTi-4 W.Nr.: Massieve lasdraad, vol-austenitische lasmetaal op nikkelbasis. Goede temperatuur-, corrosieweerstand. Corrosiebestendig, b.v. tegenover natronloog, ammoniak en verschillende organische zuren. Verbindingslassen van soortgelijke Nikkelmaterialen, zoals: Ni 99,6 Si; Ni 99,6; LC Ni99,6 Alloy 205; Ni 99,4 Fe; Ni 99,2 Alloy200; LC Ni99 Alloy 201 en ongelijksoortige mengverbindingen met on- en laaggelegeerde stalen, zoals: H I; H II; StE 255; Mn 4; StE 355. Verder voor ongelijksoortige verbindingen en oplassen (Gietijzer-koudlassen) van gietijzer met lamellaire- en nodulaire grafiet, austenitisch gietijzer, wit- en zwart tempergietijzer alsook verbindingslassen met staal of gietstaal. Het lassen van voornoemde Nikkellegeringen met RVS, CuNi-legeringen en Monellegeringen. Eveneens toepasbaar voor het verbinden van Monellegeringen en CuNi legeringen met koolstofstalen, en voor het verbinden van CuNi-legeringen met Inconel en Incoloy legeringen. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: Pijpleidingen, fittingen, vaten, verdampingselementen, pompen, armaturen, mengerdelen, warmtewisselaars, pers- en trekgereedschap, afsluiters en schuiven, afdichtringen van gietijzer. TS: > 410 / RG: > 200 / R: > 25 / KW: > 130 (+20 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2,4 mm) CuSn6 - Tinbrons 94/6 * AWS A5.7: ER CuSn-A EN 14640: S Cu 5180 (CuSn6P) DIN 1733: WSG/MSG-CuSn6 DIN 8555: MSG CK W.Nr.: Op brons basis voor reparatie en onderhoud van onderdelen uit koper, messing, brons (voor gietfouten), evenals voor antislijtage beschermlagen op stalen of gietijzeren delen. Toepassingsvoorbeelden zijn: lagerbussen, glijbanen, transportschroeven, schuifafsluiters enz. Eveneens geschikt voor Cu-Sn-Pb legeringen, zoals RG7 en RG5. Zeer lage wrijvingscoëfficiënt - taai en goed bewerkbaar lasmetaal - verhoging van sterkte en hardheid door koudversteviging - uitstekende corrosieweerstand. TS: / RG: 180 / R: ~ 25 / HB: 90. Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: TIG: I1 MIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1.6 mm), (TIG Ø 2.0 mm), (TIG Ø 2.4 mm), (TIG Ø 3.0 mm), (MIG Ø 0.8 mm). CuAl8 Aluminiumbrons * AWS A5.7: ER CuAl-A1 EN 14640: S Cu 6100 (CuAl8) DIN 1733: WSG/MSG-CuAl8 DIN 8555: MSG 31 GZ 200 W.Nr. : Verbindingslassen en oplassen van delen uit koper-aluminium legeringen (aluminiumbrons) bijv.: CuAl8, CuAl8Fe en delen van koper, evenals van staal met CuAl en Yorcalbro (CuZn 20 Al 2 / ). Corrosiebestendige beschermlagen op staal en gietijzer. Toepassingsvoorbeelden zijn: scheepsschroeven en pompwaaiers, warmtewisselaars, koelers, zeewaterverdampers en condensors; corrosie- en slijtvaste beschermlagen op onderdelen zoals zittingen van schuifafsluiters, turbinebladen, lagerschalen, koppelingsgaffels en scheepschroeven. TS: 400 / RG: 175 / R: 45 / HB: 130 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1 TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 2.4 mm), (MIG Ø 0.8 mm), (MIG Ø 1.2 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

75 DT-NiFe * DIN 8573: MSG NiFe-1 DIN 1736: MSG-NiFe 40 W.Nr. : ~ Massieve MAG-lasdraad voor het verbindings- en oplassen van oplassen (gietijzer-koudlassen) van lamellair (GG)- en nodulair (GGG) gietijzer, austenitisch gietijzer, wit- en zwart tempergietijzer en verbindingslassen met staal of gietstaal, tevens voor het productielassen. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: pers- en trekgereedschappen, grote armaturen en schuifafsluiters, onderdelen van taai gietijzer (GGG), walswerkcilinders en afdichtings-ringen. TS: 450 / RG: 300 / R: 10 / HB: 170 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG: I1, M12 PA, PB, PC Art.nr.: (MIG Ø 1.0 mm) Lasbrons (CuZn 60/40), met / zonder flux mantel / flux kern * (DIN 8513: L-CuZn40) EN 1044: Cu 303 AWS A5.8: RB CuZn-A DIN EN ISO 3677: B-Cu60Zn(Si)(Mn) 870/900 Hardsoldeer staaf, legering op koper-zink basis met goede sterkte, voor reparaties of serieverbindingen van ongelegeerde staalsoorten, gegalvaniseerde stalen pijpen, grijsgietijzer, koper, brons en messing bij geringe warmtetoevoer. Het soldeer is geschikt voor capillaire spleetverbindingen, maar ook voor slecht passende verbindingen. Zeer goed zichtbaar smeltbad, zonder schitteringen. Regelmatig en gemakkelijk vloeiend. Goede spleetoverbrugging. Gladde, porievrije en absoluut dichte naden. Zeer goede sterkte; hoge rek. Carrosserie delen, elementen van stalenradiatoren, fietsframes, pijpleidingflenzen, ketel, koperen vaten, sanitaire installaties, gegoten delen enz. ST: / WT: ~ 900 / SM: 8,4 / TS: ~ / SB: < 0,2 / BT: < 200 Art.nr.: (Lasbrons- staaf Ø 2,0 mm x 1 m), (Lasbrons- staaf Ø 3,0 mm x 1 m), (Lasbrons- staaf Ø 4,0 mm x 1 m), Art.nr.: (Lasbrons met flux bekleed-ø 2,0 mm x 500 mm), (Lasbrons met flux bekleed- Ø 3,0 x 500 mm), (Lasbrons met flux bekleed- Ø 4,0 x 500 mm), (Lasbrons met flux kern 2,5 x 500 mm), (Kleinverpakking 5 staven Lasbrons met flux kern 2,5 x 500 mm). Bijbehorend vloeimiddel: Art.nr (Uniflux Poeder 0,25 kg). Lasbrons CuNi10Zn42 ( nieuwzilver )* DIN 8513: L-CuNi10Zn42 EN 1044: Cu 305 DIN EN ISO 3677: B-Cu48ZnNi(Si) 890/920 Met nikkel gelegeerd hardsoldeer op Cu-Zn basis. Zeer goede vloei- en bevochtigingeigenschappen. Hoge capillaire werking. Hoge sterkte en rek. Gladde, dichte en porievrije naden. Zeer geschikt voor het spleet-, naad- en op-solderen, bijv.: on- en laaggelegeerde staalsoorten (constructiestalen, carboneer-, veredeling- en nitreerstalen), nikkel, nikkellegeringen, tempergietijzer, nieuwzilver (CuNiZn legeringen) evenals voor het naadsolderen van gietijzer. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: solderen van plaatwerk in bijv. de automobielindustrie, wasmachines en koelkasten; stalenpijp- en profielconstructies, bagagedragers, aanhangers, stalen meubelen, rekken en consoles. ST: / WT: ~ 910 / SM: 8,7 / TS: ~ 550 / AS: / SB: 0,1-0,3 / BT: 200 Art.nr.: (Lasbrons CuNi10Zn Ø 2,0 mm x 1000 mm), (Lasbrons CuNi10Zn Ø 2,0 x 500 mm met flux bekleed), (Lasbrons CuNi10Zn Ø 3,0 x 500 mm met flux bekleed). Bijbehorend vloeimiddel: Art.nr (Uniflux Poeder 0,25 kg). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

76 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

77 7 HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN BEKLEDE ELEKTRODEN HARDOPLAS ELEKTRODEN OP KOBALTBASIS STELLIET, TYPE en 21 ELEKTRODE TIG MIG OPLASLEGERINGEN OP KOBALT-BASIS TEGEN GECOMBINEERDE SLIJTAGE VAN SCHUREN (ABRASIE), WRIJVING, CORROSIE & WARMTE TYPE STELLIET: ELEKTRODE: DUR E- S 1 DUR E-SK 6 DUR E-S 12 DUR E-SK 21 Norm AWS - ASTM: DIN 8555: Ø (mm) 3,2 x350 4,0 x 350 Stroomsterkte (A) E Co Cr - C E 20 - UM - 55 CRTZ A A E Co Cr - A E 20 - UM - 40 CRTZ A A E Co Cr - B E 20 - UM - 50 CRTZ A A E Co Cr - E A A Stroomsoort = + of ~ = + of ~ = + of ~ = + of ~ Lasposities PA, PB, PC PA, PB, PC PA, PB, PC PA, PB, PC GEVULDE DRAAD: DUR FD-1 DUR FD-6 DUR FD-12 DUR FD-21 Norm DIN 8555: MF CKTZ MF KTCZ MF CTZ MF CKPTZ Ø (mm) / A 1, A / 18-27V/ = A / 18-27V / = A / 18-27V / = A / 18-27V / =+ Beschermgas EN439-M13 / ltr./min. Ar+1%O Ar+1%O Ar+1%O Ar+1%O 2 TIG-LAS STAAF: DUR TS-1 DUR TS-6 DUR TS-12 DUR TS-21 Norm: AWS / DIN 8555 Ø (mm) stroomsoort 3,2-4.0 Beschermgas EN I1 (ltr./min.) EIGENSCHAPPEN: RCoCr-C WSG/G 20-GO-55CTZ RCoCr-A WSG/G 20-GO-40CPTZ RCoCr-B WSG/G 20-GO-50CTZ = - = - = - = - Ar Hardheid (HRC) ~ Chem.samenstelling (Gew. %) Scheurweerstand Hittebestendigheid Drukvastheid Slagwerking / Impact Abrasie / koud Abrasie / warm Corrosie Wrijving metaal / metaal Bewerkbaarheid Omschrijving / Toepassingen (600 o C: ~ 44 / 800 o C:34) 30 Cr-12,5 W-2,3 C- 3 Fe - Co rest Slijpen Beschermlagen van hoge hardheid, bij hogere temperaturen, bestand tegen abrasie. Ar ~ (600 o C: ~ 35/ 800 o C: ~ 29) 28 Cr-4,5 W-1 C-3 Fe- Co rest Slagbestendige oplassingen, bestand tegen hitte en corrosie. Ar ~ (300 o C: ~ 37 / 600 o C: ~ 32) 29 Cr-9 W-1,5 C-3 Fe- Co rest Beschermlagen van hoge hardheid, bij hogere temperaturen, bestand tegen oxidatie WSG/G 20-GO-300CNTZ Ar ~ 30 (300 o C: ~ 280 HB), ~ 45, na kouddeformatie 27 Cr-6 Mo 3 Ni-0,3 C- 3 Fe- Co rest Slagbestendige oplassingen, bestand tegen hitte en corrosie. Snijdgereedschappen, transportschroeven, slijtage segmenten, rubber- en kunststof mengers, extrusie schroeven, bietmolen messen enz. Ventielen, stoom- en gasafsluiters, nokkenassen, warm snijdgereedschap, kleppen en zittingen motoren, pomponderdelen, onderdelen in warm- zink baden enz. Snijdgereedschap, zaagtanden, smeed- en vormmatrijzen, transportschroeven, slijtage segmenten, enz. Kleppen, afsluiters, warmsnijd- gereedschap, pompassen, asbeschermbussen enz. = meer blokjes = betere weerstand tegen / beter geschikt voor Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

78 HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN ELEKTRODEN DUR E-S 1 * AWS ASTM: E Co Cr C DIN 8555: 20-UM-55 CRTZ EN 14700: E Co3 Slijtvaste legering op Kobaltbasis met Cr, W gelegeerd (Stelliet 1). Het lasmetaal is bijzonder bestand tegen schurende slijtage, drukken bij hoge temperaturen tot 1000 o C (incl. thermoshock) en in corrosieve media. De lage wrijvingscoëfficiënt maakt het lasmetaal ongevoelig voor slijtage door wrijving metaal/metaal. Dur E-1 is een vol-kerndraad gelegeerde, beklede elektrode met zeer goede laskarakteristieken. Alleen door slijpen bewerkbaar. Indien bij een slijtage probleem, naast schurende slijtage, wrijving of slagwerking, sprake is van corrosie, hoge temperatuur of thermosshock, dan zijn de Dur E-1, E-6, E-12 legeringen op kobaltbasis aan te bevelen. Toepassingen: pompassen en pakkingbussen, bevestigingsflenzen, koppen van klepstangen, klepzittingen, zittingen, glijstangen, kleppen van afsluiters, naaldafsluiters, messen en warmscharen, gijperpunten voor ingots, warm afbraamwerktuigen, glasscharen, warmsmeedmatrijzen, wervel- en verbrandingskamers, draadgeleiders in draadtrekkerijen, ventilatoren, waterstoomturbines; armen, schoepen en assen van mengers en roerwerken, transportdrukstukken, brekerhamers voor de chemische en voedingsmiddelenindustrie, schoepen van nitraatmengers, messen en gereedschappen voor kunststof- hout- en papierbewerking. Hardheid HRc: (lasmetaal), bij 600 o C: ~ 44. Bij 800 o C: ~ 34. Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW ( Ø 4,0 x 350 mm). Productnaam & Normen DUR E-SK 6 (100 %)* AWS ASTM: E CoCr A DIN 8555: E 20-UM-40 CRTZ EN 14700: EZ Co2 Meest gebruikte slijtvaste legering op Kobaltbasis met Cr, W gelegeerd (Stelliet 6). Voor de meeste toepassingen geschikt. Het lasmetaal is goed bestand tegen schurende slijtage, drukken en slagen bij hoge temperaturen (incl. thermoshock) en in corrosieve media. De lage wrijvingscoëfficiënt maakt het lasmetaal ongevoelig voor slijtage door wrijving metaal/metaal. Dur E-6 is een vol-kerndraad gelegeerde, beklede elektrode met zeer goede laskarakteristieken. Verspanend bewerkbaar met hardmetaalgereedschap. Indien bij een slijtage probleem, naast schurende slijtage, wrijving of slagwerking, sprake is van corrosie, hoge temperatuur of thermosshock, dan zijn de Dur E-1, E-6, E-12 legeringen op kobaltbasis aan te bevelen. Toepassingen: pompassen en pakkingbussen, bevestigingsflenzen, koppen van klepstangen, klepzittingen, zittingen, glijstangen, kleppen van afsluiters, naaldafsluiters, messen en warmscharen, gijperpunten voor ingots, warmafbraamwerktuigen, glasscharen, warmsmeedmatrijzen, wervel- en verbrandingskamers, draadgeleiders in draadtrekkerijen, ventilatoren, waterstoomturbines; armen, schoepen en assen van mengers en roerwerken, transportdrukstukken, brekerhamers voor de chemische en voedingsmiddelenindustrie, schoepen van nitraatmengers, messen en gereedschappen voor kunststof- hout- en papierbewerking. Hardheid HRc: ~ (lasmetaal), bij 600 o C: ~ 35. Bij 800 o C: ~ 29. Stroomsoort / polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 2,5 x 350 mm), CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 350 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

79 Productnaam & Normen: DUR E-S 12 (160 %)* AWS ASTM: E Co Cr B DIN 8555: E 20-UM-50 CRTZ EN 14700: E Co1 Slijtvaste legering op Kobaltbasis met Cr, W gelegeerd (Stelliet 12). Deze legering ligt qua eigenschappen tussen Dur E-1 en Dur E-6 in. Het lasmetaal is bijzonder bestand tegen schurende slijtage, drukken en matige slagen bij hoge temperaturen (incl. thermoshock) en in corrosieve media. De lage wrijvingscoëfficiënt maakt het lasmetaal ongevoelig voor slijtage door wrijving metaal/metaal. Dur E-12 is een vol-kerndraad gelegeerde, beklede elektrode met zeer goede laskarakteristieken. Verspanend bewerkbaar met hardmetaalgereedschap. Indien bij een slijtage probleem, naast schurende slijtage, wrijving of slagwerking, sprake is van corrosie, hoge temperatuur of thermosshock, dan zijn de Dur E-1, E-6, E-12 legeringen op kobaltbasis aan te bevelen. Toepassingen: pompassen en pakkingbussen, bevestigingsflenzen, koppen van klepstangen, klepzittingen, zittingen, glijstangen, kleppen van afsluiters, naaldafsluiters, messen en warmscharen, gijperpunten voor ingots, warmafbraamwerktuigen, glasscharen, warmsmeedmatrijzen, wervel- en verbrandingskamers, draadgeleiders in draadtrekkerijen, ventilatoren, waterstoomturbines; armen, schoepen en assen van mengers en roerwerken, transportdrukstukken, brekerhamers voor de chemische en voedingsmiddelenindustrie, schoepen van nitraatmengers, messen en gereedschappen voor kunst- hout- en papierbewerking. Hardheid HRc: ~ (lasmetaal), bij 600 o C: ~ 32. Bij 300 o C: ~ 37. Stroomsoort / polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 350 mm). Productnaam & Normen: DUR E-SK 21 (100 %)* DIN 8555: E 20-UM-300 CKPZ Slijtvaste legering op Kobaltbasis met Cr-Mo-Ni-gelegeerd (Stelliet 21). Uiterst corrosievaste beschermlagen, bestand tegen natte- en hoogtemperatuur corrosie. Hoge warmhardheid en warmslijtvastheid. Ontlaat- en thermosschokbestendig. Bestand tegen warmoxidatie tot 1000 o C. Lage wrijvingscoëfficiënt bij wrijving metaal/metaal. Ongevoelig voor slijtage door adhesie (ook bij ontbrekende smering). Verspanend bewerkbaar. Hoge vervormingweerstaand en koudverstevigend. Uitstekende scheurweerstand. Toepassingen: voor het oplassen van on-, laag- en hooggelegeerde (giet-) staalsoorten en nikkellegeringen. Typische toepassing voorbeelden zijn: warm-werkgereedschappen zoals afbraamgereedschappen, schaarmessen, bloktangen en warmgatdoornen, aan slijtage- en corrosie blootgestelde onderdelen zoals extruderschroeven, pers- en trekgereedschappen, afdichtingvlakken in regelen afsluitarmaturen (kleppen, afsluiters en schuiven); thermische belaste componenten zoals hardingsroosters, fakkelkoppen, branders en andere ovenonderdelen. Hardheid HRc: ~ 30 (lasmetaal), bij 300 o C: ~ 280 HB, ~ 45 HRc na koudversteviging. Stroomsoort / polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 x 350 mm), CW (Ø 4,0 x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

80 DUR E 300 KB* DIN 8555: E1-UM-300-P EN 14700: EFe1 Op wisselstroom verlasbare hoogrendements elektrode met 120% opbrengst, voor taaiharde oplassingen op onderdelen van b.v. bouw- en graafmachines (kraanloopwielen, assen, glijbanen, rails enz.), die aan geringe schurende slijtage onderhevig zijn. Met hardmetaalgereedschap verspanend bewerkbaar. Ondanks basische karakter goed op wisselstroom verlasbaar. HB: 300 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 450 mm), CW (Ø 4,0 x 450 mm), CW (Ø 5,0 x 450 mm) DUR E 350 KB* DIN 8555: E1-UM-350-P EN 14700: EFe1 Op wisselstroom verlasbare hoogrendements elektrode met 120% opbrengst, voor taaiharde oplassingen op onderdelen van b.v. bouw- en graafmachines (kraanloopwielen, assen, glijbanen, rails enz.), die aan geringe schurende slijtage onderhevig zijn. Met hardmetaalgereedschap verspanend bewerkbaar. Ondanks basische karakter goed op wisselstroom verlasbaar. HB: 350 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 450 mm), CW (Ø 4,0 x 450 mm). DUR E 59* DIN 8555: E10 UM-60-GR EN 14700: EFe14 dik beklede hoogrendements (160 %) oplaselektrode op FeCrC-basis voor het aanbrengen van slijtvaste beschermlagen. Bestand tegen intensieve schurende slijtage in combinatie met druk- en matige slagbelasting. Maximale slijtage weerstand bij oplassingen in 1 tot 2 lagen. Toepasbaar voor oplassen van machine onderdelen van on- en laaggelegeerd staal en gietstaal en mangaanhardstaal (13 % Mn-staal). Het lasmetaal is alleen door slijpen te bewerken. Gemakkelijk verlasbaar. De elektrode heeft een rustige, intensieve materiaaloverdracht, glad glanzend oppervlak en zelflossende slak. Toepassingsvoorbeelden zijn: onderdelen van pompen, mengervleugels, roerarmen, betonpompen, transportschroeven, egaliseermessen, tanden van verkleinering machines (shredders), in- en uitvoergeleidingen van walsinstallaties, rotoren van baggerpompen en baggeremmertanden enz. Hardheid HRc: ~ 59 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 450 mm), CW (Ø 4.0 x 450 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

81 DUR E 600 KB* DIN 8555: E6-UM-60-GP EN 14700: EZFe6 Basisch beklede hoogrendement elektrode met een opbrengst van 130 % op FeCrVMo-basis. Ook bij het oplassen in meerdere lagen niet scheurgevoelig. Bestand tegen schurende slijtage en vermoeiing door druk- en slagwerking. Voor het oplassen van middelharde-, hardbare-, natuurharde- en ongelegeerde staalsoorten evenals van austenitische 13% mangaan-hardstalen. Voorbeelden zijn: tanden van boorbeitels en slaggrijpers, hamers van slagmolens en baggerbakken, tanden en conussen van walsbrekers, tanden en aangrijpkanten van schraapbakken, kabel- of lepelbaggers. Hardheid HRc: ~ 59 (lasmetaal). Gehard ( o C, afschrikken olie - lucht): ~ 61 HRc. Ontlaten: 53 HRc (300 o C), HRc (600 o C). Stroomsoort / Polariteit en lasposities: ( ~ beperkt) Art.nr.: CW (Ø 2,5 mm x 350 mm), CW (Ø 3,2 mm x 450 mm), CW (Ø 4,0 mm x 450 mm), CW (Ø 5,0 mm x 450 mm). DUR E 65* DIN 8555 : E10-UM-65-GRZ EN 14700: EFe16 Hoogrendement oplaselektrode met 240% opbrengst. Lasmetaal op FeCrC-basis met een hoge dichtheid aan ingebedde Mo-, W- en Nb- carbiden. Uitermate geschikt als anti-slijtage laag tegen extreme schurende (abrasieve) slijtage en beperkte slagwerking. Door het hoge Mo-gehalte blijft de slijtvastheid ook bij verhoogde temperaturen behouden tot 600 o C. Al in eerste laag bestand tegen intensieve schurende slijtage. Bestand tegen erosie in gasvormige media. Grote dikte in één laag. Zeer weinig slak. Bij oplassen van meerdere lagen, is bufferen vereist met b.v. elektrode Dur E 300 KB. Op hooggelegeerde basismaterialen bufferen met Alwell elektrode 29/9 of Voor het oplassen van delen van on- en laaggelegeerde (giet-) staalsoorten, zoals ventilatorbladen (vliegas), kluitbrekers, warm (sinter) zeven, trechters en gietklokken (hoogovens), koppen van extruderschroeven van vormmachines in de keramische industrie, mengvleugels, afstrijkers, asfaltmengers, pers- en transportschroeven enz. Hardheid HRc: Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

82 DUR E 68 T* DIN 8555 : E10 UM-70-GTRZ EN 14700: EFe14 dik beklede hoogrendements (210 %) oplaselektrode FeCrC-basis met hoge dichtheid aan ingebedde harde bestanddelen. Zeer geschikt als anti-slijtage laag tegen extreme schurende (abrasieve) slijtage door rollende of glijdende mineralen in combinatie met druk- en lichte slagbelasting. In één laag al bestand tegen intensieve schurende slijtage door zand, erts, grind, grit enz. Grote dikte in één laag. Nagenoeg slakvrij. Voor het oplassen van on- en laaggelegeerde (giet-) staalsoorten. Toepassingsvoorbeelden: baggeremmers, mengvleugels, afstrijkers, kiezelpompen, zandpomphuizen, transportkettingen, pers- en transport schroeven, afstrijkers enz. Hardheid HRc: ~ 69 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 450 mm) DUR E 68* DIN 8555 : E10 UM-70-GTR EN 14700: EFe15 ALWELL DUR 68 is een dik beklede hoogrendements (ca. 240 %) oplaselektrode op FeCrC-basis met ledeburitische structuur en hoge dichtheid aan ingebedde harde bestanddelen. Zeer geschikt als anti-slijtage laag tegen extreme schurende (abrasieve) slijtage door rollende of glijdende mineralen in combinatie met druk- en lichte slagbelasting, ook bij hogere temperaturen tot 600 o C. In één laag al bestand tegen intensieve schurende slijtage door zand, erts, grind, grit enz. Grote dikte in één laag. Nagenoeg slakvrij. Hardheid HRc: ~ 69 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW (Ø 3,2 mm x 350 mm) DUR Ni E* DIN 8555 : E 21GF-UM-55-CG EN 14700: EFe20 Elektrode met dompelmantelbekleding. Door een zeer hoog en gelijkmatig verdeeld wolfraamsmeltcarbiden (WSC korrelgrootte 0,5 1 mm) aandeel in een taaiharde NiCrBSi-matrix, bezit het lasmetaal een uitstekende weerstand tegen abrasie, erosie, corrosie en slagwerking, ook in het hogere temperatuurbereik. De elektrode laat zich met geringe stroomsterkte verlassen, zodat slijtdelen ook in gemonteerde toestand te herstellen zijn. Door de chemische samenstelling van de matrix, zijn meerdere lagen scheurvrij aan te brengen en is deze elektrode daarom uitermate geschikt om oude oplassingen van hetzelfde type te herstellen, zonder de noodzaak deze eerst te verwijderen. Voor het oplassen van machine onderdelen vervaardigd uit RVS, nikkellegeringen (gietijzer en gietstaal), welke onderhevig zijn aan extreem abrasieve slijtage en corrosieve media. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: pers- en transportschroeven (chemische- en levensmiddelenindustrie), mengers, schraperkanten, egaliseermessen, steenboren, maalplaten, scheurtanden, stabilisatoren van boorstangen (aardolie-industrie), slurry mengers (corrosie, aluminiumindustrie), slijtdelen in de cement-, steen-, keramische-, chemische- en levensmiddelenindustrie. Hardheid, matrix, NiCrBSi basis: ~ 45 HRc / Wolfraamsmeltcarbiden (WSC): ~ 2300 HV 1 Stroomsoort / Polariteit en lasposities: Art.nr.: CW-4094 (CW-31402), (Ø 4,0 mm x 350 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

83 HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN TIG- EN AUTOGEEN STAVEN DT- SG 2343 TIG * DIN 8555: WSG 3-55 T W.Nr. : TIG-lasstaaf wat een scheurvrij lasmetaal geeft met een martensitische matrix met ingebedde carbiden en restausteniet. Goede ontlaatbestendigheid en hoge warmvastheid tot 500 o C. Uitstekende slijtage weerstand tegen vermoeiing en adhesie. Instellen van de gebruikseigenschappen mogelijk door warmtebehandelingen. Alleen in zacht gegloeide toestand verspanend bewerkbaar. Toepassing voorbeelden: Voor het oplassen van koud- en warm-werkstalen. Onderhoud en aanmaken van koud- en warmwerk gereedschappen tot 500 o C. Fabricage van gereedschappen uit on- en laaggelegeerde staalsoorten door oplassen met Alwell T Bijv. schaarmessen, gietrollen, drukgietvormen, matrijzen, pers- en gatdornen, stempels en bakken voor schroevenfabricage, smeedvormen- slag- en drukgietvormen enz. Toepasbaar op de volgende basismaterialen: / X38CrMoV 5-1, / X40CrMoV 5-1, / X21Cr13, / 42Cr13 Hardheid Brinell: 570 / Hardheid Rockwell C (HRc): Beschermgas (EN439)/ Stroomsoort / Polariteit: TIG: I1 Art.nr.: (TIG Ø 1,0 mm) DUR CS 2-4 mm * DIN 8555: G21-GO-G Autogeen verlasbare gegoten staaf, bestaande uit hardmetaalkorrels die in een taaie koper-nikkel-zink-legering (CuNi10Zn42) met hoge sterkte zijn ingebed. Het grote aantal hardmetaaldelen (~ 65%), waarvan elk meer snijkanten heeft, is ingebed in een legering die zelf zeer taai is. Hierdoor wordt het uitbreken van de hardmetaalkorrels voorkomen. Verwerkbaar met de acethyleen-zuurstofvlam op de meest uiteenlopende basismaterialen zoals bijv. gelegeerd staal, nikkel, ijzer en zelfs op koperlegeringen. Toepasbaar in alle industrieën welke boorwerk verrichten, voor het pantseren van werkvlakken, -kanten en -punten van grond- en steenboren bijv.: steenboorkoppen, spiraalboorkoppen, kronen van roterende boorbeitels, holboren, steenfrezen, schrapers enz. Economische werkwijze voor zelf vervaardigen van gereedschap uit een stalen buis van de gewenste diameter en dikte. In vele gevallen kunnen zeer kostbare, van diamant voorziene werktuigen, waarvan de diamanten losraken en uitvallen, voordeliger op deze wijze bekleed worden. Smeltpunt matrix: ~900 o C. Hardheid van de matrix: ~ 180 HB. Hardheid van de hardmetaalkorrels: ~1500 hardmetaal korrelgrootten leverbaar. Staaflengte: ~ 450 mm. HV1. Diverse Lasposities: Art.nr.: Wolfram carbiden staaf (CuNi10Zn42), korrelgrootte Ø 2 4 mm. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

84 DUR R (Ni) / FlexoDur * DIN 8555: G21 UM 50 CG EN 14700: TNi20 legeringen op nikkelbasis. Flexibele beklede draad in staaf- of spoelvorm, het zelfvloeiende lastoevoegmateriaal voor het soldeerlassen bestaat uit hoge dichtheid van gebroken wolfraamsmeltcarbiden (WSC korrelgrootte 0,25-0,75 mm) ingebed in een taaie NiCrBSi-matrix. Extreem hoge weerstand tegen schurende (abrasieve) slijtage. De matrix biedt een uitstekende weerstand tegen corrosieve media. Scheurvrije- en porievrije meervoudige anti-slijtage beschermlagen tot meerdere millimeters laagdikte mogelijk, tot ca. 10 mm. Geen vervorming van het werkstuk. Uitstekende vloei-eigenschappen en een zuiver glad oppervlak. Voor het oplassen van on-, laag- en hooggelegeerde staalsoorten, gereedschapstaalsoorten, overeenkomstige gietstaalsoorten, gietijzer-legeringen en Toepassingen: extreem harde, abrasie bestendige oplassingen in corrosieve media, zoals pers- en transportschroeven, strippertanden, boorkronen, brekersterren, steenboren, schraper- en egaliseer messen en schaven, rotoren van slikpompen, boorbeitels en mengerschoepen. Hardheid, matrix, NiCrBSi basis: ~ 45 HRc / Wolfraamsmeltcarbiden (WSC): ~ 2300 HV1 Lasposities: Art.nr.: Wolfram carbiden staaf (Ni), Ø 5 mm x 450 mm. (ook leverbaar op spoel van kg, ) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

85 HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN MAG MASSIEVE DRADEN 600 M* DIN EN 14700: S Fe 8 DIN 8555: MSG-6-GZ-60 W. Nr. : Massieve verkoperde oplasdraad, martensitisch chroomstaal voor gecombineerde slijtage van schuren en stoot-slag belasting. Goede warmvastheid. Bestand tegen warmoxidatie tot 800 o C. Hoge weerstand tegen glijdende-, rollende- en walsslijtage; straal- en stootslijtage, evenals groevende slijtage. Bestand tegen sterke stoot- en slagbelasting. Warmtebehandelbaar. Voor het oplassen van middelharde-, hardbare-, natuurharde- en ongelegeerde staalsoorten evenals van austenitische 13% mangaan-hardstalen en voor het herstellen van slijtvaste werkvlakken en -kanten op onderdelen van ongelegeerde staalsoorten. Voorbeelden: havik tanden van auto shredder installaties- autobanden recycling, trek- en transportwalsen, koud- en warm-werkgereedschappen, snij-, buig- en trekwerkgereedschappen, spanbakken, steenbrekers, slagboorbeitels, railsstopgereedschappen, tanden van slaggrijpers, hamers van slagmolens en baggerbakken, tanden en conussen van walsbrekers, tanden en aangrijpkanten van schraapbakken, kabelbaggers of lepelbaggers enz. Hardheid HRc: (lasmetaal). Gehard ( o C, afschrikken olie / lucht): 61 HRc. Ontlaten: 53 HRc (300 o C), 42 HRc (600 o C) Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M21, M12 Art.nr.: (Ø 1,0 mm), (Ø 1,2 mm). HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN MIG-MAG GEVULDE DRADEN F DUR 6 * AWS A 5.21 ER CoCr-A EN T Co2-40-CTZ DIN 8555 MF-20-GF-40 CTZ Toepassingsgebied Eigenschappen Slakloze met metaalpoeder gevulde draad elektrode met Cr-W- gelegeerd lasmetaal op Cobalt-basis, Stelliet 6 type. Uiterst slijt- en corrosievaste be-schermlagen. Goede slijtage weerstand te gen schurende slijtage, erosie, cavitatie, druk- en slagwerking ook bij verhoogde temperaturen en in corro sieve media. Ook bij verhoogde temperaturen heeft F DUR 6 een relatief hoge hardheid; na afkoeling wordt de oorspronke-lijke hardheid weer bereikt (geen ontlaat ef-fecten). Lage wrijvingscoëfficiënt bij wrijving metaal/metaal. Ongevoelig voor slijtage door adhesie (ook bij ontbrekende smering). Corro-sie bestendig tegen vochtig chloorgas, verdunde zout-, zwavel- en azijnzuren, zoutoplossingen, zeewater en zwavelhoudende ver-warming gassen. Voor het oplassen van on-, laag- en hoogge-legeerde staalsoorten en overeenkomstige gietstaalsoorten en nikkellegeringen. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: pomp-assen, asbeschermbussen, klepzittingen in verbrandingsmotoren, afdichtingsvlakken van armaturen, loopvlakken van asafdichtingen, lagerplaatsen, glijschoenen, smeedvormen, messen van warmscharen, warmafbraam- en warmstansgereedschappen, punten van strippertangen, matrijzen, glasscharen, armen, bladen en assen van mengers en roerwerken; transportschroeven en brekerhamers; houtbewerking gereedschappen zoals ontschorsing messen en zaagbladen. Hardheid: HRc: Beschermgas (EN 439)/ Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG/ MAG: I1 / M211 Art.nr.: (Ø 1,2 mm), (Ø 1,6 mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

86 F DUR 21* AWS A 5.21 ER CoCr-E EN T Co1 DIN 8555 MF-20-GF-300 CTZ Toepassingsgebied Eigenschappen Slakloze met metaalpoeder gevulde draad elektrode met Cr-Mo-Ni-gelegeerd lasmetaal op Cobalt-basis, Stelliet 21 type. Uiterst corrosievaste beschermlagen, bestand tegen natte- en hoogtemperatuur corrosie. Hoge warmhardheid en warmslijtvastheid. Ontlaat- en thermoschockbestendig. Bestand tegen warm afschilferen tot 1000 o C. Lage wrijvingscoëfficiënt bij wrijving metaal/metaal. Ongevoelig voor slijtage door adhesie (ook bij ontbrekende smering). Verspanend bewerkbaar. Hoge vervormingsweerstand en koudverstevigend. Uitstekende scheurweerstand. Voor het oplassen van on-, laag- en hooggelegeerde staalsoorten en overeenkomstige gietstaalsoorten en nikkellegeringen. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: warm-werkgereedschappen zoals afbraam-gereedschappen, schaarmessen, bloktangen en warmgatdoornen, aan slijtage- en corrosie blootgestelde onderdelen zoals extruderschroeven, pers- en trekgereedschappen, afdichtingsvlakken in regel- en afsluitarmaturen (afsluiters en schuiven); thermische belaste componenten zoals hardingsroosters, fakkelkoppen, branders en andere ovenonderdelen. Hardheid, HV30: 330. Hardheid koudverstevigd, HV30: 450 Beschermgas (EN 439)/ Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MIG/ MAG: I1 / M211 Art.nr.: (Ø 1,2 mm), (Ø 1,6 mm) F 600 * DIN 8555: MF-6-GF-60-P DIN EN 14700: T Fe 6-60 PT Slakloze, metaalpoeder gevulde draad op basis van hooggelegeerde martensitische CrSiC-legering, voor antislijtage bescherming van onderdelen die blootgesteld worden aan een gecombineerde slijtage: druk, schuren en slagwerking. Geschikt voor het oplassen van: zand- en baggerpompen, shredder installaties, slaglijsten, boren, transportkettingen, kiezelpompen, warm- en koudvorm gereedschap, maalrollen voor bijv. kunstmest, warmvaste machine onderdelen, snij-, buig- en trekgereedschappen, steenbrekers, slagboorbeitels enz. Hardheid: HRc. Beschermgas (EN 439)/ Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M21 Art.nr.: (Ø 1,2 mm), (Ø 1,6 mm) F Dur Ni * DIN 8555 : MF CGTZ DIN EN 17400: TNi CGTZ Slakloze gevulde MAG draadelektrode met metaalpoedervulling van wolfram-smeltcarbiden (WSC %), die in de NiBSi-matrix nagenoeg geheel behouden blijven. Uitstekende weerstand tegen slijtage door schuren (abrasie), erosie en corrosie, ook bij hoge temperaturen. Optimale slijtage bescherming bij oplassen in twee lagen. Reparatie ook in ingebouwde toestand. Scheuren (niet te vermijden) zijn zonder invloed op de hoge slijtageweerstand. Voor het oplassen van laag- en hooggelegeerde staalsoorten (Roestvaste staalsoorten), gereedschapstalen en overeenkomstige gietstalen, evenals legeringen op nikkelbasis. Toepassingen: sinterinstallaties, slakkenbrekers, pers- en transportschroeven, glijgoten, mengers, schrapers, stabilisatoren bij boorstangen, bodembewerkinggereedschap, grondboren, afvalshredders evenals aan schuren blootgestelde slijtonderdelen in de chemische- en levensmiddelenindustrie, zoals bijv. decanteerschroeven. Hardheid matrix (HRC): ~ / Microhardheid WSC (HV 0,1 ): 2400 Beschermgas (EN439) / Stroomsoort / Polariteit en lasposities: MAG: M13 Art.nr.: (Ø 1,2 mm B300 ~15 kg), (Ø 1,6 mm B300 ~15 kg) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

87 HARDOPLASSEN & SLIJTVASTE BESCHERMLAGEN OA GEVULDE DRADEN ZONDER GASBESCHERMING OA 55TC-Ti * DIN 8555: MF6-60-GP DIN EN 14700: T Fe 8-60-GP Gasloze, zelfbeschermende, slakhoudende gevulde draad elektrode op FeCrTiMoC-basis. Martensitisch lasmetaal met ingebedde Titaancarbiden. Hoge slijtage weerstand tegen schuren (abrasie) en erosie in combinatie met sterke druk- en slagbelasting. Zeer geschikt voor het lassen in meerdere lagen. Aanbevolen voor oplaswerk buiten. Geschikt voor het oplassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten en gietstaalsoorten, evenals van austenitische 13 % mangaanhardstaalsoorten. Toepassingen: brekerhamers, slaglijsten, straalplaten, baggertanden, baggeremmerranden, schraperbladen, rotoren en huizen van baggerpompen. Hardheid: HRc Stroomsoort / Polariteit en lasposities: l Art.nr.: (Ø 1,2 mm). OA 60 * DIN 8555: MF10-60-G EN 14700: T Fe G OA 60 is een gasloze, zelfbeschermende, slakloze gevulde draad met een FeCrNbC-lasmetaal met complexe carbiden. Toelaatbare bedrijfstemperaturen tot ~ 500 o C. Uitstekend bestand tegen abrasieve- (schurende), erosieve- en straalslijtage. De krimpscheurtjes in het lasmetaal hebben geen invloed op de hoge slijtvastheid. Geschikt voor buitenlaswerk. Alleen slijpend bewerkbaar, niet met acethyleen-zuurstof te snijden. Geschikt voor het oplassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten en gietstaalsoorten, en Austenitische mangaanhardstaalsoorten. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: transportschroeven, mengvleugels, zuigbaggerpompen, zandbereidingsinstallaties, baggeremmers, betonpompen en ventilator loopwielen, egaliseermessen, graafbakken en tanden van grondverzetmachines enz. Hardheid: HRc Stroomsoort / Polariteit en lasposities: l Art.nr.: (Ø 1,2 mm), (Ø 1,6 mm) OA 85TC * DIN 8555: MF GPR DIN EN 14700: T Fe 16-65GZ Gasloze, zelfbeschermende, slakhoudende gevulde draad op FeCrC-basis met carbidenvormers. Lasmetaal met hoog aandeel van ingebedde, complexe mengcarbiden in austenitische matrix. Hoge warmhardheid. Toelaatbare bedrijfstemperaturen tot 700 o C. Uitstekende slijtage weerstand tegen schuren door mineralen. Krimpscheurtjes in het lasmetaal hebben geen invloed op de hoge slijtvastheid. Aanbevolen voor oplaswerk buiten. Geschikt voor het oplassen van on- en laaggelegeerde staalsoorten en gietstaalsoorten, en Austenitische mangaanhardstaalsoorten. Toepassingsvoorbeelden zijn: onderdelen, welke aan extreem abrasieve slijtage en hogere bedrijfstemperaturen blootgesteld worden, zoals pantserplaten voor hoogovens, vuurroosters, ventilatoren, brekerelementen, slakkenbrekers, erts verwerking, steenindustrie, vultrechters, schepbakken van wielschoppen enz. Hardheid: HRc Stroomsoort / Polariteit en lasposities: l Art.nr.: (Ø 1,6 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

88 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

89 8 INTRODUCTIE THERMISCH VLAMSPUITEN MET SPUITLASPOEDERLEGERINGEN voor opspuiten met gelijktijdig insmelten, met de ALWELL Spuitlasbranderset Spuitmaterialen worden met diverse spuitapparatuur gesmolten of aangesmolten en op een werkstukoppervlak gespoten. Het oppervlak van het werkstuk wordt niet aangesmolten. De hechting geschiedt door diffusie. Hier beperken wij ons tot het vlamspuiten met poedervormige spuitmaterialen. Thermisch spuiten met thermische behandeling Zelfvloeiende spuitpoederlegeringen op NiCrBSi-, NiBSi- resp. CoBSi-basis worden op het werkstukoppervlak gespoten. De aangebrachte spuitlagen worden bij werktemperaturen van C (afhankelijk van legering) ingesmolten. De legeringselementen Borium (B) en Silicium (Si) werken desoxiderend en bevorderen de bevochtiging van het basismateriaal en hiermee tevens de diffusie hechting. De deklagen zijn vrij van porositeit, de hardheid is gelijkmatig en reproduceerbaar, de mechanische belastbaarheid komt overeen of overtreft die van het werkstuk basismateriaal, de hecht-treksterkte is vergelijkbaar met hard gesoldeerde verbindingen, de corrosie bestendige beschermlagen zijn gas- en vloeistofdicht. Thermisch spuiten met gelijktijdig insmelten Alwell Duraloy spuitlasbrander De speciale hiervoor geproduceerde spuitlaspoederlegering wordt via de brander vlam aangesmolten, op het werkstukoppervlak gespoten en gelijktijdig in een handeling ingesmolten om sterke opmengingsvrije metallurgische verbindingen met het basismateriaal te verwezenlijken, zonder deze aan te smelten. Door de geringe spuitafstand zijn nauwkeurige, doelgerichte pantserlagen op bijv. kanten en punten mogelijk. Het spuitlasbrander proces is ontworpen om slijtvaste oppervlakte beschermlagen van 0,1 tot 3 mm laagdikte aan te brengen op vele kostbare machine onderdelen m.b.v. deze speciaal geconstrueerde zuurstof-acetyleen brander. De deklagen zijn vanaf 0,1 mm porievrij. De spuitlasbrander kan in alle posities worden ingezet voor het aanbrengen van zowel dunne lagen op kanten als dikke lagen op vlakke en gewelfde oppervlakken, evenals voor het opspuiten van roterende onderdelen. Met de reeks spuitlaspoederlegeringen kunnen hoogwaardige metalen beschermlagen aangebracht worden met een hoge weerstand tegen slijtage door schuren (abrasie), corrosie, erosie en cavitatie, ook bij verhoogde bedrijfstemperaturen. Met de poederlegeringen zijn beschermlagen mogelijk met hardheden van ca. 20 HRc tot meer dan 60 HRc. Met deze set worden oppervlakte beschermende lagen aangebracht op aan slijtage blootgestelde industriële machine onderdelen om de levensduur te verlengen. Dit multifunctionele poederopspuitsysteem kan gemakkelijk aangepast worden, afhankelijk van het gewenste type laag. ALWELL Spuitlasbranderset Om optimale resultaten te garanderen, is de ALWELL spuitlasbrander afgestemd op het gebruik van ALWELL ALLOYS spuitlaspoeders. De spuitlasbrander is een zuurstofacetyleen spuitlasbrander, waarmee met grote nauwkeurigheid corrosie- en slijtvaste beschermlagen op zowel kanten, gewelfde oppervlakken en op roterende onderdelen zijn aan te brengen. De poederlegeringen worden op het te behandelen onderdeel gespoten en gelijktijdig ingesmolten. De hechting met het basismateriaal door diffusie, garandeert dat het smeltpunt hiervan niet bereikt wordt. De dichte beschermlaag wordt niet nadelig beïnvloed door opmenging en behoudt al zijn oorspronkelijke eigenschappen. Voordelen Flexibel, multifunctioneel, snel. Snel en eenvoudig wisselen van de spuitlans-, en opwarmlans voorzetstukken. Aansluitkoppelingen voor het snel aan- en afkoppelen van de gasslangen. Navulbare aluminium poeder container, afschroefbaar en afsluitbaar. Veiligheidsvoorzieningen (vlamterugslag ventielen, gasstop, optioneel). Zeer bedrijfszeker, regelmatige en nauwkeurig doseerbare neersmelt. In alle spuit posities toepasbaar op een grote reeks basismaterialen: staal, r.v.s., gietijzer en nikkellegeringen. Met de diverse poederlegeringen zijn na insmelten, oppervlakte hardheden van ~ HRc mogelijk. Laagdikten van enige tienden tot meerdere millimeters, afhankelijk van hardheid legering. Geleverd als zeer complete set in kunststofkoffer met 5 stuks spuitlansen (Gr. 1-A t/m Gr. 5-A) voor verschillende vlamprestaties en poeder opbrengsten en 2 stuks opwarmlansen (Gr.4-A en Gr. 5-A). Slijtvaste hardmetalen spuitmondstukken bij gebruik van wolfraamcarbiden houdende poeders (optioneel). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

90 Opties Hardmetalen spuitmondstukken, veiligheidsvoorzieningen, vlamdovers, snelkoppelingen, spuitbril, slangenpakket en reduceerventielen Ac - O 2. De spuitlasbrander-set ( ) wordt compleet geleverd in een praktische kunststof opbergkoffer, bestaande uit: 1 Spuitlasbrander met gemonteerde navulbare aluminium poeder container 1 Spuitlas voorstuk Gr. 1 1 Spuitlas voorstuk Gr. 2 1 Spuitlas voorstuk Gr. 3 1 Spuitlas voorstuk Gr. 4 1 Spuitlas voorstuk Gr. 5 1 Heetstook voorstuk Gr. 4 1 Heetstook voorstuk Gr. 5 1 Brander gasaansteker 1 Reserve onderdelen set 1 Koppeling DKG G3/8 LH Acetyleen 1 Koppeling DKG G1/4 RH Zuurstof Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

91 Spuitlaspoederlegeringen, voor opspuiten en gelijktijdig insmelten met de Alwell Spuitlasbrander set Legering - Art.nr. Toepassingen Technische karakteristieken Alwell Alloy Poederlegering (NiCrBSi) voor antislijtage bescherm lagen en reparatie van onderdelen uit staal, r.v.s., gietijzer en nikkellegeringen, zoals: Hardheid Rockwell C: Soortelijke massa: 8,10 g/cm 3 Max. bedrijfstemperatuur: ~ 600 C Materiaalverbruik: 85 g/1 mm dm 2 (*) 0,7 kg: art.nr ,5 kg: art.nr Toepassingen zijn o.a.: reparatie van tandwielen, uitlaatspruitstukken, klepzittingen, matrijzen, spiebanen, lager- en afdichtingvlakken, matrijs- en pers gereedschap, bewerking fouten, astappen, cilinderkoppen, glasvormen enz., herstellen van giet- en bewerking fouten van nieuw gietijzer enz. Bufferlagen voor elektrisch lassen van moeilijk lasbaar gietijzer. Lage wrijvingscoëfficiënt. Goed bestand tegen slag en hoog temperatuur oxidatie. Dikke lagen mogelijk. Geschikt voor nieuw en oud gietijzer. Voor verbindingen en beschermlagen. Goede wrijving eigenschappen. Goed bestand tegen hitte en corrosie. Gemakkelijk bewerkbaar met standaard snijdgereedschap. Alwell Alloy Poederlegering (NiCrBSi) voor antislijtage beschermlagen op staal, r.v.s., gietijzer en nikkellegeringen. Hardheid Rockwell C: Soortelijke massa: 7,88 g/cm 3 Max. bedrijfstemperatuur: ~ 600 C Materiaalverbruik: 85,3 g/1 mm dm 2 (*) 0,7 kg: art.nr ,5 kg: art.nr Opspuiten van gietijzeren en stalen vormen voor kunststoffen en glas. Heropbouwen van assen, nokken, ex-centers, lager passingen, afdichting vlakken, pers en stempel gereedschap, matrijsvormen. Solderen van hardmetaalplaatjes op boor stabilisatoren, enz. Uitstekend bestand tegen corrosie en oxidatie. Lage wrijvingscoëfficiënt. Dikke (buffer-) lagen. Snel opbouwen Hoge slagvastheid. Slijtvaste eigenschappen blijven op hoge temperaturen behouden. Goed verspanend bewerkbaar. Alwell Alloy ,7 kg: art.nr ,5 kg: art.nr Poederlegering (NiCrBSi) voor antislijtage bescherm lagen op staal, r.v.s., gietijzer en nikkellegeringen. Toepassingen zijn o.a.: Heropbouwen van nokken, assen, stoot stangen, druklagers, geleide rollen, suikerbiet sap rotoren, transportschroeven, stoom afsluiter kleppen, spoorwegonderdelen (antifrictie), pers stempels keramische industrie, ex-centers enz. Hardheid Rockwell C: Soortelijke massa: 7,85 g/cm 3 Max. bedrijfstemperatuur: ~ 700 C Materiaalverbruik: 84 g/1 mm dm 2 (*) Harde slijtvaste beschermlaag. Wrijving metaal - metaal zeer goed. Zeer gladde lagen. Goed bestand tegen schuren bij lage druk, erosie en corrosie. Alwell Alloy ,7 kg: art.nr ,5 kg: art.nr Poederlegering (NiCrBSi+WC) voor antislijtage beschermlagen op staal, roestvaststaal, gietijzer en nikkellegeringen. Toepassingen zijn o.a.: Bescherming van machine onderdelen voor transport, bewerking en fabricage van mineralen: persen transport schroeven, klei mengers, afschrapersegmenten, kernen, vormen, stempels, draadtrekmondstukken, turbineschoepen, ventilator- bladen, pomprotoren, hakselmessen, ploegscharen, grijperplaten (grip), klemrollen enz. Hardheid Rockwell C: Hoog aandeel fijne Wolfraamcarbiden, HV 50:1900 Max. bedrijfstemperatuur: ~ 700 C Materiaalverbruik: 138 g/1mm dm 2 (*) Extreem slijtvaste beschermlagen, ook bij hogere temperaturen Uitstekend bestand tegen schuren (abrasieve slijtage) door fijne en grove deeltjes. Goed bestand tegen erosie en hitte. (*) Poeder gewicht in gram voor 1 mm laagdikte voor oppervlak van 1 dm 2 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

92 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

93 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

94 9 INTRODUCTIE ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN 1. Introductie Lastoevoegmaterialen zijn nagenoeg altijd materiaalspecifiek, wat betekent dat zij veelal gekozen worden op basis van de samenstelling van de te verbinden basismaterialen. In het algemeen hebben zij dezelfde of soortgelijke samenstelling als het basismateriaal. Echter zijn soldeerlegeringen, alleen in uitzonderlijke gevallen materiaalspecifiek. In het algemeen kan dezelfde soldeerlegering gebruikt worden voor een groot aantal basismaterialen. Een aantal criteria zijn beslissend voor de keuze van een soldeerlegering: - de uitgangstoestand (warmtebehandelingstoestand) van de basismaterialen - de afmetingen en productie toleranties van de werkstukken - de beschikbare uitrusting om het soldeerwerk uit te voeren - de belastingen (grootte, richting, type) op de plaats van de verbindingen - werktemperatuur - werkdruk - media wat in aanraking komt met de soldeerverbindingen - verdere behandeling van de werkstukken - van toepassing zijnde wetgeving in relatie tot de techniek - veilig werken - economische productie 2. Keuze criteria en hiervan afgeleidde keuze regels 2.1 Aard en staat van de behandeling en warmtebehandelingstoestand van de basismaterialen: De legering moet smelten op een lagere temperatuur dan het basismateriaal (min C). De legering moet het basismateriaal kunnen bevochtigen. De legering moet zo gekozen worden, dat de verlangde warmtebehandeling toestand, als resultaat van bijv. harden, homogeniseren en koud verstevigen, zo weinig mogelijk negatief beïnvloed wordt door de verwarming van het solderen. 2.2 Afmetingen en fabricage toleranties van de werkstukken: 2.3 Beschikbare uitrustingen Werkstukken die spleetbreedten (naad openingen) hebben van meer dan 0.5 mm (soldeer verbindingen) worden gesoldeerd m.b.v. de soldeerlas techniek. Omdat relatief grote hoeveelheden hiervoor nodig zijn, is het aan te bevelen soldeerlegeringen zonder zilver te gebruiken, zoals lasbrons Cu-Zn 60/40 en lasbrons CuNi10Zn42 ( nieuwzilver ). Indien het werkstuk niet gelijkmatig over de gehele lengte van de verbinding voorverwarmd kan worden, wordt de soldeerlastechniek opnieuw gebruikt. Werkstukken die naad openingen hebben van minder dan 0.5 mm worden verbonden met de soldeertechniek. Voor brede naden is het aanbevolen een meer viskeuze soldeerlegering te gebruiken. Deze viskeuze conditie kan bereikt worden door met een legering te werken onder zijn vloeibare (Liquidus) temperatuur. Des te breder het smelttraject van de legering is, des te makkelijker het is vanuit het punt van warmteoverdracht. Een legering met een breed smelttraject wordt meestal gebruikt voor brede naden. Het omgekeerde geldt eveneens: hoe smaller de naad, des te kleiner het smelttraject van de legering mag zijn. De legering moet geschikt zijn voor de beschikbare uitrusting. Oven solderen: a) Gebruik legeringen zonder cadmium en zink. b) Bij voorkeur soldeerlegeringen met een klein smelttraject. In het algemeen, worden hoog smeltende legeringen gebruikt. Brander solderen en inductie solderen: Laag smeltende zilver- en CuP legeringen worden gebruikt. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS Lasbrons (CuZn 60/40) met flux-mantel

95 2.4 Mechanische belastingen van de verbindingen Voor verbindingen, kunnen de volgende sterkten aangenomen worden: a) Hardsoldeer verbindingen Treksterkte: 200 MPa (N/mm 2 ) Afschuifsterkte: 100 MPa (N/mm 2 ) b) Zachtsoldeer verbindingen Afschuifsterkte: 3 MPa (N/mm 2 ) Een naadvulling graad van ~ 80 % voor deze waarden is te verwachten. Hogere verbindingsterkten zijn bereikt met de meeste soldeerlegeringen op test monsters vlg. DIN Werktemperaturen Hogere werktemperaturen zorgen vrijwel altijd voor een aanzienlijke sterkte verlaging van de soldeerverbindingen. De maximale werktemperaturen gegeven voor een bepaald product, mogen nooit overschreden worden voor lange perioden. Een geringe kortdurende overschrijding van deze temperatuur is toegestaan zo lang de soldeerverbinding niet noemenswaardig belast wordt. In principe, moeten mechanische en thermische belastingen op soldeerverbindingen samen gerekend worden. Indien bij hogere mechanische belastingen er ook hogere temperaturen aanwezig zijn, dienen geen cadmium- en tin bevattende soldeerlegeringen gebruikt worden. Soldeerlegeringen zoals: DIN EN 1044: AG 203, DIN EN 1044: AG 502 en in het bijzonder lasbrons-cuni10zn42 (DIN EN 1044: Cu 305) zijn beter geschikt onder dergelijke omstandigheden. 2.6 Werkdruk Verhoogde druk veroorzaakt een mechanische belasting op de soldeerverbinding. Aansluitend op de druk, moet het ontwerp gekend zijn zodat de mechanische belasting bepaald kan worden. De werktemperatuur moet ook in overweging genomen worden. Voor soldeerverbindingen die vacuüm dicht dienen te zijn, moet de vacuümweerstand van de soldeerlegeringen gecontroleerd te worden aan de hand van damp druk krommen. Soldeerverbindingen zijn in het algemeen vacuüm dicht. Indien vacuüm dichtheid gegarandeerd dient te worden op hogere temperaturen, moeten zink- (Zn) en cadmiumvrije (Cd) soldeerlegeringen toegepast te worden. 2.7 Verschillende media Lucht Vrijwel alle legeringen kunnen gebruikt worden. CuAgP-soldeerlegeringen niet gebruiken in industriële atmosferen welke hoge gehalten aan zwavel (S) bevatten. Vlambare gassen Solderen wordt voorgeschreven voor vlambare gassen. De volgende legeringen zijn toegestaan in overeenstemming met GW 2 werkblad: SilverFlow 45 (DIN EN 1044: AG 104), DIN EN 1044: AG 203, SilverPhos 2 (DIN EN 1044: CP 105), DIN EN 1044: CP 203. Indien zwavelhoudende (S) media (bijv. motorolie, lucht van stallen, lucht van autogarages) in contact komen met de soldeerverbinding, moeten geen fosforhoudende soldeerlegeringen gebruikt worden. In overeenstemming met ISO 9539, uitgave 1988, moeten acetyleen leidingen verbonden worden met soldeerlegeringen die niet meer bevatten dan 46 % Ag en niet meer dan 37 % Cu, zoals: SilverFlow 45 (DIN EN 1044: AG 104) of DIN EN 1044: AG 203. Technische gassen Er zijn geen beperkingen op de legering keuze voor technische gassen, zoals: perslucht, zuurstof, stikstof, koolzuur, argon en helium. Vloeistoffen Gedestilleerd water, organische oplosmiddelen, alcoholen, ammoniavrije koelmiddelen, en zwavelvrije oliën, vereisen geen speciale soldeerlegeringen. Fosforbevattende soldeerlegeringen kunnen niet gebruikt worden voor zwavelhoudende media. Soldeer verbindingen zijn bestand tegen oplossingen van zwakke zuren of opgeloste basen indien koper, koperlegeringen of koolstofstaalsoorten de basismaterialen zijn. Corrosiebestendige soldeerverbindingen kunnen niet gemaakt worden met zinkhoudende zilversoldeerlegeringen op RVS, zelfs niet wanneer het water is dat in contact komt met de soldeerverbinding (knife-edge corrosion). Corrosie bestendige soldeerverbindingen kunnen gemaakt worden met soldeerlegeringen op nikkelbasis in de oven. Zeewater- en brak water- bestendige koper-nikkel-ijzer legeringen (CuNiFer, Yorcalbro), en koolstofstaalsoorten en andere koperlegeringen, worden bijvoorkeur gesoldeerd met DIN EN 1044: AG 203 soldeerlegering (niet chroomnikkel staalsoorten) indien zij in contact komen met zeewater. Verbindingen die contact komen met voedingsmiddelen dienen gesoldeerd te worden met antimoonvrije, loodvrije, en cadmiumvrije legeringen. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

96 2.8 Verdere fabricage proces van gesoldeerde onderdelen Galvaniseren Indien soldeerlegeringen met een hoog smeltpunt, zoals lasbrons Cu-Zn 60/40 (DIN EN 1044: Cu 303) en lasbrons CuNi10Zn42, zgn. nieuwzilver (DIN EN 1044: Cu 305) gebruikt worden, moeten de vloeimiddelresten mechanisch verwijderd worden. Werk kan veelal ook uitgevoerd worden met gas-flux. Laag smeltende zilversoldeerlegeringen zijn aanbevolen, omdat de vloeimiddelrestanten gemakkelijk verwijderd kunnen worden. Cadmiumvrije legeringen vormen in het algemeen gladdere ronde hoeken. leren / warmtebehandelingen De legering moet zo gekozen worden, dat tijdens het verdere fabricage proces de legering niet smelt of blootgesteld wordt aan hoge spanningen als gevolg van de verwarming en mechanische belastingen. 2.9 Regelgeving De legering moet voldoen aan de specifieke regelgeving en richtlijnen, inclusief normen, instructies en specificaties van de klant Veilig werken Dampen Vloeimiddel / legering dampen ontstaan tijdens het solderen. Vloeimiddel dampen hoeven niet altijd te worden afgezogen, maar is wel aanbevolen. Vloeimiddel dampen kunnen irritatie veroorzaken. In overeenstemming met de huidige kennis van zaken, zijn legeringdampen niet schadelijk, vooropgesteld dat cadmiumhoudende legeringen niet meer worden gebruikt. Deze legeringen zijn m.i.v verboden!! 2.11 Economie van het solderen De soldeerlegering die gebruikt wordt moet die legering zijn welke de meest economische fabricage methode mogelijk maakt. De laagsmeltende zilversoldeerlegeringen zijn relatief duur. Dankzij de lagere werktemperaturen, staan hier ook een aantal belangrijke economische voordelen tegenover, die veelal de hogere kosten teniet doen. Het volgende principe is hier van toepassing: de kosten van de legering bepalen niet de economie, maar wel de totale kosten van het eindproduct. Voordelen van de lagere werktemperaturen: + Lagere energiekosten + Minder vervorming + Minder oxidatie + Voorkomen van rekristallisatie 3. Bepalen van de kosten De kosten van de soldering worden door het volgende bepaald: - Materiaal kosten voor de soldeertoevoeglegering en vloeimiddel of gecontroleerde atmosfeer - Hulpmaterialen (ontvettingsbaden, enz.) - Energie - Afschrijving van soldeer uitrusting of soldeerinstallaties (carrousel) - Fabricage kosten en overhead Procedure voor uitvoering soldeer werk: Voorbewerking (schuren, slijpen, ontvetten enz.) Solderen - Verbinden, afzonderlijke onderdelen - Positioneren afzonderlijke onderdelen - Soldeer legering en (indien vereist) vloeimiddel toevoegingen - Verwarming (voor handmatig solderen). Nabehandeling - Verwijderen vloeimiddel (indien van toepassing) - Verwijderen oxiden (indien van toepassing) - Herstellen vervorming (indien van toepassing) - Inspectie - Bescherming tegen corrosie (indien van toepassing) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

97 4. Soldeer legeringen Cadmiumvrije universele legeringen Deze reeks legeringen heeft zich uitgebreid vanwege de milieutechnische voordelen en de bijdrage aan de bescherming van de gezondheid van de uitvoerende. Cadmiumbevattende universele legeringen zijn m.i.v verboden. Dit zijn typische zilverhardsoldeerlegeringen met de laagste werktemperaturen voor zware metaallegeringen. Alleen toepasbaar voor verbindingen met werktemperaturen tot 150 C. Deze legeringen zijn vanwege hun cadmiumgehalte en bijbehorende gezondheidsproblemen per verboden. SilverPhos (CuPAg) legeringen Speciale soldeerlegeringen voor kopermetalen. Te gebruiken zonder vloeimiddel in het geval van koper, zilver en koper-tin basis materialen. Geschikt voor koper-zink materialen met gebruik van vloeimiddel. Niet geschikt voor zwavelhoudende media, en niet geschikt voor ijzer en nikkelbevattende basismaterialen. Soldeer legeringen voor solderen van hardmetaal Behalve voor het solderen van hardmetalen, zijn deze materialen ook geschikt voor het solderen van materialen die relatief moeilijk te bevochtigen zijn, zoals chroom, molybdeen, wolfraam, tantaal, niobium en kobalt. Het aanwezige mangaan verschaft goede bevochtigingeigenschappen, het aandeel nikkel zorgt voor een hoge sterkte. Voor hardmetalen, die gevoelig zijn voor scheurvorming, tri-foil toepassen (L-Ag49 + Cu, sandwich van Ag49 / Cu / Ag49). Soldeer legeringen voor aluminium solderen Geschikt voor zuiver aluminium en aluminium legeringen met een smelttemperatuur boven de 640 C. Soldeerlegeringen voor speciale toepassingen Soldeer legeringen voorzien van vloeimiddel Speciale zacht solderen Deze solderen worden gebruikt indien de goedkope bulk-solderen op basis van lood-zink niet langer voldoen aan de voor de verbinding gestelde eisen. 5. Vloeimiddelen zacht- en hardsolderen Omschrijving In eerste instantie hangt de keuze van het vloeimiddel af van de werktemperatuur van de gekozen soldeerlegering. De werk temperatuur van de legering moet liggen in het activiteit - temperatuur bereik van het vloeimiddel. In tweede instantie is de keuze van het vloeimiddel afhankelijk van het te solderen basismateriaal. Het verwerkingsgebied van onze vloeimiddelen wordt voornamelijk bepaald door de smelttrajecten van de toegepaste soldeermaterialen en varieert bij hardsolderen tussen de C. Navolgend de vloeimiddelen met hun eigen toepassingsgebied. De kwaliteit van een vloeimiddel wordt bepaald door: - Het oplossen van aanwezige oxiden. - Goed bevochtende en beschermende eigenschappen gedurende het soldeerproces. - Verlaging van de oppervlaktespanning voor betere uitvloeiing van het soldeer. - Groot werkgebied in temperatuur met behoud van bovengenoemde eigenschappen. SilverPhos 2 (CuP+2%Ag) Tri-Foil, (folie L-Ag49/ Cu / L-Ag49) Aluminium zachtsoldeer op aanvraag Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

98 Werktemperaturen hard- & zachtsolderen Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

99 Vloeimiddel voor Zilverhardsoldeer (smeltpunt < 750 o C) Type EN 1045 Super Flux FH Vloeimiddelen Hardsoldeer Werk Toepassing Vorm Gewicht Art.nr. temp. C Koper, messing, brons, staal, RVS Poeder 0,25 kg Pasta 0,25 kg Messing, brons, Koper, messing, brons, hard soldeer UniFlux FH staal, verzinkt staal (smeltpunt >750 o C) Poeder 0,25 kg Aluminium, hardsoldeer AluFlux FL Aluminium Poeder 0,25 kg Vloeimiddelen Zachtsoldeer Aluminium, zachtsoldeer messing, staal EN : Aluminium, koper, Aludeen Pasta 1,0 kg Zachtsoldeer S-65 Cu Pasta 0,2 kg A < 300 Koper, messing KIWA Vloeistof 80 ml Zachtsoldeer S-39 Uni A Alle metalen, excl. Vloeistof 80 ml aluminium Vloeistof 320 ml Zachtsoldeer Pasta 200 gr S-39 Cu A < 300 Koper, messing Vloeistof 80 ml KIWA Vloeistof 320 ml Zachtsoldeer RVS, (sterk vervuilt of S-39 Vloeistof 80 ml A < 300 geoxideerd) Zink, Nikkel RVS en chroom Vloeistof 320 ml Zachtsoldeer Fluox S A < 300 Staal, RVS, zink Vloeistof 500 gr Verwerking De te solderen werkstukken dienen geschuurd, schoon en vetvrij te zijn. De maximale spleetbreedte tussen de werkstukken ligt tussen de 0,025 en 0,2 mm. De te solderen oppervlakte voorzien van vloeimiddel en werkstukken monteren. Verhitten tot soldeertemperatuur en het soldeer aanbrengen op verhit gedeelte (niet in de vlam). Evt. soldeerstaaf ook voorzien van vloeimiddel. Goed laten doorvloeien en afkoelen. Werkstukken na solderen reinigen. Afval niet in riool deponeren, maar in de daarvoor geschikte verwerkingsmiddelen. Poeder kan vermengd worden met gedistilleerd water tot een pasta. Poedervormig vloeimiddel. De soldeerzone wordt verwarmd en het vloeimiddel opgestrooid. De verwarmde staaf wordt in het vloeimiddel gedoopt. Het vloeimiddelpoeder hecht aan het verwarmde oppervlak. Roeren van poedervormig vloeimiddel tot pasta. Poedervormige vloeimiddelen kunnen naar wens tot pasta aangelengd worden met zuiver, kalkvrij gedistilleerd water. De strijkbare vloeimiddelpasta wordt op het koude werkstuk en staaf aangebracht. Vloeibare en pastavormige vloeimiddelen. Deze vloeimiddelen moeten voor gebruik geroerd worden. Indien gewenst kunnen deze verdund worden met zuiver, kalkvrij gedistilleerd water. De vloeimiddelen worden op het koude basismateriaal en -staaf gestreken. Veiligheid Soldeervloeimiddelen zijn chemische stoffen en u dient daarom voor het openen en gebruik van de vloeimiddelen de voorzorg- en veiligheidsmaatregelen in acht te nemen. Zorg voor goede ventilatie en voorkom zoveel mogelijk inademing van alle stof en damp. Bescherm huid en ogen en draag veiligheidsbril en handschoenen. Bij aanraking direct reinigen en evt. werkkleding verwijderen. Niet eten en roken tijdens gebruik. Contact met de huid, speciaal bij huidwonden, vermijden. Indien huidcontact bij de werkzaamheden niet te vermijden is, dan dienen de betreffende delen vaker met water afgespoeld te worden. Het gebruik van huidbeschermingszalf is aan te bevelen. Afval niet in riool deponeren maar in de daarvoor geschikte verwerkingsmiddelen Bewaren van vloeimiddelen Pastavormige en vloeibare vloeimiddelen zijn in het bereik van de verzadigingsgrens ingestelde oplossingen. Het ontstaan van kristallen (niet altijd vermijdbaar)is voor de soldeertechnische werking niet van belang. Kristallisatie kan bij open verpakkingen gemakkelijk ontstaan door verdampen. Ter bescherming van de omgeving en ter voorkoming van verlies moeten vloeimiddel verpakkingen steeds goed afgesloten houden. Aangebroken verpakkingen tegen temperaturen > 50 o C beschermen. Vloeimiddel voor kinderen veilig opbergen. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

100 Corrosieve werking van vloeimiddelresten Vloeimiddelresten werken in het algemeen corrosief en dienen daarom van de soldeerzone verwijdert te worden. Verder kan de neerslag van vloeimiddel damp corrosie veroorzaken. Verwijderen van vloeimiddelresten Des te warmer de vloeimiddelen bij het solderen worden, des te moeilijker zijn de resten naderhand van de soldeerzone te verwijderen. Daarom is het belangrijk om met een zo laag mogelijke warmte toevoer te solderen. Verder dient een soldeer met een zo laag mogelijke werktemperatuur gekozen te worden. Het verwijderen van vloeimiddelresten kan ook dan bemoeilijkt worden, indien zij eerst pas dagenlang na het solderen verwijderd worden. Verharde vloeimiddelresten kunnen ook via mechanische methoden verwijderd worden (hameren, afkrassen, afslijpen, schuren, stralen enz.). Vloeimiddelresten worden met water en via chemische methoden verwijderd. Zie navolgende tabellen. Aansluitend worden de werkstukken in stromend koud water afgespoeld. De spoeling wordt door spoelen met heet water beëindigd. Een snel en grondig drogen wordt aanbevolen. Basismateriaal: Allen Kopermateriaal Staal R.V.S. Aluminium Verwijderen van hardsoldeer vloeimiddel resten. Verwijdermethode: Afschrikken vanaf soldeerwarmte in warm water. Toevoeging van een afwasmiddel is bevorderlijk, eventueel aansluitend borstelen. 10%-ig zwavelzuur (H 2 SO 4 ). (10 gewichtsdelen gec. zwavelzuur (98%) + 88 gewichtsdelen water) Badtemperatuur: ca. 40 o C. Dompeltijd: ca. 10 min. 15%-ig zoutzuur (HCl) (15 gewichtsdelen zoutzuur (37%) + 22 gewichtsdelen water) Badtemperatuur: 40 o C. Dompeltijd: ca. 10 min. Zoutzuur-salpeterzuur-mengsel (45 gewichtsdelen gec. zoutzuur (HCl) + 5 gewichtsdelen gec. salpeterzuur (HNO 3 ) + 50 gewichtsdelen water (H 2 O)) Badtemperatuur: ca. 40 o C. Dompeltijd: ca. 10 min. Etsnatronloog - oplossing. (10-20% -ige waterige etsnatronloog oplossing (NaOH)) Badtemperatuur: o C. Dompeltijd: 1-2 min. Neutraliseren: kort onderdompelen in 20-30% -ig salpeterzuurbad (HNO 3 ). Basismateriaal: Allen Kopermateriaal Verwijderen van zachtsoldeer vloeimiddel resten Verwijdermethode: Afwassen in warm (~ 40 o C) water, onder toevoeging van enig afwasmiddel of ultrasoon reiniging. 10%- ige ammoniak oplossing (NH 3 ). Badtemperatuur: tot 20 o C. Dompeltijd: ~ 30 min., of ultrasoon reiniging. Gebruikte afkortingen voor mechanische en fysische eigenschappen van volgende soldeerproducten: Afkorting Verklaring Afkortingen bij soldeer producten: ST Smelttraject (Liquidus-Solidus) volgens DIN EN 29453, in o C WT Werktemperatuur, in o C SM Soortelijke massa (dichtheid), in g/cm 3 TS Treksterkte volgens DIN EN 12797, in MPa (N/mm 2 ) AS Afschuifsterkte volgens DIN EN 12797, in MPa (N/mm 2 ) EG Elektrische geleidbaarheid in m/ω mm 2 BT Bedrijfstemperatuur soldering, maximaal, zonder sterkte verlies, in o C SB Aanbevolen spleetbreedte, in mm Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

101 ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN ZACHTSOLDEREN Zachtsoldeer Tin-Zilver / SnAg, rol* DIN EN 29453: S-Sn97Ag3 ISO 3677: S-Sn97Ag3 Cadmiumvrij zachtsoldeer op tinzilver basis. Uitstekende bevochtigingeigenschappen. Geschikt voor de levensmiddelenindustrie, vrij van lood, cadmium, zink en antimoon. Dichte, schone naden zonder nabewerking. Sterke, corrosiebestendige soldeerverbindingen. Voor koude bedrijfstemperaturen tot -200 o C. Voor het capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: on- en laaggelegeerde staalsoorten (constructiestalen, verzinkte staalsoorten, carboneer- en veredelingsstalen), hooggelegeerde staalsoorten (RVS), nikkel, nikkellegeringen, koper en koperlegeringen (glijlagermaterialen), edelmetalen, lood en zink. Toepassingsvoorbeelden zijn: r.v.s. pijpkoppelingen, spoelvaten, zeven, huishoudelijke apparaten, koperenpijpinstallatie (warmwater en verwarming installaties), kabel, vlotters, filters, metaalwaren, armaturen, elektra- en koeltechniek, chirurgische- en optische instrumenten. ST: / WT: 270 / SM: 7,3 / AS: S235= 25, Cu=30, Ms=20 / EG: 7,5 / SB: ~ 0,15 Art.nr.:TZ-1001 (Tin-zilver Sn + 3,5 % Ag zachtsoldeer Ø 2.0 mm, rol a 0.5 kg). Zachtsoldeer Tin-Zilver / SnAg, vertinningspasta S39 tin-it koper, kiwa, S 39 DIN EN 29453: S-Sn97Ag3 ISO 3677: S-Sn97Ag3 Loodvrije tin-zilver soldeerpasta met KIWA-keur, specifiek voor koperen leidingen. Geschikt voor het solderen van koperen (drink)waterleidingen - en gasleidingen in combinatie met koperen of messing fittingen met diameters t/m 54 mm. Voor drinkwaterleidingen is het gebruik een KIWA-gekeurd vloeimiddel in combinatie met een loodvrij soldeer verplicht. KIWA-Keur* Met kleurindicator* Corrosieveilig* 100% waterafspoelbaar* Oplosbaar in water* Zuurvrij* Loodvrij* Goed bevochtigend vermogen* Werktemperatuur tot 300 C* Bevat 60% tin/zilverpoeder* Verhouding tin-zilverpoeder 96,5%-3,5% * Grijs* Pasta. ST: / WT: 270 / SM: 7,3 / AS: S235= 25, Cu=30, Ms=20 / EG: 7,5 / SB: ~ 0,15 Art.nr.: (Tin-zilver vertinningspasta, 250 gram). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

102 ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN VLOEIMIDDELEN ZACHTSOLDEER -, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN S-39 Uni, universeel zachtsoldeer vloeimiddel EN : A Universeel vloeimiddel, zuurvrije vloeistof voor alle metalen ( behalve aluminium en zijn legeringen), in vrijwel alle toepassinggebieden. Niet geschikt voor waterleidingen, zie S-39 Cu KIWA Activiteitsbereik: o C. Eigenschappen: Krachtig reinigende werking, goed bevochtigend vermogen, met kwast, zuurvrij, transparant, vloeistof. Art.nr.: (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 80 ml.) / (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 320 ml.) / (Vloeimiddel, zachtsoldeer, pasta rood, 200 gr. - Pasta R) S-65 Cu KIWA, zachtsoldeer vloeimiddel in vloeistof- en pastavorm EN : A Vloeimiddel, in vloeistof en pastavorm, voor zachtsoldeer. Transparante zuurvrije soldeervloeistof met KIWA-keur specifiek voor koperen leidingen. Koper en messing, waterinstallaties. Voor drink water -leidingen is het gebruik een KIWA-gekeurd vloeimiddel in combinatie met een loodvrij soldeer verplicht. Activiteitsbereik: < 300 C. Eigenschappen: KIWA-Keur, corrosieveilig, 100% in water afspoelbaar, oplosbaar in water, zuurvrij, loodvrij, goed bevochtigend vermogen, met kwast, transparant. Art.nr.: (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 80 ml.) / (Vloeimiddel, zachtsoldeer, pasta, 0,2 kg.) S-39 RVS, zachtsoldeer vloeimiddel, vloeistof EN : A RVS, (sterk vervuild of geoxideerd) zink, nikkel en chroom in vrijwel alle toepassingsgebieden. Hoogactieve soldeervloeistof specifiek voor moeilijk te solderen metalen. Activiteitsbereik: < 300 C. Eigenschappen: Zeer krachtig reinigende werking, goed bevochtigend vermogen, met kwast, paars, vloeistof Art.nr.: (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 80 ml.) / (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 320 ml.) S-39 Cu KIWA, zachtsoldeer vloeimiddel, vloeistof EN : A Rode zuurvrije soldeervloeistof met KIWA-keur specifiek voor koperen leidingen. Met temperatuur indicator. Geschikt voor: Koper en messing, waterinstallaties. Voor drinkwater leidingen is het gebruik een KIWA-gekeurd vloeimiddel in combinatie met een loodvrij soldeer verplicht. Activiteitsbereik: < 300 C. Eigenschappen: KIWA-Keur, kleurindicator, corrosieveilig, 100% in water afspoelbaar, oplosbaar in water, zuurvrij, loodvrij, goed bevochtigend vermogen, met kwast, rood Art.nr.: (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 80 ml.) / (Vloeimiddel, zachtsoldeer, vloeistof, 320 ml.) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

103 ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN LASBRONS REEKS: Lasbrons (CuZn 60/40), met / zonder flux mantel / flux kern* (DIN 8513: L-CuZn40) EN 1044: Cu 303 AWS A5.8: RB CuZn-A DIN EN ISO 3677: B-Cu60Zn(Si)(Mn) 870/900 Legering op koper-zink basis met goede sterkte, voor reparaties of serieverbindingen van ongelegeerde staalsoorten, gegalvaniseerde stalen pijpen, grijsgietijzer, koper, brons en messing bij geringe warmtetoevoer. Het soldeer is geschikt voor capillaire spleetverbindingen, maar ook voor slecht passende verbindingen. Zeer goed zichtbaar smeltbad, zonder schitteringen. Regelmatig en gemakkelijk vloeiend. Goede spleetoverbrugging. Gladde, porievrije en absoluut dichte naden. Zeer goede sterkte; hoge rek. Carrosserie delen, elementen van stalenradiatoren, fietsframes, pijpleidingflenzen, ketel, koperen vaten, sanitaire installaties, gegoten delen enz. ST: / WT: ~ 900 / SM: 8,4 / TS: ~ / SB: < 0,2 / BT: < 200 Art.nr.: (Lasbrons- staaf Ø 2,0 mm x 1 m), (Lasbrons- staaf Ø 3,0 mm x 1 m), (Ø 4,0 X 1000 mm), (1,25 kg - Lasbrons met flux bekleed-ø 2,0 mm x 500 mm), (1,25 kg - Lasbrons met flux bekleed- Ø 3,0 mm x 500 mm), (Lasbrons met flux kern- 2,5 x 500 mm), (Klein verpakking 5 staven Lasbrons met flux kern- 2,5 x 500 mm), bijbehorend vloeimiddel: (UniFlux, poeder 250 gram). Lasbrons CuNi10Zn42 ( nieuwzilver )* DIN 8513: L-CuNi10Zn42 EN 1044: Cu 305 DIN EN ISO 3677: B-Cu48ZnNi(Si) 890/920 Met nikkel gelegeerd hardsoldeer op Cu-Zn basis. Zeer goede vloei- en bevochtigingeigenschappen. Hoge capillaire werking. Hoge sterkte en rek. Gladde, dichte en porievrije naden. Zeer geschikt voor het spleet-, naad- en op-solderen, bijv.: on- en laaggelegeerde staalsoorten (constructiestalen, carboneer-, veredeling- en nitreerstalen), nikkel, nikkellegeringen, tempergietijzer, nieuwzilver (CuNiZn legeringen) evenals voor het naadsolderen van gietijzer. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: solderen van plaatwerk in bijv. de automobielindustrie, wasmachines en koelkasten; stalenpijp- en profielconstructies, motoren fiets frames, bagagedragers, aanhangers, stalen meubelen, rekken en consoles. ST: / WT: ~ 910 / SM: 8,7 / TS: ~ 550 / AS: / SB: 0,1-0,3 / BT: 200 Art.nr.: (Lasbrons CuNi10Zn Ø 2,0 x 1000 mm), (Lasbrons CuNi10Zn Ø 2,0 x 1000 mm met flux mantel), (Lasbrons CuNi10Zn Ø 3,0 x 1000 mm met flux mantel), bijbehorend vloeimiddel: (UniFlux, poeder 250 gram). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

104 SILVERPHOS REEKS: Deze koper-zilver-fosfor soldeerlegeringen kunnen toegepast worden bij bedrijfstemperaturen (BT) van 55 C tot +150 C. De fosfor bevattende soldeerlegeringen zijn speciaal ontwikkelt voor het verbinden van koper of koperlegeringen (messing, brons). Het gebruik van vloeimiddel is niet nodig wanneer koper aan koper gesoldeerd wordt door de aanwezigheid van het gehalte aan fosfor, maar wel bij het solderen van koper met koperlegeringen. Deze soldeerlegeringen niet gebruiken voor het solderen van materialen die zwavel (S) bevatten en ook niet voor het solderen van staalsoorten (Fe) en nikkel legeringen, omdat hierbij een brosse tussenlaag fase ontstaat. Silverphos 2 / CuP+2%Ag* (DIN 8513: L-Ag2P) DIN EN 1044: CP 105 DIN EN ISO 3677: B-Cu92PAg-645/825 Hardsoldeer op koper-zilver-fosfor basis. Lage werktemperatuur. Dunvloeibaar, modelleerbaar soldeer met zeer goede vloei-eigenschappen. Capillair solderen van grotere openingen. Hoge sterkte en rek. Dichte en porievrije naden. Werkt desoxyderend op koper, waardoor geen vloeimiddel is vereist. Toelaatbare bedrijfstemperatuur (BT) tot 150 o C. Voor het naad- en capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: Koper (SF-Cu), roodmessing, brons (CuSn-legeringen), messing (CuZn-legeringen), aluminiumbrons (CuAl-legeringen). Goed geschikt voor het overbruggen van brede spleten. Voor het verbinden van dunwandige werkstukken en deze met verschillende wanddikten. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: Rotoren van elektromotoren, pijpverbindingen, pijpslangen, koperverbindingen van koelinstallaties, sanitaire installaties, apparaten voor klimaatinstallaties, verwarmingsinstallaties, stroomrails, bierleidingen enz. Niet toepassen bij zwavelhoudende media en niet voor staal- of nikkellegeringen. ST: / WT: 740 / SM: 8,1 / TS: Cu 250 / AS: 250 / EG: 5,0 / SB: 0,1-0,2 / BT: -50 tot Art.nr.: (Koper-Fosfor+2% zilver - CuP+2%Ag -staaf Ø 2 mm), (Koper-Fosfor+2% zilver - CuP+2%Ag -staaf Ø 2 mm per 10 stuks), (Koper-Fosfor+ 2% zilver - CuP + 2%Ag -staaf Ø 3 mm) Silverphos 5 / CuP+5%Ag* (DIN 8513: L-Ag5P) DIN EN 1044: CP 104 DIN EN ISO 3677: B-Cu89PAg-645/815 Hardsoldeer op koper-zilver-fosfor basis. Lage werktemperatuur. Dunvloeibaar soldeer met zeer goede vloei- en bevochtigingeigenschappen. Hoge sterkte en rek. Gladde, dichte en porievrije naden. Werkt desoxyderend op koper, waardoor geen vloeimiddel is vereist. Toelaatbare bedrijfstemperatuur (BT) tot 150 o C. Voor het naad- en capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: Koper (SF-Cu), roodmessing, brons (CuSn-legeringen), messing (CuZnlegeringen), aluminiumbrons (CuAl-legeringen). Voor het verbinden van dunwandige werkstukken en deze met verschillende wanddikten. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: Rotoren van elektromotoren, transformatoren. pijpverbindingen, pijpslangen, koperverbindingen van koelinstallaties, sanitaire installaties, apparaten voor klimaatinstallaties, verwarmingsinstallaties. Niet toepassen bij zwavelhoudende media en niet voor staal- of nikkellegeringen. ST: / WT: 710 / SM: 8,2 / TS: Cu 250 / EG:5,0 / SB: 0,1-0,2 / BT: -50 tot Art.nr.: (Koper-Fosfor+5% zilver - CuP+5%Ag -staaf Ø 2 mm), (Koper-Fosfor+5% zilver - CuP+5%Ag -staaf Ø 2 mm -per 10 stuks), (Koper-Fosfor+5% zilver - CuP+5%Ag -staaf Ø 3 mm) Silverphos 15 / CuP+15% Ag* (DIN 8513: L-Ag15P) DIN EN 1044: CP 102 DIN EN ISO 3677: B-Cu80AgP-645/800 Hardsoldeer op koper-zilver-fosfor basis. Lage werktemperatuur. Dunvloeibaar soldeer met zeer goede vloei- en uitstekende bevochtigingeigenschappen. Hoge sterkte en rek. Gladde, dichte en porievrije naden. Voor het capillair solderen van gecompliceerde delen die aan trillingen en sterke temperatuurwisselingen blootstaan. Werkt desoxyderend op koper, waardoor geen vloeimiddel is vereist. Toelaatbare bedrijfstemperatuur (BT) tot 150 o C. Voor het capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: Koper (SF-Cu), roodmessing, brons (CuSnlegeringen), messing (CuZn-legeringen), nieuwzilver (CuNiZn-legeringen), aluminiumbrons (CuAl-legeringen). Voor het verbinden van dunwandige werkstukken en deze met verschillende wanddikten. Toepassingsvoorbeelden zijn: Rotoren van elektromotoren, pijpverbindingen, pijpslangen, koperverbindingen van koelinstallaties, sanitaire installaties, apparaten voor klimaatinstallaties, verwarmingsinstallaties. Niet toepassen bij zwavelhoudende media en niet voor staal- of nikkellegeringen. ST: / WT:700 / SM: 8,4 / TS: Cu=250 / EG: 7,0 / SB: 0,1-0,2 / BT: -50 tot Art.nr.: (Koper-Fosfor+15% zilver - CuP+15% Ag- staaf Ø 1,5 mm) (Koper-Fosfor+15% zilver - CuP+15% Ag- staaf Ø 2,0 mm) (Koper-Fosfor+15% zilver - CuP+15% Ag- staaf Ø 2,0 mm per 10 stuks) (Koper-Fosfor+15% zilver - CuP+15% Ag- staaf Ø 3,0 mm). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

105 SILVERFLOW, CADMIUMVRIJE ZILVERHARDSOLDEER REEKS: De zilverhardsoldeer legeringen uit deze reeks kunnen in het algemeen gebruikt worden bij bedrijfstemperaturen (BT) van 200 o C tot +200 o C. Zij kunnen toegepast worden voor ieder staal, koper en koperlegeringen, en nikkel en nikkellegeringen. Bij het solderen van RVS bestaat door de aanwezigheid van zink (Zn) in deze soldeertypen, een kans op spleetcorrosie. Silverflow 40, Cadmiumvrij, staven met / zonder flux* (DIN 8513: L-Ag40Sn) DIN EN 1044: AG 105 DIN EN ISO 3677: B-Ag40ZnCuSn-640/700 Cadmiumvrij zilversoldeer met goede bevochtigings- en capillaire eigenschappen. Corrosiebestendig (b.v. zeewater). Taaie soldeerverbindingen met hoge sterkte. Voor bedrijfstemperaturen van -200 tot +200 o C. Voor het capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: On- en laaggelegeerde staalsoorten (constructiestalen, carboneer-, veredeling- en nitreerstalen), hooggelegeerde staalsoorten (RVS), nikkel, nikkellegeringen, koper en koperlegeringen evenals tempergietijzer. Toepassingsvoorbeelden zijn: installaties en machines in de levensmiddelen en dranken industrie zoals bronzen- en messing armaturen, pijpleidingen, steunen, bekledingen en instrumenten; huishoudelijke apparaten zoals spoelmachines; apparaten voor de warme- en koude techniek, chirurgische- en optische instrumenten. ST: / WT: 690 / SM: 9,1 / TS: S235=350, E295=430 / EG: ~ 9,2 / SB: 0,05-0,15 / BT: 200 Art.nr.: (Zilversoldeer met 40% zilver, Ø 1,5 mm staaf, zonder flux mantel), (Ø 2,0 mm staaf zonder flux), (Ø 2,0 mm staaf, met flux mantel), (Ø 2,0 mm, zonder fluxmantel per 5 stuks). Bijbehorend vloeimiddel: SuperFlux (poeder, 250 gram), (pasta, 250 gram). Silverflow 45, Cadmiumvrij, staven met / zonder flux en op rol* (DIN 8513: L-Ag45Sn) DIN EN 1044: AG 104 DIN EN ISO 3677: B-Ag45ZnCuSn-640/680 Cadmiumvrij zilversoldeer met lage werktemperatuur. Corrosiebestendig (b.v. zeewater). Dunvloeibaar en goede capillaire-eigenschappen. Taaie verbindingen met hoge sterkte. Voor bedrijfstemperaturen tot 200 o C. Voor het capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: On- en laaggelegeerde staalsoorten (constructiestalen, carboneer-, veredeling- en nitreerstalen), hooggelegeerde staalsoorten (RVS), nikkel, nikkellegeringen, koper en koperlegeringen evenals tempergietijzer en hardmetalen. Toepassingsvoorbeelden zijn: installaties en machines in de levensmiddelen en dranken industrie zoals bronzen- en messing armaturen, pijpleidingen, steunen, bekledingen en instrumenten; huishoudelijke apparaten zoals spoelmachines; apparaten voor de warme- en koude techniek, opsolderen van snelstaalplaatjes in de gereedschapsbouw. ST: / WT: 670 / SM: 9,3 / TS: S235=350, E295=430 / EG: ~ 9,2 / SB: 0,05-0,15 / BT: 200 Art.nr.: (Zilversoldeer met 45% zilver, Ø 1.5 mm staaf, zonder flux mantel), (Zilversoldeer met 45% zilver, Ø 2.0 mm staaf, zonder flux mantel), (Ø 2,0 mm staaf zonder flux, per 5 staven), (Ø 2,0 mm staaf, met flux mantel). Bijbehorend vloeimiddel: SuperFlux (poeder, 250 gram), (pasta, 250 gram). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

106 Silverflow 55, Cadmiumvrij, staven met / zonder flux en op rol* (DIN 8513: L-Ag55Sn) DIN EN 1044: AG 103 DIN EN ISO 3677: B-Ag55ZnCuSn-630/660 Cadmiumvrij zilversoldeer met lage werktemperatuur. Uitstekende bevochtiging- en capillaire-eigenschappen. Hoge corrosiebestendigheid. Voor taaie verbindingen met hoge sterkte. Kleurovereenkomst met r.v.s. Voor bedrijfstemperaturen tot 200 o C. Voor het capillair- (spleet-) solderen, ook seriematig van bijv.: on- en laaggelegeerde staalsoorten (constructiestalen, carboneer-, veredeling- en nitreerstalen), gelegeerde staalsoorten (gereedschapsstaalsoorten), hooggelegeerde staalsoorten (RVS), nikkel, nikkellegeringen, koper en koperlegeringen evenals tempergietijzer en hardmetalen. Typische toepassingsvoorbeelden zijn: vaten, apparatuur, armaturen, pijpleidingen evenals installaties en machines in de voedingsmiddelenindustrie zoals melkerijen en brouwerijen; chirurgische- en optische instrumenten in de medische techniek; apparaten voor de warme- en koude techniek. ST: / WT: 660 / SM: 9,4 / TS: S235=350, E295=430 / EG: 9,4 / SB: 0,05-0,1 / BT: 200 Art.nr.: (Zilversoldeer met 55% zilver, Ø 1.0 mm staaf, zonder flux mantel), (Ø 1.5 mm staaf, zonder flux mantel), (Ø 2,0 mm staaf, zonder flux mantel), (Ø 3,0 mm staaf, zonder fluxmantel), (Ø 2,0 mm staaf, met fluxmantel), ( Ø 2,0 mm staaf, met fluxkern 0,5 kg). Bijbehorend vloeimiddel: SuperFlux (poeder, 250 gram), (pasta, 250 gram). Hardsoldeer Aluminium (DIN 8513: L-AlSi12) DIN EN 1044: AL 104 DIN EN ISO 3677: B-Al88Si 575/585 Hardsoldeer op aluminium-silicium-basis voor het capillair (spleet) solderen van: aluminium, AlMn-legeringen, AlMnMg-legeringen, AlMg- en AlMgSi-legeringen met max. 3% aan legeringen (max. 2% Mg). Verder voor het naad- en opsolderen van overeenkomstige gietlegeringen. Lage werktemperatuur. Zeer dunvloeibaar. Uitstekende vloei- en bevochtiging eigenschappen. Hoge sterkte en rek. Gladde, dichte en porievrije naden. Toepassingsvoorbeelden zijn: profielconstructies, frames, vaten, pijpsteunen, huishoudelijke apparaten, carrosserie en beschermhuizen. ST: / WT: 590 / SM: 2,65 / SB: 0,15-0,25 Art.nr.: (Ø 2,0 x 1000 mm, staven per 5 kg) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

107 ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN SOLDEERLASSEN SLIJTVAST DUR CS 2 4 mm* DIN 8555: G21-GO-G Autogeen verlasbare gegoten staaf, bestaande uit hardmetaalkorrels die in een taaie koper-nikkel-zink-legering (CuNi10Zn42) met hoge sterkte zijn ingebed. Het grote aantal hardmetaaldelen (~65%), waarvan elk meer snijkanten heeft, is ingebed in een legering die zelf zeer taai is. Hierdoor wordt het uitbreken van de hardmetaalkorrels voorkomen. Verwerkbaar met de acethyleen-zuurstofvlam op de meest uiteenlopende basismaterialen zoals bijv. gelegeerd staal, nikkel, ijzer en zelfs op koperlegeringen. Toepasbaar in alle industrieën welke boorwerk verrichten, voor het pantseren van werkvlakken, -kanten en -punten van grond- en steenboren bijv.: steenboorkoppen, spiraalboorkoppen, kronen van roterende boorbeitels, holboren, steenfrezen, schrapers enz. Economische werkwijze voor zelf vervaardigen van gereedschap uit een stalen buis van de gewenste diameter en dikte. In vele gevallen kunnen zeer kostbare, van diamant voorziene werktuigen, waarvan de diamanten losraken en uitvallen, voordeliger op deze wijze bekleed worden. Smeltpunt matrix: ~ 900 o C. Hardheid van de matrix: ~ 180 HB. Hardheid van de hardmetaalkorrels: ~1500 HV1. Diverse hardmetaal korrelgrootten leverbaar. Staaflengte: ~ 450 mm. Lasposities: Art.nr.: Wolfram carbiden staaf (CuNi10Zn42), korrelgrootte Ø 2 4 mm. DUR R (Ni) / FlexoDur * DIN 8555: G21 UM 55 CG Flexibele beklede draad in staaf- of spoelvorm, het zelfvloeiende lastoevoegmateriaal voor het soldeerlassen bestaat uit hoge dichtheid van gebroken wolfraamsmeltcarbiden (WSC korrelgrootte 0,3-0,7 mm) ingebed in een taaie NiCrBSi-matrix. Extreem hoge weerstand tegen schurende (abrasieve) slijtage. De matrix biedt een uitstekende weerstand tegen corrosieve media. Anti-slijtage beschermlagen tot meerdere millimeters laagdikte mogelijk. Geen vervorming van het werkstuk. Uitstekende vloei-eigenschappen en een zuiver glad oppervlak. Voor het oplassen van on-, laag- en hooggelegeerde staalsoorten, gereedschapstaalsoorten, overeenkomstige gietstaalsoorten, gietijzerlegeringen en legeringen op nikkelbasis. Toepassingen: extreem harde, abrasie bestendige oplassingen in corrosieve media, zoals pers- en transportschroeven, strippertanden, boorkronen, brekersterren, steenboren, schraper- en egaliseer messen en schaven, rotoren van slikpompen, boorbeitels en mengerschoepen. Hardheid, matrix, NiCrBSi basis: ~ 45 HRc / Wolfraamsmeltcarbiden (WSC): ~ 2300 HV1 Lasposities: Art.nr.: Wolfram carbiden staaf (Ni), Ø 5,0 x 450 mm. (ook leverbaar op spoel van kg, ) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

108 ZACHT-, HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN & VLOEIMIDDELEN VLOEIMIDDELEN HARDSOLDEREN, SOLDEERLASSEN SuperFlux, hardsoldeer vloeimiddelen, poeder / pasta (voor zilversoldeer) DIN EN 1045: FH10 Universeel vloeimiddel in poeder- of pasta vorm, geschikt voor alle metalen, behalve aluminium, voor zilverhardsoldeer met smeltpunt lager dan 750 o C. Activiteitsbereik: o C. Art.nr.: (Vloeimiddel, hardsoldeer, poeder, 0,25 kg.), (Vloeimiddel, hardsoldeer, pasta, 0,25 kg.) UniFlux, hardsoldeer vloeimiddel, poeder (voor messing, lasbrons soldeer) DIN EN 1045: FH21 Universeel vloeimiddel in pastavorm, voor hardsoldeer met smeltpunt hoger dan 750 o C. Geschikt voor: geschikt voor koper, brons, messing, staal, gegalvaniseerd staal. Activiteitsbereik: o C. Art.nr.: (Vloeimiddel, hardsoldeer, poeder, 0,25 kg.) AluFlux, aluminium hardsoldeer vloeimiddel, poeder DIN EN 1045: FL10 Universeel vloeimiddel in poedervorm, voor aluminium hardsoldeer Geschikt voor: geschikt aluminium. Activiteitsbereik: o C. Art.nr.: 52-. (Vloeimiddel, hardsoldeer, poeder, 0,25 kg.) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

109 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

110 10. AANVULLENDE INFORMATIE, WETENSWAARDIGHEDEN, TABELLEN Fysische gegevens van de belangrijkste metalen en legeringen Elementen Symbool Atoom gewicht Soortelijke massa (g / cm 3 ) Smeltpunt ( o C) Aluminium Al Antimoon Sb Arseen As Barium Ba Beryllium Be Bismut Bl Borium B Cadmium Cd Calcium Ca Cerium Ce Chroom Cr Kobalt Co Columbium Cb Fosfor P Goud Au Koolstof C Koper Cu Kwik Hg Lithium Li Lood Pb Magnesium Mg Mangaan Mn Molybdeen Mo Nikkel Ni Niobium Nb Osmlum Os Palladium Pd Platina Pt Silicium Si Sodium Na Strontium Sr Tantaal Ta Thallium Tl Thorium Th Tin Sn Titaan Ti Uranium U Vanadium V Wolfraam W IJzer Fe Zilver Ag Zink Zn Zirkonium Zr Zwavel S Staal Fe + C Gietstaal Fe + C Grijs Gietijzer Fe + C Temper Gietijzer Fe + C Messing Cu + Zn 8.5 ~ 900 Tombak Cu (73-85%) + Zn ~ 900 Brons Cu + Sn ~ 900 Monel Cu + Ni ~ Nieuwzilver Cu + Zn + Ni Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

111 Hardheid herleidingtabel (richtwaarden) Hardheid Brinell HB Hardheid Rockwell C HRc Hardheid Rockwell A Hardheid Rockwell B HRb Hardheid Vickers HV Hardheid Knoop Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

112 Vlaminstellingen, temperaturen en toepassingen Eigenschappen van de lasvlammen De vlam ontstaat aan de uitgangszijde van het brandermondstuk, waarbij het gasmengsel met hoge temperatuur verbrandt. De vlam bestaat uit de vlamkegel en vlammantel. De vlamkegel Als vlamkegel wordt de witbrandende vlam, bestaande uit het gasmengsel zuurstof / acetyleen, direct aan uitgangszijde van het brandermondstuk bedoeld. Door deze primaire verbranding van het gas wordt een zeer hoge temperatuur bereikt, welke zijn maximum op ongeveer 2 mm voor de punt van de kegel heeft. Voor een zuurstof-acetyleenvlam bedraagt de temperatuur ongeveer 3200 o C. De vlammantel vormt zich uit het verbrande gasmengsel en is door de omgevingslucht zichtbaar. Door de reactie tussen de uittredende gassen en de uit de omgevingslucht onttrokken zuurstof ontstaat dan een secundaire verbranding. De temperatuur in de vlammantel wordt door de lucht en naar gelang de afstand tot de vlamkegel lager. Een vlam kan uit verschillende mengsels van zuurstof of lucht en brandbaar gas bestaan: Oxiderend gas: - lucht: 1/5 zuurstof en 4/5 stikstof - gecomprimeerde zuurstof, zuiver 99% Brandergas: - Acetyleen C 2 H 2 - Propaan C 3 H 8 - Waterstof H 2 - Aardgas Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

113 Gebruikelijke mengsels Oxiderend gas Brandergas (brandbevorderend) (verbranding) Temp. max. Volume verhouding Zuurstof Acetyleen 3160 o C 1 : 1 Zuurstof Propaan 2750 o C 5 : 1 Zuurstof Waterstof 2800 o C 1 : 2 Zuurstof Aardgas 2720 o C Lucht Acetyleen 2325 o C Lucht Aardgas 1910 o C Lucht Propaan 1925 o C Uit bovenstaande tabel blijkt dat het gasmengsel zuurstof-acetyleen de hoogste temperatuur bereikt en op grond hiervan meestal voor het vlamlassen gebruikt wordt. Zuurstof / Acethyleen vlam De verschillende vlamtypen Bij alle lasmethoden is het lassen met de zuurstofacetyleen vlam op basis van de veelzijdige gebruiksmogelijkheden, voor de meest uiteenlopende metalen de meest gangbare methode. Drie verschillende vlamtypen zullen we nader bekijken: De normale vlam (neutraal of licht acetyleen overschot) Deze vlam bestaat uit gelijke volume delen zuurstof en acetyleen. Deze vlam wordt gebruikt voor het lassen, solderen en verwarmen. De reducerende werking beschermt tijdens het lassen het metaaloppervlak tegen oxidatie door zuurstof uit de lucht. De vlamkegel heeft een zeer scherpe vorm, helwit en nagenoeg alleen door een lasbril te zien. Vrijwel alle metalen kunnen met een normale vlam gelast of gesoldeerd worden; voor enige legeringen is een carburerende of oxiderende vlam vereist. De carburerende of reducerende vlam (acetyleen overschot) Door een verhoging van het volume acetyleen in vergelijk met een normale vlam wordt de ring van de vlamkegel in overeenstemming met het acetyleengehalte langer en is enigszins onstabiel. Deze carburerende vlam heeft een hoog gehalte aan niet verbrande koolstof. Men past deze vlaminstelling toe voor het solderen van aluminium, magnesium en ook kobalt. De oxyderende vlam (zuurstof overschot) Door verhoging van het zuurstofvolume ten opzichte van een normale vlam zijn de vlamkegel en -mantel korter. De vlamkegel is minder helder, lichtblauw en puntig, de vlammantel lichtgevender en de vlam zelf sissend. Deze vlam wordt hoofdzakelijk bij zinklegeringen (messing) gebruikt, omdat door de oxidatie van zink, de verdamping hiervan (zgn. zink pluimpjes) tijdens het werk voorkomen wordt. Het soldeerlassen van verzinkte buizen of -platen is hiervan een typische toepassing. Opmerking: Welke vlaminstelling voor welk proces, basismateriaal en toevoeglegering vereist is, wordt weergegeven in de volgende tabel: Vlam Smeltlassen Soldeerlassen Capillair-solderen Zachtsoldeer Neutrale vlam Gasoverschot Zuurstof overschot Fe + Fe, Cu +Cu Al + Al, Mg +Mg GIJ +GIJ, GIJ + Fe Al + Al, Mg + Mg, Zn + Zn, Co + Co, Co + Fe, Leg. basis Ni Fe + brons, brons + brons, Alle Cu -materialen Brons, messing. Alu-brons. Gegalv. plaat-pijp Fe + Cu Al + Al, Mg + Mg. Alle zilversolderen. Alu-brons Sn + Fe, Sn + Sn, Sn + Cu - materialen, Sn + Zn +Al. Zachte vlam Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

114 Voorverwarmen, wanneer en hoe hoog? Legeringelementen, waarom? Voor het bereiken van bepaalde sterkte moet men bij het smelten van een staal bepaalde legeringelementen bijvoegen. Men legeert het staal. Een staal bezit van huis uit een bepaalt gehalte aan koolstof ( C), silicium (Si), en mangaan (Mn), alsook verontreinigingen, zoals fosfor (P) en zwavel (S). Daarbij kan de staalproducent ook nog andere elementen bijvoegen om bepaalde eigenschappen te bereiken. Het bekendste voorbeeld is chroom (Cr), waarmee men een staal vanaf 12% roestvast maakt (hooggelegeerd staal). Bij de laaggelegeerde staalsoorten liggen deze gehalten wezenlijk lager dan 12% en er kunnen bovendien nog andere legeringelementen toegevoegd worden, zoals molybdeen (Mo), nikkel (Ni), koper (Cu), alsook vanadium (V), om slechts de belangrijkste te noemen. Waarom voorverwarmen? Vooral koolstof, maar ook andere elementen zorgen ervoor, dat een staal bij het lassen in de warmtebeïnvloede zone (WBZ = zone direct naast de lasnaad) tot de vorming van zeer harde structuurbestanddelen neigt, indien bepaald grens gehalte aan koolstof overschreden worden. Deze opharding in de WBZ is des te hoger, des te sneller het gebied direct naast de lasnaad afkoelt, d.w.z. des te sterker het warme lasgebied door het daarnaast koude plaatbereik afgeschrikt wordt. Om dit te verhinderen moet het bereik naast de lasnaad gelijkmatig op een bepaalde temperatuur (voorwarmtemperatuur) voor het lassen voorverwarmd worden. Des te hoger er voorverwarmt wordt, des te langzamer koelt het af. Daardoor wordt de vorming van opgeharde, brosse en scheurgevoelige zones voorkomen. Wanneer voorverwarmen? Staalsoorten met een laag koolstofgehalte (C < = 0,2 %) vereisen pas bij grote wanddikten een voorverwarming. Staalsoorten met een hoog koolstofgehalte (C > = 0,25 %) moeten altijd voorverwarmd worden. De voor het desbetreffende materiaal juiste voorwarmtemperatuur is echter ook afhankelijk van: - Andere legeringelementen en de plaatdikte - Type structuur, warmtebehandelingstoestand, lasmethode - Soort lastoevoegmateriaal (basisch, rutiel / waterstof gehalte) - Spanningstoestand van de constructie en - Temperatuur van het onderdeel voor het lassen Hoe hoog voorverwarmen? In de literatuur vindt men voor verschillende staalsoorten enige duizenden verschillende berekening- en inschatting methoden voor de voorverwarmtemperatuur. Al naar gelang het koolstofgehalte en andere elementen van een legeringgroep bestaat een andere formule voor het berekenen van de voorverwarmingstemperatuur Tv. Omdat echter ieder element in staal anders werkt, wordt hun werking in een zogenaamd koolstofequivalent Ce samengevat. Met behulp van deze formule kan de geschikte voorwarmtemperatuur ongeveer geschat worden. Grove schatting van de voorverwarmtemperatuur. De navolgende beschreven wijze om de voorwarmtemperatuur te bepalen is een grove inschatting en dient om de lasser te helpen te bepalen of een voorverwarming vereist is, en indien ja, een indicatie te geven hoe ongeveer voorverwarmd moet worden. Zij is afkomstig uit de praktijk en geldt voor staalsoorten tot 0,5 % C 1,6 % Mn - 1% Cr- 3,5 % Ni - 0,6 Mo - en 1% Cu. (Vakartikel van Obering. H. Ehrenberg uit het blad Praktiker 1980) Voor het schatten wordt voor het desbetreffende staal eerst het koolstofequivalent (Ce) berekend met de volgende formule: Ce = % C + % Mn/6 + % Si/5 + % Cr/6 + % Ni/12 + % Mo/4 + % V/5 + % Cu/7 + %P/2 Tabel 1 omvat veel gebruikte on- en laaggelegeerde staalsoorten, waarvan het Ce, volgens voornoemde formule, met een gemiddeld gehalte aan legeringelementen vlg. norm, berekent zijn. Afbeelding 1 toont een diagram, waarmee een mogelijke voorwarmtemperatuur geschat kan worden. De in de praktijk toegepaste voorwarmtemperaturen liggen tussen 100 o C en 350 o C. In het diagram kan de voorwarm temperatuur aan de hand van een voorbeeld bepaald worden. Overigens, indien voorverwarmt moet worden, dan geldt dat ook voor het hechten van het onderdeel. Voor St (S355J2G3) met een wanddikte van 50 mm bedraagt de voorwarmtemperatuur vlg. diagram ca o C. Indien men vaststelt dat een voorverwarming vereist is, dan is het aan te bevelen een basisch lastoevoegmateriaal te gebruiken, zoals Alwell elektrode E 7018, of een ander passend lastoevoegmateriaal. In bijzondere gevallen kunnen ook overgelegeerde lastoevoegmaterialen noodzakelijk zijn, b.v.: Alwell elektrode E 307 (4370) of Alwell elektrode NiCrMo 625 (Inconel 625) Belangrijk: het voorwarmen van een onderdeel veroorzaakt extra kosten. Kosten die de productie duurder maken. Echter: het uitslijpen van scheuren en het opnieuw lassen veroorzaken kosten, die een veelvoud hoger zijn, dan de kosten voor een vereiste voorverwarming. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

115 Tabel 1: Omvat veel gebruikte on- en laaggelegeerde staalsoorten, waarvan het koolstofequivalent (Ce), volgens voornoemde formule, met een gemiddeld gehalte aan legeringselementen vlg. norm, zijn berekent. Staal W-Nr. C Mn Si Cr Ni Mo V P Ce St 52-3 / S355J2GR ,17 1,2 0,4 0,03 0,45 St 50-2 / E ,3 1,2 0,4 0,04 0,58 St 60-2 / E ,4 1,2 0,4 0,04 0,68 St 70-2 / E ,5 1,2 0,4 0,04 0,78 19 Mn 6 / P355GH ,2 1,4 0,5 0,02 0,2 0,07 0,025 0,57 GS-C25 / GP240GH ,21 0,7 0,55 0,25 0,025 0,49 StE 355 / P(S)355N ,17 1,3 0,35 0,1 0,2 0,05 0,03 0,52 StE 460 / P460N ,18 1,5 0,45 0,2 0,5 0,1 0,03 0,63 Ck 25 / C25E ,26 0,6 0,3 0,03 0,44 Ck 35 / C35E ,36 0,7 0,3 0,25 0,25 0,05 0,03 0,63 25CrMo ,26 0,8 0,3 1,1 0,25 0,03 0,71 42CrMo ,43 0,8 0,3 1,1 0,25 0,03 0,83 16MnCr ,17 1,2 0,3 1,0 0,03 0,61 20MnCr ,2 1,3 0,3 1,2 0,03 0,69 21NiCrMo ,21 0,85 0,3 0,6 0,6 0,2 0,03 0,63 17CrNiMo ,18 0,55 0,3 1,7 1,6 0,3 0,03 0,84 Afbeelding 1: Diagram, waarmee een mogelijke voorwarmtemperatuur geschat kan worden , ,7 0,6 Voorwarmtemperatuur ( o C) 250 0, , ,3 0,25 Koolstofequivalent (Ce) 100 0, Plaatdikte (mm) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

116 Symbool Tabel 2 van NEN-EN-ISO 14175: Indeling beschermgassen voor booglassen en snijden Componenten in volume procenten Toe- passing Opmerking Hoofd groep Sub groep Oxiderend Inert Reducerend Laag reactief CO 2 O 2 Ar He H 2 N 2 I M1 M2 M MIG,TIG, 2 3 rest 100 0,5 He 95 plasmalassen, backinggas 1 0,5 CO 2 5 rest (a) 0,5 H ,5 CO 2 5 rest (a) 3 0,5 O 2 3 rest (a) 4 0,5 CO 2 5 0,5 O 2 3 rest (a) 0 5 < CO 2 15 rest (a) 1 15 < CO 2 25 rest (a) 2 3 < O 2 10 rest (a) 3 0,5 CO < O 2 10 rest (a) 4 5 < CO ,5 O 2 3 rest (a) 5 5 < CO < O 2 10 rest (a) 6 15 < CO ,5 O 2 3 rest (a) 7 15 < CO < O 2 10 rest (a) 1 25 < CO 2 50 rest (a) 2 10 < O 2 15 rest (a) 3 25 < CO < O 2 10 rest (a) 4 5 < CO < O 2 15 rest (a) 5 25 < CO < O 2 15 rest (a) MAG Inert Licht oxiderend C R N 2 rest 0,5 O rest (a) rest (a) 0,5 H < H 2 50 TIG, plasma lassen, backing gas rest (a) 0,5 N rest (a) 5 < N rest (a) 0,5 H ,5 N ,5 H 2 50 rest O Z Gas mengsels die componenten bevatten, die niet in deze lijst voorkomen, of mengsels die buiten de samenstelling bereiken van deze lijst vallen (b) a) Argon (Ar) mag gedeeltelijk of geheel vervangen worden door Helium (He). b) Twee gasmengsels met dezelfde Z-aanduiding mogen niet onderling uitgewisseld worden. Sterk oxiderend Reducerend Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

117 Basismaterialen on- & laaggelegeerd, oude en nieuwe aanduidingen De DIN normen 1629, 1681, 17100, 17102, en zijn door Europese Normen vervangen. Onderstaande tabellen geven een overzicht van de oude en de nieuwe aanduidingen. OUDE AANDUIDING NIEUWE AANDUIDING Materiaal DIN normering Materiaal aanduiding EN Normering Materiaal aanduiding St P235T1 Pijpmateriaal DIN 1629 / 1630 St St St St EN P235T2 P275T1 P275T2 P355N Gietstaal DIN 1681 GS-45 GS-52 EN GP240R GP240H T1/T2 Constructiestaal DIN St. 33 St USt RSt St. 37-3U St. 37-3N St St. 44-3U EN S185 S235JR S235JRG1 S235JRG2 S235J0 S235J2G3 S275JR S275J0 St. 44-3N S275J2G3 St. 52-3U St. 52-3N St St S355J0 S355J2G3 E295 E335 St E360 Fijnkorrelstaal DIN StE 285 WStE 285 TStE 285 EStE 285 StE 355 WStE 355 TStE 355 EStE 355 StE 460 WStE 460 TStE 460 EStE 460 StE 285 / - TStE 285 / - StE 355 / BStE 355 TM TStE 355 / BTStE355 TM StE 420 / BStE 420 TM TStE 420 / BTStE420 TM StE 460 / BStE 460 TM TStE 460 / BTStE460 MTM EN EN /3 P275N P275NH P275NL1 P275NL2 P355N P355NH P355NL1 P355NL2 P460N P460NH P460NL1 P460NL2 S275N / S275M S275NL / S275ML S355N /S355M S355NL / S355ML S420N /S420M S420NL / S420ML S460N /S460M S460 NL / S460 ML Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

118 Basismaterialen on- & laaggelegeerd, oude en nieuwe aanduidingen OUDE AANDUIDING NIEUWE AANDUIDING Materiaal DIN Normering Materiaal aanduiding EN Normering Materiaal aanduiding Ketelplaat DIN H I P235GH H II P265GH 17 Mn 4 P295GH 19 Mn 6 EN P355GH 15 Mo 3 16 Mo 3 13 CrMo CrMo CrMo CrMo 9-10 TStE 460 V S460QL Hoge sterkte staal - StE 500 V / TStE 500 V StE 550 V / TStE 550 V StE 620 V / TStE 620 V StE 690 V / TStE 690 V EN S500Q / S500QL S550Q / S550QL S620Q / S620QL S690Q / S690QL TStE 890 V / TStE 960 V S890QL / S960QL OUDE AANDUIDING NIEUWE AANDUIDING API 5L Materiaal DIN Normering Pijpmateriaal DIN Materiaal aanduiding EN Normering Materiaal aanduiding StE290.7 L240MB X42 StE290.7TM L290MB StE240.7 L240NB StE290.7 L290NB StE320.7 L320NB X46 StE360.7TM L360MB X52 StE360.7 EN L360NB StE385.7 L385NB X56 StE415.7 L415NB StE415.7TM L415MB X60 StE445.7TM L445MB X65 StE480.7TM L480MB X70 StE550.7TM L550MB X80 Materiaal aanduiding Materiaal Aanduiding EN Normering Scheepsplaat Grade A S235JRS2 Grade AH32 S315G1S Grade AH36 S355G 1 S Grade AH40 - Grade B - Grade D S235J2S1.0 Grade DH32 S315G2S Grade DH36 S355G2S Grade DH40 - Grade E S235J4S Grade EH32 EN 17102: P315N Grade EH36 S355G3S Grade EH40 - Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

119 Lasglas kleur keuze tabel Kies het juiste lasglas kleurnummer voor uw werkzaamheden: (NEN-EN 169:2002: Oogbescherming - Filters voor lassen en verwante technieken - Doorlatingsfactoren en aanbevolen gebruik) Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

120 Storingen & lasfouten bij het MIG/MAG lassen Oorzaken, gevolgen, herstellen, voorkomen 1. Boog brandt terug naar contacttip A. Voltage (V) te hoog / burn back te hoog / lang B. Draadaanvoersnelheid te laag C. Incorrecte werking draadaanvoerrollen c1. Onjuiste draadaanvoerrollen c2. Te hoge roldruk. Bij een draadstoring wordt veelal eerst de druk op de draadaanvoerrol verhoogd. Het is echter altijd beter eerst de oorzaak van de draadstoring op te sporen. De gevolgen van een te grote aandrukkracht zijn te zien bij een draadstoring. In dat geval blijven de aanvoerrollen draad doorvoeren. Daardoor ontstaat een grote kluwen vervormd draad tussen aandrijfrollen en invoerbuis. Meestal kost het veel tijd om deze kluwen te verwijderen en de draad opnieuw door het slangenpakket te voeren. Een geringere aandrukkracht zorgt ervoor dat de aanvoerrollen bij een draadstoring gaan slippen. Nadat de storing is opgeheven, kan de lasser direct weer verder lassen. Bij een te grote aandrukkracht wordt ook de elektrodedraad vervormd door de groef in de aanvoerrol. Tegelijkertijd wordt het koperen beschermlaagje van de stalen elektrodedraad beschadigd. De koperschilfertjes die daardoor ontstaan, vervuilen de draadgeleider in het slangenpakket. Opmerking: De aandrukkracht moet zo zijn ingesteld dat de draad die bij de toorts naar buiten komt tussen samengeknepen vingers afgeremd kan worden en de draad dan slipt. Lukt dit niet, dus blijft de draad tussen de vingers doorlopen, dan is de aandrukkracht te groot. D. Te veel weerstand in de draadgeleiding (stalen spiraal of kunststof liner én overgang in lastoorts controleren) d1. Spiraal / liner vervuilt (stof, vuil, metaalslijpsel), beschadigd. Regelmatig vervangen. Het is aan te bevelen om bij elke wisseling van een rol draad de draadgeleiding schoon te maken door hem door te blazen met droge perslucht. d2. Spiraal / liner te kort of onjuiste diameter. De draad moet geleid worden van de aan voerrollen tot aan de contacttip. Is de diameter van de draadgeleiding te klein, dan is de weerstand tussen draad en geleiding te groot. Bij een te grote draadgeleiding kan de dunne draad gemakkelijk vervormen (knikken), wat ook leidt tot een onregelmatige draadaanvoer. d3. Onjuiste draadgeleiding voor het te verlassen materiaal. Voor aluminium- en RVS-draden geen spiraal, maar kunststof liner gebruiken. Veelal ook aan te bevelen voor gevulde draden. Bij voorkeur geen spiraal in combinatie met gekartelde draadaanvoerrollen gebruiken (rasperig). Bij kunststof liner, koperen spiraal plaatsen tussen kunststof liner en ingang laspistool om te voorkomen dat het kunststof door te hoge temperatuur smelt. d4. Spiraal / liner geknikt. Vervangen. Door regelmatig vervangen, voorkomt men veel draadstoringen. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

121 2. Draad "plakt" vast in de las na het stoppen. A. Voltage (V) te laag. B. Draadaanvoersnelheid te hoog. C. Slechte elektrische verbindingen (aardkabel, klem etc.). D. Burn back te kort. 3. Onregelmatige boog of hevige spatvorming A. Onjuiste instelling voltage (V) of draadaanvoersnelheid (wisseling). B. Versleten-, verkeerde- of losse contacttip: b1. Contacttip versleten. Afslijpen en uitboren van een contacttip is niet de oplossing (is duurder dan een nieuwe contacttip) en geeft geen resultaat. Hoe groter het gat, hoe slechter de stroomoverdracht. Opmerking: Het is aan te bevelen om bij elke wisseling van een rol draad, naast het schoonblazen van de draadgeleiding, gelijktijdig de contacttip te vernieuwen. Zeker als U bedenkt dat één rol draad van 15 kg Ø 1 mm ca. 2,5 km draad bevat! (Bij Ø 0.8 mm ca. 4 km). b2. Verkeerde contacttip. b2.1. Contacttip past niet bij de draaddiameter. Een Ø 1.2 mm tip toepassen bij een Ø 1.0 mm draad omdat de draad steeds vastloopt, is nooit de goede oplossing. Dit geeft een slechte stroomoverdracht, wat tot een onregelmatige lasboog en hogere temperatuur van de tip leidt. b2.2. Onjuiste contacttip voor het te verlassen materiaal. a. Elektrolytisch koper (ECu) voor staal. b. Elektrolytisch koper met chroom (Cr) en zirkonium gelegeerd (ECuCrZr), als slijtvaster type voor bijvoorbeeld gevulde hardoplas draden en / of RVS. c. Contacttips met "A" aanduiding, bijv. Ø 1.2 A, waarbij diameter een fractie groter is dan Ø 1.2 mm voor bijv. massieve aluminium-, brons- en gevulde draden. d. Contacttip die niet in pistool hoort. Te lang, te dik etc. b3. Losse contacttip. Tip niet vastgedraaid. Slechte stroom- en warmteoverdracht. C. Onjuiste pistoolstand. D. Te grote uitsteeklengte (stick- out = afstand contacttip tot werkstuk). E. Slechte elektrische verbindingen (bijv. aardkabel of klem). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

122 4. Onregelmatige draadaanvoer A. Slechte of defecte draadgeleiding, zie 1D. B. Verkeerde-, versleten draadaanvoerrollen of foutieve druk (te laag: slippen, te hoog: vervormde draad), zie 1C. Gebruik geen gekartelde rollen waar het niet nodig is. Opmerking: MIG/MAG machines met draadaanvoerrollen met grote diameter bevorderen een regelmatige draadaanvoer en verminderen de benodigde druk op de draad. C. Versleten-, verkeerde- of losse contacttip (zie 3B). D. Geleidepijpje in de centrale aansluiting is versleten. Vervangen. E. Geleidepijpje in centrale aansluiting te kort of te wijd. Vervangen. F. Geknikte laspistoolkabel, zie 1D4. G. Rem haspelhouder onjuist afgesteld. Als de rem te zwaar staat afgesteld moet de motor onnodig veel vermogen leveren. Staat de rem te licht afgesteld, dan ontstaat bij het uitlopen van de draad gemakkelijk kortsluiting tegen de kast. Opmerking: Voor een optimaal transport van gevulde draden, bij voorkeur een kunststof liner en een A-type contacttip gebruiken. 5. Onregelmatig, slecht lasuiterlijk A. Foutieve instelling voltage / draadaanvoersnelheid. B. Variaties in lassnelheid (voortloop). C. Variaties in contacttip-werkstuk afstand. D. Onjuiste voorverwarming bij bijv. aluminium. 6. Randinkarteling A. Te hoog voltage. B. Te hoge voortloopsnelheid. C. Foutieve pistoolstand. 7. Poreusiteit A. Onvoldoende hoeveelheid beschermgas (ltr. / min). B. Te veel beschermgas, resulterend in turbulentie en aanzuigen omgevingslucht. Met name aluminium is daar gevoelig voor. C. Gasmondstuk dicht gespat. Lasspatten regelmatig verwijderen met tang en anti- spat spray gebruiken. D. Gasmondstuk niet goed opgeschoven. E. Verontreinigd beschermgas (lekke slang, slechte verbindingen: aanzuigingen omgevingslucht, onjuist beschermgas). Opmerking: Na het wisselen van de gasfles, systeem doorblazen ter verwijdering van: 1. lucht uit het systeem 2. sporen van eerder gebruikt ander gas F. Verontreinigd werkstuk (vocht, vet, verf, roest, restproducten vanuit chem. productie proces) / draad. Werkstuk reinigen. Draadaanvoerrollen vet. Het gebruik van schoonmaakviltjes is aan te bevelen. G. Onvoldoende gasbescherming door wind, tocht. H. Mondstuk - werkstuk afstand te groot (stick- out te lang). I. Een te groot smeltbad. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

123 8. Slakinsluitingen A. Te lage voortloopsnelheid. B. Draadaanvoersnelheid te hoog. C. Onjuiste lastechniek. D. Gevulde draden met slak in het algemeen slepend lassen. E. Metaalpoedergevulde draden in het algemeen stekend lassen. F. Niet goed schoongemaakt tussen de lagen, bij meerlaagslassen 9. Scheuren in het lasmetaal A. Foutieve draadkeuze voor basismateriaal. B. Onvoldoende voorverwarming. C. Verkeerde hoogte / breedte verhouding. D. Te veel waterstofinbreng. E. Onjuiste lasprocedure. F. Hoog spanningsniveau. Opmerking: Bij massieve- en gevulde oplasdraden met hoge hardheden kunnen (spanningsverlagende) scheuren in het lasmetaal ontstaan welke toenemen met het aantal lagen. Zij hebben echter geen nadelige invloed op de slijtagebestendigheid. 10. Lastoorts algemeen. Beschadigingen van lastoorts kunnen het gevolg zijn van onjuiste of ruwe behandeling zoals: A. Op de tafel slaan met de toorts om de lasspetters te verwijderen. B. Laten vallen van of gooien met de toorts. C. De toorts op hete werkstukken leggen. D. Over het slangenpakket lopen of rijden. E. Overbelasting. Overtuig U zelf ervan dat de lastoorts van het type is en de afmetingen heeft om bestand te zijn tegen de hitte, welke ontstaat bij het lassen van grotere diameters. Dit in het bijzonder wanneer Argonrijke menggassen gebruikt worden, omdat de hitte afgegeven door de boog groter is dan bij gas met CO 2. Daarom hebben alle lastoortsen twee stroomsterkte bereiken. Normaal is bijv. een toorts voor 400 A geschikt, bij het gebruik van CO 2, maar slechts tot 250 A bij Argonrijke (of Heliumrijke) beschermgassen. Wanneer veel laswerk met betrekkelijk hoge stroomsterkten uitgevoerd moet worden, is het aan te bevelen met watergekoelde toortsen te werken. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

124 TIG Wolfraamelektroden Keuze / NIEUW E3 / Power-Point Elektroden Slijper De elektroden die o.a. bij het TIG-lasproces worden toegepast, zijn gemaakt van Wolfraam. Dit element bezit onder meer de volgende eigenschappen: Hoog smeltpunt (3410 o C) Lage elektrische weerstand Hoog warmtegeleidingsvermogen Toepassinggebieden van de door Hatek lastechniek geleverde wolfraamelektroden zijn TIG-, plasmalassen en snijden, orbitaallassen en micro-plasmalassen. Om de stroomoverdracht en prestatie te optimaliseren worden elementen in de vorm van metaaloxiden aan het wolfraam toegevoegd, in de praktijk aangeduid als dopes. Enkele voorbeelden van de toevoegingen zijn: Lanthaniumoxide (La 2 O 3 ) Zirconiumoxide (ZrO 2 ) Yttriumoxide (Y 2 O 3 ) Ceriumoxide (CeO 2 ) Omdat de verschillende soorten elektroden door hun gedrag tijdens het lassen specifieke voordelen geven, is de juiste keuze van het type elektrode belangrijk voor een optimaal lasresultaat. Welk type wolfraamelektrode het beste kan worden gebruikt, is vooral afhankelijk van: Te lassen basismateriaal Stroomsoort waarmee wordt gelast Zuiverheid lasverbinding Het assortiment Wolfraamelektroden van Hatek Lastechniek is zo samengesteld dat u voor ieder TIG lasproces een juiste keuze kunt maken. Uw speciale aandacht voor de nieuwe paarse E3 wolfraamelektrode: dé keuze voor de toekomst. Een uitgekiende blend van 3 oxides (Lanthaan, Zirconium en Yttrium) garandeert uitmuntende prestaties. De beste ontstekingseigenschappen Geschikt voor zowel DC als AC TIG-lassen Hoge belastbaarheid Geringe vervorming van de elektrode punt De nieuwe E3 elektroden voldoen aan EN ISO 6848 en AWS A5.12M/5.12 (EWG). TIG-lassen / basismaterialen Basis materialen Gelijkstroom (= / DC) TIG-lassen Elektrode op min pool =- Elektrode op plus pool =+ Wisselstroom (~/ AC) On- en laaggelegeerd staal Ja, zeer geschikt Nee Mogelijk Hooggelegeerd staal, RVS, hitte- en zuurbestendig Ja, zeer geschikt Nee Mogelijk staal Koper en koperlegeringen Ja, zeer geschikt Nee Mogelijk Aluminiumbrons Mogelijk Nee Ja Nikkel en Nikkellegeringen Ja Nee Ja Aluminium en Ja, met square wave Alleen met lage Ja Aluminiumlegeringen stroombron stroomsterkte, Magnesium en Ja < 30 Ampère Ja magnesiumlegeringen Titaan Ja Nee Nee Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

125 Specificaties en Hatek artikelnummers (38-xxxx) Ø (mm) Stuks / eenheid E 3 Zuiver Wolfraam (W) Wolfraam + 2% Cerium (W+2%CeO 2) Wolfraam+1,5% Lanthaan (W+1,5%La 2O 3) Wolfraam+2,0% Lanthaan (W+2,0%La 2O 3) Seltene Erden DIN EN E 3 WP WC-20 WL-15 WL-20 WR ( ) A ( ) Kopkleur (EN DIN 26848): Paars Groen Grijs Goud Blauw Turqouise Te lassen materialen: Fe - RVS - Aluminium Aluminium, magnesium en aluminiumbrons Fe - RVS Fe - RVS Fe - RVS Fe - RVS - Aluminium Standtijd: Herontsteking: Boogstabiliteit: Wisselstroom ~: (AC) Gelijkstroom = - pool (DC-) Lengte: 175 mm 175 mm 175 mm 175 mm 175 mm 175 mm Voorbewerking (vorm van de elektrode), gebruik en tips Voorbewerking Grote aandacht verdient de punt van de elektrode, omdat deze grote invloed heeft op de vorm en de diepte van de inbranding. Bij het lassen met gelijkstroom elektrode negatief (= -), wordt de elektrode aangepunt door middel van slijpen. De beste resultaten worden verkregen bij een tophoek van 30 o (bij een stroomsterkte boven de 100 A), resp. 20 o (bij stroomsterktes beneden de 100 A). Het verdient ook aanbeveling de punt te breken. Belangrijk is dat de slijpgroeven in de lengterichting (axiaal) van de elektrode lopen. Dit geeft een gunstige elektronenstroom en een stabiele boog. Naast de slijprichting is ook de slijpkwaliteit van belang. Hoe fijner de groeven, des te beter. Wisselstroomlassen AC: Sinusvormige karakteristiek Bij gebruik van groene / witte elektrode: Voorbewerking 45 o Beperkte belastbaarheid Breder lasbad Hoog verbruik Bij gebruik paarse elektrode E3 : Tophoek 60 o Keuze aanslijphoek: Scherp Breed lasbad Lage stroombelastbaarheid Korte standtijd Wisselstroomlassen AC: Square wave karakteristiek Bij gebruik paarse elektrode E3 : Tophoek 60 o Balans: ca. 25 % +, ca. 75 % - Frequentie max. ca. 75 Hz Startstroom minimaal Gebruik geen groene / witte elektroden bij square wave! Stomp Smal lasbad Hoge stroombelastbaarheid Lange standtijd Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

126 Gebruik en tips Bij normaal gebruik zonder gaslens moet de elektrode uitsteeklengte beperkt blijven tot max. de helft van de inwendige diameter van het gasmondstuk. Controleer steeds of de elektrode klemnippel de juiste diameter heeft. Voorkom verontreiniging van de elektrode, door de niet in gebruik zijnde elektroden in de originele verpakking te bewaren. Gebruik alleen zuurstofvrije gassen / gasmengsels om oxidenvorming aan de elektrode te voorkomen. Zorg voor juiste aanpunthoek aan de elektrode. Zorg ervoor dat de elektrode na het doven van de vlamboog voldoende kan afkoelen, dus gas enige tijd laten doorstromen. Power-Point Wolfraam elektroden slijper (Art.nr.: ) De diamantschijf van de draagbare wolfraamelektroden slijper, slijpt deze in lengte richting. Dit voorkomt boog flikkeringen of wandelen, veroorzaakt door omtrek lijnen of rillen die ontstaan bij elektroden die rond geslepen zijn. Met de Power Point geslepen wolfram elektroden, kan bij het gemechaniseerd lassen identieke, reproduceerbare resultaten bereikt worden, keer op keer. Ook bij het manueel lassen is de juiste vorm van de elektrode van groot belang. Met een correct gevormde tip, kan de boog exact gepositioneerd worden zonder ongewenste voor ontsteking zoals met handmatig slecht geslepen elektroden. Perfect geslepen elektroden, snel en eenvoudig Behalve slijpen, ook vlakken en snijden! Standaard kenmerken: Punt slijpen Vlakken Snijden Draagbare Wolfraam elektroden slijper, 230 V Eenvoudige bediening, kostenbesparend en hoge kwaliteit Zeer flexibel, mobiel en gebruik op de werkplek Motor met aluminium kop CE goedgekeurd 2-zijdige diamantschijf (Ø 40 mm) met instelbare houder voor langere levensduur schijf Variabel toerental ( RPM), beschermt de diamantschijf Houders voor Ø 1.6, 2.4 en 3.2 mm wolfraam elektroden worden meegeleverd Instelbare tophoek Overdruk in behuizing transporteert slijpstof veilig naar aluminium cilinder Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

127 Lasdraad (MIG-MAG)/ lasstaaf (TIG): gram per meter & meter per kg LEGERING ALUMINIUM TITAAN R.V.S. KOPER Soortelijke massa 2,71 g/cm 3 4,5 g/cm 3 7,85 g/cm 3 8,9 g/cm 3 Diameter Ø g/m m/kg g/m m/kg g/m m/kg g/m m/kg 0,5 mm 1, ,6 mm 2, ,8 mm 1, , , , ,0 mm 2, , , , ,2 mm 3, , , , ,6 mm 5, , , , ,0 mm 8, , , , ,4 mm 12, , , , ,0 mm 19, , , , ,2 mm 21, , , , ,0 mm 33, , , ,78 9 5,0 mm 52, , , ,66 6 6,0 mm 76, ,0 mm 103, ,0 mm 135,65 7 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

128 Lasmateriaal verbruik in grammen per meter laslengte a in mm Aangenomen gemiddelde soortelijke massa: 8,0 kg/dm 3 Voor aluminium en aluminium legeringen: getal door 3 delen Voor magnesium en magnesiumlegeringen: getal door 4,5 delen Voor elektroden: getal met 1,2 vermenigvuldigen Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

129 Richtlijnen bewaren, opslag & herdrogen van lastoevoegmaterialen Algemeen Algemeen geldt, dat een te hoog vochtgehalte in bekleding c.q. flux van lastoevoegmaterialen kan resulteren in: Overmatig spatgedrag Porositeit in neergesmolten lasmetaal Slechte slaklossing Scheurvorming in neersmelt en/of WBZ (Warmte Beïnvloedde Zone) Algemeen geldt, dat binnen het kader van kwaliteitslassen de negatieve invloed van vocht altijd voorkomen dient te worden. Dit document dient als voorstel voor toepassing in de dagelijkse praktijk. Lastoevoegmaterialen dienen te worden opgeslagen in hun originele verpakking in een schone en droge omgeving. Stapelen van volle of halfvolle pallets dient te worden vermeden omdat deze wijze van opslag de originele verpakking kam beschadigingen. Opslag in direct zonlicht of in direct contact met vloer of wand wordt afgeraden. Bij transport van lastoevoegmaterialen in hun originele verpakking adviseren we een max. stapelhoogte van 6 units. Dit om beschadigingen te voorkomen. Voorkom tijdens opslag beschadiging van de verpakking Zorg voor een gecontroleerd opslagklimaat, vrij van vorst en met een relatieve luchtvochtigheid die in verhouding staat tot de temperatuur ter plaatse, zie tabel hieronder. Voorkom condensvorming Opslag beklede elektroden In principe dienen beklede elektroden bewaard te worden in de originele verpakking totdat ze gebruikt gaan worden. De opslag van de elektroden moet ook zodanig uitgevoerd te worden, dat de eerst gekochte ook het eerst verbruikt gaan worden, het zogenaamde fi-fo systeem (first in, first out). Elektroden kunnen vochtgevoelig zijn en dienen in een speciaal daarvoor ingerichte droge ruimte worden opgeslagen. Vloer, wanden en dak moeten droog zijn. De elektroden moeten zodanig geplaatst worden, dat ze vrij staan van de vloer en de wanden. Bronnen die de vochtigheid kunnen verhogen, moeten niet in deze ruimte worden geplaatst. Aangebroken verpakkingen evt. in verwarmde ruimten opslaan. Richtlijnen bewaren, opslag beklede elektroden Temperatuur ( 0 C) Relatieve vochtigheid (%) Max Max. 50 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

130 Richtlijnen herdrogen beklede elektroden Indien door wat voor reden dan ook, de elektroden vochtig zijn geworden, dan is navolgende keuze tabel als richtlijn te gebruiken. Aan te raden is, om na herdrogen, de elektroden vanuit een verwarmde koker te verlassen, om vochtopname zoveel mogelijk te beperken. De specifieke herdroog temperatuur en tijd staan per product op het technische productinfo blad (en etiket) vermeld. Elektroden voor: Type bekleding (1) : On- en laag- gelegeerd staal Herdrogen aanbevolen: Herdroog temperatuur ( o C) Herdroogtijd (2) (uren) A, C, R, RR, RA, RB, RC Nee - - B Ja Fijnkorrelig staal B Ja R Nee - - Warmvast staal RB, B Ja Corrosie - en hitte vast staal R Ja RB, B Nee - - Zacht martensitisch staal B Ja Super-, Duplex RVS RB Ja Nikkellegeringen Alle Indien nodig (1) A = zure bekleding / C = cellulose bekleding / R = rutiele bekleding / RR = dik rutiele bekleding / RC = rutiel-cellulose bekleding / RA = rutiel-zure bekleding / RB = rutiel-basische bekleding / B = basische bekleding. (EN ISO 2560, 757, 3580, 1600) Voor herdrogen van elektroden gelden volgende opmerkingen: De elektroden in voorverwarmde oven ( ca o C) plaatsen. Elektroden max. 3 lagen stapelen. Na opwarmen, min. 2 uur voorgeschreven temperatuur handhaven. Bij herdroog temperaturen > 250 o brengen. C, temperatuur langzaam naar de gewenste temperatuur (2) De totale herdroogtijd, mag over meerdere behandelingen, nooit meer dan 10 uur bedragen. De oven pas openen en de elektroden pas uit de oven nemen, nadat de temperatuur gedaald is tot o C. Elektroden die in direct contact geweest zijn met water, olie en vet dienen niet meer verwerkt te worden. Ook herdrogen zal onvoldoende resultaat geven, zodat de elektroden alleen ingezet kunnen worden, daar waar minimale eisen aan het laswerk worden gesteld. Elektroden geleverd in blikverpakking behoeven geen herdrogen, indien deze direct na opening in een verwarmde elektroden houder geplaatst worden. Cellulose beklede elektroden voor het pijplassen dienen niet herdroogd te worden. Bij die elektroden, waar volgens de tabel geen herdrogen is voorgeschreven, kan het toch zinvol zijn deze te herdrogen. Er zijn omstandigheden denkbaar, dat door onzorgvuldige opslag in een te vochtige ruimte, het vochtgehalte van de desbetreffende elektroden toch te hoog is geworden. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

131 Een te hoog vochtgehalte in de bekleding kan resulteren in: Overmatig spatgedrag Porositeit Slechte slaklossing In een later stadium, kan bij het lassen van staal, zelfs scheurvorming ontstaan. Indien dit het geval is, dient u (mits anders door de fabrikant voorgeschreven), te herdrogen op o C, 1 uur. Deze aanbeveling is niet van toepassing voor de Cellulose elektroden, die in principe niet herdroogd worden. De temperatuur bij tussenopslag in een oven na herdrogen bedraagt o C (max. 30 dagen), en bij een verwarmde elektroden houder o C (max. 10 dagen). Richtlijnen bewaren en opslag gevulde draden Het gevaar van vochtopname ligt bij gevulde draden niet zo hoog als bij beklede elektroden. De vulling wordt voor een groot deel door een metalen buis afgeschermd van de atmosfeer. Niettemin kan het laagwaterstof karakter van de gevulde draad door een intensief contact met een vochtige omgevingslucht nadelig beïnvloed worden. Bijvoorbeeld bij een onbeschermde opslag gedurende een nacht in een vochtige omgeving. Opslag dient in een speciaal daarvoor ingerichte ruimte plaats te vinden met een gecontroleerde temperatuur en luchtvochtigheid. Zie navolgende tabel: Temperatuur ( 0 C) Relatieve vochtigheid (%) Max Max. 50 Bij opslag van gevulde draden beneden de 10 o C, bestaat het gevaar dat na het openen van de verpakking er direct condensvorming op de draad plaatsvindt, die als gevolg hiervan aanleiding kan zijn tot porositeit of zgn. gaswormen, resp. gasdeuken. Het advies is daarom met geconditioneerde draden te lassen. De spoel met restant draad moet altijd aan het einde van de (dag) werkzaamheden van de lasmachine verwijderd te worden en in de originele verpakking in een geconditioneerde ruimte bewaard te worden. Herdrogen gevulde draden Herdrogen is in principe mogelijk indien de gevulde draden op metalen spoelen zijn aangeleverd. 150 o C, 24 uur. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

132 Richtlijnen bewaren en opslag massieve lasdraden, staven en band (m.u.v. aluminium) Herdrogen is niet van toepassing. Deze lastoevoegmaterialen kunnen direct uit de verpakking worden gebruikt. Voor gebruik dient er een visuele controle plaats te vinden of er schade is aan de spoel, de draad, staven, band enz. Deze lastoevoegmaterialen dienen altijd bewaart te worden in de originele verpakking. Na gebruik wordt aanbevolen deze materialen niet in de lasruimte of op de machine achter te laten, maar op te slaan in zijn originele verpakking met condities zoals onder algemeen aangegeven. Bij opslag van massieve draden, band, staven onder de 10 o C, bestaat het gevaar dat na het openen van de verpakking er direct condensvorming op het product plaatsvindt, wat aanleiding kan zijn tot porositeit of zgn. gaswormen. Wij adviseren met geconditioneerde draden, staven, band te lassen. Richtlijnen bewaren en opslag Aluminium lasdraden Er gelden aangepaste richtlijnen voor het opslaan van aluminium lasdraden en staven. Dit heeft te maken met de aangroeiende oxidehuid van het aluminium. De oxidehuid kan bij langdurige opslag een negatieve invloed hebben tijdens het lassen en het eindresultaat. De aluminium lasdraden en staven, dienen altijd in een omgeving boven dauw temperatuur opgeslagen te worden. Dit kan worden gewaarborgd door opslag in een verwarmde ruimte met een constante temperatuur boven de 18 o C en een max. relatieve hoge luchtvochtigheid (> 60%) dient eveneens te worden vermeden, dit vanwege de aangroeiende oxidehuid op de draad. Indien materiaal uit de opslagruimte is genomen, dient u altijd het materiaal met de oudste leverdatum eerst te nemen (fi-fo = first in first out). Lasdraden die niet volledig opgebruikt zijn dienen deugdelijk verpakt te worden alvorens weer terug in opslag te worden genomen. Nooit de draad onverpakt op de machine achterlaten. Aluminium lasdraden met duidelijke beschadigingen of vochtige verpakking mogen uitsluitend gebruikt worden na goedkeuring door een daartoe gekwalificeerde instantie (lasinspecteur enz.). het herdrogen van vochtige lasdraden is niet toegestaan. Max. opslagduur is moeilijk te bepalen. Als richtlijn en uitgaande van opslag onder genoemde opslagcondities geldt een richtlijn van max. 2 jaar na leverdatum en direct in genoemde opslagcondities. Bij twijfel binnen de 2 jaar periode adviseren we een lastest uit te voeren, om uitsluitsel te geven. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

133 Opslag en herdrogen van laspoeders voor OP-lassen Aanbevolen is om laspoeder droog en bij een constante temperatuur op te slaan, om vochtopname tijdens de opslag zo laag mogelijk te houden. De bewaartijd van laspoeder onder goede omstandigheden is maximaal 3 jaar. Poeder uit tijdens transport beschadigde verpakkingen dient zo snel mogelijk verbruikt of omgepakt te worden. Om zeker te zijn van scheurvrij laswerk dien de fluoride-basische poeders voor gebruik gedroogd te worden. Herdrogen kan achterwege gelaten worden, indien direct vanuit de onbeschadigde, luchtdichte verpakking verlast te wordt. Poederfabricage methode Poeder soort (3) Herdrogen aanbevolen Herdroog temperatuur ( 0 C) Herdroog tijd (uur) FB / AB Ja Ca Geagglomereerd AR Ja Ca Gesmolten MS Ja Ca (3) FB = Fluoride-Basisch / AR = Aluminaat-Rutiel / AB = Aluminaat-Basisch / MS = Mangaan-Silicaat (EN 756, 760) De in bovenstaande tabel aangegeven herdroog temperaturen en tijden zijn richtwaarden. Binnen de som van de aangegeven tijden, kan herdrogen diverse keren plaatsvinden. Laspoeder wat na het herdrogen niet direct gebruikt kan worden, dient gelijk in een speciale verwarmde ruimte opgeslagen te worden, of in een luchtdichte verpakking. Opslagtemperatuur ligt rond de 150 o C en is goed voor max. 30 dagen. De herdroogoven dient zodanig uitgevoerd te zijn, dat er plaatselijk geen oververhitting van het poeder plaatsvindt en moet te beluchten zijn. Bij stationaire droging is de maximale poederhoogte maximaal 50 mm. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

134 Backing procedure / Backing- of formeergassen Inleiding Formeren Om te voorkomen dat het smeltbad aan de achterzijde oxideert door contact met de lucht (zuurstof), moet aan die zijde bij het lassen van roestvast staal altijd een gasbescherming (backinggas) worden aangebracht. Onder formeren verstaat men het voorkomen van oxidatie tijdens het lasproces. Deze oxidatie ontstaat door verbinding van zuurstofrijke lucht met het verhitte metaal en is zichtbaar als een verkleuring variërend van lichtbruin tot blauw. Backinggas is de algemene naam voor gassen die gebruikt worden om de doorlaszijde van de las te beschermen. De naam formeergas wordt gebruikt voor specifieke gasmengsels bestaande uit stikstof met waterstof. Formeergas is oorspronkelijk een Handelsnaam, maar is in de loop der jaren zo ingeburgerd in de lastechniek, dat deze naam voor de meeste lassers synoniem is aan backinggas of omgekeerd. Ten gevolge van de oxidatie neemt de corrosiebestendigheid van de lasverbinding af. Om overmatige oxidatie, of zelfs verbranding, te voorkomen wordt bij het lassen een backinggas gebruikt. Vooral voor eenzijdig gelaste naden is dit van belang, omdat men de doorlassingszijde bij deze naden meestal niet meer kan bereiken. Het gebruik van een backinggas aan de doorlaszijde zorgt tevens voor gladde en kerfvrije doorlassingen. Men heeft dus altijd een minimale backing nodig! Het backinggas kan nog een derde taak hebben, nl. het koelen van het materiaal tijdens en na het lassen. Op onderstaande foto s is de verkleuring te zien afhankelijk van het zuurstofgehalte in Argon. Fig. 1 Verkleuring van de doorlaszijde afhankelijk van het zuurstofgehalte in argon (1 ppm = 1 deeltje op een miljoen deeltjes en 0,1 % = 1000 ppm) Waarom EZ-Purge backinggassystemen? Een veel gebruikte methode om een backinggaskamer te maken in pijpleidingen is door middel van houten of plastic stoppen, afplakken met rijstpapier of het gebruik van backinggas ballonnen, zie Fig.2 Fig.2 I-Purge Backinggasballonnen Alle Weld Tech gepatenteerde backinggassystemen, zoals PGE en EZ- Purge Flex, kenmerken zich door een zeer kleine inhoud van de backinggaskamer, zie Fig.3. Hierdoor is men niet alleen verzekerd van een zeer korte spoeltijd (max. 2 minuten) maar heeft men ook een minimaal gasverbruik. Het resultaat is een blanke en corrosiebestendige doorlassing. Fig.3 EZ-Purge Flex Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

135 Richtlijnen voor de backing- of formeergas procedure Backing- of formeergassen Om overmatige oxidatie tijdens het lasproces te voorkomen is een zuurstofgehalte van maximaal 50 ppm. (0,1% = 1000 ppm) toelaatbaar. Dit kan men bereiken door een zuurstof verdringend gas in de lasomgeving aan te brengen. In de regel gebruikt men voor roestvaststaal argon of een formeergas. De volgende gassen of gasmengsels worden als backinggas voor roestvast staal gebruikt: Stikstof-waterstof mengsels; Argon-waterstof mengsels; Argon. Stikstof-waterstof mengsels (formeergas) worden veel gebruikt voor roestvast staal, omdat ze relatief goedkoop zijn. Het waterstofgehalte kan variëren van 5 tot 20%. Bij het lassen van voor waterstof gevoelige roestvaste staaltypen (duplex, martensitisch roestvast staal) en titaan, moet van het gebruik van waterstof houdende backinggasmengsels worden afgezien. Bij titaan en duplex moet men formeren met argon. De standaardkwaliteit argon 3.9 of 4.0 (99,99%) is voldoende zuiver voor de meeste toepassingen. Hierin bevindt zich gegarandeerd minder dan 100 ppm. totale verontreiniging. Volgens de meeste gasleveranciers is het zuurstofgehalte niet meer dan 10 ppm. Toepassing van stikstof als backinggas heeft een vergelijkbaar resultaat als argon. Het bijmengen van enige procenten waterstof bij argon of stikstof heeft slechts een beperkt effect op de verkleuring. De kwaliteit van het backinggas in de backinggaskamer wordt mede bepaald door de kwaliteit van het slang- en koppelingsmateriaal tussen gasfles en backingaskamer. In het algemeen dient de lengte van de slang zo kort mogelijk te zijn. Voorspoelen Bij het voorspoelen moet de lasnaad vooropening worden afgeplakt met aluminium tape*. Bij het lassen met een vooropening moet de afdichtingstape zorgvuldig en in kleine stapjes worden verwijderd. Alle backinggassystemen zijn voorzien van uitstroomopeningen waardoor de zuurstofrijke lucht de backinggaskamer kan verlaten. De duur van het voorspoelen wordt bepaald door twee factoren, t.w. de grootte van de te spoelen kamer en de flow (gasdebiet) van het backinggas. De spoeltijd van de EZ-Purge systemen (ID mm) is ca. 2 minuten max. Bij overige systemen: De vuistregel is dat het volume van de backingkamer minimaal 5 doorspoeld moet worden. De tijd van voorspoelen is dan ook als volgt te berekenen: Voorspoeltijd = (Totale volume in liters x 5) gedeeld door (flow in liter per minuut) Gasflow (gasdebiet) De gas flow voor de Weld Tech systemen kan men bepalen met onderstaande vuistregel: Gas flow in (ltr./min): 0,1 x inwendige diameter van de pijp in mm. Bijvoorbeeld: Inwendige pijpdiameter is bijvoorbeeld Ø 110 mm. Gas flow is 0,1 x 110 mm = 11 ltr. / min. Om overmatige wervelingen te voorkomen, wordt aanbevolen om met maximaal 10 liter per minuut te spoelen. Spoelen tijdens het lassen Tijdens het lassen moet men doorgaan met spoelen. De gas flow wordt doorgaans niet verlaagd. Bij het lassen met een vooropening moet de afdichtingstape zorgvuldig en in kleine stapjes worden verwijderd. Doordat alle backinggassystemen zijn voorzien van uitstroomopeningen heeft men bij het sluiten van de lasnaad geen drukopbouw. Voor een kwalitatief hoogwaardige doorlassing moet het spoelen worden voortgezet tijdens het lassen van de vullagen. (het backinggas dient dan vaak ook als koelmedium). De backing kan pas worden gestopt als de gelaste dikte meer dan 10 mm bedraagt. Bij een "minimale backing" kan worden overwogen om de backing al te stoppen na het leggen van de grondnaad. Doordat de meeste backinggassystemen zijn voorzien van uitstroomopeningen, heeft men bij het sluiten van de lasnaad geen drukopbouw. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

136 Naspoelen De doorlassingszijde kan nog oxideren, zolang de temperatuur boven de 250 ºC is. Dit betekent dat het spoelen moet worden voortgezet tot de temperatuur van de sluitlaag is gedaald tot onder 250 ºC. Meestal is dat kort nadat de las gereed is. In Figuur 4, is een aantal mogelijkheden weergegeven om in pijpen een gasbescherming aan te brengen. Fig. 4 Voorbeelden van hulpgereedschap voor het aanbrengen van backinggas Zuurstofmeting Wanneer een intensieve backing is gewenst, is het meten van het zuurstofgehalte de beste garantie voor een goede backingprocedure en dus beperking van de verkleuring. Het zuurstofgehalte moet vóór het lassen worden gemeten in de backingkamer of in de gas-uitlaat. Tijdens het lassen heeft de meetwaarde weinig betekenis, omdat de aanwezige zuurstof geheel of gedeeltelijk wordt verbruikt als gevolg van de oxidatie. Een laag zuurstofgehalte kan dan juist het gevolg zijn van ernstige oxidatie in plaats van een indicatie voor een goede backing. In Fig. 5 een voorbeeld van een handzame zuurstofmonitor* GM1 (Art.nr ). Indien het zuurstofgehalte wordt gemeten, kan hiermee het startmoment voor het lassen worden bepaald. De concentratie zuurstof, waarbij mag worden gestart, is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder de maximaal toelaatbare verkleuring. Deze startwaarde hoeft niet extreem laag te zijn ( < 50 ppm), omdat de nog niet weggespoelde zuurstof snel verbuikt zal zijn na het starten, zonder veel effect op de verkleuring. Fig.5 Handzame zuurstof monitor GM1 Nabehandeling Bij juist gebruik van de backinggassystemen is het eindresultaat altijd een blanke doorlassing. Een goede corrosiebestendigheid is hierdoor gewaarborgd. In kritische toepassingen, d.w.z. indien de corrosiebestendigheid van de lasverbinding gelijk moet zijn aan het basismateriaal, dient er echter een chemische nabehandeling in de vorm van beitsen* te worden uitgevoerd. Alleen hierdoor voorkomt men mogelijke put- en besmettingscorrosie. Aanvullend kan men eventueel nog passiveren*. Indien de toepassing niet kritisch is en er is nog een lichte verkleuring van de lasverbinding, dan kan men deze door schuren (grit P320) geheel blank krijgen. Een goede corrosiebestendigheid is hierdoor weer gewaarborgd. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

137 * Hulp producten bij het lassen van RVS: Aluminium EZ lastape, rol 51 mm x 23 meter (Art.nr. : ) Aluminium Zone Tape (lijmvrije middenzone 25 mm), rol 63 mm x 22 meter (Art.nr.: ) Pelox Beitspasta TS-K2000 (Art.nr.: , bus a 2 kg) Pelox Passiveermiddel RP (Art.nr.: , bus a 2 kg) Handschoenen voor beitsen en passiveren (Art.nr ) Uvex, optidur overzet / veiligheidsbril (Art.nr.: ) Beitskwast 1,5 inch (Art.nr.: ) Spuitflacon RVS Glans Clean (Art.nr.: ) Zuurstofmeter GM1 (Art.nr.: ) Bron-/ literatuurverwijzing: VM 42 - Lassen van roest- en hittevast staal Op de websites en die in het kader van andere projecten zijn ontwikkeld, is op het gebied van dunne plaat bewerking en verbindingstechnieken een groot aantal publicaties vrij te downloaden (waaronder ook deze publicatie). FME praktijkaanbeveling LM Backing en nabehandeling bij het lassen van roestvast staal Informatie over en bestelling van VM-publicaties, Praktijkaanbevelingen en Tech-Info bladen: Vereniging FME-CWM / Industrieel Technologie Centrum (ITC) - bezoekadres Boerhaavelaan 40, Zoetermeer - correspondentieadres Postbus 190, 2700 AD ZOETERMEER - telefoon telefax [email protected] - website Lasgereedschap voor (pijp-) lassen Hatek lastechniek b.v. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

138 Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

139 11. VEILIGHEID & GEZONDHEIDVOORZORGSMAATREGELEN BIJ LASSEN & SNIJDEN Tijdens lassen en snijden, ontstaan rook, stof en gassen die van invloed kunnen zijn op de gezondheid van de lasoperator. Volgens de uitvoeringsbepalingen die zijn vastgelegd in de regels betreffende veiligheid BGV D1 (v/h UVV 26.0) "lassen, snijden en aanverwante procedures" moet de lasoperator worden beschermd tegen deze schadelijke stoffen. Daarom is met betrekking tot lasmethoden, materialen en operationele voorwaarden, plaatsen waar wordt gewerkt zodanig uitgerust moet zijn, dat het mogelijk om de lucht voor de ademhaling vrij te houden van schadelijke stoffen voor de gezondheid, door het toepassen van de volgende maatregelen: 1. afzuigen dicht bij de plaats van herkomst, 2. technische ventilatie, 3. natuurlijke ventilatie, 4. andere passende maatregelen of 5. een combinatie van bovenstaande maatregelen. Veiligheids Informatie Bladen (V.I.B): Voor elk lastoevoegmateriaal bestaat een veiligheidsinformatieblad. Dit veiligheidsinformatieblad bevat gedetailleerde informatie over: a) de schadelijke ingrediënten b) de mogelijke gevaren bij het gebruik van deze materialen c) de werkvloer e) de verwijdering van afval Veiligheidsinformatiebladen kunnen op aanvraag geleverd worden. Voor de vorming van schadelijke stoffen, los van die voortkomen uit de lastoevoegmaterialen, zijn er ook materialen, die ontleden door de warmte van de lasboog. Deze kunnen het gevolg zijn van: - metallische deklagen, zoals lood en zink, - verf zoals primer, lood- en zinkverven, - verontreinigingen, zoals olie, vet, restanten van ontvettingsmiddelen. Speciale voorzorgsmaatregelen dienen genomen te worden, bij het lassen van werkstukken, die voorzien zijn van lood-, cadmiumof zink- chroom deklagen. Deze vormen schadelijke of zelfs giftige stoffen. Hetzelfde geldt voor het lassen van onderdelen, voorzien van kunststof, vet en olie. Ieder ontvettingsmiddel, wat chloorkoolwaterstoffen (CKW) bevat (Tri, Per), aanwezig op het oppervlak van het werkstuk, moet grondig verwijderd worden, vanwege het gevaar voor het ontstaan van het giftige fosfeengas (MAC: 0,1 ml/m 3 ) tijdens het lassen!! Dit geldt eveneens voor het lassen in ruimten met CKW-ontvettingsbaden! Ventilatie: Bij natuurlijke of technische ventilatie, moet er voor gezorgd worden dat de MAC-waarden in de lucht voor de ademhaling niet bereikt worden. In het algemeen wordt aan deze eis voldaan, door ventilatie aangegeven in de volgende Tabellen 1 en 2. Met de methoden genoemd in Tabel 1, is de concentratie van voor de gezondheid schadelijke stoffen voornamelijk afhankelijk van het lastoevoegmateriaal of de op het werkstuk aanwezige deklaag. Bij de in Tabel 2 gegeven methoden, is de concentratie van voor de gezondheid schadelijke stoffen afhankelijk van het type ba sismateriaal of deklaag. Ventilatie type is afhankelijk van de brandtijd van de vlam of boog in deze ruimte. Kortdurend betekent dat de brandertijd van een vlam niet langer is dan een half uur per dag en niet langer dan twee uur per week. Langdurend betekent dat de brandertijd deze waarden overschrijd. Bij lassen in de open lucht, moet worden gewaarborgd dat de stoffen die schadelijk zijn voor de gezondheid, niet in de ademhalingzone terecht komen. Bij het lassen in besloten ruimtes, wordt aan deze eis alleen voldaan door luchtafzuiging en verstrekken van de ventilatie met schone lucht, zoals ook vastgelegd in BGV D1 29 (v/h UVV 26.0). Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

140 Tabel 1. De ventilatie in ruimten waar wordt gewerkt met lastoevoegmaterialen Lastoevoegmateriaal On- en laaggelegeerd Hooggelegeerd staal, non-ferro Methode staal, aluminium materialen materialen Lassen van gecoat staal (behalve aluminium) K L K L K L Gaslassen vast V T T A T A verplaatsbaar V T V A V A Beklede elektrode vast T A A A A A verplaatsbaar V T T A T A MIG/MAG lassen vast T A A A A A verplaatsbaar V T T A T A TIG lassen vast V T T T T T verplaatsbaar V V F T F T Vlamspuiten A A A A - - K: korte tijd. V: vrije ventilatie. L: lange tijd. T: technische ventilatie. A: afzuiging direct aan de bron van schadelijke stoffen. Voor de meest uiteenlopende en verschillende ventilatie taken, kan Hatek Lastechniek B.V. u een passende oplossing adviseren, aanbieden én vervolgens installeren. zie: - Afzuiging rechtstreeks vanaf de lastoorts of vanaf het lasscherm, - Kleine mobiele afzuig units, - Afzuigslangen met kappen, welke aan het werkstuk bevestigd kunnen worden met magneetklemmen, Definitie van "besloten ruimtes": Volgens 29 van BGV D1 (v/h UVV 26.0) is een afgesloten ruimte, een plaats zonder natuurlijke luchtstroom en op hetzelfde moment met: - een lucht volume van minder dan 100 m 3 of - afmetingen (lengte, hoogte, diameter) van minder dan 2 meter. Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

141 Tabel 2. Ventilatie in ruimten waar werkzaamheden verricht worden zonder lastoevoegmaterialen: Lastoevoegmateriaal On- en laaggelegeerd staal, Hooggelegeerd staal, non-ferro Methode aluminium materialen materialen Lassen van gecoat staal (behalve aluminium) K L K L K L Vlamwarmen Vlamrichten V T V T V T Vlamharden V T Vlamsnijden Vast V T A A T T verplaatsbaar V T T A T T Gutsen V T - - T T Vlamstralen Vast A A A A - - verplaatsbaar V T A A - - TIG lassen Vast V T V T V T verplaatsbaar V V V T V T Plasma snijden Vast A A A A A A verplaatsbaar V T T A T T Lichtboogsnijden (lucht en zuurstof) Vast T A A A T A verplaatsbaar V T T A V T Afbrandstomplassen T A A A T A Andere weerstandlasprocessen V V V T V T K: korte tijd. V: vrije ventilatie. L: lange tijd. T: technische ventilatie. A: afzuiging direct aan de bron van schadelijke stoffen. Besloten ruimten zijn: kelders zonder ramen, galerijen, pijpleidingen, schachten, tanks, ketels, containers, chemische apparatuur, dubbele bodem cellen in scheepsbouw. Indien gelast wordt in besloten ruimten, voorzorgsmaatregelen dienen genomen te worden om te voorkomen dat, door afzuiging of kunstmatige ventilatie, de vorming van toxische stoffen, de opeenhoping van brandbare gassen en een gebrek aan zuurstof ontstaat. Als afzuiging of technische ventilatie niet mogelijk is, moeten geschikte ademhalingsapparaten toegepast worden. Speciale aandacht moet worden geschonken aan de vorming van nitreuze dampen (stikstofoxiden) die kunnen ontstaan in toelaatbare concentraties bij gas lassen, vlam snijden en verwarming werkzaamheden in besloten ruimten. Let op! Ventilatie van besloten ruimten met behulp van zuurstof, maar ook het koelen van het lichaam met zuurstof of het afblazen van de kleding met zuurstof is niet toegestaan en levensgevaarlijk, omdat dit kan leiden tot ernstige ongevallen met brandwonden. Adembescherming: In het geval van onvoldoende ventilatie, moet adembeschermings-apparatuur worden gebruikt, rekening houdend met de gegegens op de V.I.B s. Beschermende ademhalingsapparaten geschikt voor laswerkzaamheden zijn: - Slang apparatuur - Container apparaat met perslucht (bijv. perslucht beademing) Als de omringende atmosfeer min. 17 Vol,- % zuurstof bevat, kunnen ook filter apparaten, met gebruik van filters van de correcte beschermingsgraad, van nut zijn. Echter, deze filterapparaten zijn niet toegestaan voor gebruik in containers, beperkte gebieden zoals bunkers, tankwagons, pijpleidingen, schachten, kanalen enz. Vervanging van de lucht: Van de werkplaats afgezogen lucht, mag alleen worden vervangen na een grondige eliminatie van de schadelijke stoffen. De verwijdering hiervan, mag voldoende worden geacht, indien de concentratie van de voor de gezondheid schadelijke stoffen in de vervangingslucht niet meer dan 1 / 4 van de respectievelijke MAC-waarden bedraagt. Voor lasrook met kankerverwekkende rook proporties, zoals nikkel verbindingen of chromaten, moeten aan speciale eisen worden voldaan. Persoonlijke beschermende uitrusting: In tabel 3, zijn de persoonlijke beschermingsmiddelen aangegeven, die volgens BGV D1 27 (v/h UVV 26.0) "Lassen, snijden en aanverwante procedures", ter beschikking gesteld moeten worden aan het personeel betrokken bij de verschillende booglas- en snijdwerkzaamheden. Voor informatie over ons leveringsprogramma persoonlijke beschermingsmiddelen, zie: Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS

142 Tabel 3. Opgave van persoonlijke beschermingsmiddelen voor de verschillende lasmethoden. Methode Persoonlijke Beschermingsmiddelen DIN EN 169 en DIN EN 379 Bescherminggraad Beschermbril DIN EN 175 Lasbeschermingsfilter Beschermschildscherm DIN EN 175 of DIN Lasser-bescherm handschoenen DIN Leren-schorten of SeS Gaslassen, vlam-warmen, - richten, -harden 4 tot 8 X Vlamsolderen 2 tot 7 X Vlamstralen 2 tot 7 X - (X) X Brandsnijden, manueel Brandsnijden, mechanisch Lichtboog - handlassen 2 tot 8 X - X X 2 tot 8 X - (X) X 9 tot 14 - X X X MIG-, MAG-lassen 10 tot 15 - X X X TIG-, Plasmalassen 5 tot 14 - X X (X) Lichtboogsnijden 10 tot 15 - X X X Plasmasnijden 11 tot 13 - X X X Onderpoederlassen - X - Afbrandstomplassen 1,2 tot 2 X - (X) Leren-schort Andere weerstandlasmethoden - X - (X) Vlamspuiten 4 tot 6 X (X) (X) (X) X = verplicht (X) = af en toe nodig - = niet verplicht SeS = (Schwer entflammbarer Schutzanzug) Zwaar ontvlambare beschermende kleding Alle in deze uitgave opgenomen informatie is gebaseerd op onze huidige kennis. De gegevens kunnen zonder kennisgeving vooraf veranderd worden en gelden slechts als algemene richtlijn. Aan de informatie opgenomen in deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. HATEK LASTECHNIEK BV Wateringen Hatek Lastechniek b.v. ALWELL LASPRODUCTEN CATALOGUS