De totstandkoming van deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door het Van den Eerenbeemt Fonds. Grafisch Ontwerpbureau Kees Kanters, Breda

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De totstandkoming van deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door het Van den Eerenbeemt Fonds. Grafisch Ontwerpbureau Kees Kanters, Breda"

Transcriptie

1 ËØ Ø ÚÓÖÑ Ò Û Ð

2 Omslag Plundering van Wommelgem in 1589 door het garnizoen van Bergen op Zoom. Schilderij van Sebastiaen Vrancx, 1615 à 1620 (museum kunst palast, Düsseldorf). De totstandkoming van deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door het Van den Eerenbeemt Fonds ISBN NUR 685 Vormgeving omslag: Ontwerp binnenwerk: Drukwerk: Afwerking: Grafisch Ontwerpbureau Kees Kanters, Breda Leo Adriaenssen, Amsterdam Drukkerij Wilco, Amersfoort Binderij Hexspoor, Boxtel Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

3 ËØ Ø ÚÓÖÑ Ò Û Ð Leo Adriaenssen ÇÚ ÖÐ Ú Ò Ò ÖÓÒØÐ Ò Ò Ñ Ö Ú Ò Ò Ó ½ ¾ ½ ¾ Stichting Zuidelijk Historisch Contact Tilburg 2008

4 De sterren kropen tevoorschijn uit de koude buik van de nacht en aan de horizon vlamden de verlaten dorpen op. Isaac Babel, Rode ruiterij (1923)

5 ÁÒ ÓÙ ÓÔ Ú ÏÓÓÖ ÚÓÓÖ ÐÓ Ö ÙÑ 9 10 ÁÒÐ Ò Ð Ò ØÔÐ ØØ Ð Ò ÒØ ÒÚ ÒÚÖ 11 1 Vraagstelling en vooronderzoek 11 2 Opzet en verantwoording 14 3 Bronnen 16 Noten 17 Á Ó Ö Ò Ñ Ò Ô ÒÓÓÖÐÓ ÁÁ Ð Ö ÖÚ Ö Ò Ò 35 1 Samenleven 21 2 Vensters op de wereld Lokaal en centraal bestuur 23; 2.2 De kerk 24 3 De zelforganisatie van de gemene ingezetenen De politieke subjectiviteit van de plattelandsbewoners 26; 3.2 Territorium en rechtskring 28; 3.3 De plattelandskamer 28; 3.4 De breuk met de stad 30 Noten 33 1 De meierij frontiergebied Elf oorlogen 35; 1.2 De meierijse statenvergadering 37 2 De legerorganisaties De legers van de landsheer 39; 2.2 Communale milities 41; 2.3 Het leger van stad en meierij 42 3 Wijze van oorlogvoering Plunderen en verwoesten 47; 3.2 Buitgoederen en gijzelaars 49; 3.3 Wapenstilstand en vrede 52 4 Exponenten van de vroegmoderne beschaving Dieu mercy et a vostre artillerye 54; 4.2 Professionalisering versus participatie 56; 4.3 Mankracht, tijd en geld 61 5 Sociale en economische gevolgen De openbare orde 62; 5.2 Oorlogsschade 69 6 Militaire revolutie 73 Noten 74 5

6 ÁÁÁ Ñ Ð Ø Ö Ö Ò Ú Ò ØÔÐ ØØ Ð Ò 87 1 Chronologisch overzicht 87 2 De regionale militaire kaders na s-hertogenbosch als stadstaat en zijn imperium ( ) 96 4 De slag om Eindhoven 105 ÁÎ Ú ÖÛÓ Ø Ò Û Ö Ò Ú Ò Ø Ø Ø ¹ 5 Centralisatie van de Bossche militaire macht 109 ÚÓÖÑ Ò Û Ð ÐØÛ Ø Ø ÚÓÖÑ Ò ÓÔ ØÔÐ ØØ Ð Ò 6 Partiële demilitarisering Open en weerloos 113 Noten De staat treedt als geweld in het dorp Wettig militair geweld Verschroeide aarde 133; 2.2 Gijzelaars 142; 2.3 Buit, prijs en rantsoen Onwettig militair geweld Soldatenmoedwil 149; 3.2 Inbreuk op lijf en leden 155; 3.3 De daders 159; 3.4 De moraal De staat Sauvegardes 172; 4.2 De krijgsartikelen 173; 4.3 Het recht in de oorlog 177; 4.4 Staatsgeweld en legitimiteit Conclusies: beschaving en barbarij 182 Noten 184 Î Þ ØØ Ò Ú Ò Ñ Ö 199 ÎÁÀÓ ÓÓÖÐÓ ÓÓÖÐÓ Ø Ð Bezettingssociologie De Raad van State als bezettingsautoriteit Onder sauvegarde 201; 2.2 De contributies 202; 2.3 Grensverkeer 220; 2.4 Bezettingsrecht 204; 2.5 Militair optreden tegen de bevolking 208; 2.6 Retorsie Macht, gezag en loyaliteit 215 Noten Van dingtaal naar reguliere belasting Brabantse belastingen Spaanse contributies Brandschattingen van de neerkant De belastingbetalers De fiscale balans 252 Noten 254 6

7 ÎÁÁ ÚÓÐ Ò ÓÒØÚÓÐ Ò Ð Ö ÓÓÖÐÓ 267 ÎÁÁÁÃ ÙØ Ö Ò Ó Ú Ò Ö Demografische rampspoed De apocalyptische ruiters Honger 273; 2.2 Pest Herstel 276 Noten Á ÈÖÓØÓ¹ Ò Ù ØÖ Ð Ø ÒÓÓÖÐÓ Ø Landbouw Keuters 283; 1.2 Hoevenaars 285; 1.3 Renteniers Het Geefhuis Fictieve en feitelijke opbrengsten 289; 2.2 Depressies 292; 2.3 Vogelweiden De kwaliteit van het leven Minder land, minder boeren 301 Noten Handelsoorlog Bier Vlas, garen en linnen 313 ÐÚ Ö Ó Ö ÒÚ Ö Ö Ø Ò¹Ú ÖÛ Ö 3 Tilburgs wollen laken Over de ouderdom van het wolwerk 318; 3.2 Tilburg komt als woldorp op de kaart 320; 3.3 Het lakenindustriële landschap 322; 3.4 Nieuwe grenzen, nieuwe wegen, nieuwe kansen 325; 3.5 Afhankelijkheid en eigen initiatieven Oorlogswinst en -verlies 334 Noten ÌÛ ÓÖÔ Ò Oorlog in Tilburg Garnizoens- en legerplaats 350; 1.2 De kerk als fort 352; 1.3 Soldatenrepublieken 353; 1.4 Prestaties in geld, zorg, arbeid en goederen 356; 1.5 Corruptie en ambtelijke diefstal 359; 1.6 Zorg voor de stad 363; 1.7 Dwangarbeid 365; 1.8 De zielzorg in het gedrang Oorlog in Rosmalen Twee overlevingsstrategieën 375 Noten 376 7

