april 1940: Duitse aanval op Denemarken en Noorwegen 10 mei 1940: Duitse aanval op Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "april 1940: Duitse aanval op Denemarken en Noorwegen 10 mei 1940: Duitse aanval op Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk"

Transcriptie

1 17 DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP I INSTAP George Smith Patton jr. ( ) was een Amerikaanse generaal uit de Tweede Wereldoorlog, die vooral bekendheid verwierf tijdens het Ardennenoffensief. Patton sneuvelde niet op het slagveld, maar kwam om bij een auto-ongeval kort na de oorlog. Chauffeur zijn van Patton stond bekend als de beste job in het leger en was een felbegeerde betrekking, maar door Pattons voorliefde voor snelheid duidelijk niet ongevaarlijk. Toch noemen liefhebbers van voertuigen uit de Tweede Wereldoorlog zich vaak Pattondrivers. Meestal maken ze deel uit van een re-enactmentgroep, mensen die de oorlog naspelen. DVD april 1940: Duitse aanval op Denemarken en Noorwegen maart/april 1938: Anschluss van Oostenrijk september 1938: Conferentie van München maart 1939: Duitse verovering van Tsjecho-Slowakije april 1939: Italiaanse aanval op Albanië augustus 1939: Molotov-Von Ribbentroppact september 1939: Duitse verovering van Polen 10 mei 1940: Duitse aanval op Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk 28 mei 1940: capitulatie van België 10 juni 1940: Italiaanse aanval in Noord-Afrika 22 juni 1940: capitulatie van Frankrijk 28 oktober 1940: Italiaanse aanval op Griekenland 22 juni 1941: Duitse aanval op de USSR 7 december 1941: Japanse aanval op Pearl Harbor juni 1942: Amerikaanse overwinning bij Midway oktober/november 1942: geallieerde overwinning bij El Alamein november 1942: geallieerde overwinning bij Stalingrad 6 juni 1944: D-day 8 mei 1945: Victory in Europe Day (V-E-day) 6 augustus 1945: Amerikaanse atoombom op Hiroshima 9 augustus 1945: Amerikaanse atoombom op Nagasaki 2 september 1945: capitulatie van Japan DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

2 II ONDERZOEKSVRAAG Wat waren de belangrijkste stappen in de aanloop naar en in het verloop van de Tweede Wereldoorlog? III BRONNENANALYSE De aanloop bron 1 Volksstemming en Groot-Duits parlement Deelvragen: a Op welke manier paste de annexatiepolitiek van Hitler in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog in de politieke visie van het Derde Rijk? b Hoe reageerden de geallieerden op die politiek? c Waarom kunnen we de opmars van nazi- Duitsland in de eerste helft van de oorlog als een Blitzkrieg, een snelle oorlog, omschrijven? d Waar, wanneer en waarom kantelde de Tweede Wereldoorlog? Zo wordt er ja gestemd! In het bolletje onder het woord ja een kruis tekenen! Stembrief Ben je het eens met de sinds 13 maart 1938 voltrokken hereniging van Oostenrijk met het Duitse Rijk en stem je voor de lijst van onze Führer Adolf Hitler? Ja/Neen e Wat zijn de ankerpunten van de oorlog tussen Japan en de VS? bron 2 Sudetenland Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Italië, het akkoord in overweging nemende dat reeds in principe bereikt is over de aanhechting bij Duitsland van het Sudeten-Duitse gebied, zijn het eens geworden over de volgende voorwaarden en bepalingen betreffende de genoemde aanhechting en de daaruit voortvloeiende maatregelen, en door deze overeenkomst houden zij elk zichzelf verantwoordelijk voor de stappen die nodig zijn om haar uitvoering te verzekeren: >> 17 DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 317

3 Appeasementpolitiek en politieke neutraliteit (1) De ontruiming zal op 1 oktober beginnen. (2) Het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Italië gaan akkoord dat de ontruiming van het grondgebied voltooid zal zijn op 10 oktober, zonder dat enige bestaande installaties verwoest zullen zijn, en dat de Tsjecho-Slowaakse regering verantwoordelijk gehouden zal worden voor de uitvoering van de ontruiming zonder schade aan de bedoelde installaties. (3) De voorwaarden die gelden bij de ontruiming zullen in detail neergelegd worden door een internationale commissie samengesteld uit vertegenwoordigers van Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Tsjecho-Slowakije. (4) De stapsgewijze bezetting van het overwegende Duitse gebied zal door Duitse troepen beginnen op 1 oktober. (...) (6) De uiteindelijke bepaling van de grenzen zal uitgevoerd worden door de internationale commissie. De commissie zal eveneens gemachtigd zijn om de vier machten, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Italië, in bepaalde uitzonderlijke gevallen, kleine wijzigingen aan te bevelen in de strikte etnografische bepaling van de gebieden welke moeten overgedragen worden zonder volksraadpleging. ( ) (8) De Tsjecho-Slowaakse regering zal binnen een periode van vier weken vanaf de datum van deze overeenkomst alle Sudentenduitsers vrijlaten (...) en de Tsjecho-Slowaakse regering zal binnen dezelfde periode Sudentenduitse gevangenen vrijlaten die een gevangenisstraf uitzitten voor politieke misdrijven. München, 28 september ADOLF HITLER NEVILLE CHAMBERLAIN EDOUARD DALADIER BENITO MUSSOLINI bron 3a Neville Chamberlain* op het vliegveld bij zijn terugkeer uit München, 30/09/1938 DVD This morning I had another talk with the German Chancellor, Herr Hitler, and here is the paper which bears his name upon it as well as mine. Some of you, perhaps, have already heard what it contains. But I would just like to read it to you. We, the German Führer and Chancellor, and the British Prime Minister, have had a further meeting today and are agreed in recognizing that the question of Anglo-German relations is of the first importance for our two countries and for Europe. We regard the agreement signed last night, and the Anglo- German Naval Agreement, as symbolic of the desire of our two peoples never to go to war with one another again. bron 3b Neville Chamberlain voor Downing Street 10, 30/09/1938 My good friends, this is the second time in our history that there has come back from Germany to Downing Street peace with honour. I believe it is peace for our time. We thank you from the bottom of our hearts. And now I recommend you to go home and sleep quietly in your beds. * Neville Chamberlain ( ) was eerste minister van Groot-Brittannië voor de Conservatieve Partij tussen 1937 en Hij diende zijn ontslag in na de Duitse aanval van 10 mei 1940 op de Lage Landen en Frankrijk en overleed enkele maanden later aan maagkanker. Uit: Pact van München, 28/09/ DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

4 bron 4a Het Molotov-Von Ribbentroppact, 23/08/1939 bron 4b Het geheim aanvullend protocol Ter gelegenheid van de ondertekening van het niet-aanvalsverdrag tussen het Duitse Rijk en de Unie van Socialistische Sovjet-Republieken bespraken de ondergetekende gevolmachtigden van elk van de twee partijen in strikt vertrouwelijke gesprekken de vraag naar de grens van hun respectieve invloedssferen in Oost-Europa. Deze gesprekken hebben geleid tot de volgende conclusies: Artikel I In het geval van een territoriale en politieke herschikking in de gebieden die behoren tot de Baltische staten (Finland, Estland, Letland, Litouwen), zal de noordelijke grens van Litouwen als grens dienen tussen de invloedssfeer van Duitsland en die van de USSR. ( ) Artikel II In het geval van een territoriale en politieke herschikking van de gebieden die behoren tot de Poolse staat, worden de invloedssferen van Duitsland en de Sovjet-Unie begrensd door de lijn van de rivieren Narev, Wisla en San. ( ) Artikel III Met betrekking tot Zuid-Oost-Europa vestigt de Sovjetzijde de aandacht op haar belangen in Bessarabië. De Duitse zijde verklaart haar volledige politieke desinteresse in deze gebieden. Het nationaal-socialisme keert de rug toe aan de Russen op deze manier! Uit: Marianne, augustus Artikel IV Dit protocol wordt behandeld door beide partijen als strikt geheim. Moskou, 23 augustus Uit: Molotov-Von Ribbentroppact, 23/08/ DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 319

5 De opmars van de asmogendheden bron DVD bron 8 De Gaulle* over de Franse capitulatie, 22/06/1940 CD bron 6 Duitsland valt België binnen, 10/05/1940 CD bron 7 België capituleert, 28/05/1940 DVD * Generaal Charles De Gaulle ( ) was een Frans politicus en militair. Hij vluchtte op 18 juni 1940 naar Londen en richtte er de Vrije Franse Strijdkrachten. Zij stonden aan de kant van de geallieerden en bekampten het Vichy-regime, dat collaboreerde met de Duitsers. De Gaulle werd later ook de eerste president ( ) van de huidige Vijfde Franse Republiek. bron 9 Winston Churchill* over the Battle of Britain * Winston Churchill ( ) was een Brits politicus, schrijver en Nobelprijswinnaar. Hij verving Chamberlain als premier in 1940 en behield die functie tot het einde van de oorlog. Hij slaagde erin om het Verenigd Koninkrijk buiten de Duitse invloedssfeer te houden. DVD bron 10 H. Block ( ), Herblock s own history of the year the worlds of 1940, 1941 Japan en Roemenië als bondgenoten van de asmogendheden Dit is een oorlog tussen twee werelden. Eén van hen moet in stukken breken. Russisch-Finse vrede Blitzkrieg Trojaans paard vijfde colonne The Herb Block Foundation DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

6 bron 11a De dood trekt aan de touwtjes bron 11b Adolf Hitler aan Benito Mussolini, 22/06/1941 Indien de omstandigheden mij zouden dwingen de Duitse luchtmacht tegen Engeland in te zetten, bestaat het gevaar dat Rusland zijn afpersingsstrategie weer zal toepassen en dat ik zwijgend zou moeten toegeven, eenvoudig, omdat ik me in de lucht niet sterk genoeg voel. Engeland zal dan nog minder bereid zijn om vrede te sluiten, aangezien het dan zijn hoop op de Russische partner kan richten. Sterker nog, deze hoop zal groeien naarmate de paraatheid van de Russische strijdkrachten toeneemt. En daarachter dreigen dan nog de massale wapenleveranties uit Amerika die zij in 1942 hopen te krijgen. Ik ben daarom, na mij lange tijd het hoofd te hebben gebroken, eindelijk tot het besluit gekomen dat ik de strop moet doorsnijden voor die kan worden aangetrokken. Naar: W. L. Shirer, Opkomst en ondergang van het Derde Rijk: de geschiedenis van het nationaalsocialistische Duitsland, bron 11c Vorwärts nach Osten CD bron 12 Franklin Roosevelt*, Day of Infamy, 07/12/1941 DVD * Franklin Delano Roosevelt ( ) was de 32ste president van de Verenigde Staten. Hij is de enige president met vier ambtstermijnen ( ), wat sinds 1947 niet langer mogelijk is. E. Marcus, in: New York Times, DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 321

7 bron 13 De opmars van de asmogendheden De ondergang van de asmogendheden bron 14 Fata morgana, El Alamein (23/10/ /11/1942) bron 15a L. G. Illingworth ( ), Soviet resistance in Stalingrad, 1942 de Nijl 8ste leger Verovering van Egypte Aan de onoverwinnelijke maarschalk Rommel. Adolf Hitler Anoniem, DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

8 bron 15b V. Ivanov ( ), Naar het westen!, 1943 bron 16 Gotische Linie 1, september 1944 Het Achtste Leger, dat nu klaarstond om de laatste versterkte Duitse linie, buiten de Siegfriedlinie 2, aan te vallen, had zich een weg naar deze bergen gevochten vanaf de Egyptische grens. Sinds de slag bij El Alamein was het Achtste Leger opgerukt door Afrika, via Sicilië en door het Italiaanse schiereiland. Al deze mannen, van zoveel rassen en nationaliteiten, voelden dat dit de laatste stoot was en dat ze hierna naar huis zouden gaan. Op een dag gaan ze naar huis, naar Polen, Canada, Zuid-Afrika, India, Nieuw-Zeeland, Engeland, Schotland en Ierland, want al die nationaliteiten zijn vertegenwoordigd in dit leger en je zou verschillende Indiase dialecten moeten spreken en Frans-Canadees en het taaltje dat gesproken wordt door de negers uit Basoetoland, alsmede elk accent dat er in het Engels is, om goed begrepen te worden in het Achtste Leger. Het is komisch, verbazingwekkend en schitterend om te zien dat deze gigantische mengelmoes van mensen het onderling met elkaar kan vinden. De lange mars die ze samen hebben gemaakt, de zandstormen in de woestijn, de modder van de Italiaanse winter, het gevaar, de stervenden en de eenzame jaren hebben hen tot mannen gemaakt die altijd voor elkaar klaarstaan. Uit: M. Gellhorn 3, Het gezicht van de oorlog, Gotische Linie: Duits verdedigingswerk (machinegeweren, antitankwapens, mortieren, prikkeldraad, antitankobstakels) in Noord-Italië tussen de Adriatische en de Tyrreense Zee. 2 Siegfriedlinie: Duitse verdedigingslinie door de nazi s de Westwall genoemd tussen Kleef aan de Duits-Nederlandse grens en Basel aan de Duits-Zwitserse grens, langsheen de Duits-Belgische en de Duits-Franse grens. 3 Martha Gellhorn ( ) was een van de weinige vrouwelijke oorlogscorrespondenten tussen het einde van de jaren 30 (de Spaanse burgeroorlog) en het einde van de jaren 80 van de 20ste eeuw. bron 17 Dwight Eisenhower* over D-day, 06/06/1944 DVD * Generaal Dwight Eisenhower ( ) was opperbevelhebber van de geallieerde legers in Europa tijdens WO II. Later werd hij de 34ste president van de Verenigde Staten ( ). bron 18 Bevrijding van België CD 17 DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 323

9 bron 19 L. G. Illingworth ( ), The German Army freezes and Hitler tries to provide some relief, 1941 bron 21 De VSA zullen de Europese cultuur van de ondergang redden Hans, ik begin te denken dat hij helemaal de kerstman niet is. het Duitse volk voor het Duitse leger dat het koud heeft bron 20 V-E-day, 08/05/1945 A. Mergen, Came the dawn - peace over Europe, 07/05/1945 John Q. Public (de Amerikaanse benaming voor Jan met de Pet ) knielt aan de kustlijn om te bidden, met zijn hoofd gericht naar de horizon waar de zon opkomt in een grote V (Victory), vrede brengend over Europa (Peace over Europe). The Library of Congress Uit: Storm, het blad der Nederlandsche SS, DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

10 bron 22 De atoombom op Hiroshima, 06/08/1945 DVD bron 23 De Japanse capitulatie, 02/09/1945 Wij, handelend in opdracht van en op bevel van de Keizer van Japan, de Japanse overheid en het Japanse Keizerlijke Hoofdkwartier, verklaren akkoord te gaan met de bepalingen opgesteld door de regeringen van de Verenigde Staten, China en Groot- Brittannië op 26 juli 1945 in Potsdam, die vervolgens ook goedgekeurd werden door de Unie van Socialistische Sovjet Republieken. ( ) Hierbij verklaren wij de onvoorwaardelijke overgave aan de geallieerde strijdkrachten van het Japanse Keizerlijke Hoofdkwartier en van alle Japanse strijdkrachten en alle strijdkrachten onder Japanse controle, ongeacht de plaats waar ze zich bevinden. Hierbij bevelen wij alle Japanse strijdkrachten, ongeacht waar ze zich bevinden, en het Japanse volk om onmiddellijk alle vijandelijkheden te staken en om alle schepen, vliegtuigen, militaire en civiele eigendommen te vrijwaren van schade, en om te voldoen aan alle eisen die kunnen worden opgelegd door de Opperbevelhebber van de Geallieerde Troepen ( ) Hierbij geven wij het bevel van de Japanse keizerlijke regering en het Japanse Keizerlijke Hoofdkwartier om alle geallieerde krijgsgevangenen en geïnterneerde burgers onder Japanse controle, te bevrijden ( ) Het gezag van de Keizer en van de Japanse regering om de Staat te regeren, zal onderworpen zijn aan de Opperbevelhebber van de Geallieerden ( ) Ondertekend in Tokyo Bay, Japan om 09u04 op de tweede dag van september, Uit: Japanese Instrument of Surrender, 02/09/1945. bron 24 De ondergang van de asmogendheden 17 DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 325

11 IV SYNTHESE - DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP De aanloop De buitenlandpolitiek van Hitler was er in eerste instantie op gericht om de geallieerden te testen op hun trouw aan het Verdrag van Versailles. Intussen ging Hitler ook naarstig op zoek naar bondgenoten die hem op langere termijn van pas konden komen in zijn strijd tegen de geallieerden In 1938 begon de expansie van nazi-duitsland. Onder het mom van pangermanisme zette Hitler de Oostenrijkse regering onder druk om het land te laten aansluiten bij het Duitse rijk. Een referendum (13 maart 1938) zou hierover uitsluitsel geven, maar de Duitse troepen trokken een dag eerder al de grens over, waardoor van een democratisch besluit geen sprake meer kon zijn. Een tweede referendum, gehouden door de Duitsers op 10 april 1938, leverde een overweldigende, maar vrijwel zeker gemanipuleerde, 99 % van de stemmen op in het voordeel van de aansluiting bij Duitsland (de zogenaamde Anschluss). Na deze schertsvertoning richtte Hitler zijn blik op Tsjecho-Slowakije. In het grensgebied met Duitsland en Oostenrijk, Sudetenland genoemd, bevonden zich veel etnische Duitsers die door het Verdrag van Versailles tegen hun zin bij het nieuwe land waren gevoegd. 13 Tegen september 1938 was de spanning hoog opgelopen, maar uiteindelijk wist Mussolini de Fransen, de Britten en de Duitsers te overtuigen om een conferentie te beleggen. De conferentie vond uiteindelijk plaats in München en leidde op 29 september 1938 tot een akkoord: Duitsland mocht Sudetenland annexeren, maar beloofde in ruil af te zien van een totale annexatie van Tsjecho-Slowakije, dat niet eens was uitgenodigd. De oorlog leek afgewend De opmars van de asmogendheden De honger van Adolf Hitler was niet gestild. De strijd ging voor hem gewoon over in een volgende fase: het creëren van Lebensraum voor het Duitse volk. Op 15 maart 1939 bezette Duitsland de rest van Tsjechië en vormde Slowakije om tot een vazalstaat. De reactie van Frankrijk en Groot-Brittannië was zwak. Zij geloofden nog steeds in hun appeasementpolitiek. Toch werd Duitsland gewaarschuwd om het hierbij te laten. Dat bleek al snel ijdele hoop. Een aanval op Polen, dat andere land dat behoorlijk wat Duits grondgebied had gekregen in Versailles, was evenwel niet evident. Hitler wilde niet het risico lopen om net als in de Eerste Wereldoorlog op twee fronten te moeten vechten. Om dat te vermijden moesten de Russen gepaaid worden. Op 23 augustus 1939 bereikten de ministers van Buitenlandse Zaken van beide mogendheden een akkoord, dat naar hen genoemd werd: het Molotov-Von Ribbentroppact. Hoewel de Sovjet- Unie en nazi-duitsland ideologisch lijnrecht tegenover elkaar stonden het pact wordt om die reden soms ook Duivelspact genoemd werd er afgesproken dat beide landen elkaar niet zouden aanvallen, ook niet als een van beide door een derde land werd aangevallen. In geheime protocollen, toegevoegd aan het pact, verdeelden ze bovendien Polen onder elkaar en werden de gebieden die de Sovjet-Unie was kwijtgeraakt na de Eerste Wereldoorlog (Finland, de Baltische staten en delen van Roemenië) aan de Sovjetsfeer overgelaten. Op 1 september 1939 viel nazi-duitsland Polen binnen, op 17 september gevolgd door de Russen. Hoewel de oorlog op 5 oktober al was afgelopen en deze aanval de geschiedenis is ingegaan als de eerste uiting van de Duitse Blitzkrieg, mogen de Duitse verliezen niet DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

12 onderschat worden, zeker omdat het Poolse leger numeriek en technologisch absoluut niet kon wedijveren met zijn Duitse opponent. In feite werd hier al duidelijk dat de draagkracht van Duitsland nooit zou volstaan voor Hitlers oorlogsplannen. En die oorlog zou er nu zeker komen: op 3 september 1939 verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog aan Duitsland. Vreemd genoeg gebeurde er de volgende maanden weinig tot niets. De periode tussen 6 oktober 1939 en 8 april 1940 staat bekend als de Sitzkrieg of het Drôle de guerre. Hoewel er een oorlogsverklaring was, bleven de militaire operaties erg beperkt. Pas op 9 april 1940 viel Duitsland Denemarken en Noorwegen binnen. Denemarken capituleerde vrijwel onmiddellijk. Noorwegen hield stand tot 9 juni, maar kon uiteindelijk op weinig steun rekenen van de Britten en de Fransen. Zij kregen immers hun handen vol toen de Duitsers op 10 mei 1940 hun lang verwachte aanval plaatsten op de Lage Landen en Frankrijk. Luxemburg capituleerde snel en op 15 mei volgde Nederland dat voorbeeld. In België ondertekende Leopold III op 28 mei zelf de capitulatie, zonder medeweten van de regering. Frankrijk hield stand tot 22 juni, maar moest toen een wapenstilstand ondertekenen die bepaalde dat het land voor 60 % bezet zou worden. Het zuidoostelijk deel zou een marionettenstaat worden die door maarschalk Pétain werd bestuurd vanuit Vichy. De Britten, die Frankrijk te hulp waren geschoten, ontsnapten aan het Duitse leger, vermoedelijk omdat Hitler speciaal zijn opmars door België daarvoor vertraagde. Al snel zou blijken dat dit een misrekening was. Groot- Brittannië weerstond de daaropvolgende aanval en nazi-duitsland zou de hele oorlog minstens een deel van zijn leger moeten inzetten tegen de Britten. Meteen zat Hitler opgezadeld met een probleem dat hij maar wat graag had vermeden: vechten op meerdere fronten. De volgende fase van de oorlog werd bepaald door Hitlers kompaan, Benito Mussolini. De Italianen waren er heilig van overtuigd dat de Middellandse Zee hun toebehoorde. Mare Nostrum, onze zee, noemden ze haar. Op 10 juni 1940 startte de Italiaanse campagne ter verovering van het Suez-kanaal vanuit hun kolonie in Libië, en op 28 oktober zetten diezelfde Italianen de aanval in op Griekenland vanuit het in 1939 door hen veroverde Albanië. Voor beide campagnes bleek het Italiaanse leger niet toegerust en moesten ze al snel de hulp van de Duitsers inroepen. De gevechten in de Balkan zouden pas in het voorjaar van 1941 in het Duits-Italiaanse voordeel beslecht worden; de gevechten in Noord-Afrika duurden nog twee jaar langer. Dat bracht Hitlers plan voor een aanval op de Sovjet-Unie helemaal in de war. Door de Balkanoorlog moest hij de operatie uitstellen en door de woestijnoorlog zou er op drie fronten gevochten moeten worden. Toch startte op 22 juni 1941 operatie Barbarossa, de aanval op de Sovjet-Unie. In weerwil van het niet-aanvalspact uit 1939 wilde Hitler afrekenen met het communisme en hoopte hij de olievelden in de Kaukasus te veroveren voor zijn intussen precair geworden oliebevoorrading. De aanval leek aanvankelijk een succes, maar de Duitse opmars werd gestuit door de Russische winter. Het Duitse leger slaagde erin de frontlijn te consolideren in de eerste maanden van 1942, maar de verliezen waren enorm en de bevoorrading liep compleet mank. De oorlog in de Stille Oceaan was in feite al gestart met het installeren van een marionettenregering in Mantsjoerije door de Japanners in Tot december 1941 bleven de krijgsverrichtingen echter beperkt. Op 7 december vielen de Japanners de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor op Hawaï aan. Tot de lente van 1942 boekten de Japanners 17 DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 327

13 terreinwinst in Nederlands- en Brits-Indië. Pas op 4 juni 1942 keerden de kansen toen Japan de slag om Midway verloor. De ondergang van de asmogendheden Toen de Duitsers eind oktober-begin november 1942 de tweede slag om El Alamein, in Egypte, verloren, keerden ook in Europa de kansen. Tegen mei 1943 waren alle Duitse en Italiaanse troepen uit Afrika verdreven of hadden ze zich overgegeven. De strijd was intussen verplaatst naar het Italiaanse schiereiland, waar de geallieerden nog maanden op groot verzet stuitten. Intussen had Duitsland een tweede klap geïncasseerd. In dezelfde novembermaand 1942 waren de Russen erin geslaagd om de Duitse strijdkrachten rond Stalingrad te omsingelen. Tegen februari 1943 waren die zo uitgeput dat ze zich enkel nog konden overgeven. Toen de Duitsers in juli 1943 ook de slag om Koersk niet wisten te winnen, namen de Russen het initiatief over aan het oostfront. De Duitse troepen zouden enkel nog terugtrekken In de Stille Oceaan was de oorlog echter nog niet voorbij. De Japanners verdedigden fanatiek elke morzel grond. De Amerikaanse president Harry Truman besloot in augustus 1945 een nieuw geheim wapen in te zetten om ook daar de oorlog te beëindigen. Op 6 augustus 1945 viel de eerste atoombom op Hiroshima, op 9 augustus volgde die op Nagasaki. Op diezelfde dag vielen de Russen Mantsjoerije binnen. Op 2 september ondertekende Japan de capitulatie en was de Tweede Wereldoorlog voorbij. Pas op 6 juni 1944 openden Britten en Amerikanen een derde front met de landing van hun troepen in Normandië (D-day). Op 25 augustus werd Parijs bevrijd, Brussel volgde op 3 september. Ook het zuidelijk deel van Nederland werd bevrijd, maar de slag om Arnhem (september 1944) werd door de Duitsers gewonnen, waardoor het noorden een hongerwinter tegemoet zag. In december 1944 lanceerden de Duitsers ook een tegenoffensief in de Ardennen, maar de geallieerden weerstonden. Vanaf de lente van 1945 werd het Duits verzet definitief gebroken. Op 25 april schudden de Amerikanen en de Russen elkaar de hand aan de Elbe. Op 30 april pleegde Hitler zelfmoord en op 7 mei werd de Duitse capitulatie getekend. De wapenstilstand ging in op 8 mei 1945: V-E-day (Victory in Europe Day) DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP

14 V REFLECTIE Portfolio Terugblik Waarom zou Hitler in eerste instantie zijn blik vooral naar het oosten gericht hebben? Wat zijn de scharniermomenten in de Tweede Wereldoorlog en waarom? Wat had Hitler volgens jou anders kunnen doen om de Tweede Wereldoorlog te winnen? Rapportering Op welke fronten werd er tijdens de oorlog gevochten? Situeer ze geografisch. Leg de begrippen pangermanisme, Lebensraum, Blitzkrieg en Sitzkrieg uit. Geef drie redenen waarom de Tweede Wereldoorlog een andere oorlog is dan zijn voorgangers. Vooruitblik Net als na de Eerste Wereldoorlog moest er ook nu een vredesconferentie bijeenkomen. Waarover zou die volgens jou moeten gaan? Denk daarbij ook aan de verschillen tussen de twee belangrijkste geallieerde grootmachten. Elders in de wereld Slechts één fascistische leider van voor de Tweede Wereldoorlog overleefde die oorlog: de Spaanse generaal Francisco Franco. Franco schaarde zich aanvankelijk achter Hitler in de hoop een pak grondgebied te winnen in Noord-Afrika. Toen Hitler niet bereid leek om hier op in te gaan, besloot Franco zich verder afzijdig te houden, al opende hij bijvoorbeeld wel de Frans-Spaanse grens om Joden, Franse communisten en liberalen de grens te laten oversteken. Die neutrale en zelfs enigszins welwillende houding tegenover de geallieerden hielden hem na de oorlog in het zadel. Hoewel zijn regime in de naoorlogse periode sterk geïsoleerd was binnen Europa, zou Franco tot 1975 aan de macht blijven. Vandaag de dag Ook in jouw dorp/stad worden beide wereldoorlogen wellicht nog herdacht. Ga op zoek naar een monument voor de gesneuvelden of naar een ander monument dat met de oorlog verband houdt. Zoek omtrent minstens één van de namen of feiten die op het monument/de monumenten vermeld staan meer informatie op. Op vele plaatsen in de wereld zijn ook vandaag nog conflicten bezig. Bestudeer minstens één van die conflicten. Welke gelijkenissen/verschillen zijn er tussen de hedendaagse oorlogsvoering en die uit de Tweede Wereldoorlog? 17 DE TWEEDE WERELDOORLOG: AANLOOP EN VERLOOP 329

De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact. Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede Wereldoorlog.

De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact. Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede Wereldoorlog. 1939 23augustus 1september 3september 5september 17september 29september 8november 30november 14december De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact (Molotov-Von Ribbentrop pact).

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Tijdlijn Tweede Wereldoorlog

Tijdlijn Tweede Wereldoorlog Tijdlijn Tweede Wereldoorlog 1939 23 De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact (Molotov-Von Ribbentrop pact). 1 Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog (9.5) Onderzoeksvraag: Hoe leidden de economische problemen en de politieke spanningen tot het uitbreken van de Tweede wereldoorlog en hoe verliep deze oorlog Kenmerkende aspecten:

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

De Duitse buitenlandse politiek

De Duitse buitenlandse politiek De Duitse buitenlandse politiek 1933-1939 Presentation by Mr Young Jouw taak Jij bent adviseur in buitenlandse politiek Het is jouw taak de leiders van de Nazi s te adviseren. Jij krijgt een aantal problemen

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

AEG deel 3 Naam:. Klas:.

AEG deel 3 Naam:. Klas:. AEG deel 3 Naam:. Klas:. 1-Video Grensverleggend Europa; Het moet van Brussel. a-in welke Europese stad staat Jan Jaap v.d. Wal? b-beschrijf in het kort waarom een betere Europese samenwerking nodig was.

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Gemeenschappelijk schoolonderzoek Tijdvak I 27 oktober

Gemeenschappelijk schoolonderzoek Tijdvak I 27 oktober Gemeenschappelijk schoolonderzoek 2014-2015 Tijdvak I 27 oktober 2014 10.30 12.00 GESCHIEDENIS Dit schoolonderzoek bestaat uit 38 vragen. Voor dit onderzoek zijn maximaal 59 punten te behalen. Als bij

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1 Achtergrond informatie voor docenten. D- Day betekend de eerste dag van een grote militaire operatie. In de Tweede Wereldoorlog viel dat op 6 juni 1944. Maar de inval van de Amerikanen in Afghanistan was

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. 5 Nederland wordt door Duitsland bezet. De koningin en de regering vluchten naar Engeland. Ruim 75 procent

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel leider. De Engelsman Sir Winston Churchill heeft tijdens zijn lange leven vele functies bekleed: hij was militair en journalist, diende zijn land meer

Nadere informatie

Bronnen Noem een bron uit de tijd van de wereldoorlogen. Moet op het kaartje staan. Ooggetuigen Voedselbon Monument Museum Oorlogsgraven Filmbeelden

Bronnen Noem een bron uit de tijd van de wereldoorlogen. Moet op het kaartje staan. Ooggetuigen Voedselbon Monument Museum Oorlogsgraven Filmbeelden Bronnen Noem een bron uit de tijd van de wereldoorlogen. Moet op het kaartje staan. Ooggetuigen Voedselbon Monument Museum Oorlogsgraven Filmbeelden Bronnen Noem een museum uit die tijd. Openluchtmuseum

Nadere informatie

College II: Een kortstondig onwaarschijnlijk bondgenootschap

College II: Een kortstondig onwaarschijnlijk bondgenootschap College II: Een kortstondig onwaarschijnlijk bondgenootschap 1941-1945 Vorige week hebben we kunnen zien dat de spanningen die tijdens de Koude Oorlog tot uiting kwamen al sinds 1917 in een zekere vorm

Nadere informatie

Tweede Wereldoorlog 1

Tweede Wereldoorlog 1 Tweede Wereldoorlog 1 Adolf Hitler 1889 1945 INHOUDSOPGAVE Tekstsamenvatting...Pagina 2 tot 4 Aantekeningen...Pagina 5 tot 6 Begrippen...Pagina 6 1 P a g e Tekstsamenvatting 1.1 Duitsland na de eerste

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 66 (1991) Nr. 6 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2014 Nr. 39 A. TITEL Overeenkomst betreffende samenwerking en een douane-unie tussen de Europese Gemeenschap en haar lidstaten,

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

In 1918 is na vier lange jaren vechten de eerste wereldoorlog voorbij. In een trein in frankrijk wordt de wapenstilstand getekend.

In 1918 is na vier lange jaren vechten de eerste wereldoorlog voorbij. In een trein in frankrijk wordt de wapenstilstand getekend. Een wapenstilstand is niet hetzelfde als een vrede. Daarover gaan de landen vanaf januari 1919 in het paleis van versailles bij parijs lang over praten... In 1918 is na vier lange jaren vechten de eerste

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-16-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een uitspraak van een politicus over de Schoolstrijd (1875): Op

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

De NAVO na de. Koude Oorlog

De NAVO na de. Koude Oorlog De NAVO na de Koude Oorlog Inleiding Het websheet De NAVO na de Koude Oorlog is het tweede websheet dat in het teken staat van internationale organisaties en Europese veiligheid. Het sheet heeft als doel

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II Historisch overzicht vanaf 1900 14 maximumscore 2 Kaart A: 1 (= 1900-1914) 1 Kaart B: 2 (= 1919-1937) 1 15 maximumscore 2 Afbeelding 1 verwijst naar het bondgenootschap tussen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

BIJLAGE. bij het Gewijzigd voorstel. voor een Besluit van de Raad

BIJLAGE. bij het Gewijzigd voorstel. voor een Besluit van de Raad EUROPESE COMMISSIE Brussel, 6.9.2016 COM(2016) 552 final ANNEX 1 BIJLAGE bij het Gewijzigd voorstel voor een Besluit van de Raad inzake de ondertekening en voorlopige toepassing van de Overeenkomst inzake

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land.

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Op 6 juni 1944 is het D Day, dat wordt nog steeds gevierd want het is het begin van de bevrijding van West Europa. Eigenlijk betekent D Day de

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 34 (2007) Nr. 6 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2012 Nr. 146 A. TITEL Verdrag van Lissabon tot wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie en het Verdrag tot oprichting

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Operatie Citadel/Slag om Koersk. Operatie Citadel/Slag om Koersk

Operatie Citadel/Slag om Koersk. Operatie Citadel/Slag om Koersk Operatie Citadel/Slag om Koersk De Slag om Koersk of Operatie Citadel (Duits: Unternehmen Zitadelle) was de grootste tankslag in de geschiedenis en een beslissende slag aan het oostfront in de Tweede Wereldoorlog.

Nadere informatie

Krantenknipsels van Winston Churchill in het Laatste Nieuws

Krantenknipsels van Winston Churchill in het Laatste Nieuws Krantenknipsels van Winston Churchill in het Laatste Nieuws Tweede wereldoorlog dramatische gebeurtenissen Dateren uit periode kort na WO II (vermoedelijk uit 1950) Map 1 Hopkins komt in naam van Roosevelt

Nadere informatie

Het leven van Adolf Hitler

Het leven van Adolf Hitler Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Matthijs Admiraal 22 november 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/91671 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I Historisch overzicht vanaf 1900 16 maximumscore 2 Voorbeeld van een juist antwoord is (twee van de volgende): tanks vliegtuigen onderzeeërs vlammenwerpers gifgas mitrailleurs per juist voorbeeld 1 Ook

Nadere informatie

Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945

Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945 Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945 Hij was een in Oostenrijk geboren Duits politicus en de leider van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Hij was

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. KB-0125-a-16-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. KB-0125-a-16-1-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB KB-0125-a-16-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een Nederlandse munt (voor- en achterzijde): Op de munt links staat: Willem

Nadere informatie

Samenvatting Geschiedenis

Samenvatting Geschiedenis Samenvatting Geschiedenis INHOUDSOPGAVE: Aantekeningen Pagina 2/3 Wat moet je leren Pagina 3 Wat moet je kennen en kunnen? Pagina 4/6 Tekst Samenvatting Pagina 6/8 Begrippen Pagina 8 1 Aantekeningen H1.1

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

De eerste wereldoorlog. Het plan Schlieffen. Het einde van de oorlog. Dreiging van WO ll (extra cartoon)

De eerste wereldoorlog. Het plan Schlieffen. Het einde van de oorlog. Dreiging van WO ll (extra cartoon) Probleem van Pruisen (Duitsland): de grenzen over gaan PPT voorstelling in PDF De eerste wereldoorlog Vijandschappen vòòr WO l Frankrijk / Duitsland Otto von Bismarck voeg de kleine Duitste staatjes bijeen

Nadere informatie

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU?

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen gaan in tweetallen aan de slag en krijgen een werkblad. Welk land hoort bij de omschrijving? Elke lidstaat van

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Kwartetspel. Korte omschrijving. Lesdoelen. Lesbeschrijving. Materiaal

Kwartetspel. Korte omschrijving. Lesdoelen. Lesbeschrijving. Materiaal Docentenblad Kwartetspel Korte omschrijving Door het maken en spelen van het kwartetspel leren de leerlingen spelenderwijs de betekenis van een groot aantal begrippen. Lesdoelen Leerlingen kijken al naar

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER N E D ERLAND E N. JAARGANG 1961 Nr. 155

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER N E D ERLAND E N. JAARGANG 1961 Nr. 155 31 (1946) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER N E D ERLAND E N JAARGANG 1961 Nr. 155 A. TITEL Protocol tot wijziging van de Overeenkomsten, Verdragen en Protocollen inzake verdovende middelen, gesloten

Nadere informatie

Herman 1ste president van EU

Herman 1ste president van EU Herman 1ste president van EU Herman for President Een droom van een grijze muis komt uit uit! Heel het land reageerde positief op de aanstelling van Herman Van Rompuy als Europees president. Velen vonden

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

Protocol over de bezwaren van het Ierse volk ten aanzien van het Verdrag van Lissabon

Protocol over de bezwaren van het Ierse volk ten aanzien van het Verdrag van Lissabon 1796 der Beilagen XXIV. GP - Staatsvertrag - 15 Protokoll in niederländischer Sprachfassung (Normativer Teil) 1 von 10 CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN DER LIDSTATEN Brussel, 14

Nadere informatie

McCarthy. Warschaupact. Truman. Enola Gay. Mao Zedong. Joegoslavië. Kennedy. Tsaar. Stalin. Komsomol

McCarthy. Warschaupact. Truman. Enola Gay. Mao Zedong. Joegoslavië. Kennedy. Tsaar. Stalin. Komsomol In welk jaar vonden de Russische Revoluties plaats? Welke senator zorgde voor een ware heksenjacht op communisten in de VS? Hoe heette de communistische tegenhanger van de NAVO 1917 McCarthy Warschaupact

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

3. De relatie Polen - Groot Brittanië

3. De relatie Polen - Groot Brittanië 1. Bondgenoten van Polen 1920-1939 2. De relatie Polen - Frankrijk 3. De relatie Polen - Groot Brittanië 4. De relatie Polen - Sovjetunie 5. De relatie Polen - Tsjecho-Slowakije 6. De relatie Polen - Duitsland

Nadere informatie

BIJLAGE PROTOCOL. bij het. voorstel voor een besluit van de Raad

BIJLAGE PROTOCOL. bij het. voorstel voor een besluit van de Raad EUROPESE COMMISSIE Brussel, 26.2.2016 COM(2016) 91 final ANNEX 1 BIJLAGE PROTOCOL bij het voorstel voor een besluit van de Raad betreffende de sluiting, namens de Europese Unie en haar lidstaten, van het

Nadere informatie

Je gaat een kist inrichten met je groepje. Een presentatiekist van hout met glas ervoor

Je gaat een kist inrichten met je groepje. Een presentatiekist van hout met glas ervoor VERZET Je gaat een kist inrichten met je groepje. Een presentatie kist van hout, met glas ervoor. De kist gaat over het verzet. De volgende dingen moeten in ieder geval in de kist komen: Wat is onderduiken

Nadere informatie

Week 1. Het noorden van een windroos wijst naar boven. Het zuiden wijst naar beneden. Het oosten naar rechts. Het westen naar links.

Week 1. Het noorden van een windroos wijst naar boven. Het zuiden wijst naar beneden. Het oosten naar rechts. Het westen naar links. Week 1 Info: Europa Er zijn zeven werelddelen: Noord-Amerika, Zuid Amerika, Afrika, Europa, Azië, Australië en Antarctica. Europa bestaat uit 45 landen. Nederland hoort bij Europa. Het noorden van een

Nadere informatie

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE Brussel, 31 maart 2005 (OR. en) AA 23/2/05 REV 2 TOETREDINGSVERDRAG: SLOTAKTE ONTWERP VAN WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE

Nadere informatie

Lesbrief Operatie Barbarossa

Lesbrief Operatie Barbarossa Lesbrief Operatie Barbarossa Hoe werd er in Nederland gereageerd op de Duitse inval in de Sovjet-Unie? Docentenhandleiding Hitler opent op 22 juni 1941 een tweede front. Nazi-Duitsland valt Stalin s Sovjet-Unie

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

Niet alleen Duitsland en consorten waren het die in 1941 trachtten de Sovjetstaat te verpletteren.

Niet alleen Duitsland en consorten waren het die in 1941 trachtten de Sovjetstaat te verpletteren. Ofschoon de film De Slag om Rusland van bijzonder historische betekenis is, mist het belangrijke gebeurtenissen over de geschiedenis van dat land in de periode 1917 tot 1940. Niet alleen Duitsland en consorten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Ik ben de Kaart. De Kaart is een juffrouw, maar die is best een beetje ijdel! DE LIDSTATEN GROEP 7 8

Ik ben de Kaart. De Kaart is een juffrouw, maar die is best een beetje ijdel! DE LIDSTATEN GROEP 7 8 Ik ben de Kaart De Kaart is een juffrouw, maar die is best een beetje ijdel! Aangeboden door Dit verhaal is onderdeel van de Europese Verhalenkoffer. www.eu.nl -> onderwijs Goed kinderen, kijk even allemaal

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank De Slotakte vermeldt de verbindende protocollen en de niet-verbindende verklaringen Slotakte De CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN VAN DE LIDSTATEN, bijeen te Brussel op 30 september

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING LIDSTATEN Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan, België, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk,

Nadere informatie

Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l

Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l De Franse tijd in Nederland. In 1795 trokken de Franse legers van Napoleon over onze grenzen. Ineens stonden duizenden Franse soldaten al aan onze rivieren. De Nederlandse

Nadere informatie

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU VIVES BRIEFING 2016/06 Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU Klaas Staal Karlstad Universitet 1 GEVOLGEN VAN BREXIT VOOR DE BESLUITVORMING IN DE EU Klaas Staal INLEIDING Op 23 juni 2016 stemmen

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 34 (2007) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2012 Nr. 9 A. TITEL Verdrag van Lissabon tot wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie en het Verdrag tot oprichting

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2015 Nr. 70

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2015 Nr. 70 13 (2013) Nr. 2 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2015 Nr. 70 A. TITEL Euro-mediterrane luchtvaartovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de regering

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-15-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een spotprent over de SDAP naar aanleiding van de verkiezingen

Nadere informatie

13082/14 CV/mg DGC 1B. Raad van de Europese Unie. Brussel, 29 september 2014 (OR. en) 13082/14. Interinstitutioneel dossier: 2014/0223 (NLE)

13082/14 CV/mg DGC 1B. Raad van de Europese Unie. Brussel, 29 september 2014 (OR. en) 13082/14. Interinstitutioneel dossier: 2014/0223 (NLE) Raad van de Europese Unie Brussel, 29 september 2014 (OR. en) 13082/14 Interinstitutioneel dossier: 2014/0223 (NLE) COASI 102 ASIE 53 ELARG 98 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: PROTOCOL

Nadere informatie

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan Antwoordkernen bij Eureka 3M, Amersfoort 2014-2015 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

In welk land ligt Oslo? Noorwegen. Welk land is een eiland in de Noordelijke IJszee? IJsland Welke letter heeft die zee op de kaart?

In welk land ligt Oslo? Noorwegen. Welk land is een eiland in de Noordelijke IJszee? IJsland Welke letter heeft die zee op de kaart? N O P Thuistopo. Noem de letter en zeg welk land, welke zee of welke plaats het is. A = IJsland, B = Noorwegen, = Zweden, = inland, E = Rusland, = enemarken, G = Oslo, H = Stockholm, I = Helsinki, J =

Nadere informatie