laat je niets wijsmaken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "laat je niets wijsmaken"

Transcriptie

1 laat je niets wijsmaken

2

3 Jan Bransen LAAT JE NIETS WIJSMAKEN Over de macht van experts en de kracht van gezond verstand Klement

4 Uitgeverij Klement, Zoetermeer 2013 Alle rechten voorbehouden. Omslagontwerp: Prezns Marco Bolsenbroek Afbeelding omslag: Steve Burnett, titel onbekend. ISBN nur 730 De uitgeverij heeft geprobeerd de rechten van het gebruikte beeld te achterhalen. Mocht u menen rechten te kunnen doen gelden, neemt u dan contact met ons op.

5 Inhoud INLEIDING: Wat woorden met mensen doen 1. Autist 2. Zoon logikon 3. Onafhankelijk van context en toehoorder 4. De informatiegebrek-subroutine 5. De onderzoekende houding 6. Het voorportaal van de filosofie DEEL 1: MENSEN MET GEZOND VERSTAND 1. Mensen op Endoxa 1. Werkwoord 2. Een wereld in het klein: Endoxa 2. Verwachting tussen voorspelling en hoop 1. De heen- en weerwolf 2. Folk physics 3. Verwachtingen, bevoegdheden en verplichtingen 4. Zonder deskundigen 5. Op zoek naar houvast: voorspellen 6. Hoop: vol verwachting klopt ons hart 3. Begrijpelijk, doelmatig en goed gedrag 1. Alledaagse taferelen 2. Rationaliseren

6 3. Begrijpelijk 4. Doelmatig 5. Goed 6. Mensen 4. Vertrouwen en gastvrijheid 1. Voor het slapen gaan 2. Emoties 3. Toevertrouwen 4. Betrouwbaarheid 5. Kwetsbaarheid 6. Gastvrijheid 7. Vertrouwen 5. Omgaan met grijs 1. Een nieuwe baan? 2. Grijs 3. Vragen 4. Verlangen 5. Geld 6. Begrip DEEL 2: LEVEN MET EXPERTISE 6. Mensen in de huidige tijd 1. Heen en weer 2. Vanzelfsprekend 3. Dialectiek 4. Reclaim our common sense! 7. Wakker worden zonder wetenschap 1. Universele preventie 2. Camouflage en bewustzijn 3. Wetenschap 4. Dwaalspoor

7 5. Rationaliteit en interne coherentie 6. Metamorfose 7. Wakker 8. En nu? 8. Inzicht zonder objectiviteit 1. De hockeycoach 2. Respons-afhankelijke eigenschappen 3. Affordances en onze taalgemeenschap 4. Een normaal taalvermogen en gunstige omstandigheden 5. Trammelant 6. En nu? 9. Tevredenheid zonder beleid 1. De wijkregisseur 2. Kwaliteit van leven 3. Een hoogwaardige infrastructuur 4. In de knoop 5. Zelfvervreemding 6. Machteloosheid 7. En nu? 10. Verantwoordelijkheid zonder getuige-deskundigen 1. In het gevang 2. Wie heeft de schuld? 3. Wat als je niet aanspreekbaar bent 4. Uit je gewone doen 5. Rechtvaardig, neutraal, objectief... en onbetrokken 6. En nu? Tot slot Literatuurverantwoording

8

9 Inleiding WAT WOORDEN MET MENSEN DOEN 1. Autist Beer. Ze staat boven aan de trap, tweeënhalf jaar oud, en heft haar hand op, de hand waarmee ze haar teddybeer vasthoudt. Beer, zegt ze. Haar vader, half achter haar, begrijpt het. Hij pakt de beer aan waarna zijn dochter tevreden de leuning van de trap beetpakt en voorzichtig naar beneden gaat, tree voor tree. Meer dan één woord heeft ze niet nodig om een complex scenario te schetsen en haar doel te realiseren. Moet je horen, papa. Ik wil naar beneden en ik ben al zo groot dat ik dat zelf kan als ik de trapleuning beethoud. Maar moet je kijken, nu heb ik ook mijn beer nog in mijn hand, en dan gaat het natuurlijk niet, want ik ben niet alleen al groot maar ook nog klein. Dus als jij nu even mijn beer aanneemt dan kan ik zelf naar beneden lopen. En dan kan jij mij beneden mijn beer weer geven, want jij bent al zo groot dat jij wel de trap kunt aflopen met een beer in je hand. Oké? Dasein. Martin Heidegger, de beroemde Duitse filosoof, zit achter een donker eiken bureau. Hij leest zijn laatste passage nog eens door en knikt instemmend. Voor ons erzijn heeft dít daarentegen de hoogste rang, dat we het zijn, zij het onbepaald, verstaan, voor zover zich daarin een macht toont waarin de wezensmogelijkheid van ons erzijn is gefundeerd. Dit is geen feit onder andere, maar iets 9

10 wat overeenkomstig zijn rang de hoogste waardering vereist, aangenomen dat ons erzijn dat steeds een zijnshistorisch erzijn is, ons niet onverschillig laat. Overigens, zelfs om het erzijn voor ons een onverschillig zijnd te laten zijn, is het verstaan van het zijn noodzakelijk. Zonder dat verstaan zouden we niet eens neen kunnen zeggen tegen ons erzijn. 1 Het wordt er niet altijd beter op als je meer woorden tot je beschikking hebt. Maar hoe meer woorden je hebt, en hoe zorgvuldiger je ze kunt kiezen, hoe onafhankelijker een mededeling kan worden van de context, de toehoorder en de spreker. In het scenario Beer heb je genoeg aan dat ene woord, tenminste als jouw vader een goed verstaander is en jij hem ook nog jouw beer kunt aanreiken. Maar wat als er iets gezegd moet worden, zoals in het scenario Dasein, over een abstracte zaak die je niet kunt aanwijzen en je te maken hebt met een toehoorder die jou niet kent en een heel ander denkschema gebruikt? Wat, bijvoorbeeld, als je iemand die je niet kent iets te zeggen hebt over het gedrag van iemand die die ander niet begrijpt. Dan heb je een uitgebreide woordenschat nodig, een objectief vocabulaire dat verankerd is in de werkelijkheid eerder dan in jullie communicatieve vaardigheden, een taal die niet van jou is en niet van die ander, een taal waarin de wereld als het ware zelf aan het woord kan komen. Het is een oud ideaal, zo n onafhankelijke, objectief gefundeerde taal een emancipatoir Verlichtingsideaal. Als de woorden van niemand in het bijzonder zijn is de kans immers het grootst dat er geen subjectieve vertekeningen in onze uitspraken binnensluipen. Dat, althans, is één vooronderstelling die meegekomen is met het idee dat de moderne wetenschap een bevrijdend en democratisch effect heeft omdat ze bij uitstek vorm geeft aan een grandioos algemeen menselijk vermogen: kritisch denken. In dit boek onderzoek ik de plausibiliteit van deze vooronderstelling en stel vragen over de rol van expertise en gezond verstand bij de ontwikkeling en het gebruik van 1 Martin Heidegger, Inleiding in de metafysica, Nijmegen: SUN, 1997, pp

11 een taal die mensen nodig hebben om zichzelf en elkaar te kunnen begrijpen. Ik trap af met een derde scenario, een scenario dat twintig, dertig jaar geleden echt nog ondenkbaar was, maar dat mij het afgelopen jaar niet alleen zelf is overkomen ik heb ook diverse verhalen van gelijke strekking van anderen gehoord. Het schijnt langzaamaan normaal te worden. Freek. Wij zitten in een kring. Zestien mensen die elkaar niet kennen, maar allen ingetekend hebben voor een cursus boekbinden die we de komende weken met elkaar gaan volgen. Het is de eerste cursusavond. De docent die verder prima zal blijken te zijn, heeft zich niet verdiept in de vele moderne werkvormen die er tegenwoordig op de markt zijn om elkaar op een verrassende manier een beetje te leren kennen. Hij doet een traditioneel voorstelrondje waarbij ieder over zichzelf en over zijn verwachtingen ten aanzien van de cursus mag vertellen wat hij delen wil. Freek is als vierde aan de beurt. Hallo. Ik ben Freek. Ik ben autist. Je merkt dat niet zo snel aan mij, daarom vertel ik het. Iedereen luistert en knikt begripvol. Zo gaat dat, tegenwoordig. Zo stel je jezelf voor. 2. Zoon logikon De gedragswetenschappen, een uitvinding van betrekkelijk recente datum, hebben een intrigerend effect op het menselijk bestaan. Natuurlijk bestonden er ook honderdvijftig jaar geleden al mensen die, bekeken met de ogen van nu, in neurologisch of gedragsmatig opzicht beschouwd moesten worden als mensen met een autismestoornis. Maar zo werd dat niet benoemd. Zo werd dat ook niet ervaren. Door de omstanders niet en door de betrokkenen niet. In die tijd was er voor personen geen manier om zichzelf te interpreteren als autist. En het was niet mogelijk om met familie, vrienden en bekenden om te gaan op een manier die je kon karakteriseren en kon samenvatten onder het label autist. Maar tegenwoordig is dit 11

12 een respectabele manier om je plaats te vinden in de samenleving. Freek is een autist. Helder. Je weet in één keer waar je aan toe bent. Tenminste, als je voldoende geïnformeerd bent, als je genoeg meegekregen hebt uit de gedragswetenschappen, en van Freek nog iets meer hoort over de specifieke variant binnen het autismespectrum waaronder hij valt. Mensen zijn pratende dieren. Ze gebruiken hun stem als ze zich voorstellen. Ik ben Freek. Blijkbaar is hun fysieke verschijning op zichzelf beschouwd nog niet voldoende om te weten wie ze zijn. Ze noemen hun naam en voegen er natuurlijk ook, als er tijd en ruimte voor is, als het van ze verwacht wordt, een label, een beschrijving, een verhaal aan toe. Ze zeggen bijvoorbeeld wat ze doen, waar ze vandaan komen, waar ze van houden, of wat anderszins kenmerkend voor ze is. Ik ben autist. Als je verder met ze aan de praat raakt zul je merken dat ze nog veel dieper uit onze gemeenschappelijke taal putten. Ze hebben hele verhalen over zichzelf te vertellen en het interessante aan die verhalen is dat die niet aan de buitenkant zitten, als reclameposters of etalagemateriaal, maar dat die diep ingrijpen in hoe iemand zichzelf ervaart, beleeft, begrijpt, is. Daarmee zeg ik niet dat die verhalen waar zijn. Of onwaar. Aan zulke moeilijke kwesties ben ik nog lang niet toe. Daar gaat het me ook niet om. Ik kan aan het begin van de boekbindcursus best zeggen dat ik een fascinatie heb voor oude ambachten, dat ik van boeken houd, van lezen, van cultuur en traditie, en van de geur van oude boeken die ik altijd aandachtig opsnuif voor ik een band opensla. Ik kan het zelf nog geloven ook, terwijl ik bijvoorbeeld tevens weet dat ik dit praatje zorgvuldig voorbereid heb, dat ik eigenlijk aan die cursus meedoe omdat ik graag een relatie wil en geloof dat ik met dit soort zogenaamde bekentenissen vrouwen voor mij in katzwijm kan doen vallen. Zich voorstellen is een prachtig werkwoord waar ik even over wil uitweiden. Het is verwant aan het zelfstandig naamwoord voorstelling. Een voorstelling kan twee verschillende dingen zijn, enerzijds namelijk iets in het theater, een toneelstuk bijvoorbeeld, en anderzijds een beeld dat je van iets kunt hebben, doorgaans iets abstracts dat je je concreet voorstelt, bijvoorbeeld een beeld dat je hebt van de Ware 12

13 Jacob, of het beeld van een geblinddoekte vrouw met een weegschaal en een zwaard die het begrip RECHTVAARDIGHEID voorstelt. Deze twee betekenissen van voorstelling hebben met elkaar te maken. Een voorstelling is een manier om iets dat niet zomaar zichtbaar is door middel van een bepaald beeld, de voorstelling, aanwezig te maken, te presenteren. En kijk nu eens naar wat het reflexieve woordje zich bij dat werkwoord doet. Als iemand zich bijvoorbeeld een onbewoond eiland voorstelt dan doet zich dubbel werk: het betekent zowel aan zichzelf als door zichzelf. Als jij je een onbewoond eiland voorstelt, dan is het alsof jij dat onbewoonde eiland aan jouzelf voorstelt. Omdat je dat eiland niet daadwerkelijk waarneemt, schep je voor jezelf, voor jouw geestesoog om het zo te zeggen, een beeld van zo n onbewoond eiland. Een voorstelling. Die voorstelling koppelt op een concrete manier jou aan het abstracte begrip ONBEWOOND EILAND. Via de concretisering, via jouw voorstelling van een onbewoond eiland is dat begrip nu door jou aan jou voorgesteld. Het is maar één beeld, één voorstelling die je van een onbewoond eiland hebt, maar dit ene beeld staat voor de hele klasse, voor alle exemplaren die tot de klasse behoren. Iets dergelijks doe je ook als jij je aan een ander voorstelt: je koppelt dat wat niet zomaar zichtbaar is (jijzelf) door middel van woorden (je naam, een kenmerk, verhalen) aan het beeld van jouzelf dat concreet voor die ander staat. Het is maar één beeld, één voorstelling die die ander nu van jou ziet, maar dit ene beeld staat voor de hele klasse, voor alle beelden, alle gedragingen, alle exemplaren die er van jou zijn of kunnen zijn. In wat je zegt, voeg je een interpretatie van jezelf toe aan jouw lichamelijke verschijning. Vandaar dat dit tevens te maken heeft met wat je in het theater ziet. Door te praten, door je voor te stellen, voer je een voorstelling op, een toneelstukje, één enkele opvoering van jouzelf die model staat voor de hele persoon die jij bent. Dit is geen valse schijn. Natuurlijk kun je de ander, en jezelf, voor de gek houden. Natuurlijk kun je je leuker voordoen dan je bent en met theatraal elan voordoen hoe je de geur van een oud boek opsnuift voor je het openslaat. Stel je dan nu ook maar even voor hoe al 13

14 die leuke vrouwen bij de boekbindcursus ongemakkelijk op hun stoel beginnen te schuiven, hoe ze ingehouden zuchten en zich voornemen om jou tijdens de pauze te bekennen dat zij ook zo van de geur van oude boeken houden. Als je jezelf toch voor de gek wilt houden, wil ik wel even meedoen. Maar wie zich voorstelt is doorgaans oprecht. Met een duur woord is dit een kwestie van personal identity management. 2 Dat betekent geenszins dat je bezig bent jezelf anders voor te doen dan je bent. Je stelt je voor, niet aan. Je presenteert jezelf, je doet een poging zichtbaar te maken wat niet zomaar zichtbaar is: jezelf. Daar heb je, en dat zul je merken naarmate je ouder wordt, steeds meer woorden voor nodig, woorden die je als een zaklamp gebruikt, om donkere hoeken en gaten te verlichten. En zoals dat met een zaklamp in het donker is, zo is dat ook met de woorden die je gebruikt om je voor te stellen: de lichtstraal verlicht niet alleen wat aandacht krijgt maar versterkt ook de duisternis rondom. Dat wat buiten beeld blijft wordt er donkerder van, minder zichtbaar. Waarheid en waarachtigheid doen hier natuurlijk wel ter zake. Maar het is niet evident wat in het geval van zelfinterpretatie waar en waarachtig is. Als je je voorstelt doe je geen zakelijk verslag van wat je over jezelf weet. Het is niet alsof je de thermometer afleest, of vertelt wie er bij je in de kamer zitten aan iemand die je op je verjaardag belt. Als je je voorstelt geef je ook ergens vorm aan, je brengt iets onder woorden, het is expressie, geen neutrale informatieoverdracht. En precies omdat het expressie is, omdat het een kwestie is van onder woorden brengen, van de juiste woorden vinden, van ergens woorden aan geven, precies daarom heb ik uitgeweid over wat er gebeurt als Freek zich voorstelt en zegt dat hij een autist is. Mensen pratende dieren, zoon logikon, zoals de oude Grieken zeiden leven niet alleen in de wereld, en zijn niet alleen hun lichaam, maar leven tevens in hun verhalen, zijn ook hun stem. En waar het mij dan bovenal om gaat, is dat die verhalen gebouwd worden met en rondom 2 Ik schreef er ooit een artikel over met dezelfde titel: J. Bransen, Personal Identity Management. In: C. Mackenzie & K. Atkins (eds.), Practical Identity and Narrative Agency, New York: Routledge, 2008, pp

15 de woorden die mensen aangereikt krijgen door hun gemeenschappelijke taal. Die taal is van iedereen in het algemeen en van niemand in het bijzonder. Die taal leeft, met en tussen ons. Maar ook al is die taal van iedereen, toch heeft niet iedereen over die taal evenveel te zeggen. Sommige groepen sprekers hebben meer invloed dan anderen op hoe een taal zich ontwikkelt doordat zij beschouwd worden als ter zake kundigen. De tuinman leert mij hoe ik de woorden zevenblad en paardestaart moet gebruiken. De huisarts legt mij uit wat er bedoeld wordt met een prikkelbare darm en wat met de ziekte van Crohn. En de voetbalverslaggever helpt mij het verschil begrijpen tussen mandekking en in de zone dekken. Als het om menselijke zelfinterpretatie gaat, om wat mensen over zichzelf zeggen, om de begrippen die zij leren gebruiken om over hun gedrag te praten, over hun motieven, hun houding, hun kijk op het leven in het algemeen en dat van henzelf in het bijzonder als het daarover gaat, dan kennen we in onze westerse cultuur een lange stoet deskundigen. Die stoet wordt aangevoerd door Griekse filosofen als Socrates en Aristoteles, met in hun voetspoor medici als Hippokrates en Galenus, kerkvaders als Augustinus en Hiëronymus, theologen als Thomas van Aquino en Luther, humanisten als Erasmus en Spinoza, natuurkundigen als Newton en Einstein, literatoren als Shakespeare en Goethe, politieke denkers als Machiavelli en Montesquieu, en moderne filosofen als Kant en Wittgenstein. Maar sinds de opkomst van de empirische wetenschappen, sinds de psychologie zich in de twintigste eeuw los is gaan maken van de filosofie, en sinds de gezondheidszorg zich is gaan herorganiseren rondom economisch verantwoorde ziektekostenverzekeringen sindsdien is een ander type deskundige aan het firmament verschenen: de gedragswetenschapper die thuis is in de meest actuele editie van de DSM, de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Sindsdien lijkt een wetenschappelijk verantwoord vocabulaire beschikbaar voor als we ons ergens moeten, of mogen, voorstellen. Er gaat een belofte van dat vocabulaire uit. Blaise Pascal kon in de zeventiende eeuw de kwetsbaarheid van het menselijk bestaan nog duiden als een gebrek aan zelfkennis. Ook al is het voor de mens mogelijk de gehele natuur te kennen, zo stelt Pascal, dit leidt uiteindelijk 15

16 tot niets, tot geen enkele zekere kennis, omdat de mens niets van zijn eigen natuur begrijpt. 3 Maar met de opmars van de moderne gedragswetenschappen lijkt een vocabulaire beschikbaar gekomen waarin we met doorslaggevende accuratesse en met verantwoorde waarheidsgetrouwheid het verhaal over onszelf kunnen vertellen. Ik ben Freek. Ik ben autist. Hier is de belofte, in een parallel met de peuter die bovenaan de trap het geluk heeft dat haar vader een goed verstaander is en zijn dochter kent waardoor ze aan één woord genoeg heeft. Net als Freek, nu. Moet je luisteren, beste mensen. Het is voor mij niet zo gemakkelijk te begrijpen wat er zich allemaal tussen jullie afspeelt. Ik weet alleen dat ik wat anders in elkaar zit dan jullie. Ik ben graag alleen en hoef eigenlijk niet zo veel contact met andere mensen te hebben. Ik ben het liefst thuis met mijn postzegels. Die heb ik allemaal in een album, precies op hun plaats. Ik weet nooit zo goed wat andere mensen van mij verwachten. Ik heb een dokter, of eigenlijk is het een psycholoog. Een therapeut. Zij zegt dat het goed voor mij is om meer onder de mensen te komen. Zij heeft mij het cursusboekje van hier gegeven. Zij zegt dat het daardoor gemakkelijker voor mij kan worden om ook met mijn oma, en de buren, en de mensen op mijn werk om te gaan. Zij heeft mij verteld dat het kan helpen als ik zeg wat er aan de hand is. Want jullie begrijpen dat wel. Dat ik een autist ben. Dus. Oké? 3. Onafhankelijk van context en toehoorder Ik sta voor de toonbank, buig een beetje door, mijn hoofd schuin, zodat ik er beter onderdoor kan kijken. Die daar. Nee, nee, die niet, maar die. Ja. Die, ja. Oh, u bedoelt de mangobavarois kwarkpunt met krokante bodem. En hoeveel wilt u er daarvan? Drie, graag. 3 Blaise Pascal, Gedachten. Amsterdam: Boom, Zie met name fragment 199, pp

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Vrienden kun je leren

Vrienden kun je leren Vrienden kun je leren Hallo! Wij zijn Reinder en Berber, en wij hebben de afgelopen maanden hard gewerkt om dit boekje te maken, speciaal voor jongeren met het syndroom van Asperger. Hieronder vind je

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule Werkboek Inhoudsopgave: 1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule 2. Het H.A.R.T. model 2.1. H.A.R.T. staat voor: 2.1.1. Mijn verhaal over oprechte communicatie 2.1.1: Hoofd Gebruik de rest van deze

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Workshop Vertellen. Workshop Vertellen

Workshop Vertellen. Workshop Vertellen Workshop Vertellen Er is om ons heen veel aandacht voor het (voor)lezen, maar veel minder voor het vertellen vanuit eigen verbeeldingskracht. Verhalenverteller en theatermaker Adrie Gloudemans geeft in

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie

Drents Archief. Meisje met de hoepel. Groep 2 Speuren in het archief

Drents Archief. Meisje met de hoepel. Groep 2 Speuren in het archief Drents Archief Meisje met de hoepel Groep 2 Les 3 Speuren in het archief Les 3 Speuren in het archief Samenvatting van de les In het Drents Archief bevindt zich een kistje dat een dubbele bodem blijkt

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Het WOORD van GOD. Emmaus Correspondence School te Dubuque, U.S.A. (Dutch The Word of God )

Het WOORD van GOD. Emmaus Correspondence School te Dubuque, U.S.A. (Dutch The Word of God ) Het WOORD van GOD Alle rechten voorbehouden, niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Info/Contact Postbus

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Inspirerend Presenteren

Inspirerend Presenteren Inspirerend Presenteren Door Kai Vermaas & Charis Heising Bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla Inleiding Wil je leren hoe jij een presentatie kunt geven waar je zeker bent van je verhaal? En

Nadere informatie

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Anderen over het werk van David en Arjan: Met hun boek en hun seminars maken De Kock en Vergeer heel Nederland gelukkig.

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen Mondelinge taal 1 Spraak-taalontwikkeling Baby blauw maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) herhaalt geluidjes Dreumes brabbelt bij (eigen) spel oranje begint steeds meer

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Gezinsdienst Liturgie Welkom en mededelingen Voorzang: - Gezang 132 - Opwekking 461 - Gezang 146 Stil gebed Votum / groet Zingen:

Nadere informatie

Je bent het allemaal. Maarten Houtman. Tao-zen sessie van april 1990 in Eefde, woensdag. Uitgave: Stichting Zen als leefwijze

Je bent het allemaal. Maarten Houtman. Tao-zen sessie van april 1990 in Eefde, woensdag. Uitgave: Stichting Zen als leefwijze Je bent het allemaal Tao-zen sessie van april 1990 in Eefde, woensdag Maarten Houtman Uitgave: Stichting Zen als leefwijze Inhoudsopgave Eefde, 25 april 1990, woensdagmorgen Het verhaal van het stofje

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak 365 Wonderdagen Marianne WilliaMson Uitgeverij de Zaak oorspronkelijke titel: a Year of MiraCles, Daily Devotions and Reflections Copyright 2013 Marianne Williamson Copyright 2015 Uitgeverij de Zaak Published

Nadere informatie

Schuingedrukte woorden worden uitgelegd in een woordenlijst op pagina 4.

Schuingedrukte woorden worden uitgelegd in een woordenlijst op pagina 4. Voogdijmaatregel Informatie voor jeugdigen over voogdij Kinderen moeten altijd iemand hebben die het gezag over hen heeft. Dit gezag ligt meestal bij je ouder(s). Maar wat als je ouder(s) overlijden of

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is:

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Mijn gezinsvoogd werkt bij de William Schrikker Jeugdbescherming. Wat een toestand, zeg! Wat gebeurt

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

In gesprek met God. In gesprek met God. In gesprek met God. m n. Marlies Medema & Agnes Huizenga

In gesprek met God. In gesprek met God. In gesprek met God. m n. Marlies Medema & Agnes Huizenga Voelt bidden voor jou soms als het doen van een lange reeks verzoekjes aan God? Mis je inspiratie om met God in gesprek te gaan? Dit werkboekje geeft je handvatten om je gesprekken met God eens over een

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Talentrapportage 2 Inleiding De wereld en de arbeidsmarkt zijn constant in beweging. Maar waarheen? Niemand weet exact hoe het werkveld er

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Maar hier bij Jakob gaat de hemel open. Opeens is daar die ladder met Gods boodschappers, die omhoog gaan en afdalen.

Maar hier bij Jakob gaat de hemel open. Opeens is daar die ladder met Gods boodschappers, die omhoog gaan en afdalen. Genesis 28: 10-22 Liturgie: Welkom Lied 314: 1,2,3 Begroeting Klein gloria (Lied 195) Lied 146c: 1,3,7 Geloofsbelijdenis Lied 871: 1,2,3,4 Gebed Lezen: Genesis 28: 10-22 Themalied: 1,2 Preek: Lied 913:

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Weg uit he t moeten. Religie als verstrikking en ontknoping. Just van Es. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Weg uit he t moeten. Religie als verstrikking en ontknoping. Just van Es. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer Weg uit het moeten Weg uit he t moeten Religie als verstrikking en ontknoping Just van Es Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Geert de Koning Illustratie omslag: Jos

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.jannyvandermolen.nl www.elsvanegeraat.nl

Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.jannyvandermolen.nl www.elsvanegeraat.nl Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.jannyvandermolen.nl www.elsvanegeraat.nl isbn 978 90 216 7308 0 / nur 277 Tekst: Hans Kuyper en Janny van der Molen 2014 Illustraties: Els van Egeraat 2014 Vormgeving:

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Kinderen helpen met Focussen

Kinderen helpen met Focussen Kinderen helpen met Focussen Enkele raadgevingen voor begeleiders Simon Kilner Vertaling Some Guidelines for Companions door Evelien Kroese En is het Ok om? Hoe zegt je kind nee? Wat is Focussen? Focussen

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

1 Lezen. 1.1 Lezen wat er staat. Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden.

1 Lezen. 1.1 Lezen wat er staat. Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden. 1 Lezen 1.1 Lezen wat er staat Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden. Leren kun je op allerlei manieren doen. Je kunt een opleiding of cursus volgen, maar je

Nadere informatie

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 1 Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 Heerlijk is het om in de vakantie weer boeken te elzen en in een ruk te kunnen uitlezen. Je zou kunnen

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

U leert in deze les "toestemming vragen". Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen.

U leert in deze les toestemming vragen. Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen. TOESTEMMING VRAGEN les 1 spreken inleiding en doel U leert in deze les "toestemming vragen". Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen. Bij toestemming vragen is het belangrijk dat je het op een

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

1 Korintiërs 2 - Help, ik twijfel! Waar vind ik God?

1 Korintiërs 2 - Help, ik twijfel! Waar vind ik God? 1 Korintiërs 2 - Help, ik twijfel! Waar vind ik God? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende

Nadere informatie

Jouw avontuur met de Bijbel

Jouw avontuur met de Bijbel Nieske Selles-ten Brinke Jouw avontuur met de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Uitgeverij Jes! is een samenwerking tussen Uitgeverij Boekencentrum en de HGJB. Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig

Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig Beertje Anders zit stil in een hoekje als Beertje Bruin langskomt. Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig bent. Kan ik je helpen, want ik ben je vriend en vrienden

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005 Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen uitgave 2005 Steeds meer kinderen stellen vragen aan de Kinderrechtswinkels over echtscheiding. Scheiden kan niet zomaar, je moet heel veel regels

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16

WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16 WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP Verwerkingsboek Philippe Boekstal DAMON WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16 VOORWOORD Dit verwerkingsboek bevat een aantal teksten en opdrachten die aansluiten

Nadere informatie

WIJ DENKEN OVER DENKEN, HANDELEN EN VOELEN. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD wb 4sept vsb.indd 1 05-09-2008 10:21:08

WIJ DENKEN OVER DENKEN, HANDELEN EN VOELEN. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD wb 4sept vsb.indd 1 05-09-2008 10:21:08 WIJ DENKEN OVER DENKEN, HANDELEN EN VOELEN Verwerkingsboek Philippe Boekstal DAMON WD wb 4sept vsb.indd 1 05-09-2008 10:21:08 VOORWOORD Dit verwerkingsboek bevat teksten en opdrachten die aansluiten bij

Nadere informatie

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten De gelijkenis van de twee zonen Lees : Mattheüs 21:28-32 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

handleiding bij Jan Knops

handleiding bij Jan Knops handleiding bij Jan Knops Jan KNOPS is directeur van vzw Initia, bureau voor kunst- en cultuurinitiatieven in Brussel en initiator van verschillende artistieke en filosofische projecten. Hij is auteur

Nadere informatie

1 Kies je onderwerp Samen met je buurman of buurvrouw. Ons onderwerp: Voorbeeld: Michael Jackson was de beste artiest ooit! Nu jullie!

1 Kies je onderwerp Samen met je buurman of buurvrouw. Ons onderwerp: Voorbeeld: Michael Jackson was de beste artiest ooit! Nu jullie! Na deze les kun je presenteren in vijf stappen: 1. Kies een onderwerp 2. Bedenk een goede opbouw 3. Verzamel informatie 4. Oefen je presentatie 5. Presenteren maar! 8 Vertel je verhaal Regelmatig moet

Nadere informatie

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU????

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? In het kort Als je gepest wordt ga dan naar je mentor. Als je het moeilijk vindt je mentor in vertrouwen te nemen, ga dan naar je favoriete docent, juniormentor of de vertrouwenspersoon

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

INTERVISIE ALGEMEEN INLEIDING

INTERVISIE ALGEMEEN INLEIDING INTERVISIE ALGEMEEN 1 INLEIDING Met deze waaier kunnen intervisiegroepen (en begeleiders daarvan) nieuwe, aantrekkelijke en dynamische werkvormen kiezen die intervisie tot een succes maken. Nieuwe werkvormen

Nadere informatie

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN Binnen de Taallijn staat de deskundigheidsbevordering van (toekomstige) leidsters centraal. De nadruk in de scholing ligt dan ook

Nadere informatie

Laat Je Rela)e Niet Stuklopen

Laat Je Rela)e Niet Stuklopen Laat Je Rela)e Niet Stuklopen Door Robbert Raas www.stop-jaloezie.com Voorwoord Dit compacte e-book is geschreven als hulp bij de eerste stap naar een leven zonder vervelende jaloezie. Op stop-jaloezie.com

Nadere informatie

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts.

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. Thema 5 Les 1: De angst: Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. De schrik: Als iemand ineens achter je staat, dan schrik je. Je bent dan ineens

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken. Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo

Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken. Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo 2 Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken Met dit document geven wij docenten en loopbaanbegeleiders

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie