Kan een mens wel zeker zijn?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kan een mens wel zeker zijn?"

Transcriptie

1 Kan een mens wel zeker zijn? Een moderne vraag in een oude Groningse disputatie Henk van den Belt Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap Rijksuniversiteit Groningen, Oude Boteringestraat 38, 9712 GK Groningen Tel:

2 Curriculum vitae Henk van den Belt (Leeuwarden 1971) is per 1 september 2012 benoemd tot bijzonder hoogleraar Gereformeerde godgeleerdheid: Bronnen, ontwikkeling en context vanwege de Gereformeerde Bond in de Protestantse kerk in Nederland. Hij studeerde theologie in Leiden ( ) en rondde deze studie af met doctoraalscripties over Jonathan Edwards ( ) en Herman Bavinck ( ). Als pastoraal werker was hij verbonden aan de hervormde gemeente Kinderdijk-Middelweg en aan Providence Reformed Church in Grand Rapids, USA. In 1995 werd hij predikant in de hervormde gemeente te Oud-Alblas en aansluitend in Delft (2000) en Nijkerk (2004). Hij promoveerde in 2006 bij A. van de Beek op een onderzoek naar het gezag van de Schrift in de gereformeerde theologie; The Authority of Scripture in Reformed Theology: Truth and Trust (Leiden: Brill, 2008). Van begeleidde hij als parttime universitair docent aan de faculteit godgeleerdheid van de Vrije Universiteit MA- en PhDstudenten uit Oost-Europa in het kader van het project Theologia Viatorum van het IRTI (International Reformed Theological Institute). De Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland benoemde hem in april 2008 als bijzonder universitair docent aan het departement Religiewetenschap en Theologie van de faculteit Geesteswetenschappen (Universiteit Utrecht). In die hoedanigheid is hij door de synode van de Protestantse Kerk beroepen als predikant met een bijzondere opdracht. Met ingang van 1 september 2012 is hij werkzaam aan de Rijksuniversiteit Groningen. Henk van den Belt is redactielid van Theologia Reformata en bestuurslid van de Staatkundig Gereformeerde Partij en van de Guido de Bres Stichting, het Wetenschappelijk Instituut van de SGP.

3 Kan een mens wel zeker zijn? Een moderne vraag in een disputatie van Herman Ravensperger ( )

4

5 Kan een mens wel zeker zijn? Een moderne vraag in een disputatie van Herman Ravensperger ( ) Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar vanwege de Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland in de Gereformeerde godgeleerdheid: Bronnen, ontwikkeling en context aan de faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen op 19 februari 2013 door Henk van den Belt

6

7 Mijnheer de Rector Magnificus, leden van het curatorium van de leerstoel Gereformeerde godgeleerdheid, geachte aanwezigen, De Rijksuniversiteit Groningen viert in 2014 haar vierde eeuwfeest. Aan de hand van een brontekst uit de vroege geschiedenis van de theologische faculteit wil ik mijn plannen illustreren voor het onderzoek naar de bronnen, de ontwikkeling en de context van de gereformeerde godgeleerdheid. Op een woensdag in 1619 verdedigde een van de Groningse studenten, Johannes Henricus Hardenack (ca ), 56 stellingen over de theologische vraag of een mens in dit leven wel zeker kan zijn van zijn zaligheid. 1 Het klinkt anachronistisch om de vraag uit de disputatie modern te noemen, maar in de vroegmoderne tijd, de periode tussen de zestiende-eeuwse reformaties en de achttiende-eeuwse revoluties, liggen wel de wortels van de moderne tijd. Omdat ik de Groningse disputatie in dat licht wil verstaan, heb ik de titel geherformuleerd: Kan een mens wel zeker zijn? Orthodoxie en Verlichting Bij het onderzoek naar de Verlichting wordt vaak gesteld dat de orthodoxie de ontwikkeling naar de moderniteit in de weg heeft gestaan. De wortels van de moderniteit liggen volgens dit sjabloon daar waar 1 Hermannus Ravensperger, Consideratio quaesiti theologici nvm homo in hac vita de sva salvte certvs esse possit, Johannes Henricus Hardenack respondent (Groningen: Johannes Sas, 1619). De woensdag was gereserveerd voor de disputaties van theologen, de zaterdag voor juristen en medici. F.R.H. Smit, De Groningse universiteit, , in: J. Kingma, W.R.H. Koops en F.R.H. Smit (red.), Universitair leven in Groningen, : Professoren en studenten, boek en uitgeverij (Groningen: Universiteitsmuseum, 1989), 13-40, 38. Er zijn nog andere disputaties met een vergelijkbare titel, maar het lijkt niet om een serie te gaan. Cf. Hermannus Ravensperger, Consideratio quaesiti theologici nvm gratia Dei sit vis, eaque vel resistibilis vel irresistibilis, Johannes Waserus respondent (Groningen: [1618]), Hermannus Ravensperger, Consideratio quaesiti theologici num Deus velit, ut omnes in universum ac singuli homines statuant, se in Christo ad vitam aeternam electos [...] esse, Johannes Pezenius respondent (Groningen: Johannes Sas, 1618) en Hermannus Ravensperger, Consideratio quaesiti theologici de futuro in ultimo judicio creaturarum totiusque orbis statu, Henricus de Brune respondent (Groningen: Johannes Sas, 1619). Ik dank Geurt Henk van Kooten voor het becommentariëren van een conceptversie van deze oratie, Rein Ferwerda voor het controleren van de vertalingen uit het Latijn en Tini van Selm voor het corrigeren van de tekst. 5

8 geloof gegrond op gezag, plaatsmaakt voor kennis gegrond op empirisch onderzoek. Geloof en wetenschap zijn daarmee elkaars gedetermineerde tegenstanders. Jonathan Israel stelt dat de belangrijkste denkbeelden van de Verlichting in de tweede helft van de zeventiende eeuw zijn geformuleerd. 2 De waarden van de westerse wereld democratie en mensenrechten, vrijheid en gelijkheid zijn volgens hem te danken aan het proces van rationalisering en secularisatie dat inzet bij de radicale Verlichting, zich doorzet ten koste van de gematigde Verlichting die geloof en rede met elkaar wil verzoenen en zich plaatst tegenover de orthodoxe contra- Verlichting die aan een verouderd paradigma vasthoudt. De echte vernieuwing is te danken aan de school van Baruch Spinoza ( ), die als eerste vrijheid, gelijkheid en democratie afleidt uit een consequent naturalisme. Volgens Israel draait het intellectuele debat tot 1650 slechts om confessionele vragen. Ondanks de scheur die de Reformatie in de Europese cultuur brengt, is er tot en met de eerste helft van de zeventiende eeuw een gezamenlijke christelijke cultuur waarin alle belangrijke intellectuele debatten cirkelen rondom de vraag wie het goddelijk monopolie op de waarheid bezit. 3 Er zijn overigens ook heel andere benaderingen van de Verlichting, zoals die van David Sorkin, die stelt dat de Verlichting niet het beginpunt is van het moderne en seculiere rationalisme, maar in essentie een religieus karakter heeft. 4 Zekerheid Voor het verstaan van de moderne tijd ligt het misschien voor de hand om de zestiende- en zeventiende-eeuwse theologische debatten te negeren, maar het is veel spannender om ook in die vroegmoderne theologische discussies te speuren naar de wortels van het moderne denken. Met een exclusieve inzet bij de radicale Verlichting, dreigt het 2 [A]fter 1650, a general process of rationalization and secularization set in which rapidly overthrew theology s age-old hegemony in the world of study. Jonathan I. Israel, Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity, (Oxford: Oxford University Press, 2001), 4. 3 Israel, Radical Enlightenment, Contrary to the secular master narrative of the Enlightenment, modern culture also has religious roots. David Jan Sorkin, The Religious Enlightenment: Protestants, Jews, and Catholics from London to Vienna (Princeton: Princeton University Press, 2008), 21. 6

9 onderliggende naturalisme al snel normatief te worden. 5 Voor het verstaan van het heden vanuit het verleden is de religieuze dimensie van wezenlijk belang. Daarom wil ik onderzoeken of en hoe de zich ontwikkelende gereformeerde theologie te relateren valt aan bredere filosofische, maatschappelijke en culturele processen. De antithetische houding van de gereformeerde theologie tegenover de moderniteit is geen reden om haar bijdrage aan het debat te negeren. Die theologie is immers door de confrontatie onmiskenbaar beïnvloed. Anderzijds kan de vroegmoderne theologische reflectie ons ook helpen om moderne vragen beter te verstaan en om verabsolutering van de seculiere vormen van de moderniteit te voorkomen. Het accent van mijn onderzoek ligt daarbij niet op de confrontatie tussen orthodoxie en moderniteit, maar op de voorgeschiedenis van de moderniteit in de orthodoxie. Orthodoxie heeft hier om misverstanden te voorkomen een historische en descriptieve en geen dogmatische en normatieve betekenis. Zowel de behoefte aan zekere kennis als het besef dat zekerheid uiteindelijk een subjectief gegeven is, typeert de moderne tijd. Er vindt een epistemologische wending plaats. 6 Het antwoord op de vraag hoe je zeker weet dat iets waar is, vind je niet meer in iets buiten jezelf in het gezag van de kerk of van de Bijbel maar in jezelf. Symbool voor deze wending staat het citaat van René Descartes Ik denk dus ik ben. 7 Al kun je de wending naar het subject niet aan dat enkele citaat ophangen, toch markeren de felle theologische en filosofische reacties op Descartes nieuwe filosofie een verschuiving in de cultuur. 5 Israel stelt dat de waarden van de radicale Verlichting remain today, inherently superior morally, politically, and intellectually not only to Postmodernist claims but to all actual or possible alternatives. Jonathan I. Israel, Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man, (Oxford: Oxford University Press, 2006), De term is van Gustav Bergmann, die het vraag- en antwoordspel over het fundament van de kennis kenmerkend noemt voor de moderne filosofie. At the beginning of the modern period it became dominant, or very nearly so. Call this the epistemological turn. Gustav Bergmann, Acts, The Indian Journal of Philosophy 2 (1960), 1-30, Cf. Gustav Bergmann, Logic and Reality (Madison: University of Wisconsin Press, 1964), 3-44, Je pense, donc je suis. René Descartes, Discours de la Méthode (Leiden: Jan Maire, 1637), deel IV. Deze uitspraak komt overigens in iets andere vorm ook al bij Augustinus voor: Als ik mij namelijk vergis, dan ben ik. Augustinus, De civitate Dei,

10 Mijn these of, omdat ik nog aan het begin van mijn onderzoek sta, mijn hypothese is nu dat deze wending is voorbereid door de inter- en intraconfessionele discussies over de zekerheid van het geloof. 8 Of, wat voorzichtiger geformuleerd, aan de filosofische en epistemologische wending naar het denkende subject gaat een theologische en soteriologische wending naar het gelovende subject vooraf. Dat wil ik illustreren aan de hand van de Groningse disputatie uit 1619 over de zekerheid van het heil. Johannes Henricus Hardenack Disputaties vormen een interessante en vaak vergeten historische bron. Zij geven inzicht in de praktijk van het onderwijs en vertellen ons ook iets over de studenten. Zo draagt Johannes Henricus Hardenack zijn disputatie op aan de burgemeesters en stadsraad van Deventer; hij noemt hen de meest krachtige verdedigers van de ware religie. Of dat lippendienst is vanwege de ontvangen studiefinanciering of dat het betrekking heeft op het uitgesproken contraremonstrantse karakter van Deventer is niet duidelijk; in ieder geval vermeldt hij in een adem de predikanten, ouderlingen, diakenen en visitatoren van Deventer als weldoeners die zijn studie mogelijk gemaakt hebben. 9 8 Het theologische en filosofische debat over zekerheid gaat terug tot de periode voor de Reformatie. While the seventeenth century was clearly an age that sought rationalistic answers to the question of certainty, the crisis of certainty and the quest for certitude were dominant themes in the early modern period stretching from the fourteenth through the sixteenth century. Susan E. Schreiner, Are You Alone Wise?: The Search for Certainty in the Early Modern Era (Oxford: Oxford University Press, 2011), Na een conflict over de predestinatie waarin Johannes Acronius ( ) en Assuerus Matthisius ( ) de hoofdrol spelen, profileert Deventer zich vanaf 1617 als contraremonstrantse stad. Christiaan Ravensbergen, Het beroep op Johannes Acronius. Kerkelijke en politieke verhoudingen in Deventer ( ) in E.H. Bary, Lebuïnus en Walburgis bijeen: Deventer en Zutphen als historische centra van kerkelijk leven (Delft: Eburon, 2006), 51-81, 75. Hardenack heeft onder voorzitterschap van Ravensperger ook een disputatie verdedigd over de religie, die hij definieert als de ware kennis aangaande God en de legitieme reden om Hem te dienen, afgeleid uit de heilige Schrift. Hermannus Ravensperger, Disputatio theologica de religione, Johannes Henricus Hardenack respondent (Groningen: Johannes Sas, 1619), these 1. Deze disputatie is opgedragen aan de deputaten van de Groningse Academie en aan twee verwanten (agnatus), Wessel Rothuis uit Wezel en Arnold Rothuis uit Borculo, die daar in 1617 ouderling was. C. Ravensbergen, Provinciale synode Gelderland [Classicale Acta, , deel IX] (Den Haag: Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, 2012), 583. Ten slotte noemt hij een student uit Deventer, Winold van Campen, een neef van Jacobus Revius (1586-8

11 Hardenack schrijft op 23 oktober 1620 in het Album amicorum van een medestudent, Everardus Balck ( ), een kleine blijk van broederschap zoals hij het zelf noemt. 10 De albuminscriptie bestaat uit twee spreuken: Na duisternis, licht en Volhard geduldig in het lijden, want door te lijden, zult u een palmtak bereiden. Het is niet duidelijk of hij spreekt uit ervaring, maar een gemakkelijke jeugd heeft Johannes Henricus niet gehad. Hij was zeer waarschijnlijk de zoon van de pastoor van Markelo. 11 Zijn vader ging in 1601 over naar de gereformeerde kerk, op voorwaarde dat hij openlijk in de kerk zou trouwen met de vrouw met wie hij samenwoonde. 12 Vader Hardenack moest volgens de acta van de classis Deventer ook optreden tegen afgoderij, zoals het branden van kaarsen en de pelgrimages naar het Heilige bloedtshuysken een sacramentshuisje in de dorpskerk; vanwege een conflict dat hem zijn traktement kostte, vertrok hij naar Wesepe. 13 Daar kreeg hij een aanvaring met de classis Deventer, omdat hij een kleinkind binnenshuis gedoopt had ). Jacobus Revius, Over-Ysselsche sangen en dichten, W.A.P. Smit (red.) (Amsterdam: Uitgeversmaatschappij Holland, 1930), deel 1, 46. Met dank aan Enny de Bruijn die mij op deze relatie attent maakte. 10 Hoc exiguum fraternitatis testimonium reliquit Groning[ae]. De teksten van de spreuken luiden: Post tenebras lux en Perge pati patiens, patiendo palma paratur. Albuminscriptie van Johannes Henricus Hardenack, voor Everardus Balck ( ), jurist. Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, B: 75 A 2/1, Afbeelding 162r. De afbeelding is gedigitaliseerd. opc4.kb.nl/xslt/db=1/ppn?ppn= (geraadpleegd op 27 december 2012). Balck had zich op 11 juni 1620 ingeschreven als student in Groningen. Historisch genootschap te Groningen, Album studiosorum academiae Groninganae (Groningen: J.B. Wolters, 1915), Paul Abels schrijft dat Johannes Henricus mogelijk de zoon was van Joannes Hardenack. P.H.A.M. Abels, De broederen van Twenthe: een studie van de eerste Twentse dominees ( ) (Hengelo: Broekhuis, 1984), 57, 136. De zeldzaamheid van de naam Hardenack en het feit dat de vrouw van Joannes zich na diens dood in Deventer vestigde, wijzen sterk op de genoemde relatie. Een sluitend bewijs is mogelijk in de archieven van Deventer te vinden. 12 J.C. van Slee, De gereformeerde gemeente van Deventer in de eerste veertig jaren na hare wederoprichting in 1591, in: Nederlandsch archief voor kerkgeschiedenis 19 (1926), , 135. Cf. Abels, Broederen van Twenthe, Johannes van den Berg en Jacob van Gelderen, Provinciale synode Overijssel: classis Deventer ; classis Kampen en ; classis Steenwijk/Vollenhove [Classicale Acta, , deel VI] (Den Haag: Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, 2000), J. Reitsma en S.D. van Veen, Acta der provinciale en particuliere synoden, gehouden in de Noordelijke Nederlanden gedurende de jaren : Zeeland , Overijssel (Groningen: Wolters, 1896), deel V,

12 Toen Johannes Henricus, ondanks al deze verwikkelingen, theologie ging studeren, was zijn vader al overleden en had zijn moeder zich in Deventer gevestigd. Hij studeerde eerst in Steinfurt en Bremen en schreef zich op 10 juli 1618 in als theologiestudent in Groningen. 15 Na zijn studie werd hij in 1621 predikant in Borne. Hij had niet veel keus, omdat het Landschap van Overijssel zijn studie mede had bekostigd. Het was niet gemakkelijk, het traktement bedroeg net de helft van de gebruikelijke 400 gulden en daar kwam nog een conflict met de Bornse richter Herman Rammelman bij. In het derde jaar van zijn predikantschap stierf Hardenack, nog jong en ongehuwd. 16 Herman Ravensperger Johannes Henricus Hardenack disputeerde als Groningse student minstens tweemaal onder Herman Ravensperger, de eerste Groningse hoogleraar gereformeerde godgeleerdheid. Hoewel Ravensperger nu betrekkelijk weinig bekendheid geniet, was hij in zijn eigen tijd een grote naam. De Staten van Stad en Ommelanden hadden er 900 gulden per jaar voor over om hem binnen te halen. 17 Hij kreeg na een half jaar met 15 Hardenackius, Henr., Daventr S. Th. st. Georg Becker, Die Studenten aus dem niederländischen Raume an deutschen Gymnasien und Universitäten. 1. Teil, Niederrheinische Anstalten und das "Gymnasium illustre" zu Bremen (Den Haag: Volk und Raum Verlag, 1944), juli 1618 Joannes Henricus Hardenackius, Dauentriensis Belg., Theol. Historisch genootschap, Album studiosorum, 7. Cf. Abels, Broederen van Twenthe, 186, n5. Studenten schreven zichzelf in bij de rector in het academiegebouw. Franck Smit, Buitenlandse studenten te Groningen , in: A.H. Huussen jr. (red.), Onderwijs en onderzoek: Studie en wetenschap aan de academie van Groningen in de 17e en 18e eeuw (Hilversum: Verloren, 2003), , 262. De heer Jaap Grootenboer uit Borne dank ik voor het raadplegen van het kerkelijk archief van Borne, dat geen nadere informatie bevat, omdat het oudste document van 1639 dateert. 16 Voor de biografische informatie, zie Abels, Broederen van Twenthe, Dat was dan wel met die huishuyre daaronder gerekent. H. Brugmans, Een en ander over de stichting der Groningsche academie, in: Is. van Dijk et al. (red.), Academia Groningana MDCXIV-MCMXIV: Gedenkboek ter gelegenheid van het derde eeuwfeest der Universiteit te Groningen (Groningen: Noordhoff, 1914), , 255. Cf. F.S. Knipscheer, Ravensperger (Herman), in: P.C. Molhuysen en P.J. Blok (red.), Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (Leiden: A.W. Sijthoff, 1912), deel 2, kol , Ravensperger was vanaf 1623 ook bibliothecaris van de universiteit. Jos. M.M. Hermans en Gerda C. Huisman, Aan de ketting: boek en bibliotheek in Groningen voor 1669 (Groningen: Universiteitsmuseum/Universiteitsbibliotheek, 1996), 55. Over zijn conflict met Piscator over de actieve gehoorzaamheid van Christus als grond voor de toegerekende gerechtigheid, zie 10

13 terugwerkende kracht nog 100 gulden extra. Wie dat veel vindt, moet bedenken dat Franciscus Gomarus ( ) een paar jaar later gulden per jaar kreeg en 100 gulden extra voor het preken in de Martinikerk. 18 Voor de nuance is het wel goed om te bedenken dat deze topsalarissen slechts drie keer zo hoog waren als het modale inkomen van een dorpspredikant. Ravensperger kwam uit Steinfurt in het graafschap Bentheim, waar hij nog maar kort als hoogleraar werkte. 19 Hardenack was daar al een van zijn studenten. 20 In Steinfurt was Ravensperger de opvolger van Conrad Vorstius ( ) die na de dood van Jacobus Arminius ( ) in 1610 naar Leiden was vertrokken. Om Vorstius hing een zweem van het anti-trinitarische socinianisme. Ravensperger wist de graven van Bentheim ertoe te bewegen een onderzoek te doen naar de zuiverheid in Frans Lukas Bos, Johann Piscator: ein Beitrag zur Geschichte der reformierten Theologie (Kampen: Kok, 1932), W.J.A. Jonckbloet, Gedenkboek der Hoogeschool te Groningen: Ter gelegenheid van haar vijfde halve eeuwfeest (Groningen: Wolters, 1864), Stadhouder Willem Lodewijk ( ) moest bemiddelen bij de graaf van Bentheim om Ravensperger los te krijgen. Brugmans, Stichting der Groningsche academie, 255. Ravensperger studeerde in Herborn, Heidelberg en Genève en promoveerde in 1609 tot doctor in de theologie in Marburg, waarna hij doceerde in Herborn tot hij op 1 maart 1612 het verzoek kreeg om hoogleraar in Steinfurt te worden. H. Grün, Die theologische Facultät der Hohen Schule Herborn , in: Jahrbuch der hessischen kirchengeschichtlichen Vereinigung 14 (1968), , Ravensperger heeft in Marburg ook een disputatie verdedigd van 100 stellingen over de samenstelling van de canon en over de Vulgaat. Gregor Schönfeld, Centuriae thesium theologicarum quatuor (Marburg: Ex Officina Kezeliana, 1609), [35]-[66]. 20 Volgens Paul Abels bleef Ravensperger na zijn overgang van Steinfurt naar Groningen als inspector en visitator zijn oude werkplek bezoeken. Paul H.A.M. Abels, Das Arnoldinum und die Niederlande während seiner ersten Blütezeit: Das verhältnis einer Hassliebe, in: Kreisheimatbund Steinfurt, 400 Jahre Arnoldinum : Festschrift (Greven: Eggenkamp, 1988) 78-97, 87. In de senaatsprotocollen van het Arnoldinum wordt Johannes Henricus Hardenack genoemd op 15 mei 1617, maar dat is niet de begindatum van zijn studie. Volgens Abels is het waarschijnlijk dat hij al onder Ravensperger in Steinfurt studeerde. Paul H.A.M. Abels, Een Kweekvijver met troebel water: De betekenis van het Arnoldinum te Steinfurt voor de Nederlandse en Bentheimse gereformeerde kerken in de jaren , in: Paul H.A.M. Abels, Gerrit Jan Beuker en J.G.J. van Booma, Nederland en Bentheim: vijf eeuwen aan de grens = Die Niederlande und Bentheim: Fünf Jahrhunderte Kirche an der Grenze (Delft: Eburon, 2003), , bijlage. Het artikel is ook op internet geplaatst. (geraadpleegd op 15 januari 2013). Ik dank Paul Abels voor zijn behulpzaamheid bij het vinden van deze informatie. 11

14 de leer bij de predikanten in het graafschap; een aantal van hen bleek sociniaanse sympathieën te koesteren. 21 Ravenspergers theologische scherpte was voor Ubbo Emmius ( ) een van de redenen om hem naar Groningen te halen. 22 Toch was Ravensperger vergeleken met sommige tijdgenoten mild. Hoewel hij de theologische positie van de remonstranten afwees, riep hij op tot onderhoudinge van een Christelijken vrede en eenicheyt met hen. 23 Omdat de notie van het verbond bepalend is voor de structuur van enkele van zijn geschriften, is Herman Ravensperger wellicht het beste te typeren als een verbondstheoloog. 24 In zijn inaugurele rede roemt hij de theologie als de voortreffelijkste van alle wetenschappen, omdat zij ons de schepper, de bestuurder en 21 J.C. van Slee, De geschiedenis van het Socinianisme in de Nederlanden (Haarlem: Bohn, 1914), Brugmans, Stichting der Groningsche academie, 255. Volgens Han van Ruler wordt van Emmius beweerd dat zijn bijdrage aan de oprichting van de Groninger Academie door een fel anti-arminianisme was gemotiveerd. Hij verwijst daarvoor ook naar het artikel van Brugmans en naar Knipscheer. Han van Ruler, Met behoud van de waardigheid die een theoloog past: Herman Ravensperger en zijn geschil met Grotius, n37. Het artikel zal gepubliceerd worden in Zweder von Martels (red.), Tegen barbarij! De stichting van de Groninger universiteit (1614), Ik dank Han van Ruler voor het mogen inzien van dit artikel. 23 Van Slee verwijst voor de correspondentie van Ravensperger met de dolerende classes in Zuid-Holland uit mei 1618 naar het proefschrift van Wijminga over Hommius. Van Slee, Geschiedenis van het Socinianisme, en P.J. Wijminga, Festus Hommius (Leiden: Donner, 1899), 225 n1. Cf. Van Ruler, Met behoud van de waardigheid, n8. 24 Hermannus Ravensperger, Catechismus religionis Christianae, juxta authentica bibliorum summaria dispositus, Heinrich Pithan respondent ([Herborn], 1611), 4-6. Hermannus Ravensperger, Thesauri locorum sanctae theologiae communium, Werner Teschenmacher respondent, 2 delen (Herborn, 1611), 9. Mogelijk speelt hierbij de invloed van Caspar Olevianus ( ) op de Academia Nassauensis in Herborn een rol. Ravensperger studeerde en doceerde daar. Bierma noemt hem een influential federal theologian, Lyle D. Bierma, German Calvinism in the Confessional Age: The Covenant Theology of Caspar Olevianus (Grand Rapids: Baker Academic, 1997), 173. Hij verwijst naar McCoy, die zijn oordeel over Ravensperger vooral baseert op Herman Ravensperger, Wegweiser, Daß ist Schlechte und Rechte erklärung aller notwendiger Lehrpuncten Christlicher Religion (Groningen: Heubling, 1615). In dat werk maakt Ravensperger net als in de bovenstaande Latijnse werken een onderscheid tussen het werkverbond en het genadeverbond. Charles S. McCoy, The Covenant Theology of Johannes Cocceius, onuitgegeven dissertatie, Yale 1956,

15 behoeder van hemel en aarde en van alles wat in de hemel en op de aarde is, beweegt en leeft, doet erkennen. 25 Volgens sommigen omarmde Ravensperger de filosofie van Petrus Ramus ( ) en was hij dus een overtuigd ramist, volgens anderen was hij vooral een erudiet humanist, in ieder geval was hij een uitgesproken calvinist, of liever een gereformeerd godgeleerde. 26 Die drie sluiten elkaar overigens niet uit. Zijn theologische positie is van belang voor de vraag naar de beweegredenen voor het oprichten van de universiteit. Ging het vooral om een voortzetting van een oude humanistische traditie of was er in de context van de bestandstwisten vooral behoefte aan een zuivere gereformeerde theologieopleiding? Wellicht was het juist de combinatie van deze twee belangen die tot de stichting van de universiteit leidde Haec est quae nos caeli et terrae, omniumque quae in caelo et in terra sunt, moventur et vivunt, creatorem, gubernatorem ac sospitatorem facit agnoscere. Hermannus Ravenspergerus en Johannes Epinus Huninga, Orationes ad inaugurationem academiae illustrium ordinum Groningae & Omlandiae (Groningen Johannes Sas, 1614). Zie voor de Latijnse tekst en de gebruikte vertaling de uitstekende scriptie van Marjolijn Palma, Academia Groningana: De stichting van de Groningse academie bezien vanuit de inaugurele rede van Herman Ravensperger, ongepubliceerde masterscriptie, Middeleeuwen en Renaissance Studies, Rijksuniversiteit Groningen, mei 2007, 68, 75. Cf. over Ravenspergers oratie Zweder von Martels, The School as Methaphor of Paradise: The Eternal Edict of the University of Groningen and the Oration of Herman Ravensperger at its Inauguration (1614), in: Rudolf Suntrup en Jan R. Veenstra (red.), Himmel auf Erden/Heaven on earth (Frankfurt am Main: Peter Lang, 2009) Thomas Elsmann typeert Ravensperger als dezidierter Ramist T. Elsman, Das Bremer Gymnasium Illustre und seine Vorläufer in ihrer Bedeutung für den Ramismus in Deutschland ( ), in: F. Akkerman, A.J. Vanderjagt en A.H. van der Laan (red.), Northern Humanism in European Context, : From the Adwert Academy to Ubbo Emmius (Leiden: Brill, 1999), , 104. In mijn eigen eerste kennismaking met Ravensperger heb ik weinig gevonden dat wijst op een sterke invloed van Ramus. Henri Krop baseert het oordeel dat Ravensperger een humanist is vooral op een analyse van zijn inaugurele rede. H.A. Krop, Northern Humanism and Philosophy: Humanist Theory and Scholastic Practice, in: Akkerman, Vanderjagt en Van der Laan, Northern Humanism, , 155. Ook Vanderjagt noemt Ravensperger een humanist; de eerste Groningse hoogleraren waren volgens hem de last defenders of humanism. A.J. Vanderjagt, Practising Continuity. The Academy at Groningen, , in: A.A. MacDonald en A.H. Huussen jr. (red.), Scholarly Environments: Centres of Learning and Institutional Contexts (Leuven: Peeters, 2004), 33-47, Met dank aan Klaas van Berkel die mij hierop wees. Hij werkt momenteel aan een samenvattende geschiedenis van de Groningse universiteit, waarvan het eerste deel eind 2013 zal verschijnen. 13

16 Nader onderzoek naar zijn theologie zou misschien licht kunnen werpen op de vraag waar hij precies stond en wat de jonge universiteit bewogen kan hebben om hem te vragen als eerste hoogleraar in de godgeleerdheid. Het heersende beeld is dat de eerste Groningse hoogleraren zich scherp afkeerden van de scholastiek. 28 De stichtingsakte van de universiteit, of het Altoosdurend edict (Edictum perpetuum), van 14 juli 1614 heeft namelijk een humanistische toonzetting. Dit gelegenheidsgeschrift is in zevenhonderdvoud gedrukt en door speciaal gestuurde bodes in andere steden verspreid om studenten naar Groningen te trekken. 29 Gezien het karakter van het geschrift pr-materiaal voor de nieuwe academie is de humanistische toon verklaarbaar. Het is echter van belang om het gevestigde beeld te toetsen aan de praktijk van het onderwijs en daarvoor zijn de Groningse disputaties, die nog nauwelijks wetenschappelijke aandacht hebben gekregen, een geschikte bron. 28 Scholasticism, after all, was perceived as the theoretical system which, using Aristotelian philosophical terms and methods, lay at the basis of Roman Catholic theology, as defined and extrapolated at the relatively recent Counter-reformation Council of Trent. This theology was regarded as fundamentally flawed, and the founders of the Groningen Academy sought to counter that system by drawing on the ancient (and Patristic) and medieval (and Renaissance) tradition of the studia humanitatis. Vanderjagt, Practising Continuity, Volgens Zweder von Martels is Ubbo Emmius de auteur. Zweder von Martels, Ubbo Emmius en het Stichtingsbesluit van de Staten van Groningen en Ommelanden voor de oprichting van de Groningse universiteit, in: Maarten Duijvendak en Martin Hillenga (red.), Historisch Jaarboek Groningen 2009 (Groningen: Vereniging Stad en Lande, 2009), 42-57, 42, 45. Zweder von Martels, Ubbo Emmius, the Eternal edict and the Academy of Groningen, in: Alasdair A. MacDonald, Zweder von Martels en Jan R. Veenstra, Christian Humanism: Essays in Honour of Arjo Vanderjagt (Leiden: Brill, 2009), Ik dank Zweder von Martels dat hij mij op deze publicaties attent maakte. De vertaling van Edictum perpetuum als eeuwig geldend edict of Eternal edict is minder gelukkig, gezien de theologische connotaties van eeuwig ; perpetuus heeft een andere lading dan aeternus. De aanduiding komt niet in het document zelf voor, maar in Emmius Geboortegeschiedenis van de Academie, waar hij schrijft: Eius velut sanctionis fundamentalis Academiae, aut Edicti perpetui, exemplar, hic exhibemus. Ubbo Emmius, Natales Academiae, in: Effigies & vitae professorum Academiae Groningae & Omlandiae: cum historiola fundationis ejusdem Acad. (Groningen: Nicolai, 1654), facsimile (Groningen: Wolters-Noordhoff, 1968), 1-10, 4. 14

17 Disputaties Disputaties waren in de zeventiende eeuw vooral bedoeld als oefenmateriaal voor de studenten. 30 Bij de disputatie verdedigde een student tegenover medestudenten of andere opponenten stellingen, die ter gelegenheid van de disputatie werden verspreid in de vorm van een kleine brochure of op een groot vel papier. 31 De hoogleraar kon de onderwerpen willekeurig kiezen, maar er waren ook series disputaties, die later als bundel werden gepubliceerd. Zo liet Ravensperger een serie van zeven disputaties over teksten uit Genesis uitgeven. 32 De meeste disputaties zijn niet door de universiteitsbibliotheken bewaard; het is te danken aan buitenlandse studenten, die in plaats 30 Tussen zijn in Groningen minstens 69 disputaties over een theologisch onderwerp gehouden. Van Sluis biedt een statistisch overzicht van de disputaties t/m 1800 die getraceerd konden worden. Jacob van Sluis, Disputeren in Franeker en Groningen, in: H.A. Krop, J.A. van Ruler en A.J. Vanderjagt (red.), Zeer kundige professoren: Beoefening van de filosofie in Groningen van 1614 tot 1996 (Hilversum: Verloren, 1999), 47-56, 50. Een senaatsbesluit uit 1621 vermeldt dat Johannes Sas 234 daler moest ontvangen voor de in de afgelopen twee jaar gedrukte disputaties, voor elke disputatie twee daler. In twee jaar tijd zijn er dus 117 disputaties verschenen voor de verschillende faculteiten. J. Kingma e.a. Boek en uitgeverij, in: Kingma, Koops en Smit, Universitair leven in Groningen, , Bijvoorbeeld Hermannus Ravensperger, Disputatio theologica, de conversione hominis ad Deum, Henricus de Brune, respondent ([Groningen]: Johannes Sas, 1620). Op een van die disputaties in plano formaat komt een stelling voor over de heilszekerheid: VI An homo in hac vita suae salutis certus esse queat? Affir. Hermannus Ravensperger, Quaestiones illustres ex tota theologia conquisitae, Sibrandus Johannes de Vroo, respondent (Groningen: Johannes Sas, 1625). Ook bij andere universiteiten kwamen wel disputaties voor die op een enkel vel werden afgedrukt. Freedman noemt drie voorbeelden van een publicatie as broadsheet. Joseph S. Freedman, Published academic disputations in the context of other information formats utilized primarily in Central Europe (c.1550-c.1700), in: Marion Gindhart en Ursula Kundert (red.), Disputatio : Form, Funktion und Wirkung eines Leitmediums universitärer Wissenskultur [Trends in Medieval Philology, 20] (Berlijn: De Gruyter, 2010), , Herman Ravensperger, Margaritae Mosaicae septem, ex libro Bibliorum primo qui Genesis dicitur collectae (Groningen: Johannes Sas, 1617). Het betreft zeven disputaties waarvan de pagina s zijn doorgenummerd met het oog op de uiteindelijke publicatie als boek. De eerste disputatie is Hermannus Ravensperger, Artificium mosaicum, quo descriptam exstat opificium totius mundi sex dierum spatio absolutum, Philippus Ludovicus Piscator, respondent (Groningen: Johannes Sas, 1615). 15

18 van een boek een verzameling disputaties mee naar huis namen en daar in lieten binden dat sommige verzamelingen nog compleet zijn. 33 Het is vaak moeilijk vast te stellen of de hoogleraar of de respondent de auteur van de tekst is. 34 In Franeker is het gebruikelijk dat de student de thesen opstelt en voorlegt aan de hoogleraar. 35 De hoogleraar is in ieder geval eindverantwoordelijk voor de inhoud. De vraag naar het auteurschap is overigens ook een moderne vraag, in de zeventiende eeuw is waarheid belangrijker dan originaliteit. De Groningse disputatie over de heilszekerheid bestaat uit 56 stellingen. De eerste zeventien leggen het probleem uit, daarna volgen twee uitgebreide bewijsvoeringen (argumenta) in de stellingen en 45-54; de disputatie eindigt in stelling met een voor het genre van de disputaties uitzonderlijke autobiografische illustratie. Uit de eerste stelling valt op te maken dat het om een controverse met de jezuïeten gaat en dat de disputatie, overeenkomstig de regels van de scholastieke methode, eerst de eigen positie neer zal zetten. De tweede stelling geeft dan ook de kern weer: Iemand die echt christen is, kan in dit leven onfeilbaar zeker zijn van zijn zaligheid Zo heeft de bibliotheek van het Református Kollégium in Debrecen een serie disputaties uit Leiden. Het betreft een zogenaamde repetitio van de disputaties die gepubliceerd zijn als Johannes Polyander, Andreas Rivet, Antonius Walaeus en Antonius Thysius, Synopsis purioris Theologiae (Leiden: Elzevier, 1625). Cf. Donald Sinnema en Henk van den Belt, The Synopsis Purioris Theologiae (1625) as a Disputation Cycle, in: Church History and Religious Culture 92 (2012), Volgens Freedman worden de respondent en de opponent soms ook beiden auctores van de disputatie genoemd. Freedman, Published academic disputations, 94, 110, 112. Zie voor een discussie over de disputaties verdedigd onder Arminius, Willem Arie den Boer, Duplex amor Dei: contextuele karakteristiek van de theologie van Jacobus Arminius ( ) (Apeldoorn, 2008), 24 en Keith Stanglin, The Missing Public Disputations of Jacobus Arminius (Leiden: Brill, 2010), Volgens Van der Woude, moesten aan alle Nederlandse universiteiten disputaties eerst ter goedkeuring voor publicatie worden voorgelegd aan de hoogleraren. Hij citeert uit de Leges Collegio disputantium in jure die Hendrik Schotanus ( ) opstelde voor de juridische faculteit in Franeker: De respondens moet de thesen, die hij heeft opgesteld, alvorens ze aan de drukpers toe te vertrouwen, eerst aan de praeses voorleggen, opdat deze ze doorleest, onderzoekt, verbetert en verduidelijkt. S. van der Woude, De oude Nederlandse Dissertaties, in: Bibliotheekleven 48 (1963), 1-14, 6. Waarschijnlijk verschilde de procedure echter per universiteit en misschien zelfs per faculteit of hoogleraar. 36 Homo verè Christianus, potest in hâc vitâ de salute suâ infallibiliter esse certus. Ravensperger, Num homo certus esse possit, these 2. De cursivering in de citaten is steeds oorspronkelijk. 16

19 De volgende vijftien stellingen werken de hoofdthese uit, bijvoorbeeld door uit te leggen dat de genoemde zekerheid is voorbehouden aan christenen, omdat ethnicismus, thalmudismus en mahometismus, oftewel heidendom, jodendom en islam, de weg naar de zaligheid niet wijzen, het is immers volgens Handelingen 4:12 alleen door de naam van Jezus Christus dat zijn discipelen gered worden. Fijntjes merkt de auteur op dat de discipelen in de vroege kerk geen Iesuita, maar Christiani genoemd werden. 37 Definitie van zekerheid De disputatie richt zich expliciet tegen Robertus Bellarminus ( ), die vanuit Rome de protestanten bestrijdt met zijn colleges, uitgegeven als Disputaties over de controversen van het christelijk geloof. 38 Een van de hoofdstukken over de rechtvaardiging heeft als titel Over de onzekerheid en veranderlijkheid van de rechtvaardigheid. 39 In overeenstemming met de decreten van Trente stelt Bellarminus dat de zekerheid aangaande de zaligheid slechts een certitudo moralis of conjecturalis is. De jezuïeten noemen die hypothetische of op een vermoeden gebaseerde zekerheid ook wel zekerheid van de ervaring, morele zekerheid en soms de zekerheid van verwachting, van vertrouwen, van overtuiging of van hoop. 40 Het vroegmoderne debat over de geloofszekerheid voltrok zich in verschillende fasen. De vroege reformatoren, zoals Maarten Luther, poneerden dat het voor de gelovigen mogelijk was om zeker te zijn van hun zaligheid door het geloof alleen. 41 Rome antwoordde op het concilie 37 non Iesuita, sed Christiani, in primitiva Ecclesia sunt appellati. Ravensperger, Num homo certus esse possit, these Robertus Bellarminus, Disputationes de Controversiis Christianae Fidei adversus hujus temporis Haereticos (Ingolstadt: D. Sartorius, ). 39 Robertus Bellarminus, De Justificatione qui est de incertitudine, mutabilitate justitiae, in: Robertus Bellarminus, Opera Omnia, IV (Napels: Josephum Giuliano, 1858), Prior certitudo Iesuitis dicitur, nunc Experimenti, nunc Moralis, nunc Fiducia, confidentia Persuasionis & Spei. Ravensperger, Num homo certus esse possit, these 8. Cf. Bellarminus, Opera IV, Over de zekerheid van het geloof bij Luther, zie onder anderen Randall C. Zachman, The Assurance of Faith: Conscience in the Theology of Martin Luther and John Calvin (Minneapolis: Fortress Press, 1993),

20 van Trente ( ) dat niemand zeker kan weten, dat hij in de genade van God deelt. 42 Een reactie van protestantse zijde bleef niet uit. De lutheraan Martin Chemnitz ( ) publiceerde bijvoorbeeld een Examen van het Concilium Tridentinum ( ) waarin hij de conclusie trok dat het concilie de twijfel tot deugd en sieraad van het geloof verheven had. 43 Een andere reformator van de tweede generatie, Johannes Calvijn ( ), gaf de acta van Trente uit met een tegengif en stelde dat de concilievaders twijfel verwarden met geloof. 44 In een vierde fase van het debat verweert de jezuïet Bellarminus zich tegen deze kritiek. De kern van zijn scherpzinnige betoog is het onderscheid tussen objectieve en subjectieve zekerheid. Er is namelijk een tweevoudige zekerheid, de ene van het object, van de gekende of geloofde zaak, en de andere van het subject, van de kennende of gelovende mens. 45 In deze analyse tekent zich reeds de moderne dichotomie van objectief en subjectief af. 42 Want zoals geen enkele godsvruchtige aan de barmhartigheid Gods, aan de verdienste van Christus en aan de kracht en de effectiviteit van de sacramenten mag twijfelen: zo kan eenieder, wanneer hij zichzelf en zijn zwakheid en onvolmaaktheid beschouwt, vrezen en bang zijn voor zijn genade, want geen enkel mens vermag met de zekerheid van het geloof, waaraan geen bedrog ten grondslag kan liggen, te weten, dat hij de genade van God heeft bereikt. Concilium Tridentinum, VI.9 Heinrich Denzinger en Peter Hünermann, Enchiridion symbolorum, 1534, De Nederlandse vertaling is van (geraadpleegd op 3 januari 2013). Thomas van Aquino stelde al dat de uitverkorenen gewoonlijk niet weten dat zij uitverkoren zijn en dat de zekerheid van de gelovigen conjunctureel of voorwaardelijk is. Hij verwijst daarbij naar Prediker 9:1 waar in de lezing van de Vulgaat staat dat de mens niet weet of hij liefde of haat waardig is. Thomas van Aquino, De veritate Martin Chemnitz, Examinis concilii Tridentini, E. Preuss (red.) (Berlijn: Schlawitz, 1861), 192. Geciteerd door Bellarminus, Opera IV, Jean Calvin, Acta synodi Tridentinae cum antidoto (Genève: Jean Girard, 1547). Et sane totam fidei naturam ignorant, qui eam dubitatione miscent. Jean Calvin, Joannis Calvini Opera quae Supersunt Omnia, Wilhelm Baum, Edward Cunitz en Edward Reuss (red.) (Brunswick: Schwetschke and Sons, ), deel 7, 456. Geciteerd door Bellarminus, Opera IV, 534. Overigens bepleitten ook binnen de Rooms-Katholieke Kerk sommigen de mogelijkheid van heilszekerheid. Bellarminus noemt de dominicaan Ambrosius Catharinus ( ) in een adem met Calvijn en Chemnitz. Cf. Schreiner, Are You Alone Wise, Est autem Duplex certitudo; Una objecti, idest, rei cognitae, vel creditae; Altera subjecti, idest hominis cognoscentis, vel credentis. Bellarminus, Opera IV,

1 Geloofszekerheid vanaf de Reformatie

1 Geloofszekerheid vanaf de Reformatie 1 Geloofszekerheid vanaf de Reformatie Het moet voor ons volkomen vaststaan dat wij in de genade van God zijn. Wij zijn immers volkomen zeker dat God tevreden is met Christus en dat Hij heilig is, etc.

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

HC zondag 32 en 33. Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars,

HC zondag 32 en 33. Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars, HC zondag 32 en 33 Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars, Ik vind de vraag van zondag 32, en dan bedoel ik de eerste vraag (86) een beetje raar. Of eigenlijk: wel begrijpelijk maar

Nadere informatie

Een Persoonlijke Bijbelstudie

Een Persoonlijke Bijbelstudie Een Persoonlijke Bijbelstudie The Middletown Bible Church, http://www.middletownbiblechurch.org/ Original English Version Here Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling,

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

Dietrih Bonhoeffer en milieu-ethiek. Steven van den Heuvel Bonhoeffer Werkgezelschap 23 november 2015

Dietrih Bonhoeffer en milieu-ethiek. Steven van den Heuvel Bonhoeffer Werkgezelschap 23 november 2015 Dietrih Bonhoeffer en milieu-ethiek Steven van den Heuvel Bonhoeffer Werkgezelschap 23 november 2015 De milieu-crisis Thema van blijvende maatschappelijke relevantie Focus verandert wél (van zure regen

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

De Dordtse Leerregels

De Dordtse Leerregels De Dordtse Leerregels Hoofdstuk 2 Artikel 6 t/m 9 Werkboek 6 Dordtse Leerregels hoofdstuk 2 artikel 6 t/m 9 Boven artikel 6 t/m 9 schrijven we : ongeloof en geloof Over ongeloof en geloof is veel te leren.

Nadere informatie

Rivieren van levend water zullen stromen uit het hart van wie in mij gelooft (Joh. 7:3 8)

Rivieren van levend water zullen stromen uit het hart van wie in mij gelooft (Joh. 7:3 8) - Identiteit - Hogeschool Viaa heeft als grondslag de Bijbel. Zij erkent deze als het betrouwbare en geïnspireerde Woord van God, zoals dat verwoord is in het gereformeerde belijden en zij beschouwt de

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

6. Uitverkiezing. 6.1 Uitverkiezing is naar de voorkennis Gods

6. Uitverkiezing. 6.1 Uitverkiezing is naar de voorkennis Gods 6. Uitverkiezing In dit hoofdstuk zullen we nagaan wat de Bijbel over uitverkiezing en voorbestemming leert. In het volgende hoofdstuk wordt Romeinen 9 besproken. En in hoofdstuk 8 wordt de calvinistische

Nadere informatie

HET GELOOF BELIJDEN voor wie zich voorbereiden op de openbare belijdenis van het geloof

HET GELOOF BELIJDEN voor wie zich voorbereiden op de openbare belijdenis van het geloof HET GELOOF BELIJDEN voor wie zich voorbereiden op de openbare belijdenis van het geloof drs. M. van Campen Vierde druk Zoetermeer Inhoud 1. Met hart en mond 9 2. Zonder geloof vaart niemand wel 17 3. Op

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

De rijkdom van het evangelie

De rijkdom van het evangelie 22 sep 07 20 okt 07 17 nov 07 15 dec 07 12 jan 08 23 feb 08 22 mrt 08 De rijkdom van het evangelie De gerechtigheid van God God maakt levend Gods Geest en het echte leven Het herstel van Israël Leven als

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland

Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland inclusief de ordinanties, overgangsbepalingen en generale regelingen (bijgewerkt tot mei 2013) Uitgeverij

Nadere informatie

Wat zegt de Bijbel over het eeuwige leven? Hoopt u of weet u waar u de eeuwigheid zult doorbrengen?

Wat zegt de Bijbel over het eeuwige leven? Hoopt u of weet u waar u de eeuwigheid zult doorbrengen? Wat zegt de Bijbel over het eeuwige leven? www.dougdoddsbg.com Hoopt u of weet u waar u de eeuwigheid zult doorbrengen? Veel mensen geloven dat ze naar de hemel gaan omdat ze in God geloven, kerkdiensten

Nadere informatie

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3)

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3) Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3) Presentatie Gemeente van onze Heer Jezus Christus, N.N. en N.N. hebben te kennen gegeven dat ze hun zoon/dochter N.N.

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

CURSUSMAP 1 (NBG) Discipelen van Jezus. Leren leven in de kracht van Jezus. Dr. Bob Gordon Kees de Vlieger. Een Kerygma cursus

CURSUSMAP 1 (NBG) Discipelen van Jezus. Leren leven in de kracht van Jezus. Dr. Bob Gordon Kees de Vlieger. Een Kerygma cursus CURSUSMAP 1 (NBG) Discipelen van Jezus Leren leven in de kracht van Jezus Dr. Bob Gordon Kees de Vlieger Een Kerygma cursus Copyright Stichting Kerygma Nederland Baron van Nagellstraat 9a 3781 AP Voorthuizen

Nadere informatie

Geestelijk Klimaat onze identiteit. Pagina 1

Geestelijk Klimaat onze identiteit. Pagina 1 Geestelijk Klimaat onze identiteit Pagina 1 Adresgegevens Stichting Hervormde Scholen De Drieslag Lange Voren 88 3773 AS Barneveld Contactgegevens Dhr. A. van den Berkt (Algemeen Directeur) Telefoon: 0342-478243

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 24 (22-06)

De Bijbel open 2013 24 (22-06) 1 De Bijbel open 2013 24 (22-06) In Mattheus 16 komen we een bijzondere uitdrukking tegen. Jezus zegt daar tegen Petrus en de andere discipelen dat zij zullen binden en ontbinden. Dat roept bij iemand

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15 De Bijbel open 14-10-15 Mijn hoop is op U Heer, G mijn kracht is in U Heer, mijn hart is van U Heer, van U. Ik prijs U met heel mijn hart, ik prijs U met al mijn kracht. Met heel mijn hart, met al mijn

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 12 t/m 14

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 12 t/m 14 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 12 t/m 14 Werkboek 10 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 12 t/m 14 Boven artikel 12 t/m 14 schrijven we : wedergeboorte en geloof In dit werkboek gaat

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26 1. Samuël de profeet Lezen: Handelingen 3:11-26 En ook al de profeten, van Samuël aan en die daarna gevolgd zijn, zovelen als er hebben gesproken, die hebben ook deze dagen tevoren verkondigd. Handelingen

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT De wortel van zelfhaat De eerste zonde; verlangen als God te zijn; de ontkenning van wie je bent Eerste gevolg van de zonde: Schaamte voor je lichaam

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 18 (11-05)

De Bijbel Open 2013 18 (11-05) 1 De Bijbel Open 2013 18 (11-05) Op 14 mei is het precies 65 jaar geleden dat in 1948 de staat Israel werd uitgeroepen. U merkt wel dat daar op allerlei manieren publiciteit aan gegeven wordt, positief

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

BIJBELSTUDIE Hoe versterk ik mijn relatie met God. Door het jongerenbestuur van de Moeder Godskerk

BIJBELSTUDIE Hoe versterk ik mijn relatie met God. Door het jongerenbestuur van de Moeder Godskerk BIJBELSTUDIE Hoe versterk ik mijn relatie met God Door het jongerenbestuur van de Moeder Godskerk 1 GEBED 2 Welkom Hoe versterk ik mijn relatie met God Methodes en technieken delen hoe dit te bereiken

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 EEN MAN NAAR GOD'S HART. Handelingen 13:22 INTRODUCTIE. 1. In zijn toespraak in Antiochië, gaat Paulus kort in op de geschiedenis van Israël, hij citeert een

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

Ik geloof (4) in de Heilige Geest. Preek over zondag 20 van de catechismus

Ik geloof (4) in de Heilige Geest. Preek over zondag 20 van de catechismus Ik geloof (4) in de Heilige Geest. Preek over zondag 20 van de catechismus Na wat we net gezegd en gezien hebben lijkt het antwoord van de catechismus misschien een beetje mager. Maar, zondag 20 is het

Nadere informatie

1. Gods eigendom. Op Toonhoogte 265

1. Gods eigendom. Op Toonhoogte 265 Jaarreeks 1: Jaarreeks 1: 1. Gods eigendom Abba, Vader, U alleen U behoor ik toe. U alleen doorgrondt mijn hart. U behoort het toe. Laat mijn hart steeds vurig zijn, U laat nooit alleen U behoor ik toe.

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra (1878-1915 (1917)) 460 Samengesteld door J.F. Seijlhouwer en F. de Vries Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden) Vrije

Nadere informatie

Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow

Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow Op een dag spraken Joe en ik met Bill en Steve bij het meer. De vraag werd gesteld: Hoe kunnen mensen bij God ter verantwoording worden geroepen

Nadere informatie

Humanisme en het Avondland

Humanisme en het Avondland bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 3 Humanisme en het Avondland De Europese humanistische traditie Jeroen Vanheste DAMON bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 5 Inhoud Woord

Nadere informatie

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het Geloven Geloven is vertrouwen GGeloven is ten diepste je vertrouwen hechten aan iets of iemand, de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het geloven in God zegt de Bijbel: Het geloof is de vaste

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 25 december 2014 Johannes 1

Ontmoetingskerk - Laren NH, 25 december 2014 Johannes 1 Ontmoetingskerk - Laren NH, 25 december 2014 Johannes 1 Halverwege de vorige eeuw lanceerde de theoloog Paul Tillich de term: God beyond God. Hij zei: wereldwijd zijn mensen op zoek naar God. Ze hebben

Nadere informatie

Inleiding over het kernwoord zonde

Inleiding over het kernwoord zonde Inleiding over het kernwoord zonde Door Eline Lezen: Mattheüs 5 : 21 t/m 48 Zingen: Psalm 6 : 1 en 4 1. Waarom moeten wij weten wat zonde is? Toen ik deze inleiding begon te maken vroeg ik me af wat ik

Nadere informatie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie 1, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie Inleidend: - Sterven is heel dichtbij, dagelijks - Opzet leerdienstserie Sietsma / Van Hemmen Theologisch: de discussie op het

Nadere informatie

SYNODE DER SCHRISTELIJKE GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND LEEUWARDEN 2001

SYNODE DER SCHRISTELIJKE GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND LEEUWARDEN 2001 Pagina 1 van 7 SYNODE DER SCHRISTELIJKE GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND LEEUWARDEN 2001 Aan de Landelijke Vergadering van de Nederlands Gereformeerde Kerken Amersfoort 2001 ds. K. Muller, eerste scriba

Nadere informatie

handleiding 18.2 DE PREEK

handleiding 18.2 DE PREEK handleiding 18.2 DE PREEK leerdoel wat je gaat behandelen bijbelstudie Rom. 10:8,14-21 lesstof Een belangrijk onderdeel van de dienst Een kerkdienst bestaat uit meer dan een preek, het geheel van de eredienst

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 2015 PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 Antwerpen In augustus 2015 vindt de negende editie

Nadere informatie

Liturgische teksten en gebeden

Liturgische teksten en gebeden Liturgische teksten en gebeden Votum en groet Votum: Psalm 124:8 Groet: 1 Korintiërs 1:3 of 1 Timoteüs 1:2b of Openbaring 1:4b,5a of Genade zij u en vrede van God de Vader, door onze Heer Jezus Christus

Nadere informatie

Want: In Hem (Jezus) hebben wij de verlossing door zijn bloed, de vergeving van de overtredingen, naar de rijkdom van zijn genade.

Want: In Hem (Jezus) hebben wij de verlossing door zijn bloed, de vergeving van de overtredingen, naar de rijkdom van zijn genade. Er zijn uitgebreide studies te schrijven over bekering en wat bekering in een mensenleven betekent. Deze studie beperkt zich echter tot de meest fundamentele betekenis van bekering. Toen de Zoon van God,

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

De lessen. Hieronder vind je een uitwerking van de lessen die komen gaan.

De lessen. Hieronder vind je een uitwerking van de lessen die komen gaan. De lessen Hieronder vind je een uitwerking van de lessen die komen gaan. Voor de lessen over het christendom heb je het lesboek Wegen van navolging nodig. Daarnaast neem je elke les het bronnenboek, een

Nadere informatie

God zoeken met de zinnen?

God zoeken met de zinnen? Aurelius Augustinus God zoeken met de zinnen? De leefwijze van de kerk en de leefwijze van de manicheeërs [De moribus ecclesiae et de moribus manichaeorum] Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien

Nadere informatie

EEN PAAR BELANGRIJKE VRAGEN

EEN PAAR BELANGRIJKE VRAGEN EEN PAAR BELANGRIJKE VRAGEN Vaak wordt u zelf niets wijzer van vragen die aan u gesteld worden. Hier willen we u een paar heel belangrijke vragen voorleggen, die juist wel vooral voor uzelf van belang

Nadere informatie

Pierre Bayle Over Spinoza

Pierre Bayle Over Spinoza Sluis-Bayle vs4 10/27/06 10:27 AM Pagina 3 Pierre Bayle Over Spinoza Bezorgd onder redactie van Henri Krop en Jacob van Sluis, vertaald in samenwerking met Louis Hoffman, Gerrit van der Meer en Albert

Nadere informatie

Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie.

Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie. Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie. In 1517 maakte Maarten Luther in de Duitse stad Wittenberg

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1)

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1) Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Over de doop Bij de doop word je in water ondergedompeld of ermee besprenkeld.

Nadere informatie

Augustinus (354-430) gaf in verband met de kinderdoop het volgende bewijs voor apostolische echtheid van een kerkelijk gebruik:

Augustinus (354-430) gaf in verband met de kinderdoop het volgende bewijs voor apostolische echtheid van een kerkelijk gebruik: Les 2. EEN DOORGAANDE LIJN? Het is voor een eerlijk en open contact tussen protestanten en katholieken van doorslaggevend belang of er na de apostolische tijd inderdaad een doorgaande lijn of een breuk

Nadere informatie

Zomerkamp 2010. Het Vaderhart van God

Zomerkamp 2010. Het Vaderhart van God Zomerkamp 2010 Het Vaderhart van God Romeinen 8:1 Zo is er dan nu geen veroordeling meer voor hen die in Christus Jezus zijn. Johannes 1:12 Maar allen die Hem aangenomen hebben en die in Zijn naam geloven,

Nadere informatie

FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van. THE WORD OF TRUTH MINISTRY Otis Q. Sellers, Bijbelleraar

FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van. THE WORD OF TRUTH MINISTRY Otis Q. Sellers, Bijbelleraar SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van THE WORD OF TRUTH MINISTRY Otis Q. Sellers, Bijbelleraar Vertaling Stichting Lachai Roï, Lelystad, Nederland www.lachairoi.org

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel?

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? J.G. Fijnvandraat Sr. Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? - 1. Heeft de Bijbel nog gezag? Deze vraag is een beetje misleidend. De kwestie waar het om gaat is niet of de Bijbel

Nadere informatie

BIJBELSE INTRODUCTIELES

BIJBELSE INTRODUCTIELES BIJBELSE INTRODUCTIELES DEEL 1 - REDDING Dit deel geeft, middels de presentatie van het reddingsplan, de basisprincipes van het Evangelie (goede nieuws) van de Genade van God. 1. (Romeinen 3:10-11) Noem

Nadere informatie

Gereformeerd onderwijs 2.0

Gereformeerd onderwijs 2.0 Gereformeerd onderwijs 2.0 Eindrapport werkgroep Toekomst gereformeerd onderwijs Noord-Nederland Opdrachtgever: bestuur Noorderbasis, bestuur GBS De Wierde, bestuur GBS Eben Haëzer, bestuur VGSO, bestuur

Nadere informatie

DROOM: Een visie om voor te sterven

DROOM: Een visie om voor te sterven DROOM: Een visie om voor te sterven Door gebrek aan visie gaat het volk ten onder Spreuken 11:14 Om een uitdrukking te zijn van Gods hart in het hart van de stad Visie van Vineyard Amsterdam EEN BEGIN

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

God maakt geen onderscheid tussen mensen

God maakt geen onderscheid tussen mensen Initiatiefgroep Roze Vieringen Rotterdam Roze viering zondag 1 september 2013 om 15.00 uur THEMA God maakt geen onderscheid tussen mensen (Artikel 1 van de Grondwet) Voorganger ds. Everdien Hagen Paradijskerk

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Bijbelteksten Feest van Genade

Bijbelteksten Feest van Genade Week 1 Zoals een hinde smacht naar stromend water, zo smacht mijn ziel naar U, o God. (Psalm 42:2) Mozes sloeg steeds buiten het kamp, op ruime afstand ervan, een tent op die hij de ontmoetingstent noemde.

Nadere informatie

Inhoud. Literatuurlijst 112

Inhoud. Literatuurlijst 112 Inhoud Woord vooraf 6 1. De betekenis van Mozes 9 2. In Egypte gekomen 14 3. Vijandschap in Egypte 19 4. En baarde een zoon 24 5. De keus van Mozes 29 6. Uit Egypte voert... 34 7. IK ZAL ZIJN heeft mij

Nadere informatie

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens.

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens. Probleem: breuk tussen en mens Door onze keuze is er een breuk tussen en mens. maakte de mens omdat Hij een vriend wilde. Hij wilde aanhoudend contact met de mens. Hij gaf de mens een verrassend mooi leven.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Postbus 15079 1001 MB AMSTERDAM. ArtEZ Postbus 49 6800 AA ARNHEM

Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Postbus 15079 1001 MB AMSTERDAM. ArtEZ Postbus 49 6800 AA ARNHEM Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Postbus 15079 1001 MB AMSTERDAM ArtEZ Postbus 49 6800 AA ARNHEM Avans Hogeschool Postbus 732 5201 AS DEN BOSCH Azusa Theologische Hogeschool De Boelelaan 1105 1081

Nadere informatie

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige?

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? Les 13 Eeuwige zekerheid Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Mijn persoonlijke zekerheid en het

Nadere informatie

Liturgie en preek leerdienst P van T.U.L.I.P. maart 2011 -GKv te Westeremden, 20-03-2011, 14.30u -GKv te Loppersum, 20-03-2011, 16.30u.

Liturgie en preek leerdienst P van T.U.L.I.P. maart 2011 -GKv te Westeremden, 20-03-2011, 14.30u -GKv te Loppersum, 20-03-2011, 16.30u. Liturgie en preek leerdienst P van T.U.L.I.P. maart 2011 -GKv te Westeremden, 20-03-2011, 14.30u -GKv te Loppersum, 20-03-2011, 16.30u Liturgie: Welkom en mededelingen door ouderling Votum en zegengroet

Nadere informatie

Geloven in Scholen met de Bijbel

Geloven in Scholen met de Bijbel Geloven in Scholen met de Bijbel Inleiding Wij willen in onze scholen samenwerken met Gereformeerde Scholen zijn opgericht door ouders vanuit christenen die, net als wij, willen leven naar de Gereformeerde

Nadere informatie

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t DOPEN Geloven = dopen Op veel plekken in de bijbel wordt gesproken over dopen. Maar als je onbekend bent met dopen, waar moet je dan beginnen? We hopen dat

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Galaten 4:4-7 - Genade

Galaten 4:4-7 - Genade Galaten 4:4-7 - Genade We hebben zopas twee kinderen, een zoon en een dochter, opgedragen aan onze Vader. Daar is niets vreemd aan; we bidden gewoon voor deze kinderen en bidden dat de ouders hun kinderen

Nadere informatie

Ik werd een kind van God (Johannes 1:12; 1 Johannes 3:1-2)

Ik werd een kind van God (Johannes 1:12; 1 Johannes 3:1-2) Les 9 - Redding Ik werd een kind van God Ik werd gerechtvaardigd In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Ik werd een kind van God (Johannes 1:12; 1 Johannes 3:1-2) In 1 Johannes

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Pinksteren? Iets met Pinkpop?

Pinksteren? Iets met Pinkpop? Religie en filosofie 28 mei 2009 BARNEVELD (ANP) - Nederlanders denken bij Pinksteren eerder aan Pinkpop, een extra vrije dag, of de lente dan aan de echte betekenis ervan, de uitstorting van de Heilige

Nadere informatie

Evert Jan Brill (1812-1871) zandgraf 188, vak F Internationaal vermaarde wetenschappelijke uitgever

Evert Jan Brill (1812-1871) zandgraf 188, vak F Internationaal vermaarde wetenschappelijke uitgever Evert Jan Brill (1812-1871) zandgraf 188, vak F Internationaal vermaarde wetenschappelijke uitgever Personalia Geboren: 4 november 1812 te Leiden Zoon van: Johannes Brill en Henriette van Lith. Gehuwd

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 16-09-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 16-09-15 De Bijbel open 16-09-15 2 Petr.3: 3 Dit vooral moet u weten, dat er in de laatste dagen spotters met spotternij zullen komen, die naar hun eigen begeerten wandelen, 4 en zeggen: Waar blijft de belofte

Nadere informatie

Boekenlijsten CGO-opleiding Theologie

Boekenlijsten CGO-opleiding Theologie Boekenlijsten CGO-opleiding Theologie Leerjaar 1 t/m 4 (alleen de verplichte literatuur; aanbevolen literatuur is vermeld in de moduleboeken) 2012-2013 1. Boekenlijst eerste leerjaar 1.1.1 Oude Testament

Nadere informatie

Komt tot de bruiloft

Komt tot de bruiloft LEER HEM KENNEN 20 bewaarexemplaar Wijkgemeente Ichthus Noordwijk Komt tot de bruiloft 1 Ds. F. van Roest zondag 30 november Christus eten wil zeggen: Zijn wezen, Zijn verdiensten, Zijn krachtige werking

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn?

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn? Voor 16 jaar en ouder! Zondag 24 Zondag 24 gaat over de goede werken. Zondag 24 vraag en antwoord 62, 63 en 64. Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk

Nadere informatie