DE VROUW WIL OOK BESLISSEN,

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE VROUW WIL OOK BESLISSEN,"

Transcriptie

1 DE VROUW WIL OOK BESLISSEN, de, ± Bronnenonderzoek. Dit onderzoek kun je ook samen met anderen doen. Als je van dit bronnenonderzoek de korte versie maakt, doe je alleen opdracht 1, 4 en 6, eventueel gevolgd door een verslag of presentatie. Eeuwenlang werd het normaal gevonden dat mannen alle beslissingen namen. In de negentiende eeuw veranderde dit rolpatroon. De volgende opdrachten en bronnen gaan over deze verandering. Na het lezen van de bronnen en het maken van de opdrachten, kun je antwoord geven op de volgende vragen: Waarom veranderden de opvattingen juist in de negentiende eeuw? In welke landen gebeurde dat? Waarom waren vrouwen ontevreden? Welke dingen wilden zij veranderen? Welke dingen veranderden en welke niet? Hoe kwam dat? Hoe ging het na 1920 verder? Wil je eerst achtergrondinformatie, lees dan: Anneke Ribberink, Politiek veelstromenland, Feminisme, 1987 pag. 3-8: maar je kunt ook direct aan de slag gaan. Opdrachten Opdracht 1 De suffragettes ± Gebruik het zoekprogramma Google, kies afbeeldingen en zoek op het woord suffragette. Beantwoord met de afbeeldingen de volgende vragen: 1. Wat is een suffragette? 2. Noem 3 landen waarin tussen ± suffragettes actief zijn. 3. Bij de afbeeldingen staan ook prenten en affiches van tegenstanders van de suffragettes. Noem twee van hun argumenten tegen de suffragettes. Opdracht 2 Vrouwen uit de beschaafde stand, de fatsoenlíjke burgerklasse en de vrouwen uit het volk Gebruik bron 1 De dubbele roeping der vrouw 1873 Beantwoord de volgende vragen: 1. Vrouwen uit de beschaafde stand, die zichzelf moeten onderhouden, hadden het moeilijk. Leg dit uit met twee voorbeelden uit de bron. 2. De vrouwen uit de twee andere klassen, de fatsoenlijke burgerklasse en de vrouwen uit het volk werkten in die tijd wel, omdat de gezinnen anders te weinig inkomen hadden. Leg uit, met twee voorbeelden uit de bron, dat de opmerkingen van Elise van Calcar voor een deel ook voor deze vrouwen gelden. 3. Elise van Calcar noemt vier redenen waarom vrouwen omstreeks 1873 moeilijk zelfstandig kunnen leven. a. Vind je dat dit tegenwoordig nog zo is? Ga dit per reden na. b. Probeer telkens een verklaring voor de verandering of het uitblijven daarvan te geven. 4. De meeste vrouwen uit de kwamen uit de beschaafde stand. Geef daarvoor een verklaring. Opdracht 3 Kiesrecht voor vrouwen 1. In de vier bronnen staan argumenten vóór vrouwen kiesrecht. Beschrijf er drie. Gebruik bron 2 t/m De tekening in bron 6 laat zien dat vrouwen anders zijn en dat zij daarom stemrecht moeten krijgen. Beschrijf hoe de tekenaar dat uitbeeldt en leg uit wat hij bedoelt. Gebruik bron 6

2 Opdrachten Opdracht 4 Aletta Jacobs als voorbeeld 1. De kleine Aletta wil dokter worden. Er bestaat een verband tussen deze wens en haar belangstelling voor vrouwenkiesrecht. Leg dat uit. Gebruik bron 7 2 Bij het gezin Jacobs blijkt dat de verhoudingen in het gezin in de praktijk anders zijn dan je volgens de rechtspositie van man, vrouw en kinderen in die tijd zou denken. Leg dat uit met twee voorbeelden uit de bron. Gebruik bron 8 3. In 1848 komt er een nieuwe grondwet, ontworpen door de progressieve liberaal Thorbecke: De macht van de koning wordt beperkt en de ministers zijn verantwoordelijk voor het beleid. Leg uit, met een voorbeeld uit de bron, dat de minister verantwoordelijk is voor het beleid. Gebruik bron Er zijn in 1871 mensen die het onfatsoenlijk vinden als een meisje gaat studeren. Leg dat uit met een voorbeeld uit de bron. Gebruik bron Bewering: Ook mannen leveren een belangrijke bijdrage aan de strijd voor gelijke rechten. Ondersteun deze bewering met twee voorbeelden uit de bronnen. Gebruik bron 7 t/m 10 Opdracht 5 De Eerste Wereldoorlog ( ) en het kiesrecht voor vrouwen De Eerste Wereldoorlog is een massaoorlog of een totale oorlog. 1. Leg uit a. dat hierdoor in de oorlogvoerende landen de rol van vrouwen (tijdelijk) totaal veranderde. b. dat dit van invloed was op het invoeren van vrouwenkiesrecht na de oorlog. 2. Sommige mensen zagen in vrouwenkiesrecht een middel om oorlog te voorkomen. Leg uit met één van de bronnen welke redenering deze mensen volgden. Gebruik bron 11 en12 3. Ben je het eens met deze redenering? Ondersteun je antwoord met een of meer historische argumenten. Opdracht 6 Kregen vrouwen in 1920 gelijke rechten en gelijke kansen? Rond 1920 kregen de vrouwen in Nederland stemrecht, daarom laten veel historici de Eerste Feministische golf hier eindigen. Maar was daarmee De slavernij der vrouw beëindigd? Gebruik bron 13 en 14 Bron 13 is ontleend aan het boekje De slavernij der vrouw, dat Aletta in 1870 las. John Stuart Mill vergelijkt de vrouw met een slaaf. Op twee gebieden heeft een vrouw volgens hem minder rechten dan een slaaf. Noem met bron 13 beide gebieden en leg uit of de positie van de vrouw op die gebieden tegenwoordig anders is. Gebruik daarbij bron 14. Opdracht 7 Maak een (powerpoint) presentatie, een verslag of spreekbeurt over dit onderwerp waarin je de volgende vragen beantwoordt: Waarom veranderden de opvattingen juist in de periode ± ? In welke landen gebeurde dat? Waarom juist in die landen en niet in andere? Waarom waren vrouwen ontevreden? Welke dingen wilden zij veranderen? Welke dingen veranderden en welke niet? Hoe kwam dat? Hoe ging het na 1920 verder? Gebruik afbeeldingen om te illustreren wat je zegt. Of, als de docent dit heeft uitgelegd: Schrijf een passend voorbeeld bij de kenmerkende aspecten 34, 35 en 36 van het eindexamenprogramma 2007.

3 Bron 1 Bron 1 De dubbele roeping der vrouw 1873 De onderwijskundige Elise van Calcar ( ) schrijft in 1873 een boekje De dubbele roeping der vrouw. Daarin legt zij uit waarom vrouwen moeilijk zelfstandig en onafhankelijk kunnen leven. Zij gaat uit van de in die tijd gebruikelijke indeling in drie standen: de beschaafde stand, de fatsoenlijke burgerklasse en het volk. 1. De publieke opinie Deze zegt dat de vrouw niet alleen in spierkracht zwakker is dan de man, maar ook in intellectuele vermogens en in zedelijk karakter. Dat zij een wezen is van mindere rang en geen volkomen mens. Dit vooroordeel klinkt zowel uit de mond van de man als uit die van de vrouw. Het zegt dat haar leven geen eigen waarde of betekenis heeft, maar alleen zin en bestaansrecht ontleent aan de man. Dat het dus een echte ramp is om ongehuwd te blijven en daardoor het enige doel van het leven te missen. Want een vrouw op zichzelf is een onding, tot niets in staat dan om het huishouden te doen. Zij is voor elke maatschappelijke werkkring ongeschikt, behalve voor de roeping een mannelijk wezen te dienen en te verzorgen, hem nakomelingen te schenken en die groot te brengen. 2. De beperking van het werkterrein van de vrouw Voor mannen is het werken een eer, voor vrouwen wordt het een schande gevonden. De rijke dame, die niets om handen heeft, trekt haar neus op voor de ijverige dochter van de weduwe, die modemaakster wordt of onderwijzeres! Vroegere vriendinnen trekken zich terug van haar die nu les geeft: Wij kunnen haar niet meer zien, zij heeft een betrekking gezocht!, fluisteren deze werkelozen meelijdend, zo niet verachtelijk. En zelfs zij is artieste of zij schrijft ontkomt niet aan de domme miskenning van deze beuzelende juffers, die zelf niets met haar talenten doen. Zo nam de man alle vakken, die hij wilde, voor zichzelf. Hij beperkte het arbeidsveld van de vrouw, zodat bijna elke deur voor haar gesloten is om zelfstandig in eigen onderhoud te kunnen voorzien. Wat niet koken en bakken, wassen en plassen, naaien of breien heet, past haar niet. Een dochter die haar vader helpt bij het kappen of behangen, bij horloge maken of in zijn apotheek, die doet gek, heel gek! Dat is echt onvrouwelijk. 3. De ontoegankelijkheid van het onderwijs En wat moet de meerderheid van de vrouwen ook beginnen? Onkundig en onontwikkeld als zij zijn opgegroeid. Zonder grondig en degelijk onderwijs, waar later op voortgebouwd kan worden. Onderwijs voor meisjes! Het is veel te licht! Het moet een heel slap onsmakelijk kostje zijn, een echt liflafje, anders zou het te zwaar voor haar kunnen zijn! Kundigheden misstaan de vrouwen, meent men. Al het lieftallige, aanminnige van de vrouw, die bekoorlijke naïviteit, dat koddige bijgeloof, die vermakelijke onkunde, dat zou verloren gaan door kennis! En dan nog iets! Zou de gehoorzaamheid aan haar man ook niet een beetje gevaar lopen? Zou zij wel onderdanig en afhankelijk genoeg blijven als zij eens in kunde de man evenaarde? Zou zij soms ook een eigen opinie willen hebben in zaken, en willen optreden in de maatschappij, alsof zij ook een volledig mens en staatsburgeres was? 4 De slechte beloning van vrouwelijke arbeid Voor de man geldt het spreekwoord Het loon verzoet de arbeid voor de vrouw lijkt die spreuk niet uitgedacht. Haar taak kan op het veld, in de fabriek, in handenarbeid, in kunstvak of onderwijs zijn; zij kan sterk, vlijtig, verdienstelijk, schrander zijn, nooit kan haar beloning het bij die van mannenwerk halen. ontleend aan: Elise van Calcar, De dubbele roeping der vrouw, eene prijsvraag beantwoord, Arnhem 1873, pag

4 Bron 2 Tekening en gedicht uit het weekblad De Wereld (datum onbekend). Bron: Beeldarchief van het IIAV

5 Bron 3 Bron 3 Oproep van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, voorkant (afbeelding) In bron 4 staat de achterkant van deze oproep

6 Bron 4 Bron 4 Oproep om lid te worden van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht Op de voorkant deze oproep staat een afbeelding, ZIE BRON 3

7 Bron 5 Bron 5 Ansichtkaart van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht Toelichting: Strike - staking. Het woord staking was nog niet zo bekend in Nederland, daarom gebruikte men het Engelse woord

8 Bron 6 Bron 5 Ansichtkaart van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht Toelichting: Strike - staking. Het woord staking was nog niet zo bekend in Nederland, daarom gebruikte men het Engelse woord

9 Bron 7 Bron 7 Aletta Jacobs ( ) is eerste vrouw in Nederland die aan een universiteit werd toegelaten, in Als kind van een jaar of zes was haar vader haar grote voorbeeld. Hij was huisarts te Sappemeer en zij wandelde met hem mee als hij te voet zijn patiënten op het platteland bezocht. Zij wilde ook dokter worden. Dit schrijft zij in het boek Herinneringen, uit Zij beschrijft daarin ook hoe zij voorstandster werd van vrouwenkiesrecht Als ik begin met de mededeling, dat ik al op veertienjarige leeftijd tot de overtuigde voorstandsters van vrouwenkiesrecht kon worden gerekend, dan zal die verklaring menigeen een glimlach ontlokken. Toch heeft zij reden van bestaan. In de Sappemeerse tijd las vader, als zijn bezigheden het slechts even toelieten, moeder en de oudere zusters des middags onder het thee-uurtje voor. Terwijl de vrouwen zich met naaiwerk bezighielden, luisterden zij naar een belangwekkend dagbladartikel of namen kennis van de inhoud van een pas verschenen boek. Op een middag, t zal in het jaar 1868 geweest zijn, las vader de Nederlandse vertaling van John Stuart Mill s brochure Subjection of women (De slavernij der vrouw) voor. Hoewel niet voor mijn oren bestemd, ving ik een gedeelte van het pleidooi op. Het gehoorde had zozeer mijn belangstelling, dat ik de brochure uit het boekenrekje nam en er mee naar mijn zolderhoekje trok, het plekje waar ik altijd heen vluchtte als ik iets te bepeinzen of heimelijk te lezen had. Of John Stuart Mill s bedoelingen mij toen al volkomen duidelijk waren, kan ik nu niet meer met zekerheid zeggen, maar wel herinner ik mij dat de brochure op mij de indruk achterliet: de vrouw is de slavin van de man, hij maakt de wetten en zij heeft te gehoorzamen. (...) De Slavernij der vrouw werd voor mij het spookbeeld, dat alles wat ik zag, hoorde of zelf ondervond, reliëf verleende (beter liet uitkomen) en toespitste op een bepaald punt. Omdat ik meisje was, mocht ik niet voor dokter studeren. Universiteiten waren alleen voor jongens bestemd, werd mij verteld. Als ik over die woorden nadacht, werd het mij duidelijk dat de mannen, die immers de wetten maakten, daardoor ook de macht bezaten alle voorrechten voor zich te reserveren en de ondergeschikte positie van de vrouwen te bestendigen. Al in die dagen begon ik alles wat ik las over het kiesrecht en over wetten, de vrouw betreffend, over te schrijven of in een plakboek te verzamelen. Bron: Aletta H. Jacobs, Herinneringen, Amsterdam 1924, pag

10 Bron 8 Bron 8 Aletta Jacobs heeft op eigen houtje, zonder haar vader erin te kennen, aan de liberale minister-president Thorbecke een verzoek geschreven om toegelaten te worden tot universiteit van Groningen. De minister vraagt haar om nadere inlichtingen. Ik wachtte met antwoord tot de 9e februari, omdat ik toen kon schrijven dat ik zeventien jaar was. Zo eerlijk mogelijk beantwoordde ik het schrijven van de minister en pas nadat de brief verzonden was, bracht ik mijn vader ervan op de hoogte. Hoewel hij mij berispte over mijn eigenmachtig optreden en zich een beetje verontwaardigd toonde over het feit dat ik van het ministeriële schrijven met geen woord gerept had, kreeg ik de indruk dat hij mijn zelfstandig optreden ondanks alles waardeerde. Een paar weken verliepen voordat de postbode ten tweede male een brief uit Den Haag bracht, dit keer geadresseerd aan vader. Minister Thorbecke stelde hem in kennis van de gevoerde correspondentie en gaf verder als zijn mening te kennen, dat ik nog te jong was om de gevolgen van mijn verzoek ten volle te kunnen beseffen. (...) Duidelijk bleek uit de brief, dat de minister, indien vader met mijn plannen instemming betuigde, voor de zaak gewonnen was. De beslissing lag dus bij de man, die tot voor korte tijd, mijn plannen steeds had aangemoedigd. Vader aarzelde, wist niet goed wat te doen, liet Julius (de oudste broer die voor arts studeerde) uit Groningen overkomen en ried mij aan, intussen alles nog eens goed te overwegen. Ik heb niets te overwegen, luidde mijn antwoord, mijn plan staat al sinds lang vast. Toen kwam Julius over en werd ik voor de drieschaar (rechtbank die uit drie personen bestaat) geroepen. (...) Eerst was het woord aan mijn vader en mijn broer, die in schrille kleuren de aan de studie verbonden moeilijkheden schilderden. Zij weidden breed uit over de anatomische lessen en de vivisectie, de onsmakelijke huidziekten en de onbeschaamdheid van sommige hospitaalpatienten. (...) Toen ik met vader en Julius zo goed als klaar was, kwam mijn moeder met bezwaren die minder gemakkelijk uit de weg te ruimen waren. Zij was ervan overtuigd dat ik alleen wilde studeren om mij te kunnen onttrekken aan huishoudelijk werk. (...) Alleen onder de voorwaarde dat ik mij tijdens de vakanties onder haar leiding wilde stellen, heeft moeder tenslotte haar toestemming gegeven, maar met deze beperking dat vader mij ook in de toekomst zou behandelen als hij het met de zusters deed. Dit hield onder andere in, dat ik indien ik een nieuwe japon nodig had, alleen het geld kreeg om de stof te kopen. Maken moest ik de kleren zelf. Natuurlijk heb ik op alles ja en amen gezegd. Het resultaat van het gesprek was, dat vader aan minister Thorbecke schreef zich met mijn plannen te kunnen verenigen. En een der eerste dagen van April 1871 kwam uit Den Haag het bericht, (...) dat ik toestemming kreeg om gedurende een jaar de lessen aan de Groningse universiteit te volgen. Naar: Aletta H. Jacobs, Herinneringen, Amsterdam 1924, pag.21,22. 10

11 Bron 9 bron 9 Aletta krijgt de definitieve toestemming om aan de universiteit te studeren In het voorjaar van 1872 deed het gerucht de ronde dat minister Thorbecke door een ernstige ziekte was aangetast. Men vreesde voor zijn leven. s Ministers heengaan kon voor mij de ernstigste gevolgen hebben, want nog altijd ontbrak mij de definitieve toestemming om mijn studie te voltooien. Wat te doen als Thorbecke s opvolger mij niet gezind bleek? In overleg met mijn professoren deed ik haastig enige tentamens in de vakken, van welke ik reeds voldoende kennis bezat, en zond de schriftelijke bewijzen van de goede uitslag onmiddellijk naar de minister, met het verzoek om mij de definitieve toestemming tot verdere studie niet langer te onthouden. Twee dagen na Thorbecke s dood, 5 juni 1872, ontving ik de in rouwrand vervatte toestemming. Zij was gedateerd 30 mei 1872, en in een begeleidend schrijven werd mij medegedeeld, dat het verlenen van dit verlof behoord had tot s ministers laatste ambtsbezigheden. Naar: Aletta H. Jacobs, Herinneringen, Amsterdam 1924, pag

12 Bron 10 Bron 10 Toen Aletta in 1871 op proef tot de universiteit van Groningen werd toegelaten, wekte dat heel wat beroering. Alles wat met haar gebeurde was nieuws. Bijna nergens nog konden vrouwen aan universiteiten studeren. In haar boek Herinneringen uit 1924 schrijft ze In het land wekte mijn verblijf aan de hogeschool heel wat beroering. Zelfs de liberale bladen uit die dagen gaven herhaaldelijk blijk, dat zij zich met mijn plannen niet konden verenigen. Had een studerende vrouw in het buitenland iets gedaan, geschreven of gezegd, dat volgens de toen gangbare mannen-opinie veroordeeld kon worden ofwel bespottelijk gemaakt, dan haastten de vooruitstrevende Nederlandse bladen zich om dat zo uitvoerig mogelijk aan het volk mee te delen. Dat ik in de conservatieve en godsdienstige pers niet gespaard werd, hoeft geen betoog. Die bladen waren er stellig van overtuigd, of deden het althans zo voorkomen, dat juffrouw Jacobs alleen studeerde om op een gemakkelijke manier met mannen in aanraking te komen! En aangezien met geen mogelijkheid beweerd kon worden, dat ik van mijn toilet veel werk maakte, zagen zij in mijn eenvoudige kleding een gevaar. Ik kleedde mij zo en niet anders omdat ik opvallen wilde... Het verdrietige van de zaak was dat zelfs enkele van mijn naaste familieleden zich door de houding van de pers lieten beïnvloeden. Broer Sam, de apotheker, die toen ik te Arnhem vertoefde ook nooit iets van mijn studie had willen weten, nam het vader zeer kwalijk dat hij aan mijn grillen geen paal en perk had weten te stellen. Het gevolg was immers dat de hele familie nu werd betrokken in de smaad die mijn deel werd. Het gaat toch waarlijk niet aan, betoogde hij, dat in een gezin van elf kinderen één het recht krijgt al de anderen in hun loopbaan te benadelen. Zet uw dochter aan de wastobbe in plaats van haar met een arm vol boeken naar de universiteit te laten gaan. En mijn broer Johan, toentertijd onderofficier aan de opleidingsschool te Kampen, schreef dat hij sinds mijn onzinnige daad geen leven meer had. Zijn kameraden gaven mij allerlei minder gepaste bijnamen, en hij, als broer, werd met mij over een kam geschoren. Dat had hem er toe gebracht, mij, ten aanhore van zijn hele klas, voor dood te verklaren. Anderhalf jaar heeft hij het waarlijk volgehouden. Nooit werd in zijn brieven mijn naam genoemd en als hij met verlof thuis was, deed hij of ik niet bestond. Hoe dikwijls heb ik in die tijd niet moeten horen: Gelukkig, dat mijn dochters, of mijn zusters, niet zo zijn aangelegd. Naar: Aletta H. Jacobs, Herinneringen, Amsterdam 1924, pag

13 Bron 11 BRON 11 Tijdens de Eerste Wereldoorlog bezocht Aletta Jacobs, samen met andere strijdsters voor vrouwenkiesrecht, de regeringsleiders van de oorlogvoerende landen om voor vrede te pleiten. Op vrijdag 21 mei 1915 om 3 uur sprak zij met Von Jagow, de Duitse minister van buitenlandse zaken in zijn werkkamer. Zij spraken over de mogelijkheid van vrede. Aletta schrijft hierover in haar reisverslag Op zijn droeve uiting dat deze oorlog een waarschuwend voorbeeld was voor de levende generatie, maar dat er na een paar geslachten toch weer een oorlog zou uitbreken, omdat de militante (strijdlustige) natuur van de mannen hen tot oorlogvoeren dreef, had ik gelegenheid op te merken, dat vóór die tijd de vrouwen de macht zouden verkregen hebben om samen met de mannen de regering te leiden. Von Jagow antwoordde dat is de enige hoop voor de toekomst, dat de zachtere gevoelens van de vrouwen uitdrukking kunnen vinden in de regeringskringen. Deze minister uitte ook nog zijn bevreemding, dat niet in alle landen de vrouwen gemeenschappelijk waren opgestaan om zich tegen deze oorlog te verzetten. Bron: Reisverslag in het archief Aletta Jacobs, inventarisnummer 439, IIAV Amsterdam 13

14 Bron 12 Bron 12 Ansichtkaart uit 1915 (voor- en achterkant) 14

15 Bron 13 Bron13 John Stuart Mill ( ) is een beroemde econoom. Hij zat van in het Britse Lagerhuis en bepleitte daar invoering van vrouwenkiesrecht. In 1869 schreef hij Subjection of women, dat in 1870 in Nederland werd uitgegeven onder de titel De slavernij der vrouw. In dat boekje zegt hij Inmiddels is de vrouw inderdaad de lijfeigene van haar echtgenoot in geen geringer mate dan gewone slaven. Aan het altaar doet zij de gelofte hem levenslang te zullen gehoorzamen. Zij kan geen daad doen zonder ten minste zijn stilzwijgende goedkeuring. Zij kan geen eigendommen verkrijgen anders dan voor hem. Zodra zij iets verwerft, zelfs door een erfenis, wordt het vanzelf het zijne. In dit opzicht is de positie van de vrouw, onder het gewone Engelse recht, ongunstiger dan die van slaven die volgens de wetten van veel landen wel eigen bezittingen konden hebben. (...) Boven alles heeft de vrouwelijke slaaf in de christelijke landen een erkend recht en wordt het als haar zedelijke verplichting beschouwd om haar meester geslachtsgemeenschap te weigeren. Niet aldus de gehuwde vrouw. Ook als zij bij ongeluk getrouwd is met een onmenselijke dwingeland, die haar haat, die haar graag kwelt en die zij verafschuwt, dan nog kan hij haar dwingen tot de laagste vernedering die een menselijk wezen kan ondergaan. Naar: E.M.Janssen, Th.M.Putman, De Vrouwenemancipatie in Nederland, Historische thema s in teksten en documenten, s-hertogenbosch 1968, p

16 Bron 14 Bron 14 Gedeelten uit de brochure Uw Handtekening Mevrouw van 11 januari 1957 Wij komen uit het duister verleden, Uit het land van ellende vandaan. hoor, hoe onze ruisende schreden Naar het land van de toekomst gaan. Dit gedichtje uit 1914, toen de vrouwen nog lange ruisende rokken droegen, herinnert aan de lange strijd van de vrouw voor gelijke rechten. Door het in werking treden van een groot aantal veranderingen in het burgerlijk wetboek op 1 januari 1957 kan men zeggen dat de vrouw weer aanzienlijk gevorderd is in haar strijd om een volkomen gelijkstelling met de man. Hier moeten wij wel even duidelijk onderscheid maken tussen wat mocht en wat men deed, tussen de wet en de gewoonte. De volledige rechten als staatsburgeres kreeg de vrouw, ook de gehuwde vrouw, al ongeveer veertig jaar geleden door de invoering van het vrouwenkiesrecht. Anders staat het met de positie van de gehuwde vrouw. Natuurlijk, de praktijk trok zich daarvan dikwijls niets aan. In het overgrote deel van de Nederlandse gezinnen beheert de vrouw het gezinsinkomen. De man behoudt dikwijls slechts zijn zakgeld en draagt de rest van zijn salaris af aan zijn vrouw. Maar de wet bepaalde uitdrukkelijk dat een gehuwde vrouw zonder schriftelijke toestemming van haar man niets kan. Dat is nu veranderd: de gehuwde vrouw heeft precies dezelfde bevoegdheden gekregen als de man. Een voorbeeld: Alles verkocht Het huwelijk van het echtpaar Smit ging slecht. Op een dag, toen de vrouw naar haar familie was, verkocht de man de hele inboedel en vertrok. Toen de vrouw thuiskwam en zag wat er gebeurd was, zocht zij de opkoper. Deze beklaagde haar, maar wilde de meubels niet teruggeven. De vrouw kon een vordering tot echtscheiding indienen, maar de meubels kreeg zij daardoor niet terug. Bij de nieuwe wetgeving kan mevrouw de meubelen terugvorderen. Alle gehuwde vrouwen kunnen op eigen naam een bankrekening openen of een spaarbankboekje nemen, gelden storten en opnemen. Daarvoor is de medewerking van haar man niet meer nodig. De bedoeling van de wet is niet dat nu opeens man en vrouw op eigen houtje aan het besturen slaan, maar dat beide echtgenoten in overleg zullen handelen. De vrouw kan bepaalde beslissingen aan de man overlaten, maar het omgekeerde kan evengoed. De ware harmonie ontstaat immers juist als in gezamenlijk overleg en eensgezindheid wordt beslist. Naar: M.G.Schenk en J.v.d.Hoeven, Uw handtekening Mevrouw, Amsterdam AO-reeks nr januari

36 De opkomst van de politiek-maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

36 De opkomst van de politiek-maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme. DE VROUW WIL OOK BESLISSEN, de Eerste Feministische Golf, ±1870-1920. TOELICHTING VOOR DE DOCENT NIVEAU Het niveau van deze opdrachten mikt op de derde klas van havo en vwo (de laatste klas van de basisvorming),

Nadere informatie

Oorzaak en gevolg 1. Leg uit met de bron waarom vrouwen in opstand komen. Gebruik twee argumenten

Oorzaak en gevolg 1. Leg uit met de bron waarom vrouwen in opstand komen. Gebruik twee argumenten Dolle Mina Indeling van het essay en titels van de kopjes Onderschrift Vaardigheid Inleiding Gebruik bron 1. Oorzaak en gevolg 1. Leg uit met de bron waarom vrouwen in opstand komen. Gebruik twee argumenten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood?

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Jozefs broers bij de onderkoning. Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Genesis 42:1-2 1 Toen Jakob zag dat er koren in Egypte was, zei Jakob tegen zijn zonen: Waarom kijken jullie

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland 1p 1 Op welke manier werd de Tweede Kamer tussen 1848 en 1917 samengesteld? A De leden werden benoemd

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

D DE HISTORISCHE PLAATS HUMBERGHAUS HET VERHAAL VAN EEN FAMILIE

D DE HISTORISCHE PLAATS HUMBERGHAUS HET VERHAAL VAN EEN FAMILIE D DE HISTORISCHE PLAATS HUMBERGHAUS HET VERHAAL VAN EEN FAMILIE Didactische materialen D: Vragenlijst voor groepswerk Uitgever en verantwoordelijk Historische Vereniging Dingden Heimatverein Dingden e.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld!

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld! Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22 Abraham wordt door God op de proef gesteld! Wat verzoekt God aan Abraham? Genesis 22:2 2 En Hij zeide: Neem toch uw zoon, uw

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

B R O N N E N B O E K. Arm en Rijk

B R O N N E N B O E K. Arm en Rijk B R O N N E N B O E K Arm en Rijk Hoeden en Petten Den Haag wordt ook wel de stad van de HOEDEN EN PETTEN genoemd. Vergeleken met andere steden wonen hier veel rijke mensen en veel arme mensen. Dat was

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie

Oefenen in gehoorzaamheid

Oefenen in gehoorzaamheid LES Oefenen in gehoorzaamheid Sabbat Doe Lees om te beginnen Efeziers 6. Stel je eens voor dat je geen keus had over wanneer je opstond 's morgens, geen keus over wat je at of waar je naar toe ging of

Nadere informatie

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd De wegloper belonen Sabbat Lees Lees Filemon 1 alvast door. Heb je er ooit over nagedacht van huis weg te lopen? Hoe zou dat zijn? Waar zou je naar toe gaan? Wat zou je kunnen doen? Onesimus bevond zich

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Zondag 10 / gehouden op 21-06-2009 / p.1 ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Liturgie Votum en groet Zi: Psalm 118:1.5 Gebed Schriftlezing: Gen. 22:1-19 Zi: Psalm 33:2 Schriftlezing:Gen: 50:17-21:

Nadere informatie

Wat was opvallend. bij de Israëlieten na verloop van tijd?

Wat was opvallend. bij de Israëlieten na verloop van tijd? Wat was opvallend Israël in Egypte verdrukt bij de Israëlieten na verloop van tijd? Exodus 1:6-7 6 Toen Jozef gestorven was, en ook al zijn broers, en heel die generatie, 7 werden de Israëlieten vruchtbaar

Nadere informatie

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan!

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan! inleiding Voor al mijn kinderen schrijf ik hun ontwikkelingen op in een schrift. Ik schrijf op wanneer en hoelang ze sliepen, wat ze aten, hoe ze speelden en hoe we samen de dag doorbrachten. Dat lijkt

Nadere informatie

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 2.Jezus neemt het

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk van de hemel les 4 DEEL 3 FOLLOW MENTOR ONS HART Matt 5:3 Mensen die nederig van hart zijn, mogen het koninkrijk van de hemel binnengaan. Er

Nadere informatie

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon?

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? David door koning Achis weggestuurd en God geeft David een tik op de vingers. Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? 1 Samuel 29:2 2 De stadsvorsten van

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Patriotten gaven aan het begrip burger een nieuwe betekenis. 2p 1 Noem deze nieuwe betekenis en geef aan tot welke visie op

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees Digitale catalogus abonnees Geschiedenis in de klas Digitale catalogus Niet-abonnees Publicaties Algemeen Facsimile-uitgaven van oude kranten 1848 en 1900 GidK heeft enkele kranten volledig en op ware

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER Bijbel voor Kinderen presenteert JACOB DE BEDRIEGER Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Beste vrienden en sympathisanten van ons project Hope For The Children in Cambodja,

Beste vrienden en sympathisanten van ons project Hope For The Children in Cambodja, Beste vrienden en sympathisanten van ons project Hope For The Children in Cambodja, We vonden dat het tijd werd dat we jullie, sponsors van ons project, op de hoogte houden van wat er allemaal gebeurt

Nadere informatie

Een tijger in het donker?

Een tijger in het donker? Een tijger in het donker? Devi, je hebt de pannen nog niet gedaan, zei haar moeder. Maar ik wilde net naar Asha toe. Haar moeder keek alleen maar. Devi zuchtte. Ze wist heel goed dat ze niet naar haar

Nadere informatie

Bij wie vroeg Jakob hulp toen zijn zonen de tweede reis naar Egypte gingen maken?

Bij wie vroeg Jakob hulp toen zijn zonen de tweede reis naar Egypte gingen maken? De tweede reis van Jozefs broers naar Egypte. Bij wie vroeg Jakob hulp toen zijn zonen de tweede reis naar Egypte gingen maken? Genesis 43:14 14 God, de Almachtige, geve jullie barmhartigheid in de ogen

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 Mt 16,21 7 8 9 10 Ze spraken met elkaar over alles wat er gebeurd was. 15 Terwijl ze zo liepen te praten, kwam er iemand bij hen lopen. Het was Jezus, 16 maar de leerlingen herkenden hem niet.

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

ALETTA JACOBS. de eerste vrouwelijke dokter

ALETTA JACOBS. de eerste vrouwelijke dokter ALETTA JACOBS de eerste vrouwelijke dokter Werkstuk van Amira Yehya uit groep 6A, april 2013 V O O R W O O R D Mijn werkstuk gaat over Aletta Jacobs. Zij was het eerste Nederlandse meisje dat mocht studeren

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Welk Bijbelboek gaat over dit hoofdstuk? Waarheen trok Abraham en zijn gevolg?

Welk Bijbelboek gaat over dit hoofdstuk? Waarheen trok Abraham en zijn gevolg? Abraham in Gerar. Welk Bijbelboek gaat over dit hoofdstuk? Genesis 20 Waarheen trok Abraham en zijn gevolg? Genesis 20:1 1 Abraham trok vandaar naar het Zuiderland en woonde tussen Kades en Sur, en hij

Nadere informatie

Lees : Mattheüs 25:14-30

Lees : Mattheüs 25:14-30 De gelijkenis van de talenten Lees : Mattheüs 25:14-30 Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Welke plaag moesten zij aankondigen; wanneer zou de vijfde plaag een feit worden en had Gods volk last van deze plaag?

Welke plaag moesten zij aankondigen; wanneer zou de vijfde plaag een feit worden en had Gods volk last van deze plaag? De overige plagen in Egypte. Welke plaag moesten zij aankondigen; wanneer zou de vijfde plaag een feit worden en had Gods volk last van deze plaag? Genesis 9:2-5 2 Want als u hun weigert te laten gaan

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t DOPEN Geloven = dopen Op veel plekken in de bijbel wordt gesproken over dopen. Maar als je onbekend bent met dopen, waar moet je dan beginnen? We hopen dat

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 52 punten

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van het gezin van L.P. Krijger en J. Krijger- Hasper en familie

Plaatsingslijst van het archief van het gezin van L.P. Krijger en J. Krijger- Hasper en familie Plaatsingslijst van het archief van het gezin van L.P. Krijger en J. Krijger- Hasper en familie (1909-1949 (2011)) 1069 Samengesteld door drs. K.D. Houniet Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lees dit boek lekker rustig door. Beantwoord iedere keer als je een hoofdstuk uitgelezen hebt de vragen die bij dat hoofdstuk

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

3. Lees bron 1. Bedenk zelf een vraag die je met behulp van deze tekst kunt beantwoorden.

3. Lees bron 1. Bedenk zelf een vraag die je met behulp van deze tekst kunt beantwoorden. Oefentoets T4 SED II Module 4 & 5 1. Wat was de reden dat arbeiders, landarbeiders, en kleine zelfstandigen in de 19e eeuw op de rand van de armoede leefden? a Er waren geen sociale wetten als ze in de

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 51 punten

Nadere informatie

Welke les moesten de Egyptenaren leren?

Welke les moesten de Egyptenaren leren? De eerste vier plagen. Welke les moesten de Egyptenaren leren? Exodus 7:2-5 2 U moet alles wat Ik u gebieden zal tegen Aäron zeggen, en Aäron, uw broer, moet tot de farao spreken, dat hij de Israëlieten

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Wat stelt de Bijbel heel duidelijk. wat betreft het huwelijk?

Wat stelt de Bijbel heel duidelijk. wat betreft het huwelijk? Wat stelt de Bijbel heel duidelijk De vele kinderen van Jakob. wat betreft het huwelijk? Genesis 2:22-24 22 En de HEERE God bouwde de rib die Hij uit Adam genomen had, tot een vrouw en Hij bracht haar

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Emancipatie EMANCIPATIE

Emancipatie EMANCIPATIE WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. bhet onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: Emancipatie Diamantslijptafel Vervaardiger: Metaalbewerkingsbedrijf

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R L E S B R I E F B O V E N B O U W B A S I S O N D E R W I J S Op de weg van Liesel Aussen L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R Op deze foto zie je

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd 53 9 Vader Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd heeft. P Ik begin steeds beter te begrijpen dat het heel bijzonder is dat ik een kind van God, mijn

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie