ALMA. Why conic sections? Biologie in tijden van Big Data. Interview met Hendrik Lenstra. opent een nieuw venster op het heelal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ALMA. Why conic sections? Biologie in tijden van Big Data. Interview met Hendrik Lenstra. opent een nieuw venster op het heelal"

Transcriptie

1 Interview met Hendrik Lenstra Jaargang 12 januari 2015 Nummer 47 Eureka! is een uitgave van de studievereniging De Leidsche Flesch in samenwerking met de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden. De Leidsche Flesch is de studievereniging van de opleidingen Natuurkunde, Sterrenkunde, Wiskunde, Informatica en Informatica & Economie. ALMA opent een nieuw venster op het heelal Why conic sections? Biologie in tijden van Big Data

2 Redactioneel Inhoud Lieve lezer, Deadlines. Ik heb er veel gehad de afgelopen tijd en ook een flink aantal gemist. Zo had dit redactioneel al een paar weken geleden bij de eindredactie moeten liggen en zit ik al een week tegen een essay aan te hikken (dat ik ook eigenlijk nu zou moeten schrijven). Deadlines: aan de ene kant haat ik ze, aan de andere kant heb ik ze zonder twijfel nodig. De avond voor een deadline werk ik altijd tien keer zo efficiënt en lukt het me opeens om alle verleidingen om iets anders te gaan doen te weerstaan. Eigenlijk is het jammer dat er per opdracht altijd maar één deadline is; als er iedere dag een deadline zou zijn, zou ik misschien wel iedere dag efficiënt werken. Het woord alleen al is volgens mij bedacht om angst in te boezemen, de doodlijn. Ga hier overheen en het is klaar met je. Gelukkig valt dat meestal wel mee en is iedereen altijd verrassend begripvol als het een keer niet lukt om een deadline te halen. We proberen binnen de redactie altijd alle deadlines te halen, maar omdat we alles ruim inplannen is het meestal niet zo erg als er een keer een deadline gemist wordt. Om het voor onszelf toch nog even iets moeilijker te maken hebben we besloten om de deadlines voor de volgende twee edities telkens twee weken naar voren te schuiven. Deze Eureka! s zullen dus ook iets eerder uitkomen. Uiteindelijk zal dit er in resulteren dat de Eureka! voortaan een maand eerder uit zal komen. Zo zal er straks geen Eureka! meer midden in de zomervakantie uitkomen en er is meteen in september, aan het begin van het nieuwe collegejaar een nieuwe Eureka!. Voorlopig zullen we als redactie dus even flink door moeten werken. Maar als we dan na al die deadlines eindelijk een Eureka! in handen hebben, zijn we alle stress hopelijk al lang weer vergeten. Ellen Ellen Schlebusch Hoofdredacteur Eureka! Masterstudent wiskunde 6 Interview met Hendrik Lenstra Hendrik Lenstra, bekend van onder meer zijn werk met priemgetallen, is sinds april met emeritaat. Wij interviewden hem over zijn leven als wiskundige en over de dingen die veranderd zijn sinds hij met emeritaat is. 2.4 Conic Sections Conic Sections Why conic sections? Lees verder op pagina 6 More generally, any second-degree equation represents a conic section More generally, any second-degree equatio a pair of straight lines, a result that was proved by Descartes (1637). a pair of straight lines, a result that was pro 11 ellipse parabola hyperbola Figure 2.7: The conic sections Figure 2.7: The conic The invention of conic sections is attributed to Menaechmus (fourth The invention of conic sections is attr century bce), a contemporary of Alexander the Great. Alexander is century said bce), a contemporary of Alexande to have asked Menaechmus for a crash course in geometry, but Menaech- to have asked Menaechmus for a crash cou mus refused, saying, There is no royal road to geometry. Menaechmus refused, saying, There is no royal ro used conic sections to give a very simple solution to the problem of dupli- used conic sections to give a very simple so cating the cube. In analytic notation, this can be described as finding cating the the cube. In analytic notation, this intersection of the parabola y = 1 intersection of the parabola y = 1 2 x2 with th 2 x2 with the hyperbola xy = 1. This yields Conic sections are the curves that arise when a cone is cut by a plane. Conic sections were studied in meticulous detail in Greek antiquity well over 2000 years ago. In this article x 1 we ask x ourselves: Why? What is so interesting about 2 x2 = 1 1 conic 2 x2 = 1 or x 3 = 2. sections? Although Although the Greeks accepted this as a the Greeks accepted this as a construction for duplicating the the cube, they apparently never discussed in cube, they apparently never discussed instruments for actually drawing conic conic sections. This is very puzzling since sections. This is very puzzling since a natural generalization of the compass compass immediately suggests itself (Figu immediately suggests itself (Figure 2.8). The arm A is set at a fixed position relative to a plane P, while th fixed position relative to a plane P, while the other arm rotates about it at a fixed angle θ, generating a cone with A as it fixed angle θ, generating a cone with A as its axis of symmetry. The pencil, which is free to slide in a sleeve on this se which is free to slide in a sleeve on this second arm, traces the section Lees of the verder cone lying op pagina the plane11 P. According t the cone lying in the plane P. According to Coolidge (1945), p. 149, this or 2 Eureka! nummer 47 januari 2015

3 Nieuws 4 Interview met Hendrik Lenstra 6 8 ALMA opent een nieuw venster op het heelal Na meer dan twintig jaar plannen maken en tien jaar bouwen is ALMA, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array, een sterrenkundige interferometer voor (sub)millimeterstraling, bijna voltooid en klaar om sterrenkundigen wereldwijd te voorzien van waarnemingen van de (sub)millimeter-sterrenhemel. Lees verder op pagina 8 16 ALMA opent een nieuw venster op het heelal 8 Why conic sections? 12 Waarom zijn systemen met goede privacy garanties eigenlijk moeilijk om te bouwen? 15 Fotoreportage: Leidse Hofjes 16 Searching for Alien Life: Finding THEM 18 Karresporen, Slepende Voeten, Zuchten, en Steunen: Beckett op de radio. 22 Biologie in tijden van Big Data 24 De Leidsche Flesch 26 Puzzel 31 Biologie in tijden van Big Data Hoe bepaalt het DNA de groei en vorm van plant en dier? Wat gebeurt er als er een mutatie zit in het DNA? Het antwoord wordt vaak gezocht in de moleculaire biologie. Maar begrijpen we ook echt meer van het functioneren van een organisme door alles te meten en de resultaten op te slaan in databestanden? Sommige onderzoekers beweren dat echt begrip in het tijdperk van de Big Data overbodig is geworden, maar Roeland Merks wil echt doorgronden hoe biologische systemen werken. Lees verder op pagina 16 Eureka! is een uitgave van de studievereniging De Leidsche Flesch in samenwerking met de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden. De Leidsche Flesch is de studievereniging van de opleidingen Natuurkunde, Sterrenkunde, Wiskunde, Informatica en Informatica & Economie. Eureka! nummer 47 januari

4 Nieuws Wiskunde en Informatica topopleidingen in Keuzegids Universiteiten De Keuzegids Universiteiten heeft de opleidingen op grond van diverse criteria gewaardeerd op een schaal van 1 tot 100. Hiervoor gebruiken zij onder andere de resultaten van de Nationale Studenten Enquête (NSE), die ieder jaar van januari tot maart wordt gehouden. Elke opleiding die in de ranglijsten van de Keuzegids een totaalscore van tenminste 76 punten haalt, krijgt het predicaat topleiding. Dit is bij de opleidingen Wiskunde en Informatica dus het geval. Ook de andere opleidingen van de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen scoorden goed. Anthe Janssen wint Unilever Research Prijs 2014 Anthe Janssen studeerde summa cum laude af voor de masteropleiding Chemistry. Hij gebruikte NMR methoden om inzicht te krijgen in de synthese en het gedrag van biosuiker. Met deze kennis kunnen in de toekomst nieuwe medicijnen en medisch-biologische onderzoeksinstrumenten ontwikkeld worden. Met de prijs is een geldbedrag van euro gemoeid. FMD maakt nieuwe vergaderhamer voor de faculteit De Fijn Mechanische Dienst (FMD) is een faciliteit van de Universiteit Leiden die onderzoekers ondersteunt bij de uitvoering van hun onderzoek. In opdracht van het faculteitsbestuur hebben zij een hamer gemaakt, waar de namen van alle decanen van de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen van 1925 tot het heden op staan. De steel van de hamer kan worden verlengd zodat ook voor toekomstige decanen plek is. Feestelijke uitreiking Propedeusediploma s ERC Starting Grant voor chemicus Dennis Hetterscheid De Leidse chemicus Dennis Hetterscheid krijgt een ERC Starting Grant voor onderzoek naar de omzetting van zonlicht in duurzame en op grote schaal transporteerbare energie. Hij wil dit bewerkstelligen met op de natuur geïnspireerde katalysatoren. Het behalen van een P-in-1 is iets om trots op te zijn en daar staan we graag bij stil. Op donderdag 16 oktober kregen 295 studenten hun Propedeusediploma s uitgereikt, onder toeziend oog van familie en vrienden. Deze studenten hebben hun Propedeuse allemaal in één jaar gehaald, een prachtige prestatie. Naast deze 295 studenten kregen nog eens 76 studenten van de opleiding Life Science & Technology (LST) hun propedeusediploma s in Delft uitgereikt. Deze opleiding is één van de twee opleidingen die Universiteit Leiden en TU Delft gezamenlijk organiseren. 4 Eureka! nummer 47 januari 2015

5 Science Career Service Wat: Hulp bij het bepalen van je loopbaan na je studie en andere praktische zaken zoals het opmaken van je CV en LinkedIn. Wanneer: Vanaf half januari Inloopspreekuur op maandag en donderdag van 12:00-14:00. Waar: In het Gorlaeus, naast de bibliotheek. Nieke Campagne Science Career Service Nadat je bent afgestudeerd, zal je een compleet andere rol in de maatschappij krijgen: je zult op zoek moeten naar een baan. Vanaf januari 2015 zal op de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen de Science Career Service beschikbaar zijn, waar je terecht kan met vragen over je loopbaan na je studie. We stellen een aantal vragen aan Nieke Campagne, die dit centrum op zal zetten. Wat is de Science Career Service precies? De Science Career Service is dé plek waar je als student terecht kunt met vragen over je mogelijke loopbaan na je studie. Op dit moment vragen steeds meer studenten zich af wat voor werk zij na hun studie kunnen gaan doen. Daarnaast kan je ook met meer algemene en praktische vragen bij de Service terecht, zoals hoe je een aantrekkelijk CV maakt of hoe je zorgt dat je LinkedIn helemaal correct is. Het is uiteindelijk de bedoeling dat studenten, met behulp van de Service, voor zichzelf bepalen wat zij na hun studie willen gaan doen. Het is belangrijk dat zij dit voor het einde van hun studieloopbaan helder hebben, om te voorkomen dat ze in een zwart gat vallen. Science Career Service What: The place for extra help with future career choices, updating your resume and LinkedIn. When: From half January Free consultation on Monday and Thursday from 12:00-14:00 PM. Where: The Gorlaeus building, next to the library. Information for international students Een soortgelijke service, de Studenten Loopbaan Service, bestaat op andere faculteiten al langer. Waarom wordt er nu pas de Science Career Service op W&N gestart? Dit ligt aan de opbouw van de Universiteit Leiden. De verschillende faculteiten opereren als eigen bedrijven. Ze bepalen dan ook zelf wanneer ze een studieloopbaancentrum opzetten. Bij Wiskunde en Natuurwetenschappen merkten we dat er steeds meer vraag kwam naar zo n centrum. Niet alleen Nederlandse, maar ook internationale studenten willen weten wat zij na hun studie kunnen gaan doen. Dat je als Leidse student bij je eigen faculteit terecht kunt voor hulp is in Nederland uniek. Dit maatwerk heeft als voordeel dat je als student beter afgepaste hulp kunt ontvangen. Heb je nog goede tips voor studenten die nog niet helemaal weten wat zij later willen gaan doen? Bereid je goed voor, dat is vaak het halve werk. Volg hierbij een drie-stappen plan. Denk allereerst altijd goed na over wat je waard bent en wat je wilt. Wat zijn je sterke punten? Waar ben je juist minder goed in? Dit soort vragen zal je bij ieder sollicitatiegesprek krijgen. Bij de tweede stap verdiep je jezelf in de arbeidsmarkt. Wat voor soort banen zijn er en wat zijn de mogelijkheden na je studie? Bij de laatste stap bereid je je voor op mogelijke sollicitaties. Hierbij ga je praktisch aan de slag. Hoe presenteer je jezelf? Hoe zorg je ervoor dat je CV en LinkedIn er goed uitzien? Pak alles serieus aan, net zoals je een scriptie zou uitvoeren. Je hebt jarenlang onderwijs gevolgd en de stap naar de arbeidsmarkt kan je gewoon niet in een middag maken.! Eureka! nummer 47 januari

6 INTERVIEW Interview met Hendrik Lenstra En dát over priemgetallen Door Ellen Schlebusch, masterstudent wiskunde Foto's door Pim Overgaauw Wiskundige Hendrik Lenstra, bekend door onder meer zijn werk met priemgetallen, is sinds april met emeritaat. Toch is hij nog bijna iedere dag op het Mathematisch Instituut in Leiden te vinden. Ik werk nu twee keer zo hard aan de wiskunde. Over de geïnterviewde hendrik Lenstra Hendrik Lenstra promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam in 1977 en werd daar hoogleraar in Lenstra is bekend geworden door zijn ontdekkingen van het Algoritme van Lenstra en het LLL-algoritme. Hij kreeg in 1998 de Spinozaprijs. In 1987 werd hij benoemd aan de Universiteit van Californië te Berkeley en van 1998 tot 2003 verdeelde hij zijn tijd tussen Berkeley en de Universiteit Leiden. Vanaf 2003 was hij voltijd hoogleraar in Leiden, sinds 2014 is Lenstra met emeritaat. 6 Eureka! nummer 47 januari 2015

7 De meeste mensen lopen misschien niet warm voor een droog en puur theoretisch onderwerp als priemgetallen, maar Lenstra s enthousiasme werkt aanstekelijk. Als mensen me na een lezing vertellen dat ik er zo enthousiast over ben, hoor je ze denken: en dát over priemgetallen. Lenstra vertelt dat ook binnen de wiskunde niet iedereen altijd even enthousiast was over priemgetallen: Vroeger werden mensen die daarmee bezig waren een beetje met de nek aangekeken. Het gold niet als een erg opwindende sport. Priemgetallen hadden lange tijd geen praktische toepassing, maar tegenwoordig zijn juist die priemgetallen ontzettend belangrijk. Ze worden gebruikt in de cryptografie om van alles te beveiligen, bijvoorbeeld het online bankieren. Het is Lenstra nooit te doen geweest om de praktische toepassingen van zijn onderzoek, maar hij is wel blij dat die er nu zijn. Wiskundigen hebben een soort superwerkelijkheid waar wij aan werken en wanneer je ziet dat dat in de echte werkelijkheid gebruikt wordt, geeft dat toch een soort bevredigend gevoel. Zo van, zie je wel, ik heb altijd al gezegd dat het ergens op sloeg. En het heeft de economische situatie in mijn vakgebied aanzienlijk veranderd. Lenstra ontving toen hij hoogleraar in Berkeley was bijvoorbeeld beurzen van de National Security Agency en heeft mensen opgeleid die nu daar werken. Ook bij De Wereld Draait Door kennen ze Lenstra als een enthousiaste wiskundige. Toen een van de grootste wiskundige problemen leek te zijn opgelost werd hij dan ook als gast gevraagd. Ze hebben daar een hele andere kijk op de wiskunde, alle wiskunde is voor hen hetzelfde. Maar dat probleem lag een eind van mij vandaan in de wiskunde. Toen Lenstra dan ook gevraagd werd hoe groot zijn opwinding was, antwoordde hij doodleuk nul. Schaterend: Je moest die gezichten zien, werkelijk, ik vond het zo verschrikkelijk grappig. Behalve enthousiast is Lenstra vooral ook erg goed in wiskunde. Hij won verschillende prijzen, waaronder een Spinozapremie, en maar liefst twee belangrijke algoritmen in de algebra en getaltheorie zijn naar hem vernoemd, het Algoritme van Lenstra en het LLL-algoritme. Dat laatste ontwikkelde hij in 1982 samen met zijn broer Arjen Lenstra en de Hongaarse wiskundige László Lovász. Het was zelfs zo belangrijk dat er, toen het 25 jaar bestond, een congres van meerdere dagen aan werd gewijd. Die LLL-methode Wiskundigen hebben een soort superwerkelijkheid waar wij aan werken en wanneer je ziet dat dat in de echte werkelijkheid gebruikt wordt, geeft dat toch een soort bevredigend gevoel. is uiteindelijk verschrikkelijk belangrijk gebleken. Het is verreweg mijn meest geciteerde artikel. Sinds Lenstra met emeritaat is, doet hij vooral nog de dingen die hij leuk vindt. Er vallen allerlei verantwoordelijkheden van je schouders. De bestuurlijke dingen, waar ik toch niet zo n groot talent voor had, heb ik vaarwel gezegd, maar ik heb nog wel zes promovendi. Zijn emeritaat betekende wel dat hij moest verhuizen: Mijn werkkamer is twee keer zo klein geworden, maar ik werk twee keer zo hard aan de wiskunde op het ogenblik. Lachend vervolgt hij: Maar dat moet je niet aan de wetenschappelijk directeur vertellen, dan krijg ik een nog kleinere kamer. Lenstra heeft geen groot probleem in de wiskunde dat hij graag nog zou oplossen. Ik ga pas werken aan een probleem als ik er een vinger achter kan krijgen. Er zijn genoeg interessante problemen, maar als je niet weet waar je moet beginnen, dan kun je er beter niet aan denken. De inspiratie voor die problemen haalt hij bijvoorbeeld uit lezingen van andere wiskundigen. Ik ben heel goed in het zien van wiskundige problemen, en als onderzoekswiskundige moet je een talent ontwikkelen om een accurate schatting te geven van hoe moeilijk een probleem is. De meeste problemen die ik zie zijn of triviaal, of onmogelijk moeilijk. Lenstra merkt dat de wiskunde die hij leuk vindt steeds meer begint te lijken op de wiskunde die hij als student leuk vond. Misschien is dat een kwestie van ouder worden. Ik begin ook wel vergeetachtig te worden. Lachend legt hij uit dat hij tijdens de verhuizing naar zijn nieuwe werkkamer oude aantekeningen van hemzelf terugvond: Het is leuke wiskunde en ik kan het met rode oortjes lezen, maar ik kan me niet meer herinneren dat ik er ooit over heb nagedacht. Lenstra heeft in zijn carrière veel bereikt en heeft dan ook veel om trots op te zijn. Het is wel plezierig om erkenning te krijgen, maar ik geloof dat ik er uiteindelijk het meest trots op ben dat ik mijn ambitie heb weten te realiseren. Al als zesjarige jongen wist Lenstra dat hij geen politieman of brandweerman wilde worden zoals zijn klasgenoten. Hij vertelde zijn juffrouw dat hij professor in de wiskunde zou worden. Daar zit je je hele leven voor te werken en dat lukt dan. Dat vind ik plezierig. Ik heb het gevoel dat ik recht doe aan mijn talenten. Voorlopig zullen we dus nog wel van Lenstra blijven horen. Tot de dood er op volgt.! Eureka! nummer 47 januari

8 wetenschap ALMA opent een Het is een koude nacht op Chajnantor, een vlakte op 5 km hoogte in de Chileense Andes. De temperatuur is gedaald tot 9 C, de luchtvochtigheid tot onder de 10% en er blaast een ijzige wind. Een diepzwarte hemel bezaaid met sterren strekt zich uit over de door vulkanische bergpieken omringde vlakte. Afgezien van het gesnerp van de wind is alleen het gezoem te horen van 66 paraboolantennes die verspreid staan over een gebied van 15 kilometer, allen gericht op één punt aan de hemel. nieuw venster op het heelal Door Michiel Hogerheijde Twee kilometer lager, in de geborgenheid van de controlekamer in de Operations Support Facility, kijken de Telescope Operator en de Astronomer on Duty toe hoe de meetgegevens binnenstromen. Dit is ALMA, de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array, een sterrenkundige interferometer voor (sub)millimeter. Figuur 1 De ALMA-antennes op de vlakte van Chajnantor in de Chileense Andes. ALMA Na meer dan twintig jaar plannen maken en tien jaar bouwen is ALMA nu bijna voltooid en klaar om sterrenkundigen wereldwijd te voorzien van waarnemingen van de (sub)millimeter-sterrenhemel. ALMA is een unieke samenwerking tussen de vijftien lidstaten van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (waaronder Nederland) Europa ; de Verenigde Staten en Canada Noord Amerika ; en Japan en Taiwan Oost Azië. ALMA opent het (sub) millimeterzicht op het heelal. De aardse atmosfeer laat alleen elektromagnetische straling (licht) door binnen een beperkt aantal golflengtegebieden. Het (voor het menselijke oog) zichtbare licht is daar een voorbeeld van, maar ook het nabij-infrarood en radiogolven dringen ongehinderd door. Tussen het zichtbare licht en radiogolven bevindt zich het verinfrarood- en het (sub)millimetergebied, dit laatste met golflengtes tussen ruwweg 300 µm en 3 mm. Absorptie door waterdamp in de aardse atmosfeer blokkeert hier het zicht op het heelal. Alleen 8 Eureka! nummer 47 januari 2015

9 met een dergelijk doorsnede is uiteraard moeilijk te construeren. Figuur 2 Rode vlekjes geven aan waar zich zeer jonge sterrenstelsels in het verre en vroege heelal bevinden, diep verborgen in hun eigen stof. op plekken met lage luchtvochtigheid (en grote hoogte, hoger dan het merendeel van de waterdamp) kan (sub)millimeterstraling vanuit het heelal worden gedetecteerd. De Atacamawoestijn is een van de droogste plekken op aarde, en de locatie van ALMA op 5 km hoogte is perfect om het heelal op deze wijze te bestuderen. Sterrenkunde bij (sub)millimetergolflengtes Ongeveer de helft van de energie in de vorm van elektromagnetische straling in het heelal bestaat uit infrarood- en (sub) millimeterfotonen; de andere helft is in de vorm van zichtbaar licht. De sterren in alle sterrenstelsels samen zijn verantwoordelijk voor deze straling. Maar hiervoor moeten deze sterren wel eerst gevormd worden. En dat gebeurt diep binnen in wolken van (voornamelijk waterstof-) gas en microscopische stofdeeltjes. Deze stofdeeltjes zelf zijn weer het bijproduct van de eindstadia van de korte levens van voorgaande generaties van zware sterren. Alhoewel niet meer dan 1% van de totale massa in de wolken uit stof bestaat, is dit voldoende om het zichtbare licht dat wordt uitgezonden door sterren volledig te absorberen en te recyclen tot warmtestraling op infrarode en (sub)millimetergolflengtes, die wel ongehinderd uit de wolken kan ontsnappen. Het is dus essentieel om (sub)millimeterwaarnemingen van het heelal te verrichten om het ontstaan en de evolutie van sterrenstelsels te begrijpen. Ook het stervormingsproces in onze eigen Melkweg kan uitsluitend via (sub)millimeterstraling bestudeerd worden. Naast de straling afgegeven door stofdeeltjes, hebben ook veel gasmoleculen (sub)millimeter emissielijnen die eenvoudig aangeslagen Figuur 3 Een onbekende begeleidende ster vervormt het materiaalverlies van een stervende ster tot een spiraalpatroon. kunnen worden in het koude materiaal in stervormende wolken en planeetvormende schijven rond jonge sterren. (Sub)millimeterspectroscopie biedt inzicht in de chemische samenstelling van het gas en, via Doppler verschuiving van de lijnen, op de dynamica van het materiaal. Astronomische interferometrie De Atacamawoestijn is de perfectie locatie om relatief ongehinderd door de aardse atmosfeer het (sub)millimeterheelal te bestuderen. De grote afmeting van de vlakte van Chajnantor biedt daarnaast nog een tweede voordeel. De beeldscherpte van astronomische waarnemingen is beperkt door de verhouding tussen de golflengte van de waarnemingen en de diameter van de telescoop: hoe korter de golflengte of hoe groter de diameter van de telescoop, des te scherper het beeld. De 2,4m grote Hubble Space Telescope heeft een beeldscherpte van 0.05 boogseconde (1/ van een graad aan de hemel) bij een golflengte van 500 nm. Om eenzelfde scherpte te bereiken op een golflengte van 1 mm, zou een telescoop met diameter van 5 km nodig zijn. Een enkele paraboolantenne Over de auteur: Michiel Hogerheijde Gelukkig kan eenzelfde hoge beeldscherpte ook bereikt worden met een interferometer. Hetzelfde principe wordt al decennia door de radiotelescoop in het Drentse Westerbork gebruikt. In plaats van één enkele telescoop met een diameter van 15 km, worden de signalen gecombineerd die zijn opgevangen door meerdere individuele antennes, elk met een doorsnede van slechts 12 m, verspreid over een gebied van 15 km. Door het signaal van de 66 antennes op Chajnantor te laten interfereren, bereikt ALMA een beeldscherpte van boogseconde. Afhankelijk van de afstand tot de aarde, komt dit overeen met een halve aardbaan rond de meest nabije jonge sterren, het zonnestelsel in gebieden van significante stervorming in de Melkweg, een stellaire embryo in nabije sterrenstelsels, het centrum van verre sterrenstelsels of de afmeting van kleine groepen van jonge sterrenstelsels in het vroegste heelal. In plaats van de opgevangen fotonen fysiek te laten interfereren, wordt het elektromagnetische signaal opgevangen door de ontvangers in elk van de ALMA antennes verstrekt, gedigitaliseerd en door glasfibers naar een centraal gebouwtje op de vlakte getransporteerd, waarna een speciaal hiervoor ontworpen computer, de correlator, het interferentiepatroon uitrekent. Met behulp van inverse Fourier transformatie kan na afloop een afbeelding van de hemel worden gereconstrueerd. Ontvangers Elke ALMA antenne heeft een cryogeen vat met daarin zeven ontvangers die samen het (sub)millimetergebied bestrijken. Deze Michiel Hogerheijde promoveerde in 1998 in Leiden. Vervolgens was hij verbonden aan de University of California, Berkeley, als Miller Research Fellow, en aan de University of Arizona als Bart J. Bok Fellow. Sinds 2003 is hij docent aan de Universiteit Leiden. Zijn onderzoek richt zich op de vorming van sterren en planetenstelsels. ALMA speelt hierin een centrale rol. Daarnaast is Michiel Hogerheijde program director van Allegro, een node van het Europese ALMA Regional Center netwerk, dat wetenschappers ondersteunt in het gebruik van ALMA. home.strw.leidenuniv.nl/~michiel/ Eureka! nummer 47 januari

10 wetenschap Figuur 4 Straling van het molecule N2H+ verraadt waar CO vastvriest op stofdeeltjes in een planeetvormende schijf. ontvangers werken volgens het heterodyne principe: het signaal afkomstig uit het heelal wordt in een holte gemengd met een signaal van de lokale oscillator op een iets afwijkende golflengte. De resulterende zweving wordt vervolgens gedetecteerd met een sandwich van twee supergeleiders gescheiden door een isolator en het zo opgewekte elektrische signaal versterkt en gedigitaliseerd. Eén set van ontvangers, voor het golflengtegebied rond 450 µm, zijn ontwikkeld en gebouwd door het Nederlandse SRON in samenwerking met de TU Delft onder leiding van de Nederlandse Onderzoeksschool voor Astronomie (NOVA). Ditzelfde consortium bouwt momenteel aan de achtste set ontvangers voor ALMA, voor het gebied rond 1,5 mm. Eerste resultaten Alhoewel de constructiefase van ALMA net is afgesloten, is ALMA nog volop in ontwikkeling. Niet alleen staan er nieuwe ontvangers op stapel, ook worden de waarneemmogelijkheden nog voortdurend uitgebreid. De eerste wetenschappelijke waarnemingen zijn in 2011 van start gegaan en inmiddels zijn er meer dan 150 artikelen verschenen met ALMA-resultaten, waaronder 14 in de prestigieuze tijdschriften Nature en Science. Een essentiële rol in het wetenschappelijk gebruik van ALMA wordt vervuld door de ALMA Regional Centers in elk van de drie regio s. Deze centra onderhouden het contact tussen ALMA en de gebruikers en assisteren de laatsten met de gegevensverwerking en analyse. In Europa bestaat Figuur 5 Stofdeeltjes die zijn uitgegroeid tot een millimeter in omvang, hebben zich opgehoopt op één plek in een planeetvormende schijf en vormen zo een mogelijke komeetfabriek. het Regional Center uit een netwerk van 7 nodes rond een centraal knooppunt bij de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. Een van de nodes is gehuisvest bij de Sterrewacht Leiden en is, naast het ondersteunen van de gebruikers, actief in het bijdragen aan de optimalisatie van ALMA op locatie, het ontwikkelen van geavanceerde kalibratietechnieken en het verbinden van ALMA met andere (sub)millimetertelescopen wereldwijd tot een interferometer met een afmeting van duizenden kilometers. De resultaten van ALMA omvatten alle aspecten van de sterrenkunde. Enkele afbeeldingen hiervan staan in dit artikel. Zo heeft ALMA bijvoorbeeld laten zien dat de (sub)millimeterbronnen waarvan vermoed werd dat deze verre sterrenstelsels waren met grote hoeveelheden stof en intense stervormingsactiviteit, in meerdere gevallen uit twee of drie stelsels bestaan. Dit suggereert dat hele clusters van sterrenstelsels door dergelijke extreme geboortegolven heengaan. Dichter bij huis heeft ALMA het vermoeden bevestigd dat de aanwezigheid van een dubbelster als begeleider het massaverlies van een geëvolueerde ster sterk beïnvloedt: de bellen van gas uitgestoten door de ster R. Sculptoris worden door een tot nu toe onbekende begeleider vervormd tot een spiraal. In de schijven rond de jonge sterren TW Hydrae en HD heeft ALMA belangrijk bewijs geleverd voor het bestaan van sneeuwlijnen, de locatie in de schijf waarbuiten de temperatuur zo laag is dat belangrijke moleculen uit het gas, zoals H2O en Figuur 6 Formaldehyde en waterstofcyanide verdampen vanaf de ijzige kern van een komeet. CO, vastvriezen op stofdeeltjes. Vermoed wordt dat dit ijs cruciaal is voor de uiteindelijke vorming van veel planeten. Rond deze twee sterren heeft ALMA direct laten zien waar de CO-sneeuwlijn zich bevindt, door de plotselinge aanwezigheid van specifieke moleculen. De rijke structuur van planeetvormende schijven is heel mooi geïllustreerd door ALMA-waarnemingen van de schijf rond ISR48, die laten zien dat stofdeeltjes die zijn uitgegroeid tot circa een millimeter zich hebben opgehoopt op één locatie in de schijf. Wellicht vormen ze zo een uiterst effectieve fabriek voor toekomstige kometen. Over kometen gesproken: ALMA levert ook inzicht in de oorsprong van moleculen in het gas dat verdampt vanaf komeetkernen als deze zich nabij de zon wagen en de samenstelling van hun 4,5 miljard jaar oude voorraad ijs prijsgeven. Een nieuwe dag begint Na een nacht van waarnemen, komt ondertussen de zon op boven de Andes en wordt de oranjebruine vlakte van Chajnantor zichtbaar terwijl de sterren vervagen. De waarnemingen van ALMA gaan gewoon door: de (sub)millimeterhemel is 24 uur per dag zichtbaar. Alleen voor noodzakelijk onderhoud en verdere tests en optimalisatie worden de waarnemingen onderbroken. Met alle antennes geïnstalleerd op Chajnantor heeft ALMA definitief het venster op het (sub)millimeterheelal geopend.! 10 Eureka! nummer 47 januari 2015

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren 5082IMOP6Y maandag 16 november 2015 13:00 15:00 Schrijf je naam en studentnummer op de regel hieronder. Sla deze pagina niet om tot de surveillant vertelt dat het

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Alle opgaven tellen even zwaar, 10 punten per opgave.

Alle opgaven tellen even zwaar, 10 punten per opgave. WAT IS WISKUNDE (English version on the other side) Maandag 5 november 2012, 13.30 1.30 uur Gebruik voor iedere opgave een apart vel. Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Alle opgaven tellen even

Nadere informatie

[BP-ebMS-H-000] Welke versie van Hermes moet er gebruikt worden?

[BP-ebMS-H-000] Welke versie van Hermes moet er gebruikt worden? [BP-ebMS-H-000] Welke versie van Hermes moet er gebruikt worden? Gebruik altijd de laatste versie omdat er serieuse bug-fixes in kunnen zitten. Check altijd de release notes en openstaande bugs. Er is

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren NEDERLANDS LEREN IN DE OBA In de OBA kun je Nederlands leren met boeken en op de computer. Op de 5de

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual www.dentwise.eu Inhoud Content NEDERLANDS... 2 1. Installatie... 2 2. Algemene Functies... 2 3. Afstanden Meten... 3 4. Doorsneden Maken... 4 5. Weergave Aanpassen...

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Identiteit in de methode

Identiteit in de methode Identiteit in de methode Bram de Muynck Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool. Zie ook www.christelijkleraarschap.nl.

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Nederlands leren in de bibliotheek In Bibliotheek Zuid-Kennemerland kun je Nederlands leren met boeken

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo, het communicatie platform voor basisonderwijs.

Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo, het communicatie platform voor basisonderwijs. Handleiding Registratie Mijnschoolinfo en App Nederlandstalig pagina 1-7 Registration Procedure Mijnschoolinfo and App English version see page : 8-16 Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo,

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Uw bedrijf. 19 nov - 23 nov. 11 mar - 15 mar. 1 mei - 3 mei. Wat hebben wij u te bieden? Wie zijn wij?

Uw bedrijf. 19 nov - 23 nov. 11 mar - 15 mar. 1 mei - 3 mei. Wat hebben wij u te bieden? Wie zijn wij? Wie zijn wij? Studievereniging i.d is de studievereniging van Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft. Met 2700 leden is zij een van de grootste en actiefste studieverenigingen van Delft. Studievereniging

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen):

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): Uitwerking Huiswerkopgave Inleiding Modelleren Hoofdstuk 3 1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): tube=[cap:{open,close},hand:{l,r,none}]

Nadere informatie