NIaIJffe~LAND. r j 'j;" j ' :r j;""j:" j ' ' DUTCH MARITIME NETW'ORK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NIaIJffe~LAND. r j 'j;" j ' :r j;""j:" j ' ' DUTCH MARITIME NETW'ORK"

Transcriptie

1 NIaIJffe~LAND r j 'j;" j ' :r j;""j:" j ' ' DUTCH MARITIME NETW'ORK

2 E-BUSINESS IN DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER VISIES, STRATEGIEËN, ACTIVITEITEN EN KANSEN

3 NEDERLAND MARITIEM LAND serie 1. De Nederlandse Maritieme Cluster: Literatuuronderzoek en Plan van Aanpak Economische Impact Studies 2. De Maritieme Arbeidsmarkt: Vraag en Aanbod van Zeevaartkennis 3. De Nederlandse scheepsbouw- en toeleveringsindustrie: economische betekenis en structuur 4. De Nederlandse offshoresector: economische betekenis en structuur 5. De Nederlandse binnenvaartsector: economische betekenis en structuur 6. De Nederlandse watersportindustrie: economische betekenis en structuur 7. De Koninklijke Marine: economische betekenis en stp.'rhl'jr 8. De Nederlandse visserijsector: economische betekenis en structuur 9. De Nederlandse watersportindustrie: economische betekenis en structuur 10. De Nederlandse maritieme dienstverlening: economische betekenis en structuur 11. De Nederlandse maritieme toeleveranciers: economische betekenis en structuur 12. De Nederlandse zeehavensector: economische betekenis en structuur 13. De Nederlandse maritieme cluster: economische betekenis en structuur 14. Het maritieme clustermodel: modellering en scenarioanalyse 15. De Nederlandse Maritieme Cluster, Beleidsaanbevelingen 16. De innovativiteit van de Nederlandse maritieme cluster 17. Maritieme Websites en E-busines: Een verkenning 18. Maritiem Kapitaalforum: Onderzoek naar de Werking van de Kapitaalmarkt in de Sector van Maritieme Toeleveranciers 19. An International Shipping Company in The Netherlands: the tax perspective 20. E-business in de Nederlandse maritieme cluster Stichting Nederland Maritiem land De Stichting is op 27 juni 1997 opgericht teneinde de Nederlandse maritieme cluster te promoten en te versterken. Het bestuur van de Stichting bestaat uit N. Wijnolst (voorzitter), G.W. Bos (vicevoorzitter), A.P. de Ridder (secretaris/penningmeester) en verder, in alfabetische volgorde, F.G.M. Conyn, K. Damen, C.J. van den Driest, C. van Duyvendijk, R. van Gelder, G.J. Kramer, P.M.J. Kreuze, D.J. Langstraat, WK Scholten, A. Tienpont. De directeur van de Stichting is H.P.L.M. Janssens. Het adres van de Stichting Nederland Maritiem Land is Beurs-World Trade Center, Beursplein 37 (bezoekadres), Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam. Tel.: , fax:

4 E-BUSINESS IN DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER VISIES, STRATEGIEËN, ACTIVITEITEN EN KANSEN in opdracht van Stichting Nederland Maritiem Land uitgevoerd door EIM drs. A.P. Muizer dr. YM. Prinee drs. RM. Braaksma PA van Eek van der Sluijs drs. M.J. Overweel drs. W.D.M. van der Valk DUP Satellite 2001

5 Gepubliceerd en gedistribueerd onder auspiciën van de Stichting Nederland Maritiem Land door: DUP Satellite is an imprint of Delft University Press Prometheusplein ZC Delft Tel Fax: Studie uitgevoerd door: EIM Italiëlaan 33 Postbus AA Zoetermeer Tel.: Fax Internet: CIP-DATA KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG A.P. Muizer, Y.M. Prince, R.M. Braaksma, PA. van Eck van der Sluijs, M.J. Overweel, WD.M. van der Valk. E-business in de Nederlandse maritieme cluster / A.P. Muizer, Y.M. Prince, R.M. Braaksma, PA van Eck van der Sluijs, M.J. Overweel, W.D.M. van der Valk Delft: Delft University Press. -III.-Lit. ISBN Trefwoorden: maritieme cluster, innovatie, e-business Copyright 2001 Stichting Nederland Maritiem Land All rights reserved. No part of the material protecled by this copyright may be reproduced or utilized in any form or by any means, eleclronic or mechanical, including photocopying, recording or any information storage and retrieval system without written permission of the owner of this copyright. Permission may be obtained at the following address: Stichting Nederland Maritiem Land, Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam, The Netherlands; ;:

6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Voorwoord Summary Samenvatting Inleiding. Aanleiding. Doel en onderzoeksvragen van de studie. Gevolgde aanpak.. Leeswijzer E-business als innovatief en strategisch instrument. Een aspect van innovativiteit: e-business... Strategische inbedding van e-business E-business in de maritieme sectoren.. Inleiding. 3.2 Zeescheepvaart Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de sectororganisatie Visie en activiteiten van de bedrijven Totaalbeeld Scheepsbouw en -reparatie Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de sectororganisatie Visie en activiteiten van de bedrijven Totaalbeeld Offshore Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de sectororganisatie Visie en activiteiten van de bedrijven Totaalbeeld Binnenvaart Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de sectororganisatie Visie en activiteiten van de bedrijven Stichting Nederland Maritiem Land

7 E-business in de Nederlandse maritieme cluster 3.5A Totaalbeeld.... Waterbouw. Strategische ontwikkelingen. Visie en activiteiten van de sectororganisatie Visie en activiteiten van de bedrijven A Totaalbeeld Havens en havenbedrijven Strategische ontwikkelingen. Visie en activiteiten van de sectororganisaties Visie en activiteiten van de bedrijven A 3.8 Totaalbeeld... Visserij A A A Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van het Productschap.... Visie en activiteiten van de bedrijven.. Totaalbeeld.. Watersportindustrie. Strategische ontwikkelingen. Visie en activiteiten van de sectororganisatie.. Visie en activiteiten van de bedrijven.. Totaalbeeld.. Maritieme toeleveranciers.... Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de sectororganisatie Visie en activiteiten van de bedrijven Totaalbeeld Maritieme dienstverlening Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de bedrijven Totaalbeeld Koninklijke Marine Strategische ontwikkelingen Visie en activiteiten van de Koninklijke Marine Totaalbeeld Beeld in de gehele maritieme cluster Slotbeschouwing Bijlage Overzicht relevante regelingen Stichting Nederland Maritiem Land

8 Voorwoord Voorwoord Innovatie is een kernactiviteit binnen de Nederlandse maritieme cluster. Het kent vele vormen en dimensies en daarover heeft Nederland Maritiem Land in het voorjaar van 2000 een studie 1 gepubliceerd. E-business is een van de innovatieve ontwikkelingen die diep kunnen ingrijpen in de bestaande bedrijfsprocessen en als een kans of een bedreiging gezien kan worden. Een eerste verkenning 2 van de e-businessinitiatieven in de maritieme cluster is voor Nederland Maritiem Land gemaakt en eveneens gepubliceerd in het voorjaar van Teneinde een beter inzicht te krijgen in de visies, strategieën, activiteiten en kansen van e-business binnen de maritieme cluster, is een vervolgstudie gemaakt, die u in deze publicatie aantreft. De studie is niet grensverleggend, maar helpt wel bij het creëren van een gemeenschappelijke visie binnen de cluster. Dat is een goede basis voor het bepalen van de toekomstige activiteiten binnen het Maritiem Innovatie Forum dat thans is opgestart binnen Nederland Maritiem Land en waaraan alle maritieme branches deelnemen. Wij hopen dat deze studie ook u, maritieme ondernemer, kan helpen om uw visie aan te scherpen en wellicht u te laten inspireren door uw collegae in andere maritieme sectoren. De concurrentiepositie van de maritieme cluster kan daardoor versterkt worden, en daar zijn wij allemaal bij gebaat. N. Wijnolst, voorzitter Voorzitter Stichting Nederland Maritiem Land 16 oktober 2001 De Innovativiteit van de Nederlandse Maritieme Cluster, Nederland Maritiem Land serienummer 16. Maritieme websites en e-business. een verkenning. Nederland Maritiem Land serienummer 17 Stichting Nederland Maritiem Land 7

9 E-business in de Nederlandse maritieme cluster 8 Stichting Nederland Maritiem Land

10 Summary Summary E-business is increasing in importance Just as many other sectors, the maritime cluster currently finds itself in a turbulent environment. This turbulence is particularly attributed to increasing competition, the lower margins resulting from this. and the corresponding search for efficiency improvements and the creation of added value. The last two elements mentioned form the basis for Outch maritime companies to maintain and improve their competitiveness. Innovation plays an important role in both elements, and e-business is an important instrument, which enables the establishment of process innovations and product and service innovations. Recent research conducted by EIM shows that companies that active!y use the Internet and are involved in e-business perform better, in terms of the development of employment, turnover and profit. than those that do not actively use the Internet. and are not involved in e-business. E-business presents many opportunities to increase the (international) competitiveness of maritime companies, sectors and the cluster as a whoie. It is precisely e-business which could ensure that the export position of the maritime cluster is strengthened. The question is wh at the current status is with regard to e-business within the maritime cluster. Status of e-business; measured by in-depth interviews On the basis of sixty interviews held with companies, experts and trade organisations. a clear insight was obtained into the current status and strategic importance of e-business in the maritime cluster, and the strategic dimensio~s relevant in this respect. In addition, a good understanding was obtained of the nature and extent of e-business applications in 2001, and of the ambitions and opportunities th at exist. The interviews also provided an insight into critical success factors and the opportunities detected in respect of e business. E-business; interpreted broadly In this study. the term e-business is interpreted broadly. Thus. communication with other companies, organisations, etc. via Internet ( ) also falls within the scope of th is term, just as does e-commerce, and the connection to back-end data systems and, as such. to the internal business operations of other companies, via the Internet or EO!. E-business; strategically weil embedded It may be concluded from the results obtained from the interviews, that e-business has become strategically weil embedded in most sector organisations and in leading maritime companies. In general, e-business is regarded as an important, and usually strategic, instrument enabling the realization of (strategic) objectives. E-business has particularly Stichting Nederland Maritiem Land 9

11 E-business in de Nederlandse maritieme cluster proved to be an important instrument in relation to the following strategic dimensions (Iisted here in descending number of mentions): Efficiency/(transaction) speed (was mentioned in all sectors); Cooperation within the chain, including networking (was mentioned by virtually all sectors); Customer orientation; Quality/safety; Knowledge exchange; Internationalisation; Innovation capacity. Together with expansion and changing company policies, such as specialisation and diversification, trade organisations also regard these dimensions as the most important strategic developments in progress in The dimensions mentioned could be regarded as those elements th at determine a company's competitiveness, something in which e-business plays an important if not crucial rale. However, the status of e-business varies per sector Differences in the status of e-business activities can be detected between different sectors. In sea shipping, the dredging industry and maritime services, companies can be found th at are not yet aware of the opportunities presented bye-business, as weil as companies already investing considerably in e-business. However, in shipbuilding and ship repairs, in the Royal Navy and also port and harbour companies, people are aware of the possibilities, and also wish to invest, or do already invest, in e-business. The offshore, the fishing and the water sports industry are sectors th at are slightly more traditional as regards e-business. In these sectors, people are not yet fully aware of the possibilities that e-business has to offer As regards the status of e-business, inland shipping and maritime equipment suppliers fall somewhere between the traditional sectors and the more advanced maritime industries. The role of sector organisations also varies The rale played byeach trade organisation in respect of e-business activities also varies among sectors, and appears to be linked to the status of e-business in each sector. In those sectors consisting mainly of companies interested in e-business applications, the various trade organisations play a leading rale. In those sectors containing a relatively large number of traditional companies, the rale played by trade organisations is particularly a stimulating and facilitative one. In some sectors, companies can rely upon an active sector organisation, which attempts to closely follow many e-business activities, or itself takes initiatives (Ieading rale). In other sectors, the trade organisation only functions as an intermediary, passing on relevant information via electron ic newsletters, for example (a stimulating and facilitative rale). 10 Stichting Nederland Maritiem Land

12 Summary E-business app/ications In Chart S.1, all e-business applications mentioned by those within the maritime cluster are depicted for each operating function distinguished. It is quite clear that the number and diversity of e-business applications and initiatives are large. However, the study also shows that not all applications or initiatives have reached as advanced a stage as others. Most applications are situated on the right-hand side of and below the ship's wheel. Many applications focus on increasing efficiency and (transaction) speed. Chart 5.1 Overview of e-business applications, related to operating functions in the maritime cluster mp ~tock planning '~I()ck control "att'111te mollltorlllt! l1lallllenajh::c planning or:kctr trackll1g "~stelll labolil rccrultnlcnt Ufpcf'-onnc1 HICS SliS 'cargocard 'elcctr CU"IOlllS SCI"\"lCCS 'Dlltch r-purt" 'C-prol:lllCI11Clll osca()ulplllcnt electronlc ordçrlllt'- 11ltcrncl pmt,ll 'ekctr ("ca) çhai1'i otracklilg &. traclllg 'c-malket" 'ckelt CUIll11111lllCa!1011 Sou ree: EIM, 2001 According to sector organisations, the majority of opportunities /ie in the further improvement of efficiency Wh en asked about the opportunities that exist for e-business applications, trade organisations particularly see a use for them in the further improvement of efficiency and (transaction) speed. According to these organisations, error reduction, increased transparency Stichting Nederland Maritiem Land 11

13 E-business in de Nederlandse maritieme cluster and the exchange of knowledge and data, are all fields in which e-business could still be of much consequence. Critical success factors /ie in eight fields The trade organisations were asked which factors determine the success of e-business applications. The success factors identified by the trade organisations may be grouped as follows: Standardisation (of electronic data interchange, software, etc.); Attitude (of companies, in respect of e-business, cooperation and innovation, commitment of companies, mutual trust, etc.); Resources (financial resources, knowledge of companies and staff about customers, e-business, trends, etc. The content of aportal and updating this content also fall under this heading); Transparency and guarantee (of the market, loading data, freight rates, etc., but also the guarantee that agreements in respect of confidentiality are honoured); Persuasiveness (driving forces that develop and implement initiatives, for example: key players or public bodies); Co-ordination (of all e-business-related projects, in order to prevent an uncontrolled proliferation of projects, and to use resources as efficiently as possible); Communication (how does communication in respect of projects occur, via which media, and via which organisations?). Communication is also important to visualise the advantages that exist for all parties. Support (who will profit, how can win-win situations be created?). Besides these success factors, a bottom-up approach is also regarded as a success factor, for example th at achieved by working with demonstration projects. Approachability is another good example of this. 8uccess factors were also formulated from a top-down approach For example, during the interviews, 'Iooking bevond the boundaries of one's own sector/company/country (The Netherlands)' and 'having avision' were also mentioned as critica I success factors The ship's wheel that has been developed is an analysis and steering instrument The results obtained from the interviews can be summarised in a figure. The strategic dimensions are depicted in the outermost circle of Chart 8.2; together, these form the strategic level. The circle within the outermost circle contains the critical success factors th at emerged from the interviews. These factors may be regarded as tactical instruments, enabling the transition from a strategic to an operational level (top-down movement) or, otherwise, from an operational to a strategic level (a bottom-up movement). Operational objectives that can be realized with the aid of e-business applications, namely increased efficiency and (transaction) speed, safety, added value and error reduction, are contained in the innermost circle. These operational objectives correspond with the possibilities th at 12 Stichting Nederland Maritiem Land

14 Summary sector organisations identified for e-business. The ship's wheel depicted would serve as a good analysis and steering instrument for new e-business applications to be initiated. Chart 5.2 5ummary of results obtained from the interviews, on the basis of a distinetion between strategie (outermost ei rele), taetieal (middle eirele) and operational levels (innermost ei rele) Souree: EIM, 2001 The present study pro vides a basis for action It emerged from the study that much is already happening in the field of e-business within the maritime cluster, but that many other opportunities still exist in this field. Many initiatives are still at the developmental stage. This study provides a basis for the utilisation of existing e-business potential, the formulation of action, and for the raising of e-business to a higher level within the maritime cluster. It is for these reasons th at the above analysis and steering instrument has been provided here, and several directions and ideas have been indicated in the concluding remarks. Stichting Nederland Maritiem Land 13

15 E-business in de Nederlandse maritieme cluster 14 Stichting Nederland Maritiem Land

16 Samenvatting Samenvatting E-business neemt in belang toe De maritieme sector bevindt zich evenals veel andere sectoren op dit moment in een turbulente omgeving. Deze turbulentie wordt vooral toegeschreven aan een toenemende concurrentie, de hieruit voortvloeiende lagere marges en de hiermee samenhangende zoektocht naar efficiencyverbeteringen en het leveren van toegevoegde waarde. Op basis van deze laatste twee elementen trachten de Nederlandse maritieme bedrijven hun concurrentiekracht te handhaven en te versterken. Bij beide elementen speelt innovatie een belangrijke rol. E-business vormt daarbij een belangrijk instrument om zowel procesinnovaties als product- en dienstinnovaties tot stand te brengen. Recent onderzoek van EIM wijst uit dat bedrijven die actief zijn op internet en e-business bedrijven beter presteren qua ontwikkeling van de werkgelegenheid, omzet en winst dan bedrijven die dat niet zijn. E-business biedt vele kansen om de (internationale) concurrentiekracht van maritieme bedrijven, sectoren en de cluster als geheel te vergroten. Juist e-business zou er voor kunnen zorgen dat de exportpositie van de maritieme cluster versterkt wordt. De vraag is wat de huidige stand van zaken is met betrekking tot e-business in de maritieme cluster. Stand van zaken met betrekking tot e-business via diepte-interviews gemeten Op basis van een zestigtal interviews met bedrijven, experts en sectororganisaties is een duidelijk beeld ontstaan van de huidige stand van zaken met betrekking tot het strategisch belang dat in de maritieme cluster aan e-business wordt toegekend en van de strategische dimensies die relevant zijn in relatie tot e-business. Verder is een goed inzicht verkregen in de aard en omvang van de e-businesstoepassingen anno 2001 en van de ambities en mogelijkheden die er nog liggen. Ook hebben de interviews inzicht opgeleverd in de gesignaleerde kansen en kritische succesfactoren van e-business. E-business breed geïnterpreteerd E-business wordt in deze studie breed ge lnterpreteerd. Ook communicatie via internet ( ) met andere bedrijven, instellingen, e.d. valt dus onder dit begrip, evenals het bedrijven van handel via internet en de aansluiting op de back-end datasystemen en daarmee op de interne bedrijfsvoering van andere bedrijven via internet of EDI. E-business goed strategisch ingebed Op basis van de uitkomsten van de interviews kan worden geconcludeerd dat e-business bij de meeste sectororganisaties en bij koplopers onder de maritieme bedrijven strategisch goed is ingebed. E-business wordt in het algemeen als een belangrijk en veelal als een strategisch instrument gezien om (strategische) doelstellingen te realiseren. E- Stichting Nederland Maritiem Land 15

17 E-business in de Nederlandse maritieme cluster business is vooral een belangrijk instrument gebleken in relatie tot de volgende strategische dimensies (in afnemend aantal keer genoemd): efficiency/(transactie)snelheid (is in alle sectoren genoemd); samenwerking in de keten, inclusief netwerkvorming (is door vrijwel alle sectoren genoemd); klantgerichtheid/ketenomkering; kwaliteit/veiligheid; kennisuitwisseling; internationalisatie; innovatievermogen. Deze dimensies worden samen met schaalvergroting en veranderend ondernemingsbeleid, zoals specialisatie en diversificatie ook als de belangrijkste strategische ontwikkelingen die in 2001 gaande zijn, aangemerkt door de sectororganisaties. De genoemde dimensies kunnen worden gezien als elementen die het concurrentievermogen van een bedrijf bepalen en e-business speelt daarbij een belangrijke, zo niet cruciale rol. De status van e-business verschilt echter per sector Tussen sectoren kunnen verschillen worden geconstateerd in de status van de e businessactiviteiten. In de zeescheepvaart, waterbouw en maritieme dienstverlening treft men zowel bedrijven aan die zich nog niet bewust zijn van de mogelijkheden van e business als bedrijven die al veel investeren in e-business. In de scheepsbouw en -reparatie, bij de Koninklijke Marine en ook in de havens is men zich wel bewust van de mogelijkheden en wil men ook investeren of investeert men al in e-business. De offshore, visserij en watersportindustrie zijn wat meer traditionele sectoren wat e-business betreft. Men is zich hier vaak nog niet goed bewust van de mogelijkheden van e-business. De maritieme toeleveranciers en de binnenvaart zitten qua status van e-business tussen de traditionele sectoren en de meer vooruitstrevende sectoren in. Ook de rol van de sectororganisaties verschilt Ook de rol die iedere sectororganisatie speelt op het gebied van e-businessactiviteiten verschilt tussen de sectoren en lijkt samen te hangen met de status van e-business van iedere sector. In de sectoren waar zich overwegend bedrijven bevinden die geinteresseerd zijn in e-businesstoepassingen vervullen de diverse sectororganisaties een trekkende rol. In sectoren met relatief veel achterblijvers spelen de sectororganisaties vooral een stimulerende en faciliterende rol. In sommige sectoren kunnen de bedrijven rekenen op een actieve sectororganisatie die probeert veel e-businessactiviteiten op de voet te volgen of zelf initiatieven onderneemt (trekkende rol), in andere sectoren is de sectororganisatie slechts doorgeefluik van relevante informatie via bijvoorbeeld elektronische nieuwsbrieven (stimulerende en faciliterende rol). 16 Stichting Nederland Maritiem Land

18 Samenvatting E-businesstoepassingen In de onderstaande figuur zijn alle in de maritieme cluster genoemde e-businesstoepassingen weergegeven voor iedere onderscheiden bedrijfsfunctie. Duidelijk is dat het aantal en de diversiteit aan e-businesstoepassingen en -initiatieven groot is. Gebleken is wel dat nog niet iedere toepassing en initiatief in een even ver stadium verkeert. De meeste toepassingen bevinden zich aan de rechterkant en aan de onderkant van het stuurwiel. Veel toepassingen zijn gericht op een verhoging van de efficiency en de (transactie)snelheid. figuur 5.1 overzicht van e-businesstoepassingen gerelateerd aan de bedrijfsfuncties in de maritieme cluster onl\\crp "lilt\\ ISSellilg tckcil111gcn 'C-lntcgratlç o\1ii\\i':>"ell11g tcchn InformatIe -Open Mllld PDI PD\.1 r.ril 0\ oorraadplmlll!!l),.': 0\ oorraadlx~heer IHOllltOllllg :::.atelllctcn 'onderhoud:;p 1a11l1111 g 'elektr \olg~~"lel1lcn arbeid \\ enl1l t! personeel 'BICS SliS 'cargoc;mi "clektr dlclbtcll douane -Oulch l:-porls Oha\enm<l1lagclllclltS} ~teelll door -lo-dijor Inkoop C-jlroclirClllcllt oseaqlliplllcllt 'ckkll01l1"ch b<.:ó,h:lkn lllternd portal 'clc"tr (7CC lkaarten ochgltalc lcdcll:.cn lee -e1ektlolll"ch aallb<::-.tedcil 'ckktr dat:hllt\\îs:--ellilg 'RICS e-doclllllenten -elekt! COllllTll1111CallC 'I'ITTRA otracklilg &. tlaclllg Bron: EIM, 2001 Stichting Nederland Maritiem Land 17

19 E-business in de Nederlandse maritieme cluster Volgens sectororganisaties liggen de meeste kansen in het verder verbeteren van de efficiency Gevraagd naar de kansen voor e-businesstoepassingen zien de sectororganisaties vooral mogelijkheden voor het verder verbeteren van de efficiency en (transactie)snelheid. Ook fouten reductie, meer transparantie en uitwisseling van kennis en data, zijn terreinen waar volgens de organisaties e-business nog veel kan betekenen. Kritische succesfactoren liggen op acht terreinen Aan de sectororganisaties is gevraagd welke factoren het succes bepalen van e businesstoepassingen. De door de sectororganisaties genoemde succesfactoren kunnen als volgt worden gegroepeerd: standaardisatie (van elektronisch berichtenverkeer, software, ed); attitude (van bedrijven ten opzichte van e-business, samenwerking en innovaties, betrokkenheid van de bedrijven, wederzijds vertrouwen, e.d.); middelen (financiële middelen, kennis aanwezig bij de bedrijven en medewerkers over klanten, e-business, over ontwikkelingen, etc Ook de content van een portal en het up-to-date houden van deze content valt hieronder.; transparantie en garantie (van de markt, van ladinggegevens, tarieven, e.d., maar tegelijkertijd ook de garantie dat afspraken over de vertrouwelijke behandeling worden nagekomen); overtuigingskracht (drijvende krachten die initiatieven ontwikkelen en ten uitvoer brengen, bijvoorbeeld key players of overheidsinstanties); coördinatie (van alle projecten op e-businessgebied, om zo wildgroei te voorkomen en middelen zo efficiënt mogelijk aan te wenden); communicatie (hoe vindt communicatie over projecten plaats, via welke media? en via welke organisaties?). Communicatie is ook van belang om de voordelen voor alle partijen zichtbaar te maken. draagvlak (wie profiteert, hoe kunnen win-winsituaties worden gecreëerd?). Naast deze succesfactoren wordt ook een bottom-up-werking als succesfactor beschouwd, bijvoorbeeld door te werken met demonstratieprojecten. Laagdrempeligheid kan hier ook onder worden gerangschikt. Ook vanuit een top down gedachte zijn succesfactoren geformuleerd. Zo zijn in de interviews het 'over de grenzen van de eigen sector/ van het eigen bedrijf en van Nederland heen kijken' en het hebben van een visie als kritische succesfactoren genoemd. Het ontwikkelde stuurwiel is een analyse- en sturingsinstrument De uitkomsten van de interviews kunnen in een figuur worden samengevat. In de buitenste cirkel van figuur S.2 zijn de strategische dimensies weergegeven Deze vormen tezamen het strategische niveau. In de cirkel daarbinnen zijn de kritische succesfactoren die uit de interviews naar voren zijn gekomen weergegeven. Deze factoren kunnen als tacti- 18 Stichting Nederland Maritiem Land

20 Samenvatting sche instrumenten worden beschouwd om de vertaalslag te maken van strategisch niveau naar operationeel niveau (bij een top-down-beweging) of andersom van operationeel niveau naar strategisch niveau (bij een bottom-up-beweging). In de binnenste cirkel zijn de operationele doelstellingen weergegeven die met behulp van e-businesstoepassingen kunnen worden gerealiseerd, namelijk verhoging van efficiency en (transactie)snelheid, veiligheid, toegevoegde waarde, en foutenreductie. Deze operationele doelstellingen komen overeen met door de sectororganisaties genoemde mogelijkheden van e-business. Het weergegeven stuurwiel kan goed fungeren als analyse- en als sturingsinstrument voor nieuw te initiëren e-businesstoepassingen. figuur 5.2 samenvatting van uitkomsten van de interviews, op basis van een indeling in een strategisch (buitenste cirkel), tactisch (middelste cirkel) en operationeel niveau (binnenste cirkel) Bron' EIM, 2001 Onderhavige studie geeft aanknopingspunten voor acties In de studie is gebleken dat er al veel gebeurt in de maritieme cluster op het gebied van e business, maar dat er ook veel kansen liggen op dit gebied. Veel initiatieven bevinden zich nog in de ontwikkelingsfase. Deze studie verschaft aanknopingspunten om het aan- Stichting Nederland Maritiem Land 19

21 E-business in de Nederlandse maritieme cluster wezige e-business potentieel te benutten, om acties te formuleren en om e-business in de maritieme cluster naar een hoger niveau te tillen. Hiertoe is bovenstaand analyse- en sturingsinstrument aangereikt en zijn in de slotbeschouwing ook enkele richtingen en ideeën aangegeven. 20 Stichting Nederland Maritiem Land

22 Inleiding 1 Inleiding 1.1 Aanleiding De ontwikkelingen op het gebied van informatie- en communicatietechnologie (ICT) zorgen voor veel dynamiek in het bedrijfsleven. Het bestaande bedrijfsleven begeeft zich langzamerhand op de elektronische snelweg en staat voor de belangrijke stap mee te gaan in de nieuwe mogelijkheden die ICT-toepassingen bieden. Tegelijkertijd treden nieuwe bedrijven (de zogeheten dotcombedrijven) toe, die een plaatsje op de (elektronische) markt veroveren door het aanbieden van nieuwe ICT-diensten. Ook de maritieme cluster, bestaande uit circa bedrijven, kan zich aan deze ICT-ontwikkelingen niet onttrekken en zal op deze ontwikkelingen moeten inspelen. De Stichting Nederland Maritiem Land wil daartoe allereerst de stand van zaken met betrekking tot e-business in de maritieme cluster in kaart brengen. 1.2 Doel en onderzoeksvragen van de studie Om de stand van zaken met betrekking tot e-business te schetsen, heeft de Stichting Nederland Maritiem Land onderzoeksbureau EIM gevraagd om eerst een inventarisatie te maken van de visie op e-business in de maritieme cluster, en meer in het bijzonder om het huidige en het ambitieniveau ten aanzien van e-business van de (bedrijven in de) diverse maritieme sectoren in kaart te brengen. Bovendien is door de opdrachtgever de wens uitgesproken dat een aanzet wordt gegeven voor mogelijke acties en initiatieven die ondernomen kunnen worden om e-businessactiviteiten binnen de maritieme cluster te stimuleren en om zo e-business in de cluster naar een hoger niveau te tillen. Dit doel is geoperationaliseerd in de volgende onderzoeksvragen: 1. Welke strategische ontwikkelingen spelen er in de maritieme sectoren? 2. Wat is de visie van de maritieme sectororganisaties en van de maritieme bedrijven als het gaat om het strategisch belang van e-business, om de relevante strategische dimensies, om de kansen van e-business, en om de kritische succesfactoren van e business? 3. Welke huidige e-businessactiviteiten worden ondernomen? 4. Welke sectoroverstijgende acties en initiatieven zouden ondernomen kunnen worden om de (bedrijven in de) maritieme sectoren op een hoger niveau van e-business te krijgen? Afbakening van de maritieme cluster In dit onderzoek is de maritieme cluster op dezelfde wijze gedefinieerd als in voorgaande clusterstudies van Policy Research en EIM. De maritieme cluster bevat de volgende elf sectoren: Stichting Nederland Maritiem Land 21

23 E-business in de Nederlandse maritieme cluster zeescheepvaart scheepsbouw en -reparatie offshore binnenvaart waterbouw havens en havenbedrijven visserij watersportindustrie maritieme toeleveranciers maritieme dienstverlening Koninklijke Marine. 1.3 Gevolgde aanpak De gewenste inventarisatie vraagt om een aanpak waarin zowel de sectororganisaties als de bedrijven zelf aan het woord komen. In een eerste inventariserende interviewronde langs de sectororganisaties lag de nadruk op het inventariseren van het beeld dat men heeft over e-business in hun sector. Via deskresearch en een vijftal expertinterviews met koplopers in de maritieme cluster en met personen/instanties die een trekkende rol vervullen of hebben vervuld bij e businessprojecten in de maritieme cluster, is vervolgens een beeld verkregen van de huidige e-businessactiviteiten in de maritieme cluster in Nederland. Deze activiteiten hebben ook geleid tot het identificeren van voorbeeldprojecten binnen en buiten de cluster en het achterhalen van kritische succesfactoren van e-businessactiviteiten. Vervolgens zijn per sector gemiddeld 5 bedrijven ge lnterviewd, waarbij de nadruk heeft gelegen op de huidige e-businessactiviteiten van de bedrijven, de diversiteit hierbinnen en de plannen die bedrijven op het gebied van e-business hebben. Ook is ingegaan op het strategisch belang van e-business, de kansen van e-business, de kritische succesfactoren van e-businessactiviteiten, en de knelpunten die bedrijven ervaren bij de implementatie van e-businessactiviteiten. Op basis van de kennis die is verkregen in de voorgaande activiteiten is in een tweede ronde interviews met de sectororganisaties uitgebreid en nader ingezoomd op hun visie en ambitieniveau met betrekking tot e-business, op de kansen die e-business biedt en hun mogelijke rol daarbij, en op het door hen toegekende strategisch belang aan e business. Na afronding van alle voorgaande activiteiten is alle verzamelde informatie aan elkaar gelieerd. In de slotbeschouwing geeft EIM een aanzet voor activiteiten die ondernomen zouden kunnen worden om de maritieme cluster op een hoger niveau van e business te krijgen. 22 Stichting Nederland Maritiem Land

24 Inleiding 1.4 Leeswijzer Dit finaal concept-eindrapport geeft een systematisch overzicht van de visie op e-business die begin 2001 leeft in de sectoren in de maritieme cluster. Daarna wordt op basis van de verkregen inzichten uit dit systematische overzicht een aanzet gedaan voor gezamenlijke, sectoroverstijgende e-businessactiviteiten die in de maritieme cluster ondernomen zouden kunnen worden. De opbouw van dit rapport is als volgt. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op e-business als innovatief en strategisch instrument in de bedrijfsvoering. Hoofdstuk 3 vormt de kern van dit rapport. In dat hoofdstuk zullen alle sectoren die tezamen de maritieme cluster opspannen achtereenvolgens de revue passeren. 1 Voor elk van de sectoren zal eerst een beeld gegeven worden van de strategische ontwikkelingen die in de sector spelen en van de visie van de betreffende sectororganisatie op het strategisch belang, de kansen en kritische succesfactoren van e-business. Dit beeld wordt daarna aangevuld met een beeld van de stand van zaken op het gebied van e-business in het betreffende bedrijfsleven en de visie van ondernemers op het strategisch belang, de kansen en kritische succesfactoren van e-business. In een afsluitende paragraaf wordt steeds het totale beeld van de sector dat aldus is ontstaan gegeven. Aan het einde van hoofdstuk 3 wordt vervolgens een samenvattend beeld geschetst van de visie, strategieen, kansen en kritische succesfactoren voor de maritieme cluster als geheel. Ten slotte treft u in hoofdstuk 4 de slotbeschouwing aan met een aanzet voor activiteiten die ondernomen zouden kunnen worden om de maritieme cluster op een hoger niveau van e-business te krijgen. De hoofdstukken over de Koninklijke Marine en de maritieme dienstverlening hebben vanwege hun afwijkende sectorkarakter, een ietwat andere invulling. Stichting Nederland Maritiem Land 23

25 E-business in de Nederlandse maritieme cluster 24 Stichting Nederland Maritiem Land

26 E-business als innovatief en strategisch instrument 2 E-business als innovatief en strategisch instrument 2.1 Een aspect van innovativiteit: e-business Innovativiteit: vernieuwingen op diverse terreinen Mede door onderzoek van EIM wordt aan het begrip 'innovatie' sinds enkele jaren een bredere betekenis toegekend dan alleen technologische vernieuwing. 1 Innovativiteit wordt beschouwd als een meerdimensionaal begrip dat betrekking heeft op vernieuwingen op diverse terreinen. Innovativiteit kan het best beschreven worden langs twee dimensies. De eerste is langs de dimensie van de inputs, het proces en de outputs. Bij inputs moet gedacht worden aan alle innovatieve middelen die ingezet worden om innovatief te zijn, bijvoorbeeld hoog (technisch) opgeleide medewerkers, aankoop van nieuwe machines, aankoop van software, et cetera. Vernieuwingen in het proces betreffen activiteiten zoals het planmatig bezig zijn met vernieuwingen, organisatieveranderingen, het aantal geautomatiseerde bedrijfsprocessen, het uitvoeren van marktonderzoek en klanttevredenheidsonderzoek, et cetera. Ten slotte dienen dergelijke middelen en activiteiten te leiden tot innovatieve outputs, zoals nieuwe of vernieuwde producten, diensten en processen, en de omzet die behaald wordt met producten en diensten die recent op de markt zijn gebracht. De tweede dimensie betreft het onderscheid naar softe en harde indicatoren. Dit sluit aan bij de invalshoek dat innovatie veel meer is dan alleen de ontwikkeling en toepassing van puur 'harde' technologieën. Een indicator zoals de organisatiestructuur tijdig aanpassen om aan de eisen van de klanten te kunnen voldoen is een voorbeeld van een 'softe' innovatie-indicator. Met name voor kleine en middelgrote ondernemingen, en andere dan industriële sectoren zijn de 'softe' innovatie-indicatoren relevant. Innovatiestudie geeft inzicht in de innovativiteit van de maritieme cluster... In 1999 heeft EIM een uitgebreid onderzoek verricht naar de innovativiteit van de gehele maritieme cluster en alle sectoren die daarvan deel uitmaken 2 Daarin is de innovativiteit belicht langs de twee dimensies zoals die hierboven beschreven zijn. Daarin zijn verschillende softe en harde innovatie-indicatoren die betrekking hebben op de inputs, het proces en de outputs, in kaart gebracht. Ook op het in 2000 gehouden Bologna SME Conference Business Symposium werd dit als uitgangspunt genomen: 'Innovation is a broad term that encompasses virtually any kind of new development within a firm' (Draft Issues Paper, p. 1). Prince, Y.M. et al. (2000), De innovativiteit van de Nederlandse maritieme cluster, Nederland Maritiem Land. Delft University Press, Delft Stichting Nederland Maritiem Land 25

27 E-business in de Nederlandse maritieme cluster... en ook van de toepassing van ICT In het proces is toentertijd een innovatie-indicator meegenomen die het gemiddelde aantal geautomatiseerde bedrijfsprocessen in kaart brengt. Daaruit bleek dat van de zes bedrijfsprocessen die aan de bedrijven zijn voorgelegd, er gemiddeld 2,7 geautomatiseerd waren. Ofwel, bijna de helft van de voorgelegde bedrijfsprocessen was in 1999 geautomatiseerd. Zie tabel 2.1 voor de verschillen tussen de maritieme sectoren. Op de zes bedrijfsprocessen die aan de bedrijven zijn voorgelegd scoren de maritieme toeleveranciers relatief het beste. tabel 2.1 sector het gemiddelde aantal geautomatiseerde bedrijfsprocessen in de maritieme cluster, naar sector (in 1999)* gemiddelde aantal geautomatiseerde bedrijfsprocessen zeescheepvaart scheepsbouw en -reparatie offshore binnenvaart waterbouw havens en havenbedrijven visserij watersportindustrie maritieme toeleverancîers maritieme dienstverlening Koninklijke Marine 4, ,1 2,2 2, ,7 2,1 4.4 n.b. n.b. gehele maritieme cluster n.b. = niet beschikbaar; maximale aantal geautomatiseerde bedrijfsprocessen = 6.0. Bron: Prince et al. (2000). Op het administratieve vlak is het meest geautomatiseerd: circa driekwart van de bedrijven past hierin automatisering toe. Ongeveer de helft van de maritieme bedrijven gebruikt automatisering bij de externe communicatie en 43% bij de interne communicatie. Het eigenlijke bedrijfsproces is bij 42% geautomatiseerd, een soortgelijk percentage (40%) zet automatisering in bij logistieke processen. Het minst geautomatiseerd is de productontwikkeling (16% van de bedrijven). 2,7 Toepassing van ICT is van groot belang bij proces- en productvernieuwingen Informatie- en communicatietechnologie (ICT) heeft dus al aardig haar weg gevonden in de maritieme sector, alhoewel er nog veel innovatiepotentieel lijkt te zijn. Heel veel midden- en kleinbedrijven (MKB) komen namelijk juist tot vernieuwingen dankzij de toepassing van ICT. Recent EIM-onderzoek laat zien dat ruim een op de drie MKB-bedrijven er in de afgelopen twee jaar in is geslaagd om door de inzet van ICT vernieuwingen door te 26 Stichting Nederland Maritiem Land

28 E-business als innovatief en strategisch instrument voeren in zijn producten en/of diensten. 1 Tevens voert een op de drie bedrijven dankzij ICT-toepassingen vernieuwingen in het productieproces of de werkprocessen door. Volgens experts halen MKB-bedrijven nog lang niet alles uit ICT wat er in zit. Dat komt vooral omdat veel bedrijven voor de verschillende bedrijfsprocessen onafhankelijk van elkaar functionerende ICT -toepassingen inzetten. E-business leidt tot betere bedrijfsprestaties Recent onderzoek van EIM onder circa MKB-bedrijven laat zien dat bedrijven die actief zijn op internet beter presteren qua ontwikkeling van de werkgelegenheid, omzet en winst dan bedrijven die dat niet zijn 2 Dit verschil doet zich al voor bij het hebben van een eigen website, en wordt - afgezien van de winstontwikkeling - sterker als bedrijven ook echt handel drijven via internet. De investeringen die hiermee gepaard gaan, zullen hoogstwaarschijnlijk ten koste zijn gegaan van de winst. Internetactiviteiten blijken overigens meer te lonen in sectoren die qua e-business achterlopen dan in sectoren die vooroplopen; in achterlopende sectoren kunnen bedrijven eerder zogeheten 'first mover advantages' behalen. Overigens lijken meer in het algemeen de internetactiviteiten en de betere prestaties van de bedrijven verklaard te kunnen worden uit een onderliggend kenmerk van de bedrijven: de innovativiteit van het bedrijf. E-business is een relatief nieuw aspect van innovativiteit met veel potentieel Omdat de toepassing van ICT zoveel diverse kansen biedt en een relatief nieuw aspect van innovativiteit is waarop nog veel terrein gewonnen kan worden, is het zinvol om eens goed stil te staan bij de mogelijkheden en kansen van e-business om de (internationale) concurrentiekracht van maritieme bedrijven, sectoren en de cluster als geheel te vergroten. Juist e-business zou ervoor kunnen zorgen dat de exportpositie van de maritieme cluster versterkt wordt. E-business breed geïnterpreteerd E-business wordt daartoe in deze studie breed gelnterpreteerd. Ook communicatie via internet ( ) met andere bedrijven, instellingen, e.d. valt dus onder dit begrip, evenals het drijven van handel via internet en de aansluiting op de back-end datasystemen en daarmee op de interne bedrijfsvoering van andere bedrijven via internet of EO!. A. Bruins en J.P.J. de Jong (2000), Wat betekent ICT voor vernieuwingen in het MKB?, EIM, Zoetermeer R.M. Braaksma (2000), Kort bericht: Internetgebruik en prestaties bij MKB-bedrijven, EIM, Zoetermeer. Stichting Nederland Maritiem Land 27

29 E-business in de Nederlandse maritieme cluster 2.2 Strategische inbedding van e-business Turbulentie speelt e-business in de kaart De maritieme sector bevindt zich evenals veel andere sectoren op dit moment in een turbulente omgeving. Deze turbulentie wordt vooral toegeschreven aan een toenemende concurrentie, de hieruit voortvloeiende lagere marges en de hiermee samenhangende zoektocht naar efficiencyverbeteringen en het leveren van toegevoegde waarde. Op basis van deze laatste twee elementen trachten de Nederlandse maritieme bedrijven hun concurrentiekracht te handhaven en te versterken. Bij beide elementen speelt innovatie een belangrijke rol. E-business vormt daarbij een belangrijk instrument om zowel procesinnovaties als product- en dienstinnovaties tot stand te brengen. E-business komt vaak voort uit strategische dimensies Met e-business kunnen met name in de bedrijfsvoering voordelen worden behaald, zoals efficiencyverbeteringen, een verhoging van de klantgerichtheid (creëren van toegevoegde waarde) en van de kwaliteit en veiligheid. Deze operationele doelstellingen passen vaak in een hoger doel en komen normaal gesproken voort uit een strategie of uit een strategische dimensie. Verbetering van de efficiency kan bijvoorbeeld voortkomen uit het streven om concurrerend te blijven door voortdurend te innoveren. Naast innovatievermogen kunnen de volgende strategische dimensies uitmonden in e-businessactiviteiten: samenwerking; internationalisering/export; kwaliteit/veiligheid; kennisuitwisseling; schaalvergroting; ondernemingsbeleid (klantgerichtheid, kostenstrategie, specialisatie, diversificatie). In het onderhavige onderzoek worden de belangrijkste dimensies in relatie tot e-business in kaart gebracht. E-business als strategisch instrument voor innovaties E-businesstoepassingen kunnen worden uitgesplitst in: toepassingen die verbeteringen in het proces tot gevolg hebben (hogere efficiency, (transactie)snelheid, kwaliteit, veiligheid); toepassingen die de toegevoegde waarde verhogen, en toepassingen die zowel tot verbeteringen in het proces als tot toegevoegdewaardecreatie leiden. Bij iedere e-businesstoepassing is er in theorie sprake van een link tussen het strategisch niveau en het operationele niveau. Zo wordt het streven naar efficiencyverbeteringen en kostenbesparingen (procesinnovaties) vooral zichtbaar in een toenemende internationali- 28 Stichting Nederland Maritiem Land

30 E-business als innovatief en strategisch instrument satie (productie in lagelonenlanden en aantrekken van goedkoop personeel), in schaalvergroting en in een toenemend belang dat wordt toegekend aan samenwerking (met name in de logistieke keten). Het streven naar het leveren van toegevoegde waarde en onderscheidend vermogen wordt steeds meer zichtbaar in een grotere klantgerichtheid, specialisatie en een toenemend belang dat wordt toegekend aan samenwerking bij productontwikkeling en aan kennisuitwisseling. Als de verbeteringen in het proces het serviceniveau (en dus de toegevoegde waarde) naar de klant toe bepalen, is sprake van een mengvorm. Het gaat dan om e businesstoepassingen die zowel tot een verbetering in het proces als tot de creatie van toegevoegde waarde leiden. Elektronische handel (e-commerce) vormt hier een voorbeeld van. E-commerce stelt klanten in staat om snel en op eenvoudige wijze te bestellen. On line bestellen levert voor de klant derhalve efficiencyvoordelen op omdat de zoek- en bestelkosten lager zijn dan bij de traditionele manier van bestellen, maar zorgt ook voor een stuk gemak en daarmee extra toegevoegde waarde. Elektronische verkoop stelt tegelijkertijd de leverancier in staat om het product te omgeven met veel productinformatie en met extra diensten die door de klant kunnen worden afgenomen. Hierdoor wordt dus ook extra toegevoegde waarde geleverd aan de klant. De voordelen voor de klant kunnen nog verder toenemen wanneer het aanbod van producten van verschillende toeleveranciers wordt gebundeld. De verkoop via internet kan ook voor de verkoper efficiencyvoordelen opleveren. Zo kan worden bespaard op de orderbehandelingskosten en kunnen de gemiddelde verkoop- en productiekosten afnemen wanneer de e-sales tot de ontwikkeling van nieuwe geografische markten leiden. E-business speelt in iedere fase van de waardeketen een rol Het voert te ver om alle mogelijke e-businesstoepassingen de revue te laten passeren. Er is voor gekozen om in dit onderzoek de e-businesstoepassingen te structureren rond de bedrijfsfuncties van een onderneming. In figuur 2.1 zijn de diverse bedrijfsfuncties weergegeven. De primaire functies zijn in donkere hokjes geplaatst, de overige functies in de wat lichter getinte hokjes. Rond de bedrijfsfuncties zijn in cirkels enkele voorbeelden weergegeven van e-businesstoepassingen. Bij iedere bedrijfsfunctie kan sprake zijn van contacten met andere bedrijven en externe partijen. Het samenbrengen van verschillende partijen of gegevens van verschillende partijen vormt de basis van alle e-businesstoepassingen. Stichting Nederland Maritiem Land 29

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen.

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen. Groningen Research Institute of Purchasing Lecture 3: E-Contacts Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann NEVI-Chair Purchasing RUG Groningen, RuG Goal Potential EP New roles, opportunities & threats E-Contacts Electronic

Nadere informatie

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld.

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld. S H E E T M E T A L p a r t s a n d a s s e m b l i e s I n t r o d u c t i e Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Kansen & Ontwikkelingen met Lean

Kansen & Ontwikkelingen met Lean NETWERK VOOR EN DOOR DE TECHNOLOGISCHE INDUSTRIE LEAN MANAGEMENT PROGRAMMA Kansen & Ontwikkelingen met Lean BE SMART: SAMEN KANSEN CREËREN MET SMART INDUSTRY 10-12-2015 I 1 AGENDA Kansen & Ontwikkelingen

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

TaxLab 26 maart 2015. We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf

TaxLab 26 maart 2015. We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf TaxLab 26 maart 2015 We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf Inhoud Tax Incentives: o Innovatie drieluik: WBSO/RDA/iBox o Investeringsregelingen EIA/MIA en subsidies Optimalisatie

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Update IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs

Update IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs Update IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs Number 11, May 2015 IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs Het alloceren van de transactieprijs aan de afzonderlijke prestatieverplichtingen in een

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Het speelveld van de Chief Commercial Officer

Het speelveld van de Chief Commercial Officer Het speelveld van de Chief Commercial Officer Omgaan met dilemma s Stephan Linnenbank 28 november 2008 Atos, Atos and fish symbol, Atos Origin and fish symbol, Atos Consulting, and the fish symbol itself

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf Kansen Monitor Hier komt de naam van uw bedrijf en hier de foto of logo van uw bedrijf Het copyright van dit document berust bij De Keizer Kennismakelaar s Graveland NL All rights reserved. Neither the

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

AGENDA. For the extraordinary general meeting of shareholders of Spyker N.V., established at Zeewolde ( the Company )

AGENDA. For the extraordinary general meeting of shareholders of Spyker N.V., established at Zeewolde ( the Company ) (This is an English translation of a document prepared in Dutch. An attempt has been made to translate as literally as possible but differences may occur. The Dutch text will govern by law) AGENDA For

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Feedback WG System Operations 21 November 2012

Feedback WG System Operations 21 November 2012 Feedback WG System Operations 21 November 2012 User Group 06/12/2012 Wim Michiels Content Feedback IGCC Winter action plan Draft ENTSO-E winter outlook 2012 2013 Capaciteit noordgrens Overview of dynamic

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Zuidoost om zich bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam te laten Testen op Soa s en Hiv A Qualitative Research

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant

Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant Piet Klop RA MGA Rotterdam, maandag 28 november 2011 De Rotterdamse havenbaron en politicus Lodewijk Pincoffs speelde een belangrijke

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Focus op milieu en veiligheid

Focus op milieu en veiligheid Focus op milieu en veiligheid Philips Innovation Services Philips Environment & Safety (PES) Praktische vertaling van milieu, arbo en veiligheid De eisen die de maatschappij en de overheid stellen aan

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Waarde creeren in de keten: over. marktgerichtheid, innovatie en duurzaamheid

Waarde creeren in de keten: over. marktgerichtheid, innovatie en duurzaamheid Waarde creeren in de keten: over marktgerichtheid, innovatie en duurzaamheid prof. dr Arjan J. van Weele Eindhoven University of Technology/Eindhoven aweele@euronet.nl www.arjanvanweele.com Waarde creeren

Nadere informatie

World Class Finance in de Retail

World Class Finance in de Retail World Class Finance in de Retail Jaarcongres Controlling 24 april 2008 Hans Strikwerda Copyright 2008 by Nolan, Norton & Co. Private for the client. This report nor any part of it may not be copied, circulated,

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014 If you have a client logo or other co-branding to include, this should go here. It should never be larger than the Deloitte logo. Waarom kiezen voor een shared services center? Succesfactoren en valkuilen

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie