Lekker en gezond eten met diabetes

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lekker en gezond eten met diabetes"

Transcriptie

1 Lekker en gezond eten met diabetes

2 Dit een uitgave van het Diabetes Fonds. Met medewerking van het Voedingscentrum en de Vrije Universiteit in Amsterdam. Het Diabetes Fonds werkt aan oplossingen voor diabetes. Met wetenschappelijk onderzoek, want dat is de basis voor betere behandelingen. Daarom zamelt het Diabetes Fonds geld in. Zodat steeds meer mensen met diabetes gezond oud worden! Deze brochure is gebaseerd op de officiële voedingsrichtlijn voor diabetes, bedoeld voor artsen, verpleegkundigen en diëtisten. De richtlijn is uitgegeven door de Nederlandse Diabetes Federatie (www.ndf.nl). door de Vrije Universiteit in Amsterdam. Het Diabetes Fonds heeft dat onderzoek betaald. Het Diabetes Fonds krijgt geen geld van de overheid, en is afhankelijk van mensen en bedrijven die wat willen bijdragen. Iedere gift is welkom! Dat kan op giro 5766, of kijk op de voor andere manieren van helpen. Het wetenschappelijk onderzoek waarmee de voedingsrichtlijn is gemaakt, is gedaan 2

3 Welkom! Gezond eten met diabetes, hoe moet dat eigenlijk? Veel mensen met diabetes vragen zich dat af. Diabetes heet ook wel suikerziekte, en dat is vaak verwarrend. Want mag je dan alleen nog maar suikervrij eten? Nee, dat hoeft niet! Hier leest u waar u wel op kunt letten. Met goed eten blijft u makkelijker gezond met diabetes: uw bloedsuiker, bloeddruk en cholesterol blijven beter in evenwicht. Daarmee is de kans op latere gevolgen van diabetes ook kleiner. Zoals hart- en vaatziekten, slechter zien of nierproblemen. Meer weten over diabetes: kijk op watisdiabetes Maakt het soort diabetes uit? Het maakt voor de adviezen niet veel uit of u diabetes type 1 of diabetes type 2 hebt. Alleen zijn er in het dagelijks leven wel verschillen in hoe u met voeding omgaat. Mensen met diabetes type 1 spuiten zelf insuline, en daarvoor moeten ze bijvoorbeeld rekening houden met wat en hoeveel ze eten. Mensen met diabetes type 2 moeten vaak letten op een gezond gewicht. 3

4 Eten op maat Eten is leuk, lekker en gezond. Maar voor mensen met diabetes is eten vaak ook ingewikkeld. Want bij diabetes gaat het voor een groot deel om hoeveel bloedsuiker er in het bloed zit. En eten heeft daar veel invloed op. Veel van wat we eten wordt door het lichaam omgezet in bloedsuiker. Daarvan krijgt het lichaam energie om van te leven. Normaal zorgt het lichaam ervoor dat er nooit te veel of te weinig bloedsuiker is. Heeft iemand diabetes, dan gebeurt dat niet meer vanzelf. Om de bloedsuiker goed te houden, zijn voeding, beweging en vaak medicijnen of insuline belangrijk. Wat is gezond eten bij diabetes? Daar is onderzoek naar gedaan. Het lijkt veel op gewoon gezond eten voor iedereen. Dat is goed nieuws, want dan is het meteen ook goed voor iedereen aan tafel. Iemand met diabetes hoeft dus niet apart te koken. Het is in ieder geval goed als u genoeg afwisselt, dus verschillende dingen eet. Maar het is vooral belangrijk dat u kunt genieten van uw eten. Bloedsuiker heet officieel bloedglucose. Hoeveel ervan in het bloed zit, heet bloedglucosegehalte. Maar voor het gemak staat hier verder bloedsuiker. Als er veel bloedsuiker in het bloed zit, heet dat ook wel een hoge bloedsuiker. Te weinig heet ook wel lage bloedsuiker. Als u wilt, kunt u bij uw huisarts of arts in het ziekenhuis vragen om een verwijzing naar een diëtist. Die bekijkt samen met u wat voor u gezond is, en ook wat bij u past. U kunt ook zelf een diëtist opzoeken, op of Daar vindt u diëtisten in uw buurt. Er staat ook informatie bij over vergoeding door de verzekering. 4

5 En ook beweging! Bij advies over gezond eten, hoort ook advies over bewegen. Want van bewegen wordt uw lichaam fitter, u voelt zich beter, u hebt minder kans op lichamelijke problemen door diabetes, en uw bloedsuiker blijft makkelijker goed. Misschien raar om het meteen te hebben over beweging? Dat komt door al het bewijs uit onderzoek dat beweging bij diabetes even belangrijk is als gezond eten en medicijnen. Beweeg minstens 30 minuten per dag. Bent u te zwaar? Dan 60 minuten. Dat kunt u verdelen over bijvoorbeeld twee of drie momenten op de dag. U moet uw lichaam wel goed aan het werk zetten. Dat merkt u als u sneller gaat ademen en uw hart sneller klopt. Bijvoorbeeld flink wandelen of stevig doorfietsen. Was u tot nu toe niet zo actief? Overleg dan met uw arts hoe u het beste meer kunt bewegen, en bouw het langzaam op. Kunt u moeilijk lopen? Overleg met een arts of fysiotherapeut welke andere oefeningen zijn die kunnen helpen. Bij praktijken voor fysiotherapie zijn er vaak ook beweeggroepen, voor mensen met diabetes of andere aandoeningen. Daar houden ze rekening met wat u wel of niet kunt. Let op als u meer gaat bewegen: daarvan kan de bloedsuiker omlaag gaan. Overleg met uw arts of verpleegkundige over uw medicijnen. Voor meer tips over bewegen: 5

6 Wat zit er in eten? In eten zitten verschillende voedingsstoffen en bouwstoffen voor het lichaam. De grootste groepen zijn koolhydraten, eiwitten en vetten. Daarnaast zitten er ook andere nuttige stoffen in eten, zoals vezels, vitaminen en mineralen, en vocht. Koolhydraten In veel van wat we eten, zitten koolhydraten. Dat is eten waar bijvoorbeeld meel of suiker in zit. Zoals brood, aardappels, rijst, macaroni, melk, fruit, snoep, koekjes, en nog veel meer. Van de koolhydraten in voeding maakt het lichaam bloedsuiker (glucose). Hieruit krijgen alle cellen van het lichaam energie. Maar te veel bloedsuiker is niet goed. Dat kan bij diabetes gebeuren, en daarom denken sommige mensen dat ze beter geen koolhydraten kunnen eten. Toch hebben ook mensen met diabetes genoeg koolhydraten nodig. Want in die voedingsmiddelen zitten naast energie ook belangrijke andere stoffen, zoals vitamines en vezels. Hoeveel koolhydraten hebt u nodig? Ongeveer de helft, of iets meer, van uw dagelijkse eten zouden koolhydraten moeten zijn. Voorbeelden van hoeveel dat is, ziet u op pagina 16 en 17. Verdeel de koolhydraten over de dag, dus eet ze niet allemaal tegelijk. Zoals gezegd hoeft u niet minder koolhydraten te eten dan mensen zonder diabetes. Dat is uitgebreid wetenschappelijk onderzocht. Kies vooral voeding waar het woord volkoren voor staat. Zoals volkoren brood en volkoren pasta, en voor erwten, bonen en linzen. Daar zitten veel vezels in, waardoor uw bloedsuiker minder snel omhoog gaat. En ook minder hoog wordt. Ook in groenten en fruit zitten veel vezels. Neem liever niet te veel voeding met snelle koolhydraten, die heel snel als suiker in het bloed komen. Zoals snoep, koekjes, jam, wit brood, witte rijst en aardappelpuree. Hebt u heel vaak een te hoge bloedsuiker en wilt u meer weten over snelle en langzame koolhydraten? Kijk op koolhydraten 6

7 Op kunt u een lijst downloaden voor op uw mobiele telefoon. Dan kunt u voor allerlei soorten voeding opzoeken hoeveel koolhydraten erin zitten. Wilt u weten waarin koolhydraten en vetten zitten en hoeveel? Voor veel voedingsmiddelen staat dat in de Eettabel. Die kunt u bestellen via webshop. Hoe zit het met suiker en zoetstoffen? Ook met diabetes mag u suiker gebruiken. Met mate dan. Want bedenk dat er in eten met suiker meestal ook veel calorieën en vetten zitten. En meestal weinig nuttige stoffen. Het is dus een persoonlijke keuze of, en hoeveel, u van uw dagelijkse koolhydraten wilt besteden aan suiker. Suiker is niet verboden, en suikervrij is dus niet verplicht. In suikervrije gebakjes en koekjes zit zelfs juist vaak meer vet. Honing is niet beter of gezonder dan suiker. Er zit wel meer fructose in dan in gewone suiker, en van fructose gaat de bloedsuiker minder 7

8 snel omhoog. Maar te veel fructose is slecht voor het lichaam. Vaak is suikervrije light frisdrank of snoep wel handig, gezoet met zoetstoffen waarin weinig calorieën zitten. Bijvoorbeeld als u op uw gewicht let. Maar van kunstmatige zoetstoffen mag u niet te veel per dag gebruiken. Voor volwassenen is het niet gauw te veel. Maar voor kinderen wel, omdat ze kleiner zijn. Bekijk hoe veel dat is voor kinderen en volwassenen op Let op: sommige zoetstoffen kunnen laxerend werken op uw darmen. Veel mensen denken dat je kanker krijgt van aspartaam. Maar er is veel onderzoek naar gedaan, en het kan geen kwaad bij normaal gebruik. Zo lang u niet te veel gebruikt op een dag! Vaak staat op een verpakking ongezoet of zonder toegevoegde suikers. Maar let op: daarin zitten vaak wel suikers van zichzelf, zoals in vruchtensap of in melkproducten (melksuiker, lactose). Een ander zoetmiddel zonder calorieën komt van de plant stevia. In reformwinkels is dat vaak in vloeibare vorm te koop. Je hebt er maar weinig van nodig, het is heel zoet. Het is verstandig om niet te veel drop te nemen, of het nou gewone is of suikervrije. In drop zit zoethoutwortel en daar kan de bloeddruk hoger van worden. 8

9 Recept Thaise Biefsalade Hoofdgerecht voor vier personen Ingrediënten: 200 gram biefstuk, in reepjes 1 theel sesamzaad, geroosterd zout (versgemalen zwarte) peper Voor de salade: 150 gram komkommer, zonder zaadjes, met schil in reepjes 4 bosuitjes, in reepjes 1 rode peper, zonder zaadjes en in reepjes 2 cm gemberwortel, in reepjes 2 cm serehstengel (citroengras), in zeer fijne ringetjes 50 gram kropsla 1 eetl sesamzaadjes Voor de dressing: 1 eetl korianderblad 1 eetl limoensap 1 eetl sake (Japanse rijstwijn) 1 eetl zonnebloemolie 0,5 theel sesamolie 1 eetl Thaise vissaus Bereiding: 1. Maak de dressing door alle ingrediënten goed door elkaar te kloppen. 2. Marineer de biefstukreepjes minimaal 1 uur in de dressing. Haal daarna de biefstuk eruit en bewaar de dressing. 3. Meng de ingrediënten voor de salade door elkaar, behalve de kropsla. 4. Maak de sla aan met een beetje dressing en verdeel over de schaal. 5. Maak de rest van de salade aan met de dressing en verdeel over de sla. 6. Leg de biefstukreepjes erop en bestrooi het geheel met het sesamzaad. Breng op smaak met peper en zout. Bevat per eenpersoonsportie: Kcal 220 / eiwit 28g / vet 9g / vv 2g / kh 6g Meer recepten? Meld u aan voor de gratis nieuwsbrief op nieuwsbrief Bron: Diabetes & Leven 9

10 Vetten Ook vetten horen bij gezond eten. Er zijn goede soorten vet ( onverzadigd ) en slechte soorten vet ( verzadigd ). Het is beter om zo weinig mogelijk verzadigde vetten te eten. En zo min mogelijk van het zogeheten transvet, want dat is nog ongezonder. Kies liever voor onverzadigde vetten. Dat is ook beter voor uw hart en bloedvaten. Op het etiket van voedingsmiddelen staat hoeveel vet en van welke soort erin zit. Slechte vetten worden hard in de koelkast. Denk aan harde boter. Goede vetten blijven vloeibaar, zoals olie. Veel slechte soorten vet zitten bijvoorbeeld in vet vlees, volle melk, volle yoghurt, 48+ kaas, koekjes, gebak, snacks en zoutjes. Hoeveel vetten hebt u nodig? Ongeveer een derde van wat u aan calorieën eet, zouden vetten moeten zijn. Wilt u afvallen? Dan iets minder. Hoeveel is dat ongeveer? Voorbeelden ziet u in de tabel op pagina 16 en 17. Eet liefst twee keer per week vis, waarvan minstens een keer vette vis. Zoals zalm, makreel, haring, forel of sardines. Want daar zitten veel gezonde visvetten in. Wilt u rekening houden met verantwoorde visvangst? Kijk in de Viswijzer op Kies bij melk, yoghurt en kaas voor de halfvolle of liefst magere soorten. Eet u geen vis, dan kunt u capsules met visolie nemen. Kijk wel op het etiket, er moet EPA en DHA in zitten. Neem niet meer dan 1-3 gram per dag. Meer hierover ziet u op zoek op visolie. 10

11 Eiwitten Eiwitten zitten in vlees, vis, eieren, kaas, kwark, melk, yoghurt, bonen, erwten en linzen. Eiwitten zijn belangrijke bouwstoffen voor het lichaam, bijvoorbeeld voor spieren. Hoeveel eiwitten hebt u nodig? Het is eigenlijk heel makkelijk: u hebt per kilo lichaamsgewicht per dag ongeveer 1 gram eiwit nodig. Weegt u bijvoorbeeld 85 kilo? Dan hebt u dus ongeveer 85 gram eiwit per dag nodig. Maar let op: dat is wel meer dan bijvoorbeeld een stukje vlees van 85 gram. Want in vlees zit meer dan alleen eiwitten. Daarom kunt u in het overzicht op pagina 16 en 17 voorbeelden zien van hoeveel eiwit iemand ongeveer moet eten, bij welke leeftijd. Eiwitten die van dieren komen zijn vlees, vis, melkproducten, kaas en eieren. Eiwitten die van planten komen zijn vooral peulvruchten (zoals erwten, bruine en witte bonen, linzen), noten, sojabonen, paddenstoelen. En dingen die hiervan zijn gemaakt. Voor de nieren maakt het niet uit of het eiwit komt van dieren of planten. Maar omdat er in dierlijk eiwit ook verzadigd vet zit, is het verstandig om toch ook af te wisselen met plantaardig eiwit, zoals bijvoorbeeld witte en bruine bonen, erwten en linzen. Eet niet meer dan drie eieren per week. In eieren zit veel cholesterol, en te veel is ongezond voor hart en bloedvaten. Juist mensen met diabetes hebben sneller last van een hoog cholesterol en hart- en vaatziekten. Mensen met diabetes hebben meer kans op problemen met hun nieren. De nieren moeten harder werken bij eten waar eiwitten in zitten. Daarom is het voor mensen die al nierproblemen hebben, goed om niet te veel eiwit te eten. Moet u vanwege uw nieren oppassen met eiwit? Kijk op voor eten en koken met weinig eiwit. 11

12 Zout Mensen met diabetes hebben vaker dan normaal een hoge bloeddruk. Van zout eten gaat de bloeddruk ook omhoog. Het is dus goed om daarop te letten. Het helpt als u niet te veel kant-enklare voedingsmiddelen neemt. Daar zit meestal veel zout in. En trouwens ook veel suiker, ook al proeft u dat niet duidelijk. Denk aan vleeswaren, sauzen, kant-en-klare maaltijden, soep, snacks en chips. Eet per dag niet meer dan 6 gram zout. Dat is moeilijk om uit te rekenen, en dat hoeft ook niet per se. Maar voor het idee: de meeste Nederlanders eten 9 tot 10 gram zout per dag, dus eigenlijk eet bijna iedereen nu te veel zout! In veel zoete koekjes en gebak en zelfs ijs zit ongemerkt ook veel zout! Gebruik niet te veel keukenzout, en kies bijvoorbeeld voor zout waarop staat met beperkt natrium en liefst met toegevoegd jodium. Medicijnen tegen hoge bloeddruk werken beter als u minder zout eet. 12

13 Recept Visfilet met gedroogde tomaten en pijnboompitten Hoofdgerecht voor twee personen Ingrediënten: 2 visfilets à 150 g (bijv. schol, tarbot, rode poon of roodbaars) 2 eetl olijfolie 2 eetl citroensap 4 gedroogde tomaten, geweld en in reepjes 1 tomaat, in blokjes 1 sjalotje, gesnipperd 2 eetl geroosterde pijnboompitten 1 eetl basilicum, fijngesneden zout en (versgemalen zwarte) peper Bereiding: 1. Verhit een (grill)pan tot hij goed heet is. Smeer de pan en de visfilets in met 1 eetl olijfolie. Rooster de vis 6 tot 8 minuten en breng op smaak met peper, zout en citroensap. 2. Meng de gedroogde tomaten met de tomatenblokjes, de rest van de olijfolie, het sjalotje en de pijnboompitten. 3. Schep er de basilicum door en schenk het mengsel bij de vis. Check de Viswijzer voor actueel advies over verantwoorde vis. Bron: Diabetes & Leven Bevat per eenpersoonsportie: Kcal 370 / eiwit 37g / vet 22g / vv 4g / kh 6g Meer recepten? Meld u aan voor de gratis nieuwsbrief op nieuwsbrief 13

14 Vitamines Zijn extra vitamines nodig? Wanneer u genoeg verschillende dingen eet, krijgt u vanzelf genoeg vitamines en mineralen binnen. Soms hebben mensen wel extra vitamines nodig, of andere stoffen in de vorm van supplementen. Dat zijn bijvoorbeeld capsules of tabletten van de drogist. Vitamine B12 Mensen die lange tijd het medicijn metformine gebruiken, kunnen soms minder goed vitamine B12 opnemen. Dan is aanvulling nodig, door een arts. Slikt u metformine? Dan is het goed om af en toe te laten controleren of u genoeg vitamine B12 in uw bloed hebt. Metformine is een medicijn dat de bloedsuiker verlaagt. Weet u niet of u dat gebruikt? Zoek de merknaam van uw medicijn op bij of kijk in de bijsluiter of de stofnaam metformine is. Vitamine D Sommige mensen hebben extra vitamine D nodig. Het lichaam haalt vitamine D uit eten. Maar ook maakt de huid dat zelf aan, buiten in daglicht. Daarom is het belangrijk om elke dag minstens een kwartier overdag buiten te zijn. Hoofd en handen bloot is genoeg. Naast gezond eten met genoeg afwisseling moeten sommige mensen nog extra vitamine D slikken: 14

15 10 microgram per dag extra slikken: Kinderen tot 4 jaar, mensen van 4 tot 50 jaar met een donkere huidskleur (omdat een donkere huid minder snel vitamine D aanmaakt), vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, vrouwen boven de 50 en mannen boven de 70 jaar, en vrouwen onder de 50 jaar die een sluier voor het gezicht dragen. 20 microgram per dag extra slikken: Mensen met botontkalking (osteoporose), mensen die in een verzorgingshuis wonen, vrouwen boven de 50 en mannen boven de 70 jaar die weinig buiten komen, vrouwen ouder dan 50 jaar die een sluier dragen voor het gezicht. Vraag bij de drogist of in de apotheek wat u kunt nemen om extra vitamine D te slikken. Of kijk op de etiketten van vitaminepillen. Er is niet genoeg bewijs dat extra kaneel en chroom helpt voor een betere bloedsuiker. Vitamines blijven beter in groente zitten als u ze niet langer dan nodig kookt. En in zo min mogelijk water, of stomen. Bewaar groenten niet te lang, dan verliezen ze vitamines. U kunt gerust groenten uit de diepvries eten, daar zitten ook nog vitamines in. 15

16 Hoeveel heb je ongeveer per dag nodig? 1 tot 3 jaar 4 tot 8 jaar 9 tot 13 jaar Groente 50 tot 100 gram één tot twee opscheplepels 100 tot 150 gram twee tot drie opscheplepels 150 tot 200 gram drie tot vier opscheplepels Fruit 150 gram anderhalf stuk 150 gram anderhalf stuk 200 gram twee stuks Brood 70 tot 105 gram twee tot drie 105 tot 140 gram drie tot vier sneetjes 140 tot 175 gram vier tot vijf sneetjes sneetjes Aardappelen, rijst, pasta, bonen, erwten, linzen 50 tot 100 gram één tot twee aardappelen / opscheplepels 100 tot 150 gram twee tot drie aardappelen / opscheplepels 150 tot 200 gram drie tot vier aardappelen / opscheplepels Vlees(waren), vis, kip, 50 tot 60 gram 60 tot 80 gram 80 tot 100 gram eieren, vleesvervangers Melk, yoghurt, karnemelk 300 ml 400 ml 600 ml Kaas halve plak (10 gram) halve plak (10 gram) één plak (20 gram) Boter voor brood 10 tot 15 gram 5 gram per sneetje 15 tot 20 gram 5 gram per sneetje 20 tot 25 gram 5 gram per sneetje Bak-, braad- en frituurproducten, olie 15 gram één eetlepel 15 gram één eetlepel 15 gram één eetlepel Drinken (inclusief melk) driekwart liter één liter één tot anderhalve liter Er staan vaak twee hoeveelheden genoemd (zoveel tot zoveel). Dat betekent: Voor volwassenen: het minste is voor vrouwen, het meeste voor mannen. Voor kinderen binnen die leeftijdsgroep: het minste is voor de jongste kinderen, het meeste voor de oudste. 16

17 14 tot 18 jaar 19 tot 50 jaar 51 tot 70 jaar 71 jaar en ouder 200 gram vier opscheplepels 200 gram vier opscheplepels 200 gram vier opscheplepels 150 gram drie opscheplepels 200 gram twee stuks 200 gram twee stuks 200 gram twee stuks 200 gram twee stuks 210 tot 245 gram zes tot zeven 210 tot 245 gram zes tot zeven 175 tot 210 gram vijf tot zes sneetjes 140 tot 175 gram vier tot vijf sneetjes sneetjes sneetjes 200 tot 250 gram vier tot vijf aardappelen / opscheplepels 200 tot 250 gram vier tot vijf aardappelen / opscheplepels 150 tot 200 gram drie tot vier aardappelen / opscheplepels 100 tot 200 gram twee tot vier aardappelen / opscheplepels 100 tot 125 gram 100 tot 125 gram 100 tot 125 gram 100 tot 125 gram 600 ml 450 ml ml 650 ml één plak (20 gram) anderhalve plak (30 gram) anderhalve plak (30 gram) één plak (20 gram) 30 tot 35 gram 5 gram per sneetje 30 tot 35 gram 5 gram per sneetje 25 tot 30 gram 5 gram per sneetje 20 tot 25 gram 5 gram per sneetje 15 gram één eetlepel 15 gram één eetlepel 15 gram één eetlepel 15 gram één eetlepel één tot anderhalve liter anderhalf tot twee liter anderhalf tot twee liter anderhalf tot twee liter Wilt u weten welke soort dingen u het beste kunt nemen? Kijk op bij de Schijf van Vijf. 17

18 Genoeg vezels Veel vezels eten is gezond. Ze zitten vooral in groente, fruit en volkoren voedingsmiddelen. Eet liefst gram vezels per dag. Dat haal je bijvoorbeeld uit (alles bij elkaar): 6-7 sneetjes volkorenbrood, 200 gram groenten (4 opscheplepels), gram aardappelen, volkoren pasta of bruine (zilvervlies) rijst of bonen, erwten of linzen (4-5 opscheplepels), 2 stuks fruit. Donkerbruin brood is niet automatisch het gezondst. De bruine kleur kan komen van gebrande mout die als kleurstof is toegevoegd. Wilt u zeker weten dat u brood eet met genoeg vezels? Kies dan brood waar echt volkoren op staat, of vraag het aan de bakker. 18

19 Wel of geen alcohol? Ook mensen met diabetes kunnen best een glaasje alcohol drinken. Maar met mate. Dat betekent voor mannen hooguit twee glazen per dag, vrouwen niet meer dan één glas per dag. Wie kunnen beter geen alcohol drinken: mensen die ooit een ontsteking van de alvleesklier hebben gehad, mensen met neuropathie (beschadigde zenuwen) of mensen met te veel vetstoffen in het bloed (cholesterol, triglyceriden). Gebruikt u insuline of bloedsuikerverlagende medicijnen? Let op: alcohol kan de bloedsuiker verlagen. U kunt dan bijvoorbeeld s nachts ongemerkt een hypo krijgen (te lage bloedsuiker), na een drankje eerder die avond. Combineer het glaasje met wat koolhydraten zoals een paar toastjes. Worst, kaas of pinda s helpen niet! Na het sporten alcohol gedronken? Dan hebt u meer kans op een hypo. Check uw bloedsuiker en neem eventueel extra koolhydraten. Goed om te weten: in alcohol zitten veel calorieën. En in sommige drankjes zit extra veel suiker, zoals likeur en advocaat. In alcoholvrij bier zitten minder calorieën, maar wel meer koolhydraten dan in gewoon bier. 19

20 Afvallen of op uw gewicht letten? Worstelt u met uw gewicht? U bent niet de enige. Veel mensen met of zonder diabetes hebben dat probleem. Ook zorgen sommige medicijnen en insuline ervoor dat mensen aankomen of moeilijker afvallen. Maar het kan wel! En het is ook een goed idee. Met iedere kilo die u afvalt, wordt uw bloedsuiker beter, of makkelijker te regelen. Bovendien hebt u dan minder kans op hart- en vaatziekten. Bent u te zwaar? Dan helpt een paar kilo afvallen al enorm. Raak niet in de put door hoeveel u zou moeten afvallen. Meestal scheelt ongeveer zes kilo al veel voor uw gezondheid. Of meet uw middelomtrek: zo n vijf tot tien centimeter minder is geweldig! Nog meer afvallen mag natuurlijk ook. 20

21 Lengte in m Hoe ziet u of u te zwaar bent? 1. Zet links een punt bij uw lengte in meters. 2. Zet op de middelste lijn een punt bij uw gewicht in kilo s. 3. Trek tussen die punten een rechte lijn helemaal naar rechts door naar de kleurenbalk. 4. Kijk in de kleurenbalk waar de lijn uitkomt. Daar staat of uw gewicht goed is Gewicht in kilo s Veel te zwaar Te zwaar Bij mannen is een middelomtrek kleiner dan 102 centimeter nog goed, bij vrouwen is dat 88 centimeter of minder Gezond gewicht Te laag gewicht 1.55 Bron: dr. P. Deurenberg 21

22 22 Wat kunt u doen als u wilt afvallen? Probeer wat minder te eten, dus minder calorieën binnen te krijgen. Gebruik zo min mogelijk eten en drinken waaraan suiker is toegevoegd, en gebruik zo min mogelijk suiker. In suiker zitten veel calorieën. Dus ook oppassen met frisdrank met suiker, vruchtensap, melk- en yoghurtdranken die gezoet zijn met suiker, en alcoholische drankjes met veel suiker zoals likeur. Wist u dat in één glas gewone cola zeven suikerklontjes zitten? Eet wat minder vet: ongeveer een derde van uw totale aantal calorieën per dag mag bestaan uit vetten. Liefst de gezonde soorten vet. Kijk voor voorbeelden in de tabel op pagina 16 en 17. Beweeg minstens 60 minuten per dag. Dat kunt u verdelen over bijvoorbeeld twee of drie momenten op de dag. Voor meer tips over bewegen: zie pagina 5. Kunt u zich moeilijk inhouden met eten wanneer u stress of zorgen hebt? Praat daarover met uw huisarts of diëtist. Veel mensen hebben dat! Een psycholoog of een coach kan u helpen. Helpt een dieet? Soms helpt het om voor korte tijd een dieet te volgen. Zoals een dieet waarbij je weinig koolhydraten eet maar juist wel veel eiwit en vet. Let op: dat is niet geschikt voor mensen met nierproblemen. Wilt u zo n dieet volgen? Doe dat dan onder begeleiding van een diëtist en een arts of verpleegkundige. Uw medicijnen moeten veranderen door het dieet, anders krijgt u hypo s (te lage bloedsuiker), waardoor u juist weer meer gaat eten. Ook zijn deze diëten niet geschikt om heel lang te volgen. We weten niet wat dit met het lichaam doet. Vaak krijgen mensen niet genoeg voedingsstoffen en vezels binnen. Bovendien weten de meeste mensen niet goed hoe ze normaal moeten eten wanneer ze stoppen met het dieet. In korte tijd zitten alle kilo s er dan weer aan, en zelfs meer. Via webshop vindt u het boekje Alles over afvallen met meer tips over gezond afvallen, en recepten. Denkt u dat u niet kunt afvallen, omdat u te lage bloedsuiker krijgt als u minder eet? Overleg dan met uw dokter of verpleegkundige over uw medicijnen of insuline. Want afvallen kan altijd!

23 Recept Citroenmousse Nagerecht voor vier personen Ingrediënten: sap van 2 citroenen 0,5 liter magere yoghurt 1 eetl zoetstof 2 eiwitten 2 blaadjes gelatine 1 doosje rode bessen Bereiding: 1. Verwarm het citroensap, week de gelatine in koud water, knijp goed uit en los op in het warme citroensap. 2. Klop de eiwitten stijf met de zoetstof. 3. Meng de gelatine door de yoghurt. 4. Spatel voorzichtig de stijfgeklopte eiwitten erdoor. 5. Schep het mengsel in vier glazen en laat minstens 2 uur opstijven in de koelkast. 6. Verdeel de rode bessen erover. Meer recepten? Meld u aan voor de gratis nieuwsbrief op Bevat per eenpersoonsportie: Kcal 50 / eiwit 6g / vet 0g / vv 0g / kh 6g Bron: Diabetes & Leven 23

24 Wat doet u Als u een kind hebt met diabetes? Voor kinderen met diabetes die ouder zijn dan twaalf maanden, zijn de adviezen hetzelfde als voor volwassenen met of zonder diabetes. Dus zoals u die leest in deze folder. Maar vaak natuurlijk in kleinere porties dan volwassenen zouden eten. Hebben kinderen overgewicht? Dan is het goed dat ze niet zomaar alleen op een dieet moeten. De hele manier van leven moet veranderen, vaak van het hele gezin. Veranderingen in voeding moeten passen bij de leeftijd zodat kinderen niets te kort komen bij groei en ontwikkeling. Vraag advies aan een diëtist. 24

25 Als u zwanger bent of borstvoeding geeft? De adviezen in dit boekje zijn hetzelfde voor vrouwen met diabetes die zwanger zijn, en vrouwen met zwangerschapsdiabetes. Wel krijgt de helft van de vrouwen die tijdelijk zwangerschapsdiabetes hebben gehad, na een paar jaar echt diabetes. Gezond eten, afvallen als u te veel weegt, en genoeg bewegen verkleinen die kans. Wilt u meer lezen over de normale adviezen over zwangerschap en gezond eten en leven? Kijk op 25

26 Als u een te lage bloedsuiker hebt? Als u van nietwesterse afkomst bent? Hebt u een te lage bloedsuiker (hypo): neem dan gram koolhydraten, liefst iets met veel suiker. Bijvoorbeeld zes tabletten druivensuiker, of vier suikerklontjes, of een glas frisdrank (geen light!). Meet als u kunt na een kwartier tot twintig minuten opnieuw de bloedsuiker. Is die nog steeds te laag (lager dan 4 mmol/l), dan moet u nog wat met suiker eten. Net zolang totdat uw bloedsuiker weer 4 mmol/l of hoger is. Duurt het daarna nog een tijdje tot de volgende maaltijd, of gaat u veel doen? Eet dan ook eerst nog iets gewoons met koolhydraten, zoals een boterham. Hebt u vlak voor het eten een hypo? Pak dan toch eerst iets met veel suiker. Het eten helpt namelijk niet snel genoeg. Is uw bloedsuiker weer 4 mmol/l of hoger, en spuit u insuline bij de maaltijd? Spuit dan toch uw gewone hoeveelheid, en niet minder. Mensen van niet-westerse afkomst hebben meer kans op diabetes. Bijvoorbeeld mensen van Marokkaanse, Surinaams-Hindostaanse of Turkse afkomst. Dat komt door erfelijkheid en door leefstijl. De adviezen over gezond eten zijn niet anders. Maar wel: Mensen met een donkere huidskleur of een sluier voor het gezicht moeten extra vitamine D slikken. Normaal maakt een (lichte) huid vitamine D aan in daglicht. Kijk bij het advies over vitamine D op pagina 14 en 15. De vastenmaand Ramadan: wilt u daaraan meedoen, dan is het goed om van tevoren met uw dokter erover te praten. Dat is ook belangrijk voor de medicijnen tijdens de vastenperiode. 26

27 Vraag en antwoord Aan Mariëlle van Veen-Lievaart, diëtist in het Leids Universitair Centrum: Hoe weet ik of ik niet te veel of te weinig koolhydraten, eiwitten of vet eet? Veel mensen vinden het moeilijk om te tellen of uit te rekenen hoeveel ze eten. Dat hoeft ook niet altijd zo streng. Kijk in het begin goed naar het overzicht met voorbeelden van hoeveel iemand kan eten op een dag. Dat overzicht staat op pagina 16 en 17. Probeer ook zoveel mogelijk af te wisselen in wat u eet. Als u dat aanhoudt, dan zit u goed. Lukt het daarmee niet? Vraag dan advies aan een diëtist (zie pagina 4 hoe dat kan). Ik vind de hoeveelheden in het overzicht veel voor mij. Moet ik zoveel eten? Het kan best veel lijken, wat er in het overzicht staat. Toch valt dat erg mee. Van brood, aardappelen, groente en fruit mag u veel eten. Bijvoorbeeld zes sneetjes brood: dat klinkt veel. Maar van zes sneetjes brood met mager of dun beleg, zit je overdag best vol. En dan ga je minder snel extra tussendoortjes nemen, zoals koekjes of snoep. Als u minder eet dan in de tabel staat, maar wel nog tussendoortjes of drinken met veel calorieën neemt, krijgt u ongemerkt veel meer calorieën Foto: Frank van Dam 27

28 28 binnen. En minder goede voedingsstoffen. Hoeveel koolhydraten mag ik op een dag? Dat is niet voor iedereen hetzelfde. Daarom is het ook moeilijk om een getal te noemen. Koolhydraten zijn een belangrijke brandstof voor ons. Een auto die ver moet rijden, heeft meer brandstof nodig. Zo is het ook met mensen: als u veel beweegt, hebt u meer brandstof nodig, dus meer koolhydraten. Zit u veel stil, dan hebt u minder nodig. U hoeft met diabetes in ieder geval niet minder koolhydraten te eten. Dat weten we duidelijk uit onderzoek. Gebruikt u tabletten of insuline, dan moet u kijken naar de verdeling van koolhydraten over de dag. Als u insuline voor de maaltijden spuit, is het belangrijk dat de dosering insuline goed afgestemd wordt op de hoeveelheid koolhydraten. Een diëtist kan u daarbij helpen. Mag ik nog wel een tussendoortje? Ja, want als u zich houdt aan de lijst (pagina 16 en 17) met hoeveelheden per dag, eet u ongeveer 1500 calorieën. Als u verder gewoon genoeg beweegt op een dag, dan kan er nog best een tussendoortje bij, zoals een koekje, een glas wijn of een handje noten. Een andere oplossing kan zijn: neem niet al het brood bij de maaltijd, maar bewaar een sneetje als tussendoortje. Ook fruit is een handig tussendoortje. Kan ik dingen waar light op staat zonder zorgen eten? Iets waar light op staat, is niet zomaar goed. Het betekent dat er minder suiker, of minder vet in zit dan normaal. Niet dat er géén suiker of vet in zit. Er kan nog steeds best veel suiker of vet in zitten. Of minder vet, maar daardoor juist wel meer koolhydraten en eiwit. Daar zitten ook calorieën in. Veel mensen eten ook wat meer als er light op staat, maar krijgen dan uiteindelijk net zoveel calorieën binnen als bij niet-light. Maar als u daar rekening mee houdt, kan light zeker wel handig zijn. Fruit is gezond, moet ik met diabetes nog opletten welk fruit ik eet? U mag alle soorten fruit eten. Maar het is goed om af te wisselen. Dus niet elke dag twee appels, maar ook eens wat anders. Wel zit in sommige soorten fruit meer suiker dan in andere. Op zich niet zo erg. Maar dat is vaak fruit waar u makkelijk te veel van eet. Zoals van druiven of kersen. Dus ook hiervoor geldt: met mate.

29 Maakt het bij diabetes uit hoe vaak ik op een dag eet, of hoe laat? Eigenlijk is het voor iedereen goed om zo regelmatig mogelijk te eten. Dus drie maaltijden per dag, plus gezonde tussendoortjes. En het liefst elke dag ongeveer op dezelfde tijd. Natuurlijk kan het anders, bijvoorbeeld iemand met onregelmatige werktijden. Maar het is dan altijd moeilijker om de bloedsuiker goed te houden. Door diabetes heb ik veel last van mijn maag. Waar moet ik op letten? Mensen met diabetes kunnen last hebben van hun maag en darmen. Dat kan gebeuren als iemand lang diabetes heeft. Het eten blijft wat langer in de maag zitten dan normaal. Wat kan helpen, is vaker wat kleinere maaltijden eten, en minder vet. Dus bijvoorbeeld om de twee uur wat eten in plaats van in drie grote maaltijden. drinken met veel calorieën, dan komt u aan. En bovendien is het lastiger om uw bloedsuiker, cholesterol en bloeddruk goed te houden. Ik wil stoppen met roken, maar ik durf niet want dan ga ik meer eten. Wat is erger? Stoppen met roken is altijd beter. Want roken beschadigt de bloedvaten. En ook geeft roken meer problemen met de bloedsuiker. Inderdaad komen mensen vaak wat aan als ze stoppen met roken. Maar meer bewegen en de adviezen in het overzicht achterin volgen, kunnen helpen om niet te veel aan te komen. Ik ben dol op pindakaas, maar dat is nogal vet. Mag ik dat hebben? Ja, als het niet te veel is, kan dat gewoon. Het is met pindakaas net als met allerlei andere dingen: niets is echt verboden. Maar u moet het inpassen in de rest van wat u op een dag eet. U kunt gerust iedere dag een boterham met pindakaas eten, als u voor de andere boterhammen dan kiest voor mager beleg. U mag ook zeker genieten van iets lekkers bij de koffie of een glaasje wijn met een hapje, maar let op dat dit altijd met mate is. Gebruikt u te veel en te vaak eten of 29

30 Meer weten? Voor algemene vragen over diabetes: Wilt u op de hoogte blijven van nieuws, tips en recepten over diabetes? Meld u aan voor de gratis nieuwsbrief van het Diabetes Fonds, via nieuwsbrief. Vragen over voeding in het algemeen: Gratis recepten: voedingscentrum.nl/recepten/ receptenzoeker en kijk bij diabetes. Wilt u weten of u gezond eet? Vul de Eetmeter in, op Vragen over uw eigen diabetes, of over diabetes en voeding? Kijk bij Diabetesvereniging Nederland: of (Diabeteslijn) en voor voeding het Voedingscentrum:

31 Om te onthouden Eet lekker, maar niet te veel. Varieer, en geniet ervan! ~ Niet te veel kant-en-klare zaken, maar liefst zelf klaarmaken! ~ Suiker is geen vijand, maar ook geen goede vriend ~ Waar het vooral om gaat, is eten waar volkoren op staat. ~ Gezond, onverzadigd vet blijft zacht als je het in de koelkast zet. ~ Eet meer groenten en fruit, daar pluk je later de vruchten van! 31

Dieet bij diabetes mellitus

Dieet bij diabetes mellitus Dieet bij diabetes mellitus Afdeling diëtetiek mca.nl Inhoudsopgave Wat is diabetes? 3 Behandeling 4 Belangrijke voedingsstoffen bij diabetes 5 Hypoglycaemie 9 Veel gestelde vragen over het dieet bij diabetes

Nadere informatie

Voedingsrichtlijnen Bij gebruik van Victoza

Voedingsrichtlijnen Bij gebruik van Victoza Voedingsrichtlijnen Bij gebruik van Victoza Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2014 pavo 1009 Inleiding U heeft diabetes en uw arts heeft u het medicijn Victoza voorgeschreven. In deze folder leest u hoe

Nadere informatie

SPREEKBEURT OF WERKSTUK HOE EET IK GEZOND?

SPREEKBEURT OF WERKSTUK HOE EET IK GEZOND? SPREEKBEURT OF WERKSTUK HOE EET IK GEZOND? Hieronder vind je alle informatie die je nodig hebt voor een spreekbeurt of werkstuk over gezond eten. De verschillende onderwerpen waar je in je spreekbeurt

Nadere informatie

Ben je weer beter? Praktische tips voor het werken aan herstel van kanker

Ben je weer beter? Praktische tips voor het werken aan herstel van kanker Ben je weer beter? Praktische tips voor het werken aan herstel van kanker Colofon Tekstbewerking: Walstra tekst en advies, Oegstgeest Redactie: Projectgroep: Mw. dr. ir. A.M.J. Chorus, voedingsdeskundige/epidemioloog,

Nadere informatie

Risico op diabetes type 2 na zwangerschapsdiabetes

Risico op diabetes type 2 na zwangerschapsdiabetes Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Risico op diabetes type 2 na zwangerschapsdiabetes 1 Risico op diabetes type 2 na zwangerschapsdiabetes Tijdens uw zwangerschap

Nadere informatie

Wat je moet weten als je diabetes hebt

Wat je moet weten als je diabetes hebt Wat je moet weten als je mca.nl Inhoudsopgave 1. Waarom krijg je dit mapje? 2. Je kunt ons altijd bellen of mailen 3. Het verschil tussen diabetes 1 en 2 4. Honeymoonfase 5. Waarom het meten van bloedglucose

Nadere informatie

Ontdek het nieuwe Atkins

Ontdek het nieuwe Atkins Ontdek het nieuwe Atkins Makkelijk en succesvol afvallen Jouw startgids voor een evenwichtig laag koolhydraat dieet Makkelijk vol te houden en snel resultaat IN DEZE BROCHURE Welkom Welkom bij het nieuwe

Nadere informatie

Verder na een hartinfarct

Verder na een hartinfarct Verder na een hartinfarct Inhoudsopgave Pagina Inleiding 3 Wat is een hartinfarct? 4 Het hart, de kransslagaders en slagaderverkalking 5 Waarom krijgen mensen vernauwde kransslagaders? 7 Vaststelling van

Nadere informatie

boordevol recepten Goedenacht Verrassende informatie en bruikbare tips over nachtarbeid

boordevol recepten Goedenacht Verrassende informatie en bruikbare tips over nachtarbeid boordevol recepten Goedenacht Verrassende informatie en bruikbare tips over nachtarbeid Voorwoord Dit boekje wordt u aangeboden door de Stichting Arbeidsmarkt Ziekenhuizen (StAZ). Het bevat informatie,

Nadere informatie

SLIM in 12 weken. Een duurzaam betere lifestyle voor iedereen. door. Dr. Leonard Hofstra

SLIM in 12 weken. Een duurzaam betere lifestyle voor iedereen. door. Dr. Leonard Hofstra SLIM in 12 weken Een duurzaam betere lifestyle voor iedereen door Dr. Leonard Hofstra The difference between what we do and what we are capable of doing would suffice to solve most of the world s problems.

Nadere informatie

Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes

Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes VOEDING & DIEET Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes ADVIES Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes (zwangerschapssuikerziekte) wordt ook wel Diabetes Gravidarum genoemd. Als een vrouw

Nadere informatie

het Let-op-jeleefstijl-boekje

het Let-op-jeleefstijl-boekje het Let-op-jeleefstijl-boekje Wat je kunt doen aan het voorkomen van psychische en fysieke problemen Je leefstijl: wat is dat? Leefstijl gaat over de manier waarop je leeft. Dus hoe je eet, hoeveel je

Nadere informatie

Dieet bij chronische nierinsufficiëntie

Dieet bij chronische nierinsufficiëntie Dieet bij chronische nierinsufficiëntie Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : O (0223) 69 69 16 O (0223) 69 69 27 O (0223) 69 62 81 O (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. De nieren in optimale

Nadere informatie

GEZONDE VOEDING VOOR KINDEREN VAN 1-4 JAAR

GEZONDE VOEDING VOOR KINDEREN VAN 1-4 JAAR GEZONDE VOEDING VOOR KINDEREN VAN 1-4 JAAR Peuters en kleuters hebben een goede voeding nodig, dat is bekend. Maar waaruit moet deze voeding eigenlijk bestaan? In deze brochure wordt uiteengezet waaraan

Nadere informatie

Gezond eten en je goed voelen

Gezond eten en je goed voelen NICE - Nutrition Information Center ONDER TOEZichT VAN EEN WETENSCHAPPELIJKE ADVIESRAAD 3 Gezond eten en je goed voelen Tips en tricks voor vrouwen Wat je moet (w)eten Gezond eten is niet moeilijk, saai

Nadere informatie

Als eten niet meer vanzelfsprekend is

Als eten niet meer vanzelfsprekend is Als eten niet meer vanzelfsprekend is Adviezen bij voedingsproblemen mca.nl Inhoudsopgave Waarom deze brochure? 3 Het hoofd-/halsteam 4 DEEL 1 KLACHTEN, VOEDINGSPROBLEMEN EN TIPS 1 Slikproblemen 6 2 Verslikken

Nadere informatie

alcohol roken zwangerschap vóór, tijdens en na de Wat je moet weten over Over deze brochure

alcohol roken zwangerschap vóór, tijdens en na de Wat je moet weten over Over deze brochure Over deze brochure Heb je een kinderwens of is er een kindje op komst? Dan wil je er alles aan doen om een gezonde baby te krijgen. De meeste mensen weten wel dat roken en drinken tijdens de zwangerschap

Nadere informatie

Fit met gezonde voeding

Fit met gezonde voeding lekker in je lijf Fit met gezonde voeding Jij bent druk met huiswerk, een bijbaantje en je vrienden. Maar ondertussen is je lijf druk in de weer met groeien en sterk worden. Zo help je een handje. Gezonde

Nadere informatie

Instructies na een operatie voor overgewicht

Instructies na een operatie voor overgewicht Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie Het Slotervaartziekenhuis, een opmerkelijk en ambitieus ziekenhuis in Amsterdam. In een informele en vertrouwde omgeving werken wij aan innovatieve medische

Nadere informatie

VOEDING NA EEN MAAGVERKLEININGSOPERATIE

VOEDING NA EEN MAAGVERKLEININGSOPERATIE VOEDING NA EEN MAAGVERKLEININGSOPERATIE 293 Inleiding Na een maagverkleiningsoperatie is het belangrijk om uw voedingsgewoonte blijvend te veranderen. Alleen dan bereikt en behoudt u een gezond gewicht.

Nadere informatie

1 2 3 aan tafel. wat je als kleuter eet, heb je voor je leven beet. < Gezond eten voor kinderen tussen 3 en 6 jaar >

1 2 3 aan tafel. wat je als kleuter eet, heb je voor je leven beet. < Gezond eten voor kinderen tussen 3 en 6 jaar > 1 2 3 aan tafel wat je als kleuter eet, heb je voor je leven beet < Gezond eten voor kinderen tussen 3 en 6 jaar > inhoudstafel Gezond eten, een feest! pagina 3 Slaatjes van koksmaatjes pagina 5 Gezond

Nadere informatie

Evenwichtig eten: lekker en gezond, ook voor onze mond. Tandvriendelijk voedingsadvies

Evenwichtig eten: lekker en gezond, ook voor onze mond. Tandvriendelijk voedingsadvies Evenwichtig eten: lekker en gezond, ook voor onze mond. Tandvriendelijk voedingsadvies 2 Evenwichtig eten: lekker en gezond, ook voor onze mond. Tandvriendelijk voedingsadvies April 2012 Een standpuntbepaling

Nadere informatie

Voor een alcoholvrije zwangerschap. Negen Maanden Niet. Folder voor zwangere vrouwen Informatie over alcohol en zwangerschap

Voor een alcoholvrije zwangerschap. Negen Maanden Niet. Folder voor zwangere vrouwen Informatie over alcohol en zwangerschap Voor een alcoholvrije zwangerschap Negen Maanden Niet Folder voor zwangere vrouwen Informatie over alcohol en zwangerschap U bent zwanger en doet er alles aan om een gezonde baby te krijgen. Eén van de

Nadere informatie

Hartfalen: wat is dat?

Hartfalen: wat is dat? Hartfalen: wat is dat? Onderzoek en behandeling 1 De Hartstichting strijdt al 50 jaar succesvol tegen hart- en vaatziekten. Maar het aantal sterfgevallen en patiënten moet nóg verder omlaag, want ruim

Nadere informatie

Editie 2012. aan tafel! alles over eten en leren eten

Editie 2012. aan tafel! alles over eten en leren eten Editie 2012 aan tafel! alles over eten en leren eten inhoud 2 Inleiding Hfst. 1 Hfst. 2 Hfst. 3 - p. 5 1. Verandering op het menu p. 5 2. Hygiënisch werken met voeding p. 8 3. Hoe herken ik verse producten?

Nadere informatie

Meer dan lekker. Gezondheids- en duurzaamheidsaspecten van levensmiddelen

Meer dan lekker. Gezondheids- en duurzaamheidsaspecten van levensmiddelen Meer dan lekker Gezondheids- en duurzaamheidsaspecten van levensmiddelen COLOFON Auteurs: dr. Henk van den Berg ir. Corné van Dooren dr. Stephan Peters ir. Wieke van der Vossen-Wijmenga dr. ir. Andrea

Nadere informatie

B e Begrijp je lichaam g rijp j e l ichaam

B e Begrijp je lichaam g rijp j e l ichaam Begrijp je lichaam 2 Begrijp je lichaam Eenvoudige afbeeldingen en teksten over het menselijk lichaam en veelvoorkomende gezondheidsproblemen voor laaggeletterde patiënten Inhoud Colofon... 4 Inleiding...

Nadere informatie

Wanneer té dik? Wat is gezonde voeding en wat niet?

Wanneer té dik? Wat is gezonde voeding en wat niet? Wanneer té dik? Iedereen weet dat je gezond moet eten om te leren, te sporten en gezond volwassen te worden. Sommige jongeren worden echter te dik. Dit kan een probleem zijn als je moeite hebt met sporten,

Nadere informatie

Als uw nieren niet goed meer werken

Als uw nieren niet goed meer werken Nierstichting Nederland Antwoordnummer 533 1400 VB Bussum 1400VB533 Nierpatiënten Vereniging Nederland Antwoordnummer 515 1400 VB Bussum 1400VB515 Als uw nieren niet goed meer werken chronische Nierschade

Nadere informatie

Voedingsfiches per leeftijdsgroep

Voedingsfiches per leeftijdsgroep Voedingsfiches per leeftijdsgroep Voedingstips voor peuters en kleuters Voedingstips voor lagere schoolkinderen Voedingstips voor jongeren Voedingstips voor volwassenen Voedingstips voor ouderen 61 Voedingstips

Nadere informatie