8 ÁÇÚ ÖÐ Ú Ò Schipperen en redderen De unie van de meierij De heroprichting van de kwartiervergadering 391; 2.2 Participatie van onderop 394; 2.3 Slechte buren 398; 2.4 De politieke organisatie als overlevingsstrategie Verweer De klokslag 401; 3.2 Draaibomen, schutten en schansen 403; 3.3 Tegengeweld Vlucht Evaluatie 412 Noten 414 ÓÒÐÙ Ê ÙÑ ËÙÑÑ ÖÝ ÓÖØ Ò Ò ÖÓÒÒ Ò Ä Ø Ö ØÙÙÖ Ì ÐÐ Ò Ò Ö Ò 436 ÙÖÖ ÙÐÙÑÚ Ø ÙØ ÙÖ

9 ÏÓÓÖ ÚÓÓÖ Het doen van archiefonderzoek naar een duistere, nauwelijks beschreven periode van een Nederlandse regio was een intens genoegen, dat leidde tot climaxen van historische inzichten, vooral als onverwachte contouren van het leven in oorlogstijd van frontierbewoners zichtbaar werden. Er was echter de keerzijde van de deceptie door het groeiende inzicht dat met de invoering van het volkenrecht en de ontwikkeling van het oorlogsrecht de regelgeving weliswaar humaner is geworden, maar dat tegelijkertijd alle wetenschappelijke, bureaucratische en technologische verworvenheden van de civilisatie worden ingezet om de oorlogvoering effectiever (dat is Ð destructiever) te maken. Terwijl ik schreef over de Nederlandse opstand tegen de koning van Spanje, werd er gevochten in onder andere Palestina, Congo, Irak, Soedan, Afghanistan en Somalië. En hoewel het uiteindelijk mensen zijn die elkaar het geweld van de oorlog aandoen, is duidelijk dat het de staten zijn die gesteund door de belangengroepen die hun cliëntèles zijn de strijd door deze te organiseren en faciliteren uittillen boven de broedertwist van Kaïn en Abel. Bij het schrijven van dit boek stond mij dit antagonisme tussen de burger en zijn staat voortdurend voor ogen. Als extraneus was ik te gast bij de nwo-projectgroep Oorlog en Samenleving in de Gouden Eeuw van de Universiteit van Amsterdam, waar de monomaniakale arbeid van het schrijven af en toe werd omgevormd tot de aangename fictie van samenwerking. Met name de uitwisselingen met Ð mijn copromovendi Griet Vermeesch, Erik Swart en Peter De Cauwer waren vruchtbaar. Veel dank ben ik verschuldigd aan mijn promotoren Arnoud-Jan Bijsterveld en Marjolein t Hart, die soms op solidair-kritische wijze mijn onbesuisdheid ombogen in meer academisch getoonzette geestdrift. Dankbaar ben ik ook voor de toegang die Wim de Bakker (over Oisterwijk), Luud de Brouwer (Tilburg), Jean Coenen (Weert en de meierij), Ton Kappelhof (Tilburg), Ad Otten (Gemert), Anton Schuttelaars ( s-hertogenbosch en de meierij) en Jan Spoorenberg (Blaarthem) mij verleenden tot hun onderzoeksmateriaal; het heeft mijn werk vereenvoudigd en verrijkt. Het verschijnen van dit boek bezegelt het einde van de geduldig verdragen, maar soms hinderlijke rivaliteit die het voor mijn partner Anna Krüger is geweest. Aan haar en mijn lieve paranimfen Atse en Rosa Asbreuk (hun voorouders richtten de VOC op, bewapenden de legers en profiteerden van de Opstand) draag ik (nakomeling van de arme boeren van de meierij) deze dissertatie op. 9

10 ÐÓ Ö ÙÑ Auditeur: Militaire officier van justitie. Bede: Belasting, door de staten van een land (of de Staten-Generaal) toegekend aan de soeverein. In het dorp sloeg de bedezetter de heffing om onder de belastingplichtige bewoners. Borgemeester: Beheerder van de dorpsfinanciën (rentmeester). Circumvallatie, contravallatie: linie van schansen, grachten, loopgraven en geschutstellingen, aangelegd door een belegeraar rond een vesting of stad. Contributies: Oorlogsbelastingen. Eninge: Gemeenschappelijke schepenbank van verschillende dorpen. Executie: Gerechtelijke incasso of inbeslagname, tijdens de Opstand vaak synoniem aan een deurwaardersactie met behulp van de sterke (militaire) arm. Gemeint: Gemene gronden. Herdgang: Buurtschap of wijk van een dorp. [Laat, laatster:] pacht(st)er van een hoeve. Licent: Toestemming om te handelen op neutrale of vijandelijke gebieden. De konvooien en licenten vormden de daaruit volgende handelsbelasting. De licentmeester was de verantwoordelijke fiscale beambte. Lontrecht: De praktijk van het door soldaten gehanteerde, ongecodificeerde krijgsrecht, dat hen toestond de burgerbevolking te maltraiteren. Maroderen: Plunderen zonder toestemming van het bevoegde gezag. Monstermeester: Militaire officier, belast met de rekrutering van soldaten. Pionier: Civiele arbeider aan vestingwerken. Provoost(-geweldige): Marechaussee in een vaandel (legereenheid), tevens openbare aanklager tegen soldaten. Rantsoen: Losgeld voor een gegijzelde of voor in beslag genomen goed. Sauvegarde: Vrijgeleide, beschermbrief, vrijwaring tegen soldatenoverlast. Servies, servicie: Vergoeding voor het onderhoud (voeding, brandstof, nachtleger, bewassing) van een soldaat. Stilzate: Bestand (afgeleid van stilzitten, de wapens laten rusten). Verding: Afkoop van een brandschatting. Vrijheid: Een dorp met een of meer stedelijke rechten. 10

11 ÁÒÐ Ò Drie generaties lang woedde de Nederlandse onafhankelijkheidsoorlog tegen de Spaanse kroon. De strijd is vooral beschreven als de wordingsgeschiedenis van een staat. Aan individuele hoofdrolspelers als de Oranjes en de Nassau s en hun tegenspelers de Habsburgers met hun landvoogden is veel aandacht besteed. Op een lager plan van de historiografische belangstelling stond de koopmansstand als pars pro toto van het collectivum van de politiek georganiseerde burgerij als dragend en sturend subject van de oorlog. Daarna kwamen de militairen en de sluitpost van interesse werd gevormd door de plattelandsbevolking. 1 Vraagstelling en vooronderzoek De Nederlandse geschiedschrijving van de Opstand is sterk hollandocentrisch. Het was immers Holland waar de victorie begon, de Hollandse bourgeoisie die de oorlog bekostigde en de Hollandse koopman die spectaculair profiteerde van de verdrijving van de Iberiërs uit hun lucratieve commerciële posities in de Indiën. In het nationale geheugen nemen de Hollandse steden Brielle, Haarlem, Alkmaar en Leiden belangrijke plaatsen in, terwijl aan de Spaanse gruweldaden de naam van de Hollandse stad Naarden onlosmakelijk is verbonden. En hoewel er kort na de moord op 19 priesters in Gorinchem onder minstens even barbaarse omstandigheden nog 23 werden geliquideerd in Roermond, begon de rooms-katholieke, contrareformatorische oorlogspropaganda met de zaligverklaring van de martelaren van Gorkum nog een Hollandse stad. De Hollandse Tuin werd in een tamelijk vroeg stadium van de oorlog afgesloten, waardoor het strijdtoneel buiten de provincies Holland, Zeeland en Utrecht werd gedrongen. Het was vooral aan de zuidelijke en oostelijke grenzen van de Tuin, langs de waterlinies van de grote rivieren en de IJssel, dat de oorlog werd uitgevochten. In het huidige Noord-Brabant waren de baronie van Breda, de Langstraat en de meierij van Den Bosch drie generaties lang frontgebieden. Tot een van deze regio s, de meierij, heb ik het geografische gebied bepaald waar zich mijn onderzoek concentreert. De sterke vestingstad s-hertogenbosch had gedurende de eerste decennia geschakeld tussen rebellie en loyaliteit, een beeldenstorm meegemaakt en een kortstondige religievrede gekend, maar zwichtte in 1579 voor de Spaanse aandrang en onderwierp zich aan de koning. In de halve eeuw oorlog om de stad die volgde, werd geprobeerd s-hertogenbosch door uithongering en uitputting op de knieën te dwingen. Aan het einde van de zestiende eeuw was de hoofdstad s-hertogenbosch gedegradeerd van een van de grootste steden van de Lage Landen½tot een middelgrote stad. Hoe verging het het platteland? Tot 1629 was het kwartier of de meierij van Den Bosch het toneel waar werd gestreden om het bezit van de stad. Het krijgsbedrijf was door de militaire revolutie ingrijpend veranderd. Het klassieke patroon van incidentele belegeringen en veldslagen en enkele brand- en roofacties, meestal langs de grenzen, veranderde als gevolg van militair-technologische ontwikkelingen, die samengingen met schaalvergrotingen en een verregaande fiscalisering van de oorlog. De legers werden aanzienlijk groter en moesten worden onderhouden door de bevolking niet zelden ter plaatse waar zij gelegerd of operationeel waren. De inzet van meer en krachtiger belegeringsgeschut leidde tot structurele verbeteringen van de vestingwerken en het gevolg was, dat de Opstand het karakter kreeg van een uitgesproken vestingoorlog. Andere effecten waren de langdurigheid en de ingrijpendheid van het gewapende 11

12 conflict; belegeringen kostten meer tijd dan veldslagen, terwijl er in frontgebieden als de meierij sprake was van permanente militaire aanwezigheid. In de titanenstrijd tussen de Habsburgse staatsmacht en de in militaire potentie omgezette kapitaalkracht van de Hollandse en Zeeuwse bourgeoisie dreigde de boerensamenleving van de meierij te worden vermorzeld. De soldaten waren talrijk, slecht betaald en ongedisciplineerd. Niet de belegeringen, veldslagen en schermutselingen drukten het zwaarste stempel op het dagelijkse leven, maar de voortdurende contacten tussen boer en soldaat. Passerende, pleisterende, overnachtende en kamperende ruiters en voetknechten trokken vele sporen van dood en verwoesting. Zij consumeerden zonder betalen en namen geld, levensmiddelen, vervoersmiddelen, paarden, vee, oogsten, bezittingen en gijzelaars mee. Angst werd een van de belangrijkste handelingsmotieven van de boeren en hun gemeenschappen. De oorlog was geen zaak van horen zeggen, geen overwaaiende vleug van grimmig geweld, geen noodweer in de verte, maar een nieuwe, structurele constituante van het dagelijkse leven, niet weg te denken en onontkoombaar. De centrale vraag van dit boek is hoe de bevolking van de meierij frontierbewoners het oorlogsgeweld overleefde, welke overlevingsstrategieën zij ontwikkelde en in hoeverre deze kans van slagen hadden. Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moeten structuur en omvang van het oorlogsgeweld worden geschetst. Niet de bedrijfsorganisationele en technologische aspecten van de militaire revolutie, die de oorlogvoering in de vroegmoderne tijd kenmerkt, zal worden belicht, maar de achterkant daarvan, die in de Nederlandse militaire geschiedschrijving ten onrechte altijd in de schaduw werd gehouden: de maatschappij, niet als coulisse, maar als het hoofdpodium, waarop zich onder invloed van de oorlogsgebeurtenissen fundamentele veranderingen voltrokken. Op het platteland werd het dagelijkse bestaan tijdens de oorlog gedicteerd door de communicatie tussen de boerengemeenschap en de agenten van het geweld: het militaire spectrum van gemene soldaat tot opperbevelhebber. Geweld was tijdens de oorlog ook voor de gemeenschappen der non-combattanten de voornaamste interactievorm: als het dreigde (en dat deed het altijd), moest erop worden geanticipeerd met ontwijkende of preventieve maatregelen; als het werd uitgeoefend, moest het worden bestreden, gestopt of verminderd; naderhand moest de economische, sociale en psychologische schade worden hersteld. Leidde dat tot een maatschappelijke ontwrichting, tot bestuursvacuüms of zelfs anarchie? Zoals Henk Hofland formuleerde met betrekking tot de Tweede Golfoorlog kan geen enkele maatschappij functioneren in een permanente staat van maximale angst en paraatheid en zonder de voorspelbaarheid die de grondslag is van het normale dagelijkse leven.¾werd tijdens de Opstand zo n grondslag voor het bestaan dan verschaft of gewaarborgd door de nieuwe situatie vanæ ««(diarchie, tweeherigheid), die in de meierij leidde tot een verdubbeling van de bureaucratie het oude Spaanse en Spaans-Nederlandse bewind met daarnaast de bestuurlijke, juridische, fiscale en militaire organisatiestructuren van een Staatse bezettingsbureaucratie? Myron Gutmann betoogde in zijn onderzoek naar het beneden-maasgebied dat de bewoners in tijden van oorlog niet vluchtten, maar in hun dorpen bleven, omdat zij daar sociaal en economisch hadden geïnvesteerd. In de meierij was de ontregeling van het leven echter zo groot, dat sommige dorpen goeddeels of volledig werden verlaten. Gutmanns vraag Why they stayed moet voor de meierij worden geherformuleerd en gekoppeld aan de vraag hoe de plattelandsbevolking wist te overleven. De vraag naar de technieken en strategieën van overleven betreft een breed scala van mogelijkheden. Tegenover het fysieke geweld van ervaren, goed getrainde en bewapende soldaten lijkt de plattelandsbevolking zonder meer machteloos te hebben gestaan. Welke organisationele 12

13 mogelijkheden had een boerengemeenschap, lokaal of regionaal, immers om zich te mobiliseren, te bewapenen en te verweren tegen de militaire terreur? Maar in Gelderland en Overijssel werden wel pogingen ondernomen tot gewapend verzet. Hoe reageerde men in Brabant en met name in de meierij? Genoot het platteland steun van de regionale adel of van de stad? Was de sociale organisatie van een dorp berekend op nieuwe, uitgebreidere vormen van solidariteit, coöperatie en coördinatie om zich te verdedigen of althans de oorlogsschade zo veel mogelijk te beperken? Was er een boerenopenbaarheid mogelijk die van de plattelandsbewoners een spraakmakende gemeente kon maken? Alle bestaande bestuurlijke, juridische en sociale structuren vormden mogelijke aanknopingspunten voor een vergroting van de weerbaarheid tegen de oorlogsverschrikkingen. Maar leverden zij ook bevredigende concepten op? En daarbuiten waren andere strategieën denkbaar, zoals verbergen of ontlopen, af- en omkopen of obstructie. Onderzocht zal worden welke mogelijkheden overlevingsstrategisch werden benut. Waar de soldaat kwam, leed de boer. De bestendige aanwezigheid van soldaten genereerde nieuwe politieke, economische, sociale en fiscale verhoudingen. De traditionele vormen van veiligheid, zekerheid en bescherming van persoon en bezit werden vernietigd en de ontstane leegte werd gevuld met geweld, rechtsonzekerheid en uitzichtsloosheid. Het dagelijkse leven veranderde drastisch, militariseerde en verschrompelde tot overleven. De voornaamste constante van de Opstand was het boerenverdriet. Het thema oorlog en samenleving heeft in de West-Europese geschiedschrijving weinig aandacht gekregen en is ook in Nederland schromelijk onderbelicht gebleven. Nog in 2003 meende Jeroen Duindam dat de belangrijkste vragen van het thema waren: Hoe kwam een persoon in het leger terecht? En kwam hij er ooit nog uit? De verschillende modaliteiten in het samenstellen van een leger uit de bevolking vormen wellicht de meest onmiddellijke verbinding tussen oorlog en samenleving. Niet de maatschappij, maar het leger stelde hij daarmee centraal, terwijl hij de communicatie tussen burgers en soldaten verengde tot het proces van rekruteren en afdanken. Buiten het gezichtsveld vallen dan de sociologische onderzoeksterreinen, zoals Meyer Kestnbaum formuleerde in zijn Mars revealed: de sociologie van de oorlog heeft geen belangstelling voor het waarom van de oorlog, maar hoe deze werkt bezien uit de maatschappij; de aandacht spitst zich toe op de wijze waarop de bevolking als strijders en non-combattanten bij de oorlog wordt betrokken; deze betrokkenheid bepaalt de relaties tussen staat, strijdkrachten en maatschappij; oorlog moet worden begrepen als een complex sociaal proces en een buitengewone reeks van gebeurtenissen in de levens en geschiedenissen van mensen en staten. Onthutsend is het hoe weinig aandacht militaire historici over hadden voor de ervaringen van de bevolking tijdens de oorlogen van het Ancien Régime. Olaf van Nimwegen reserveerde in zijn boek over het Staatse leger in (2006) nog geen handvol van de 552 bladzijden voor dit onderwerp. Hij trad daarmee in de traditie van de op militaristische leest geschoeide geschiedschrijving van de opstand der Lage Landen. Een van de weinige historici die plaats inruimde voor de ervaringen van de plattelandsbevolking, was Jacques Presser (De Tachtigjarige Oorlog), die ongetwijfeld nog sterk was bevangen door de ervaringen van de Tweede Wereldoorlog. Hij maakte gebruik van het in dezelfde oorlog geschreven proefschrift van Victor Beermann over de meierij van Den Bosch in de jaren Beermanns studie over de twee laatste decennia van de Opstand is voor de meierij van Den Bosch beeldbepalend geworden. Vermoedelijk ongewild en onbedoeld schetste hij de periode als de zwaarste jaren van de hele oorlog, zonder dat er 13

14 een gelijkwaardig onderzoek bestond naar de voorafgaande decennia. Hij schonk veel aandacht aan de politieke, institutionele, kerkelijke en economische geschiedenis en bijna geen aan het dagelijkse leven. Veel onderzoeksmateriaal over het laatste aspect had hij dan ook niet tot zijn beschikking. Slechts enkele lokale studies verschaften impressies van het oorlogsleed½¼en in 1936 had Cosemans zijn artikel Het uitzicht van Brabant op het einde der XVIde eeuw gepubliceerd, waarin hij probeerde een situatieoverzicht te geven van (het nu Belgische deel van) Brabant. In de Lage Landen duurde het tot 1988 voor in de bundel van Vanhemelryck en anderen, Mensen in oorlogstijd, het thema oorlog en samenleving (in België) systematischer werd uitgewerkt. Al eerder was dit gebeurd voor de Honderd- en de Dertigjarige Oorlog. In Duitsland had Ingobar Bog in 1952 een onderzoek gepubliceerd over de impact van de Dertigjarige Oorlog op de landbouweconomie.½½een sociale geschiedenis van een regio tijdens dezelfde oorlog schetste John Theibault met zijn German villages in crisis.½¾ook in Frankrijk bestond al een bescheiden onderzoekstraditie naar het onderwerp oorlog en samenleving met betrekking tot de Honderdjarige Oorlog, de godsdienstoorlogen en de Dertigjarige Oorlog.½ In Nederland verschenen enkele monografieën over steden in de oorlog.½ De regionale studie Grensland en bruggehoofd van de hand van Wouters (1970) is een politieke en militaire geschiedenis van het Limburgse Maasdal tijdens de Opstand zonder veel aandacht voor het leven van alledag. In Het verraad van het Noorderkwartier van Henk van Nierop (1999) krijgt de plattelandsgeschiedenis tijdens de oorlog geen groter belang dan dat van decor. Tot de historiografische pioniers op het gebied van de oorlogservaringen van de plattelandsbevolking behoort Rochus van den Bergh, die in Het verlaten Westbrabantse platteland (1995) het zuiderkwartier van het markizaat van Bergen op Zoom in de periode beschreef. In 2004 verscheen het even verdienstelijke boek van Han Verschure, Overleven buiten de Hollandse Tuin, over de Langstraat (toentertijd Hollands gebied) tijdens de Opstand.½ 2 Opzet en verantwoording Gekozen is voor het territorium van de meierij van s-hertogenbosch, omdat deze gedurende een lange periode frontgebied was en sinds 1572 een permanent toneel van krijgshandelingen. s-hertogenbosch kreeg terstond na de beeldenstorm een garnizoen en in de daarop volgende periode van politieke twijfel en onduidelijkheid waren er herhaaldelijk troepen in de meierij gelegerd, terwijl de opstandelingen er kwamen brandschatten. De periode sinds de reductie van s-hertogenbosch in 1629 is door Beermann in zijn proefschrift beschreven en geeft behalve de intensivering van de al bestaande retorsiepolitiek geen structureel nieuwe inzichten in de oorlog. Daarom sluit ik mijn onderzoek in dat jaar af. Het onderzoek opent met een schets van de boerensamenleving als hecht georganiseerd samenstel van sociale, economische, politieke en culturele structuren (hoofdstuk I). In tijden van crisis, zoals oorlog, bleek de plattelandsgemeenschap echter bijzonder fragiel te zijn, niet het minst door het lage ontwikkelingspeil van de lokale solidariteit. Supralokale samenwerkingsverbanden waren belangrijke middelen om crises te boven te komen: tijdens de Gelderse oorlogen ontwikkelden de al bestaande assemblees van per kwartier en over de hele meierij samenwerkende dorpen zich tot instrumenten van politieke zelforganisatie. Tijdens de Opstand werd de vergaderingen nieuw leven ingeblazen, toen het platteland probeerde om een volwaardige gesprekspartner te worden van alle militaire en politieke spelers in de regio. 14

15 Om de consequenties van de oorlogstechonologische ontwikkelingen voor de bevolking te schetsen, bespreek ik in het tweede deel achtereenvolgens de Gelderse oorlogen in de meierij sinds 1478 (hoofdstuk II) en de militarisering van het platteland tijdens de Opstand (hoofdstuk III). Belangrijke aandachtspunten zijn de structuurveranderingen van de participatievormen van de burgerbevolking aan de oorlog, de ontwikkeling van de fiscaal-militaire bureaucratie en de initiatieven tot een beschavingsoffensief tegen de soldaat. Het zal blijken dat, hoe moorddadig de oorlogen van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw ook waren, de opstand tegen Spanje tendeerde naar een totale of absolute oorlog½, die alle aspecten van het dagelijkse leven doordesemde. Deel drie van het boek, Staatsvorming op het platteland, behandelt het militaire geweld als constante van het dagelijkse leven tijdens de oorlog en onderzoekt de rol die het platteland van de meierij, zij het nolens volens, speelde in het staatsvormingsproces. Hoofdstuk IV bespreekt alle vormen van militair geweld jegens de bevolking van de meierij, belicht de militair-logistieke ratio, de politiek-ideologische rationalisatie en de sociaal-psychologische ontaarding van het geweldsbedrijf en stelt ten slotte de vraag naar de rechtmatigheid daarvan. Deelvragen zijn, of het illegitieme geweld werd gesanctioneerd door de burgerlijke of militaire rechtspraak en of de militaire hervormingen onder Maurits, die meer discipline brachten in de militaire gelederen, ook resulteerden in een verbetering van de verhouding tussen combattanten en noncombattanten. In de termen van het huidige recht werden er tijdens de Opstand veel oorlogsmisdaden bedreven jegens de burgerbevolking. Geeft het moderne recht mogelijkheden om het politieke en militaire gedrag van leiders als Willem van Oranje en Parma en van politiek verantwoordelijke instellingen als de Staten-Generaal en de Staten van Holland moreel te beoordelen? Terwijl ik dit boek schreef, was het oorlog in Irak, Afghanistan, Somalië, Soedan en Congo, terwijl de herinneringen aan Koeweit, Bosnië en Rwanda nog vers waren. Zowel het ius ad bellum (aangaande het recht om oorlog te voeren) als het ius in bellum (aangaande de spelregels van de oorlog) wordt stelselmatig geschonden. Het beklemmende gevoel dat oorlog een uitwas is van de menselijke beschaving, een dyscivilisatieproces, werd steeds tijdens het schrijven sterker. Was de vroegmoderne oorlog van de Opstand wél een voorbeeld van zinvol geweld? De oorlog vormde een krachtige extra motor voor de processen van centralisatie en bureaucratisering van de staatsmacht. Hoofdstuk V analyseert de staatkundige positie van de meierij in als door de opstandige provinciën bezet gebied en hoofdstuk VI geeft een schets van de ontwikkelingen van de oorlogsbelastingen als aanzet tot een permanent verzwaard fiscaal regime en versterkte staatscontrole. Tijdens de oorlog eiste de staat onverminderd van het geschonden en verarmde platteland zware tributen in de vorm van belastinggeld, goederen en arbeid. Om aan deze eisen, waaraan bij nalatigheid zware sancties waren verbonden, tegemoet te kunnen komen, was een geoliede lokale en regionale bureaucratie nodig en om de vaak extreme verlangens van de oorlogvoerende partijen te temperen moest bijna permanent worden onderhandeld op alle niveaus van de militaire en politieke hiërarchieën. Nagegaan zal worden hoe het platteland aan deze eisen tegemoet kwam. Het derde deel van het boek, Oorlogsschade, handelt over de korte- en langetermijneffecten van de oorlog op de bevolking en de economie. Hoofdstuk VII is gewijd aan de demografische ontwikkelingen. Aan de hand van een veertigtal grote hoeven wordt de conjunctuurontwikkeling in de landbouw tijdens de oorlog geschetst, waarvan de repercussies voor de keuters alleen maar groter waren (hoofdstuk VIII). In de opmerkelijke proto-industriële ontwikkeling van de meierij (hoofdstuk IX) waren 15

16 twee hoofdstromen te onderscheiden: de sterke opkomst van de Tilburgse wollenlakenindustrie en de door emigratie stagnerende linnen-lakennijverheid in het oosten van de meierij. Met name voor de opmerkelijke voorspoed van het lakencentrum Tilburg in barre oorlogstijden zal een verklaring worden gezocht. Om dieper door te kunnen dringen in de ervaringen van het dorpsleven van alledag en de eventuele structuurveranderingen daarin scherper te kunnen waarnemen, zijn twee dorpen uitgekozen als voorbeeld, waarnaar in hoofdstuk X een excursie wordt ondernomen. Het eerste, Tilburg, is representatief als agrarisch zanddorp en biedt bovendien een uitzicht op de wijd verspreide proto-industriële textielproductie. Het tweede voorbeelddorp, Rosmalen, vertegenwoordigt het rivierengebied, dat veelvuldig onder water stond als gevolg van militaire inundaties. Naar gelang de problematiek en de sociale en economische veerkracht hanteerde elke dorpsgemeenschap eigen preventieve en curatieve overlevingsstrategieën. In tegenstelling tot de geprononceerde subjectiviteit van de Hollandse bourgeoisie komt de plattelandsbevolking van de meierij naar voren als bijna dwangmatig slachtoffer. Bovendien was de oorlog een burgerrevolte en geen volksopstand, het was niet de oorlog van de meierijenaars en de Republiek was niet hun staat. De bevolking van de meierij was niet op voorhand gepolitiseerd en in beginsel vooral geporteerd voor een vreedzaam en welvarend leven.½ Dat wil niet zeggen dat de bevolking het geweld lijdzaam over zich heen liet komen, integendeel: onder de as van fatalisme en berusting smeulde altijd een ferment van opstandigheid en verzet. Alle middelen van verweer juridische, politieke, militaire, financiële, publicitaire en diplomatieke probeerde de plattelandsbevolking te baat te nemen. Deze en de laatste optie, de vlucht, worden in het slothoofdstuk (XI) onderzocht en geëvalueerd op hun nut en waarde. 3 Bronnen Ook om redenen van heuristisch opportunisme is Tilburg uitverkoren om een voorbeeldfunctie te vervullen. Van alle meierijse dorpen is het archiefmateriaal van deze gemeente, met name de dorpsrekeningen, het beste bewaard gebleven. Dat is goeddeels te danken aan het dorpsbestuur, dat het archief onderbracht op veilige plaatsen.½ De Opstand, maar ook de zogeheten Veertigjarige Oorlog van 1672 tot 1713, heeft veel dorps- en andere archieven verwoest, inclusief dat van Rosmalen, terwijl dat van Tilburg voorbeeldig is bewaard gebleven. Voor de andere dorpen van de meierij geeft de door Prosper Cuypers van Velthoven ( ) aangelegde materiaalverzameling enig soelaas.½ Een belangrijk deel van zijn collectie bestaat uit transcripties van documenten uit het Algemeen Rijksarchief in Brussel. Vooral die uit het fonds Raad van State en Audiëntie zijn belangrijk, omdat de originelen moeilijk zijn terug te vinden, doordat het sinds het werk van Cuypers van Velthoven opnieuw is geïnventariseerd zonder concordantie. De oorspronkelijke liassen zijn uiteengenomen en op niet meer navolgbare wijze tot nieuwe bundels samengevoegd. Bovendien heeft Cuypers van Velthoven nogal wat stukken achterovergedrukt.¾¼uit de originelen die ik toch nog in Brussel kon terugvinden, blijkt dat de transcripties kundig zijn gemaakt. Cuypers van Velthoven beschikte over een staf van medewerkers, die waren gespecialiseerd in Franse, Nederlandse, Spaanse, Italiaanse en Latijnse teksten en hun transcriptiefouten voornamelijk maakten bij lezing van onbekende eigennamen. Van groot belang voor de regionale geschiedenis van de meierij zijn de resoluties van de Staten-Generaal, de Staten van Holland en de Haagse Raad van State. Die van de Raad zijn voor de Noord-Brabantse geschiedschrijving tot heden nauwelijks 16

17 gebruikt. Het stadsarchief van s-hertogenbosch bevat een grote reeks, even spaarzaam geraadpleegde bundels correspondentie, waaruit veel materiaal over het platteland kon worden geput. Het archief van de Staten van Brabant is helaas verloren gegaan bij het Franse bombardement van Brussel in 1695, maar een aantal eigentijdse afschriften is bewaard gebleven in de stadsarchieven van s-hertogenbosch en Antwerpen. Nagenoeg alle bronnen zijn emotioneel en ideologisch gekleurd, zelfs als er cijfermateriaal wordt aangedragen om kracht bij te zetten aan rapporten over oorlogsschade. Met name de hoeveelheid een derde wekt argwaan: een derde van de landbouwgrond was in handen van Bossche burgers, slechts een derde van de bevolking overleefde de zwartste oorlogsjaren, een derde stierf aan een pestplaag, een derde van de huizen werd verwoest, een derde van het land lag na de oorlog nog braak. Soms kan cijfermatig bedrog of overdrijving worden achterhaald, zoals in Eindhoven, waar de magistraat in tijden van economisch en demografisch herstel bleef vasthouden aan de verouderde, maar overtuigende telling uit 1582, die een dramatische ontvolking had getoond.¾½alle wantrouwen ten spijt moeten de overgeleverde calculaties serieus worden genomen, mits aan een kritische interpretatie onderworpen. Het meest objectief waren de dorpsrekeningen en de lokale belastingkohieren, omdat deze slechts intern moesten worden verantwoord en geen doleantiefunctie hadden. Noten bij Inleiding, p Pirenne, s-hertogenbosch ten tijde van Jheronimus Bosch, 12, Hofland, Terrorisme als afstandsbediening, 9. Hofland, Gat achter de voordeur, Gutmann, Why they stayed. 4 Duindam, Geschiedschrijving en oorlogvoering, Kestbaum, Mars revealed, Van Nimwegen, Deser landen crijchsvolck, Ten Raa en De Bas, Het Staatsche leger, Wijn, Het krijgswezen in den tijd van prins Maurits, en Zwitzer, die met zijn boek De militie van den staat de moed had om rechtstreeks in te gaan tegen de antimilitaristische geest die over Nederland vaardig was, toonden eenzelfde gebrek aan belangstelling. 8 Presser, De Tachtigjarige Oorlog, Beermann, Stad en Meierij van s-hertogenbosch van 1629 tot Prak, Gouden Eeuw, 47, schiet door naar het andere uiterste, als hij over deze periode zegt dat beide partijen zich terughoudend opstelden: er werd nauwelijks geplunderd, aangerand of verkracht. 10 Bijvoorbeeld Brecht in België (Michielsen, Geschiedenis der verwoesting van Brecht), in Noord-Brabant Roosendaal en Etten (Van Sasse van Ysselt, Ellendige toestand van de dorpen). 11 Bog, Die bäuerliche Wirtschaft. 12 Latere bundels: Krusenstjern en Medick (red.), Zwischen Alltag und Katastrophe. Wette (red.), Der Krieg des kleinen Mannes. Sodmann (red.), Allmand, The war and non-combattant. Allmand, War and the non-combattant. Boutru- che, The devastation of rural areas. Wright, Knights and peasants. Desplat (red.), Les villageois face à la guerre. 14 Deventer: Holthuis, Frontierstad bij het scheiden van de markt. Doesburg en Gorinchem: Vermeesch, Oorlog, steden en staatsvorming. Belegeringsgeschiedenissen van Breda en s-hertogenbosch verschenen in 2005 en 2007: Rooze en Eimermann, De belegering van Breda. De Cauwer, Tranen van bloed. 15 Cor Trompetter schonk in zijn boek over Almelo, Leven aan de rand, 26-48, ruime aandacht aan de maatschappelijke gevolgen van de Opstand in Twente. 16 Zie voor het begrip absolute oorlog: Teitler, Toepassing van geweld, Doordat de meierij niet in opstand kwam, is voor deze regio de benaming Tachtigjarige Oorlog van de periode correcter dan die van Opstand. 18 In 1581 werd het archief naar het kasteel van Loon op Zand gebracht, in 1593 en 1622 naar s-hertogenbosch en tijdens het beleg van die stad in 1629 naar een geheime plaats: RAT, ORA Tilburg 348, fol. 51Ú Ö Ó, 6 april ORA 351, fol. 63 (september 1622). ORA 353, fol. 216 (september 1629). OAA Tilburg 400, fol. LXXXIII, mei of juni 1593; fol. CXXIÚ Ö Ó, 26 augustus 1593 (het dorp liet een nieuwe kluis maken). 17

18 19 BHIC, Collectie Cuypers van Velthoven. 20 Dat blijkt uit de eigendomsstempels Archives du royaume de Belgique van het rijksarchief in Brussel op de documenten. 21 Eindhoven, dat in haarden telde en in huishoudens, gaf in 1582 te kennen dat bijna alle huizen waren gesloopt en er geen 30 mensen meer woonden, wat vermoedelijk niet ver bezijden de waarheid was. In 1591, 1596, 1599 en 1605 zei de magistraat dat er van de 400 oorspronkelijke huizen nog maar 80 waren bewoond. Het aantal van 400 was naar boven bijgesteld om een grotere indruk te maken en dat van 80 werd vastgehouden tijdens een verzwegen herstelperiode: de stedelijke lijsten van het huizengeld tonen dat er in bewoonde huizen waren en in , terwijl de aantallen belastingbetalers van 1590 tot 1594 stegen (BHIC, Collectie Cuypers van Velthoven 3078, no. 12, 17 mei Idem 3083, no. 3, 17 maart Idem 3192, no. 3, 26 januari Idem 3195, no. 2, 27 april RHCE, OAA Eindhoven 1044 (1592) en 1045 (1605). OAA 1115, 3 maart OAA 1131, OAA , 1594, 1602, 1603, 1604, 1606, OAA 2475, 23 april OAA 2616, 17 mei Hutten en Melssen, Kohieren van de honderdste penning van Eindhoven). 18

19 Ð Ò À ØÔÐ ØØ Ð Ò ÒØ ÒÚ ÒÚÖ ÒÓÓÖÐÓ

20 20 De kwartieren en dorpen van de meierij van s-hertogenbosch

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten Onderzoeksvraag; Waardoor kregen mensen in de steden en op het platteland steeds meer vrijheid en kregen stedelingen steeds meer bestuursmacht? (VOGGP) ontwikkeling Dit deden ze bijvoorbeeld door de steden

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Van stad en buitenie

Van stad en buitenie Van stad en buitenie Een institutionele studie van rechtspraak en bestuur in Weert 1568-1795 een wetenschappelijke proeve op het gebied van de Letteren Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk Hans Nagtegaal Erfenissen zijn in de loop der eeuwen oorzaak geweest van vele ruzies en zelfs van oorlogen. Wie is familie van wie en

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Analyseschema Tacitus Het leven van Agricola

Analyseschema Tacitus Het leven van Agricola Analyseschema Tacitus Het leven van Agricola Bron: Tacitus, P.C., Het leven van Agricola en de Germanen, vert. Vincent Hunink (Amsterdam 2000) (Voor online versie, zie: http://www.let.ru.nl/v.hunink/documents/tac_agr_germ_nl.pdf

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr.

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Jesaja is de zoon van Amoz, de broer van Uzzia, koning van Juda. Uzzia werd op 16- jarige leeftijd koning, tijdens het 27 e regeringsjaar van Jerobeam

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter,

Mijnheer de Voorzitter, Toespraak van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal, Frans W. Weisglas, tijdens de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal ter herdenking van Z.K.H. Prins Claus der Nederlanden,

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Partijen Staatsgezinden: 3900 man infanterie en 200 man cavalerie, geleid door graaf Lodewijk van Nassau en graaf Adolf van Nassau, voornamelijk

Partijen Staatsgezinden: 3900 man infanterie en 200 man cavalerie, geleid door graaf Lodewijk van Nassau en graaf Adolf van Nassau, voornamelijk Partijen Staatsgezinden: 3900 man infanterie en 200 man cavalerie, geleid door graaf Lodewijk van Nassau en graaf Adolf van Nassau, voornamelijk bestaande uit huurlingen en een kleine groep getrouwe troepen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.2 Hofstelsel en horigen. (500 100)

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.2 Hofstelsel en horigen. (500 100) Gevolgen ineenstorting van het West Romeinse rijk in West Europa: 1. de eenheid van bestuur verdwijnt 2. de geldeconomie verdwijnt grotendeels. 3. steden raken in verval en verschrompelen tot kleine nederzettingen

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Tula Auteur: L. de Palm

Tula Auteur: L. de Palm Slavenopstand op Curaçao Tula Auteur: L. de Palm Colofon Tekstadviezen Frans Meulenberg Foto omslag Dreamstime (monument einde slavernij, St. Martha baai, Curaçao) Vormgeving Frits van der Heijden Uitgeverij

Nadere informatie

Dames en heren, jongens en meisjes,

Dames en heren, jongens en meisjes, SPEECH TER GELEGENHEID VAN DE DODENHERDENKING 4 mei 2008 EN DE HERDENKING VAN DE BEVRIJDING OP 5 MEI 2008 Dames en heren, jongens en meisjes, 4 mei, 8 uur, een moment om stil te zijn. twee minuten stilte.

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850

Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850 Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850 Richard Paping Rijksuniversiteit Groningen Tweede Dag van de Historische Demografie Tilburg, 4 december 2009 Een nieuwe schatting voor de bevolking

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel

Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel Groep 7/8 Erfgoed educatie Bezoek les Stevig Sterk Zaltbommel Stevig Sterk Zaltbommel is een bezoek les over historische vestingwerken van Zaltbommel. Nadruk ligt op het

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

Stedelijke burgerij hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62233

Stedelijke burgerij hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62233 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62233 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Wereldoorlog I Bronnen in het Stadsarchief Antwerpen. Inge Schoups Stadsarchivaris Antwerpen

Wereldoorlog I Bronnen in het Stadsarchief Antwerpen. Inge Schoups Stadsarchivaris Antwerpen Wereldoorlog I Bronnen in het Stadsarchief Antwerpen Inge Schoups Stadsarchivaris Antwerpen FelixArchief Stadsarchief Antwerpen OCMW-archief Antwerpen Partikuliere archieven van - Families en personen

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Kaart 24 - Cultureel erfgoed 24 Cultureel erfgoed Versie april 2012 crisistypen bedreiging van cultureel erfgoed door rampen, onlusten, bezettingen, aanslagen

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 DE MIDDELEEUWEN Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 INHOUDSOPGAVE Middeleeuwen. Karel de Grote. Middeleeuwse straffen. De pest. Dokters in de Middeleeuwen. Beroepen in de Middeleeuwen.

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Analyseschema Tacitus Jaarboeken. Bron: Tacitus, P.C., Jaarboeken, vert. J.W. Meijer (Baarn 1990)

Analyseschema Tacitus Jaarboeken. Bron: Tacitus, P.C., Jaarboeken, vert. J.W. Meijer (Baarn 1990) Analyseschema Tacitus Jaarboeken Bron: Tacitus, P.C., Jaarboeken, vert. J.W. Meijer (Baarn 1990) Inhoudsopgave Religie blz. 3 Priesters blz. 3 Offeren blz. 3 Goden blz. 3 Overige blz. 3 Oorlog blz. 4-5

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

STADSARCHIEF S-HERTOGENBOSCH

STADSARCHIEF S-HERTOGENBOSCH SECUNDAIRE GENEALOGISCHE BRONNEN AANWEZIG IN HET STADSARCHIEF S-HERTOGENBOSCH HANDLEIDING EN OVERZICHT Versie 14 april 2013 Woord vooraf Voor stamboomonderzoek zijn er als het ware twee soorten bronnen:

Nadere informatie

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Dit deel van 6.2 hoort bij de HC De republiek Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht.

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

KORTE GESCHIEDENIS VAN HET GELDERS RIVIERENGEBIED

KORTE GESCHIEDENIS VAN HET GELDERS RIVIERENGEBIED KORTE GESCHIEDENIS VAN HET GELDERS RIVIERENGEBIED Toen de mens zich permanent vestigde in het Rivierengebied, was dat in principe alleen mogelijk op de oeverwallen en sporadisch voorkomende plaatselijke

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Goede voorgangers van de Juridische faculteit.

Goede voorgangers van de Juridische faculteit. Goede voorgangers van de Juridische faculteit. Welverdiend is de goede naam, waarin de Leidsche zich op het gebied der rechtswetenschap mag verheugen, en groot is het aantal beroemde rechtsgeleerden, wier

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Arnhem, Het Gelders Archief Hertogelijk archief, aanwinsten Buren 1884 Oud archief van de heerlijkheid en gemeente Neder-Hemert

Arnhem, Het Gelders Archief Hertogelijk archief, aanwinsten Buren 1884 Oud archief van de heerlijkheid en gemeente Neder-Hemert LIJST VAN ARCHIVALIA Het archiefonderzoek is afgesloten in 2000. De onderstaande archiefreferenties zijn op basis van de situatie zoals aangetroffen tijdens de bewerking. Voor de betreffende inventarisnummers

Nadere informatie

Optimistzeilen Brabant & Limburg Jeugd project

Optimistzeilen Brabant & Limburg Jeugd project Optimistzeilen Brabant & Limburg Jeugd project Door beide provincies stroomt de rivier de maas, die vroeger de vriend maar ook de vijand was van de plaatselijke bevolking. Hij beschermde tegen vijanden

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's)

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Achtergrond In 1811 werd in de meeste delen van Nederland de Burgerlijke Stand ingevoerd. De overheid had op dat moment nauwelijks gegevens over de

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Muziek Mehdi Golshanzadeh: tanboor (lijkt op een tamboerijn) & daf (snaarinstrument) Chavosh Navran: kha kon (drum-instrument)

Muziek Mehdi Golshanzadeh: tanboor (lijkt op een tamboerijn) & daf (snaarinstrument) Chavosh Navran: kha kon (drum-instrument) 1 Vredeszondag Lebuinuskerk Deventer, 27 september 2015 Muziek Mehdi Golshanzadeh: tanboor (lijkt op een tamboerijn) & daf (snaarinstrument) Chavosh Navran: kha kon (drum-instrument) Welkom Wij zijn allemaal

Nadere informatie

De eerste generatie, Isbrant Cornelis (pm 1588 tot pm 1653) en Clasijntien Richarts

De eerste generatie, Isbrant Cornelis (pm 1588 tot pm 1653) en Clasijntien Richarts Genealogie Van de(r) Tonnekreek De eerste generatie, Isbrant Cornelis (pm 1588 tot pm 1653) en Clasijntien Richarts Een genealoog probeert de familielijn zo ver mogelijk terug in de geschiedenis te traceren.

Nadere informatie

4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument. Een monument ter herinnering.

4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument. Een monument ter herinnering. Hardinxveld-Giessendam, 4 mei 2014 Dodenherdenking Theo Boerman, loco-burgemeester 1: 4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument.

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie