uvv Keuzevrijheid Verantwoordelijke uitgever: Sonja Eggerickx ISSN Afgiftekantoor Brussel X Verschijnt tweemaandelijks

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "uvv Keuzevrijheid Verantwoordelijke uitgever: Sonja Eggerickx ISSN 0774-1359 Afgiftekantoor Brussel X Verschijnt tweemaandelijks"

Transcriptie

1 uvv ISSN Afgiftekantoor Brussel X Verantwoordelijke uitgever: Sonja Eggerickx Verschijnt tweemaandelijks ste jaargang nr. 6 Keuzevrijheid

2 Federaal Secretariaat Brand Whitlocklaan Sint-Lambrechts-Woluwe T F INhoud HOOFDREDACTIE Anne-France Ketelaer Marina Van Haeren REDACTIEMEDEWERKERS Olivier Beys Franky Bussche Veerle Cannoot Liza Janssens Sonny Van de Steene Sarah Van Gaens Julie Van Garsse COÖRDINATOR Sonny Van de Steene LAY-OUT GrafiekGroep UVV-info WORDT GRATIS VERSPREID BINNEN DE VRIJZINNIGE GEMEENSCHAP. DE REDACTIE VAN UVV-INFO IS NIET VERANTWOORDELIJK VOOR DE INHOUD VAN DE DOOR DERDEN GELEVERDE ARTIKELS. ONDER AUSPICIËN VAN DE UNIE VRIJZINNIGE VERENIGINGEN VZW Lid van de Unie van de Uitgevers van de Periodieke Pers CONFORM DE WET TOT BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER TEN OPZICHTE VAN DE VERWERKING VAN PERSOONSGEGEVENS (8 DECEMBER 1992) DELEN WIJ U MEE DAT EEN AANTAL VAN UW PERSOONSGEGEVENS OPGENOMEN WORDEN IN ONS ADRESSENBESTAND. DEMENS.NU ZAL, ALS HOUDER VAN DIT BESTAND, UW GEGEVENS VERWERKEN IN HET KADER VAN VOLGEND DOELEIND: VERSPREIDEN VAN PUBLICATIES EN INTERNE COMMUNICATIE. OP SCHRIFTELIJK VERZOEK, GERICHT AAN MEVROUW MARINA VAN HAEREN, SECRETARIS-GENERAAL, BRAND WHITLOCKLAAN 87 TE 1200 SINT-LAM BRECHTS - WOLUWE, KAN U EEN OVERZICHT KRIJGEN VAN DE DOOR DEMENS.NU OVER U OPGE- SLAGEN PERSOONSGEGEVENS. ONJUISTE GEGEVENS VERBETEREN WIJ OP UW VERZOEK. REACTIES OP DIT NUMMER KAN U STEEDS DOORMAILEN NAAR DEZE WORDEN, NA OVERLEG EN GOEDKEURING DOOR DE KERNREDACTIE, GEPLAATST OP DE WEBSITE BIJ DE RUBRIEK REACTIES VAN DE DESBETREFFENDE UVV-INFO OF VERSCHIJNEN IN DE VOLGENDE UVV-INFO. PAGINA Van de redactie...3 Dossier: Keuzevrijheid Oude en nieuwe vrijheid - Mark Elchardus...5 Over keuze, vrijheid en geluk - Arne Roets...9 Wat hersenwetenschap ons (niet) leert over keuzevrijheid, vrije wil en verantwoordelijkheid - Jan Verplaetse...12 Keuzes bepalen je levenspad: 4 getuigenissen - Veerle Cannoot, Liza Janssens, Sonny Van de Steene en Julie Van Garsse...15 Kiezen, hoe doe je dat? Boekbespreking De kunst van het kiezen - Franky Bussche...20 UVV belicht Prikbord...21 Scheidingsritueel.be...21 Isabelle Stengers bekleedt Leerstoel Willy Calewaert...21 Gezocht!...21 Varia...22 In Memoriam Philippe Grollet...22 Persbericht Vandaag opnieuw asielzoekers op straat, ook kinderen...23 Persbericht Waakzaamheidscomité voor de Democratie...24 Eindelijk heb ik jullie gevonden! - Maarten Peeraer...25 Festival van de Vrijheid - Didier De Swert...26 Supportief dagcentrum Topaz opent vijf dagen per week - Julie Van Garsse...28 Vrijwilligers van bij ons - Sonny Van de Steene...32 Een consulent vertelt Voelsprieten in het veld - Peter Egberghs...34 Uitsmijters Een universiteit vol ambitie - Sonny Van de Steene...36 Erasmus uit vrije wil: concertdata VUB-orkest...37 Vrijzinnigheid: de mens als maat van de dingen. Boekbespreking Het verdorven genootschap - Photis Schurmans...38 Internationaal Vrede is meer dan het zwijgen van wapens alleen - Jakobus Monteyne...40 Vrij-On-Zinnig - Veerle Cannoot...42 Kruiswoordraadsel...43 Jongeren en cultuur Haal de kunstenaar in je boven in het MAS - Julie Van Garsse...44 Zenithbeurs...46 Info Vrije Universiteit Brussel...47 huisvandemens in je buurt...48

3 UVV-Info 28 ste jaargang nr. 6 November - December 2011 Verschijnt tweemaandelijks Verantwoordelijke uitgever: Sonja Eggerickx Van de Redactie DE TIJD VAN DE GROTE VERHALEN LIGT ACHTER ONS. WILT DAT ZEG- GEN DAT WIJ EN MET ONS DE MEESTE WESTERLINGEN - WEGZAKKEN IN EEN POSTMODERNE WINTERSLAAP? HELEMAAL NIET. WE HEBBEN DE GROTE VERHALEN ENKEL VERVANGEN DOOR IETS WAT ONS VEEL DIERBAARDER IS DAN EENDER WELK DOGMA OF BOEK: DE MOGELIJK- HEID OM ONS EIGEN VERHAAL TE SCHRIJVEN. GROOT OF KLEIN, MAAKT NIET UIT. DON T FUCKING TELL ME WHAT TO DO, ZINGT DE ZWEEDSE POPZANGERES ROBYN EN DIE LEUZE WORDT NIET ALLEEN DOOR REBEL- SE PUBERS MEEGEKEELD. KEUZEVRIJHEID IS EEN WESTERSE VERWOR- VENHEID BIJ UITSTEK, DE INDIVIDUELE VRIJHEID PAR EXCELLENCE. ONAANTASTBAAR. NIEMAND MOET ONS ZEGGEN WAT WE MOETEN ETEN EN HOE WE ONS MOETEN KLEDEN. WE KIEZEN ZELF EEN PART- NER - OF JUIST NIET - EN BESLISSEN ZELF OF WE AL DAN NIET IN HET HUWELIJKSBOOTJE STAPPEN. KINDEREN? LATEN SOMMIGEN AFHANGEN VAN DE CARRIÈRE. DIE WE UITERAARD OOK ZELF BEPALEN. IN DIT NUMMER VAN UVV-INFO BELICHTEN WE DEZE KEUZEVRIJHEID. HOE WE IN HET WESTEN LANGZAAMAAN, IN GOLVEN, GEËVOLUEERD ZIJN NAAR KIEZENDE BURGERS. DOOR HET VERWERVEN VAN FORMELE VRIJHEDEN, GEVOLGD DOOR POLITIEK KIESRECHT EN TEN SLOTTE DOOR SOCIALE RECHTEN TE VEROVEREN. MET DE EXPLOSIE VAN DE CON- SUMPTIEMAATSCHAPPIJ ALS ABSOLUTE STROOMVERSNELLER. WE KIE- ZEN NIET ALLEEN MEER TUSSEN PRINCIPES EN OVERTUIGINGEN, MAAR OOK TUSSEN TWINTIG SOORTEN CHOCOLADE EN ZESTIG SOORTEN BIER. TUSSEN BOOTCUT EN SKINNY JEANS, TUSSEN REIZEN NAAR DE ALGARVE OF CURAÇAO. KIEZEN WORDT MEER DAN OOIT VERLIEZEN ZEKER DAT DE STRAIGHT LEG JEANS NIET BETER BIJ JE PAST? EN HET WORDT MEER DAN OOIT EEN OPGAVE. VIND MAAR EENS DE BESTE CHOCO TUSSEN ZEVEN QUASI IDENTIEKE POTTEN IN DE SUPERMARKT. TWEE VERSCHILLENDE OPTIES ZOUDEN AL EEN PAK MINDER STRESS OPLEVEREN. IS KEUZEVRIJHEID TROUWENS UITEINDELIJK NIET MEER DAN EEN ILLU- SIE? IN WELKE MATE KIEZEN WE IMMERS ONGEBONDEN EN DOOR- DACHT? WORDEN WE NIET GESTUURD DOOR ONBEWUSTE PROCESSEN, LIGGEN ONZE ZOGEZEGDE VRIJE HANDELINGEN NIET REEDS OP VOOR- HAND VAST? MARKETINGEXPERTS WETEN STEEDS BETER HOE ZE CON- SUMENTEN OM HUN VINGERS WINDEN EN STUREN HUN GEDRAG. EN DIT GAAT DAN ENKEL OVER JEANS EN CHOCO. WAT ALS JE EEN BESLIS- SING MOET NEMEN DIE DE REST VAN JE LEVEN ZAL BEPALEN? WANNEER JOUW KEUZE OOK IMPACT HEEFT OP ANDEREN? KAN JE DAN WEL SPREKEN OVER KEUZEVRIJHEID? MOEILIJKE VRAGEN. AAN U DE KEUZE OM ER MEER OVER TE LEZEN. OF NIET. JULIE VAN GARSSE

4

5 Oude en nieuwe vrijheid Dossier prof. dr. Mark Elchardus Vrije Universiteit Brussel WATT TE KIEZEN? MARK ELCHARDUS Kiezen lijkt de essentie van vrijheid, raakt de kern van ons wezen, is een recht waarvoor we ons leven willen geven. De aanloop Uiteraard zijn de keuzemogelijkheden toegenomen. Spectaculair zelfs en op vele vlakken en op veel verschillende manieren. De denkers van de verlichting deden hun best om ons te bevrijden van de beperkingen van traditie en geloof. Eens gelanceerd waren we niet meer te stuiten en zetten meteen ook ideologie en alle grote verhalen bij het huisvuil. De rechten die ons toelaten te kiezen, werden geleidelijk -in golvenopgebouwd. De Britse socioloog T.H. Marshall heeft daarover in 1949 een boeiende reeks radiocauserieën gehouden, die in 1950 als boek zijn verschenen en uitgroeiden tot een klassieker. Langzaamaan zijn we kiezende burgers geworden, eerst door het verwerven van formele vrijheiden, dan door het verwerven van politiek kiesrecht en ten slotte door sociale rechten te veroveren. Die zo belangrijke sociale rechten zonder dewelke andere rechten nogal loos en zelfs een beetje lachwekkend blijven. De Franse schrijver Anatole France heeft de beperking van formele rechten die niet worden ondersteund door sociale rechten en door een grote mate van gelijkheid, onnavolgbaar belicht ( ) la loi, dans sa majestueuse égalité interdit a tous, aux riches comme aux pauvres de dormir sous les ponts, de coucher dans la rue et de NOVEMBER - DECEMBER

6 Dossier voler du pain. Zelfs sociale rechten volstaan niet om zinvol te kunnen kiezen, daarvoor zijn ook informatie en kennis en dus onderwijs nodig. Marshall besteedde daar nog weinig aandacht aan, de grote onderwijsexpansie moest nog komen. Inmiddels hebben we ook die achter de rug. In vergelijking met de tijd toen Marshall zijn luisteraars, rustig en op het ritme van een radiocauserie over de langzame en moeizame groei van het moderne burgerschap onderhield, zijn we ook nog immens veel rijker geworden. De economische groei, die in de naoorlogse periode sterk afhankelijk was van de consumptiemaatschappij, heeft de keuzemogelijkheden enorm verbreed. Our way of life De consumptiemaatschappij heeft het kiezen aangezwengeld, niet zoals de verlichting en het burgerschap, via de royale weg van rechten en principes, maar via het meer bescheiden, alledaagse pad van het kiezen tussen twaalf soorten yoghurt, twintig soorten kaas, dertig soorten groenten, vijftig soorten bier, honderd soorten wijn Kiezen, kiezen en nog eens kiezen, terwijl we ons karretje langs de rekken van de grootdistributeur stuwen. Het lijken handelingen die iedereen meteen en spontaan onder de knie heeft: door de handelsstraat kuieren, in grootwarenhuizen en shopping malls rondhangen, goesting krijgen, begeren en kiezen. Zoals alles moest echter ook dat worden aangeleerd. Emily Fogg Mead (moeder van de meer bekende Margaret Mead) was een theoreticus van de marketing, die al in 1901 een cruciaal principe van die discipline neerlegde en daarmee een groot vormingsproject, waarschijnlijk het grootste van de 20 ste eeuw, mee vorm gaf: Wij moeten ons niet bezighouden met de vraag of mensen kunnen betalen, maar met hun bekwaamheid om te begeren en te kiezen Zo gezegd zo gedaan, marketing en reclame legden zich daarop toe en na de Tweede Wereldoorlog en de beslissende jaren vijftig waren we er klaar voor. In een tijdschrift dat zich specialiseerde in de problematiek van de kleinhandel, publiceerde de Amerikaanse economist Victor Liebow in 1955 een opmerkelijk artikel: Onze uitermate productieve economie ( ) moet er ons toe brengen van consumptie onze levenswijze, our way of life te maken ( ) het kopen en gebruiken van goederen moet ons ritueel worden, we moeten zielenheil en bevrediging nu in consumptie zoeken ( ) we moeten dingen consumeren, opgebruiken, vervangen, steeds meer en steeds sneller. Nog steeds vragen Liebows lezers zich af of de man het meende of dit schreef als een satire van wat hij al zag gebeuren in het Amerika van zijn tijd. Profetisch was het in elk geval. Onze economie is sterk afhankelijk van het consumeren, opgebruiken en vervangen of vernieuwen. Ik schrijf dit een paar weken nadat Standard and Poor de kredietwaardigheid van de V.S. verlaagde. Als de Amerikaanse consumenten daarop reageren door de knip op de beugel te houden, is dat slecht nieuws voor de Chinezen, voor Europa en voor de rest van de wereld. Anders gesteld: wij leven goed bij de gratie van mensen die boven hun stand consumeren. De absurditeit en onhoudbaarheid van zo n situatie begint velen te dagen. Maar omdat we niet goed weten hoe uit die spiraal te ontsnappen, vuren we kritiek af in het wilde weg. Dat begon al in de jaren zestig toen, vergeleken met nu, de consumptiemaatschappij nog in haar kinderschoenen stond, maar vergeleken met de sobere naoorlogse opbouwperiode toch al opdringerig aanwezig was. Onder meer de provo s gingen daartegen tekeer. Klootjesvolk zo omschreven zij de mensen die geloofden dat zij het geluk konden vinden in een nieuw pak, een nieuwe wagen of progressief konden aanknopen met de vooruitgang door een elektrisch vleesmes te kopen. Vandaag is dat mes vergeten, vervangen door de ipad. Maar het boerde rustig voort, dat klootjesvolk, en leek nog echt gelukkig ook met die wagen en dat elektrisch vleesmes. Een vriend van me, met gevoel voor zelfrelativering, legt mooi uit waarom dat zo is. Thuis, zegt hij, neem ik de belangrijke beslissingen, of Turkije bij de Unie komt, of Israël Palestina erkent, China in Afrika investeert, de uitbreiding van de Europese Unie wordt teruggeschroefd, de Arabische lente tot liberalisering of dwingelandij van integrisme leidt, wie benoemd wordt aan het hoofd van de Europese Centrale Bank en dies meer. Mijn vrouw, zo gaat hij verder, houdt zich bezig met de trivia, wat we eten, hoe 6 NOVEMBER - DECEMBER 2011

7 we ons huis inrichten, waar we op vakantie gaan, kortom, wat we consumeren en hoe we ons geld opdoen. Neerkijken op consumptie en het kiezen dat daarmee gepaard gaat, is verre van vanzelfsprekend en behoorlijk wereldvreemd. Heb ik goed gekozen? De zogeheten dereguleringsbeweging (eigenlijk een herregulering in het voordeel van de rijken) heeft het keuzepakket nog gevoelig uitgebreid. Dingen die gekenmerkt werden door trouw, vertrouwen en vanzelfsprekendheid, zoals uw bankier, energieleverancier, telefonieprovider en verzekeraar, moesten plots, zonder dat de consumenten daarom vroegen, de markt op, product tussen producten worden, voorwerp worden van keuze. De consument, die het al zo druk had met job, tv, de kinderen en de levensgezel(lin) (doorgaans in die volgorde) moest nu leren kiezen tussen banken, verzekeraars, energieleveranciers en telefonieproviders. Dat werkte menig consument op de zenuwen. Temeer daar veel van die producten, die door de aldus gecreëerde concurrentie veel goedkoper zouden worden, even duur bleven of zelfs duurder werden. Bij het kiezen van die producten moet de voormalige trouwe klant, nu gepromoveerd tot kritisch, kiezend consument, de kleine lettertjes lezen. Dat niet doen, is roekeloos. Maar, men kan die kleine lettertjes lezen en herlezen en dan nog eens de kleine lettertjes van de concurrent lezen en herlezen en als men uiteindelijk kiest blijft toch nog steeds de knagende twijfel: heb ik wel goed gekozen? Groot zijn de ontgoocheling en de woede als blijkt dat de buur toch nog beter heeft gekozen of de rekening een paar maanden later onverwacht hoog oploopt. De herregulering heeft de consument vermoeid. Rondslenteren op de Meir, graag, maar een energieleverancier kiezen? Het leidt tot keuzelast en keuzestress. In 2004 schreef de socioloog Barry Schwartz daar een leuk en leesbaar boek over The Paradox of Choice. Consumenten laten kiezen op markten waar de behoefte aan informatie groot is en de ongelijkheid in kennis tussen de potentiële klant en verkoper eveneens groot is, blijkt niet zo n goed idee. Het ergert consumenten, schept vele mogelijkheden tot misbruik, zadelt de overheid op met de moeilijke taak de onbezonnen consumenten tegen zichzelf te beschermen en eventueel te redden. We kiezen veel minder zelfstandig dan we denken, we worden steeds meer voorspelbaar, doorzichtig en manipuleerbaar. De herregulering heeft een sluimerend probleem tot rijpheid gebracht en zichtbaar gemaakt. Kiezen is, naast een vrijheid, ook een last geworden. Meer en meer zien we dat wie het zich financieel kan veroorloven, anderen (reisbureaus, inkoopdiensten, consulenten, juristen, boekhouders, personal trainers, lifestyle-advisors, conciërgediensten ) betaalt om in zijn plaats te kiezen. De vervelende socioloog Toch lijkt dat alles voorlopig niet fundamenteel te raken aan de consumptieen keuzehonger van de meeste mensen. Nochtans, wie even vijf minuten nadenkt, beseft dat we hooguit nog een paar decennia hebben om te leren gelukkig te zijn met minder materiële goederen. Leren we dat niet, dan zullen er veel ongelukkige mensen zijn. Maar van de broodnodige cultuur- en waardewissel is nog weinig te bespeuren, omdat kiezen niet alleen, zoals Liebow aankondigde, ons ritueel is geworden, maar ook omdat het de kern van ons geloof, onze god of afgod is. Kiezen, autonoom, zelfstandig kiezen, of het nu om plattekaas, bank, partij, boek, principes, waarden of partner gaat, lijkt de essentie van vrijheid, raakt de kern van ons wezen, is een recht waarvoor we ons leven willen geven, of alleszins jongere en gezondere mensen in onze plaats willen laten sneuvelen. Dat roept de vraag op of we wel zo vrij en persoonlijk kiezen. Benutten we die enorme keuzevrijheid, die brede waaier aan mogelijke keuzes effectief om enigszins vrij te kiezen? Het antwoord op die vraag hangt af van het standpunt dat men inneemt. Wie enkel naar zichzelf kijkt, kan best geloven dat de keuzes die hij of zij maakt hoogstpersoonlijk en origineel zijn. De kans is zelfs groot dat in onze cultuur, waarin veel waarde wordt gehecht aan autonomie, zelfstandigheid en originaliteit, mensen geloven dat ze echt zelf en onafhankelijk hun smaken, opinies, principes en producten kiezen. Er is weinig dat hen daar van af kan brengen. Wie het eigen gedrag niet systematisch met dat van anderen vergelijkt, komt er gewoon niet achter dat vele van onze keuzes erg voorspelbaar zijn in termen van een beperkt aantal eigenschappen zoals leeftijd, geslacht, sociale klasse, opleidingsniveau en levensbeschouwing. Men moet wachten tot er zo n vervelende socioloog langskomt, die enquêterend de keuzes van een groot aantal mensen systematisch vergelijkt, om vast te stellen dat op het einde van de dag, op het einde van het leven of op het moment dat toevallig die enquêterende socioloog is langsgekomen, de origineel en zeer zelfstandig kiezende persoon onbewust de heel vertrouwde, gekende, conventionele patronen van doen, denken en voelen heeft gereproduceerd? Revelerende voornamen Heel veel hedendaagse mensen geloven bijvoorbeeld dat de voornaam die zij kiezen voor hun baby een heel eigen keuze is, behoorlijk origineel ook. Heel wat mensen putten zich trouwens uit in het vinden of bedenken van buitengewoon origineel klinkende, unieke namen. Vergelijkt men echter een groot aantal geboorten, dan stelt men vast dat heel veel mensen ongeveer tegelijkertijd voor die zeer unieke en originele naam hebben gekozen en NOVEMBER - DECEMBER

8 Dossier dat er een zeer sterke samenhang is tussen de gekozen namen en bijvoorbeeld het onderwijsniveau van de ouders (1). De voornaam van de kinderen wordt op die manier onthullend. Men kan er in vele gevallen de sociale klasse van de ouders uit aflezen. Ironisch genoeg is dat vooral het geval van ouders die origineel willen zijn. Er zijn namen die veel worden gegeven, waarmee het kind als het ware in de massa verdwijnt, maar die daarom ook niets vertellen over de sociale achtergrond van die persoon. Dat zijn namen die als het ware de privacy respecteren. Ouders die origineel willen zijn, plakken hun kind daarentegen een opvallend etiketje op. Dat geldt niet alleen voor voornamen. De keuzes die mensen maken, de opvattingen en smaken die ze hebben, blijken heel voorspelbaar. De Nederlandse onderzoeken Paul de Beer heeft op basis van de gegevens van het Nederlandse Sociaal Cultureel Planbureau zelfs vastgesteld dat tussen 1970 en 2000 de voorspelbaarheid van de Nederlanders is toegenomen. Bekeken vanuit de sociologie, een discipline die het effect van kenmerken als geslacht, leeftijd, sociale klasse, levensbeschouwing en dergelijke op onze smaken, keuzes en wijzen van doen onderzoekt, verschijnt de individuele uniciteit als een soort optisch bedrog: het gevolg van een te beperkt en zelfbetrokken gezichtspunt. Nieuw is de illusie van eigen originaliteit en uniciteit geenszins. De Franse schrijver Flaubert ( ) bijvoorbeeld, schetste in zijn werken mensen die heel sterk door hun conditie en omgeving gedetermineerd zijn, maar dacht dat hij zelf volkomen aan die determinatie ontsnapte. Zijn Emma Bovary is ronduit zielig in haar gedetermineerdheid, slachtoffer van romantische literatuur en van de boekskes. Over zichzelf schreef Flaubert echter: Bédoin tant qu l vous plaira; citoyen, jamais Dat zijn wij moderne mensen ten voeten uit: voorspelbaar, maar uniek en nomadisch in het diepst van onze gedachten. De glazen consument Recentelijk zijn we ook heel actief gaan meewerken aan onze voorspelbaarheid. Ik zelf doe dat onder meer door boeken te bestellen bij Amazon. Geregeld sturen die mij een mailtje met titels waarvan ze vermoeden dat ze me interesseren. De nagel op de kop doorgaans. Ze kunnen dat doen omdat ze mijn bestellingen volgen, deze vergelijken met wat mensen die dezelfde boeken hebben gekocht ook nog hebben gekocht, op die manier mijn profiel opbouwen en op die basis voorspellen wat ik interessant vind en desnoods wil aankopen. Ik vind dat leuk, om een taal te bezigen waarmee veel mensen zich graag bloot geven. Het is gemakkelijk en handig. Het geeft je wel een gevoel van transparantie. De Glazen consument heet één van de vele boeken die handelen over de nieuwe methoden van bewaking ( surveillance in de vakliteratuur). Met onze bankkaarten, kredietkaarten, getrouwheidskaarten, gps en gsm laten we leesbare sporen na die het mogelijk maken ons pad doorheen het leven en de wereld in detail te volgen. Cookies bespioneren ons vanuit onze eigen computer. Eigen aan die nieuwe surveillance is dat we daar actief en doorgaans gewillig en soms enthousiast aan meewerken. De gegevens die aldus stapelbaar worden en in grote mate al worden opgestapeld, maken ons uitermate doorzichtig, voorspelbaar en stuur- of manipuleerbaar. De voorzieningen die we hebben om de privacy te beschermen onder meer onze beruchte privacycommissie slagen er wel in wetenschappelijk werk te bemoeilijken, maar staan blijkbaar machteloos tegen die ontwikkeling van informatie. Het wetenschappelijke werk dat wijst op onze voorspelbaarheid wordt bemoeilijkt. Het werken aan onze voorspelbaarheid met commerciële bedoelingen wordt ongemoeid gelaten. De essentie van vrijheid Kortom, we kiezen veel minder zelfstandig dan we denken, we worden steeds meer voorspelbaar, doorzichtig en manipuleerbaar, en het kapitalisme van de begeerte dat ons, soms aan een hels ritme, door de cycli van begeertekeuze- consumptie en nieuwe begeerte jaagt, heeft een punt van grote gesofisticeerdheid bereikt op het moment dat het duidelijk wordt dat het economisch en ecologisch onhoudbaar is geworden. Betekent dat alles dat het vrijheidsideaal dat uit de verlichting werd geboren zijn eindstation heeft bereikt? Con - servatieve denkers die zich in de traditie van de tegen-verlichting plaatsen, zullen geneigd zijn die vraag bevestigend te beantwoorden. Volgens hen heeft vrijheid nooit echt bestaan, is het een (gevaarlijke) illusie en legt men zich beter neer bij de invloeden die onze smaken, opvattingen en waarden boetseren, ongeacht of deze nu voortvloeien uit tradities, geloof, gezag, vermeende volksaard of het kapitalisme van de begeerte. Dat antwoord dringt zich echter niet op. De geschetste ontwikkelingen zeggen niet dat het vrijheidsideaal van de verlichting ijdele hoop is. Wel dat een heel specifieke manier waarop dat ideaal werd nagestreefd - individuele keuzevrijheid en keuzevrijheid van de consument - achterhaald is door de feiten. Vrijheid kan en mag niet meer worden gedacht als enkel of hoofdzakelijk individuele keuzevrijheid. Het vrijheidsstreven vandaag moet er in de eerste plaats op gericht zijn mensen democratisch vat te geven op de factoren die hun denken, voelen en doen beïnvloeden en bepalen. Daar situeert zich nu de nieuwe vrijheidsstrijd: hoe de mensen vat te geven op de wijze waarop onderwijs, media, reclame hun denken, voelen en doen beïnvloedt. Noot (1) Voor kinderen geboren in Vlaanderen tussen 1982 en 1984 werd dit onderzocht door Mark Elchardus en Jessy Siongers, First Names as Collective Identifiers: An Empirical Analysis of the Social Meanings of First Names, Cultural Sociology, 2010, 5,3: Laaggeschoolde ouders hadden in de periode van observatie een uitgesproken voorkeur voor Angelsaksisch klinkende namen, bij voorkeur eindigend op een ie of a klank (Kelly, Lindsey, Kenny, Cindy, Vicky, Melissa ). Hooggeschoolde ouders kozen wat traditioneler en Hollands of Frans (voor meisjes althans) (Nele, Jelle, Charlotte..). 8 NOVEMBER - DECEMBER 2011

9 Over keuze, vrijheid en geluk Dossier dr. Arne Roets Vakgroep Ontwikkelings-, Persoonlijkheids- en Sociale Psychologie aan de Universiteit Gent DE VRIJHEID VAN HET INDIVIDU OM ZELF KEUZES TE MAKEN, IS ÉÉN VAN DE BELANGRIJKSTE PIJLERS VAN ONZE MODERNE WESTERSE SAMENLEVING. IEDER INDIVIDU WORDT HIERBIJ GEZIEN ALS IEMAND DIE ZIJN OF HAAR EIGEN BEWUSTE KEUZES KAN MAKEN, ZONDER DAT DEZE GESTUURD OF OPGELEGD WORDEN. OP DEZE MANIER ZOU IEDEREEN BOVEN- DIEN ZIJN OF HAAR GELUK IN EIGEN HANDEN HEBBEN EN KUNNEN MAXIMALISEREN. ZIJN WE ECHTER WEL ZO VRIJ IN ONZE KEUZES ALS WE DENKEN EN BIEDEN ONGELIMITEERDE KEUZEMOGELIJKHEDEN ONS ECHT VRIJHEID EN HET VERWACHTE GELUK? ARNE ROETS Een overaanbod aan keuzemogelijkheden maakt kiezen in de eerste plaats moeilijker. Hoe vrij zijn onze keuzes? We zien onszelf graag als onafhankelijke, rationele beslissers die in staat zijn om bewuste, doordachte keuzes te maken, waarbij we alle relevante informatie afwegen en zo objectief tot de beste keuze kunnen komen. Wetenschappelijk onderzoek naar de manier waarop mensen keuzes maken, toont echter aan dat ons keuzegedrag niet altijd even doordacht en objectief is. Zowel interne als externe factoren beïnvloeden namelijk het keuzeproces. Allereerst zijn we beperkt in de hoeveelheid informatie die we op een bewust niveau kunnen verwerken, en dus ook in de mate waarin we informatie kunnen aanwenden om echt tot een geïnformeerde keuze te komen. Dit heeft zo zijn gevolgen wanneer we daadwerkelijk keuzes moeten maken. Bij complexe keuzes met veel informatie kunnen we gewoon niet alle informatie verwerken en blijken gevoelskeuzes vaak betere resultaten op te leveren. Wanneer het gaat over de kleinere keuzes waar we dagelijks mee geconfronteerd worden, blijken we dan weer vooral gewoontekeuzes te maken. Dergelijke geautomatiseerde gewoontekeuzes zijn heel erg economisch, omdat ze zo goed als geen beroep doen op onze beperkte mogelijkheden tot bewuste informatieverwerking. Dit maakt gewoontekeuzes NOVEMBER - DECEMBER

10 Dossier dan ook erg efficiënt en aantrekkelijk, maar tegelijk zorgt het ervoor dat ervan afwijken extra lastig is. Ook voor keuzevrijheid lijkt te gelden dat tussen droom en daad wetten in de weg staan en in het bijzonder de wet van de gewoonte. Beperkingen in onze cognitieve mogelijkheden en de kracht van de gewoonte zijn dan ook belangrijke interne factoren die ervoor zorgen dat onze keuzes vaak minder rationeel en bewust zijn dan we zouden willen. Daarnaast zijn er ook externe factoren die niet alleen de keuzevrijheid beperken, maar onze keuzes zelfs manipuleren, meestal zonder dat we ons daarvan bewust zijn. Een overtuigende illustratie van de sturende invloed van externe factoren is de intussen klassieke studie van Eric Johnson en Daniel Goldstein naar orgaandonatie in West- Europa. Hierbij kwamen de onderzoekers tot de verrassende bevinding dat West-Europese landen op dit gebied in twee duidelijk te onderscheiden blokken uiteenvallen. Enerzijds zijn er de landen zoals België, Frankrijk en Zweden, waar bijna 100% van de bevolking ervoor kiest om orgaandonor te zijn. Anderzijds zijn er landen zoals Nederland, Duitsland en Denemarken waar slechts een kleine minderheid dezelfde keuze maakt. In al deze landen is de keuze om donor te zijn echter volledig individueel en vrij. Waarom kiest in België dan bijna iedereen ervoor om donor te zijn, terwijl in Nederland dit aantal op nauwelijks 30% ligt? Het antwoord ligt in een kleine nuance in de aanbieding van de keuze, met name wat men noemt de default- of standaardoptie. In België is de default-optie een keuze vóór donorschap terwijl dit in Nederland een keuze tegen donorschap is. Concreet betekent dit dat men in België expliciet moet aangeven dat men geen donor wil zijn (wat opt-out wordt genoemd), terwijl men er in Nederland expliciet voor moet kiezen om wel donor te zijn (opt-in). Hoewel in beide landen de keuze dus volledig vrij is, is er een verschillend vertrekpunt (bepaald door de overheid) voor de keuze. Dit vertrekpunt beïnvloedt in sterke mate welke optie het makkelijkst is en dus het meest zal gekozen worden. Afwijken van de standaardoptie kost immers meer aandacht en moeite. Het mag duidelijk zijn dat dergelijke procedures vrije keuzes heel sterk kunnen sturen en ook in ons dagelijks leven worden we er verrassend vaak mee geconfronteerd. Het volstaat om bij het inschrijven voor allerlei commerciële diensten of sociale netwerksites te kijken naar de manier waarop bijvoorbeeld de keuze wordt geboden om onze privacy gegevens al dan niet vrij te geven of om reclame te ontvangen. Bijna altijd zijn bepaalde opties reeds standaard aangevinkt en moet je deze verwijderen als je bijvoorbeeld geen reclame wenst te ontvangen, ofwel moet je zelf expliciet alles aanvinken wat je niet wil. Tenzij je dus aandachtig bent en moeite doet om de gebruikersvoorwaarden te lezen en de standaardkeuzes aan te passen, word je binnen de kortste keren geconfronteerd met een stroom van reclame en advertenties. Niet omdat je daar bewust voor gekozen hebt, maar omdat je er niet niet voor gekozen hebt. Nog een stuk verontrustender wordt het wanneer blijkt dat zelfs professionals in hun job gevoelig zijn voor de invloed van default-opties. Zo toonde onderzoek van gedragseconoom Dan Ariely aan dat artsen sterker geneigd zijn om de default-behandeling te kiezen naarmate het aantal alternatieven -en dus de moeilijkheid van de keuze- toeneemt, zelfs wanneer de alternatieven (medicatie) veel minder risicovol zijn dan de default-optie (operatie). Een andere belangrijke externe invloed op onze vrije keuze is het effect van de zogenaamde inferieure optie. Een duidelijke illustratie hiervan is een studie gebaseerd op een bestaande advertentie om zich te abonneren op een bepaald tijdschrift. Mensen werden de keuze geboden tussen drie opties: enkel onlinetoegang voor $59, enkel de gedrukte exemplaren voor $125 of een combinatie van beide, ook voor $125. Meer dan 80% koos voor het gecombineerde abonnement in optie 3 en zoals verwacht koos niemand voor de schijnbaar onzinnige tweede optie. Het aanbieden van deze optie is echter helemaal niet zo onzinnig als het lijkt. Wanneer de tweede optie namelijk werd weggelaten koos slechts 32% (in plaats van 80%) voor het duurste combinatie-abonnement. Vanuit een marketingoogpunt is de onzinnige optie dus eigenlijk de meest zinvolle omdat ze ervoor zorgt dat bijna drie keer zoveel mensen uit vrije wil voor het duurste (en voor de adverteerder ongetwijfeld het meest winstgevende) abonnement kiezen. Vrije keuze kan dus relatief eenvoudig gestuurd worden in de richting van een specifieke optie die aantrekkelijker wordt gemaakt door simpelweg ook een zwakkere variant van deze optie aan te bieden. Het effect van dit principe werd in talrijke situaties aangetoond. Concluderend kunnen we stellen dat onderzoek uitwijst dat onder andere cognitieve beperkingen, gewoontes en subtiele externe factoren onze keuzevrijheid vaak beperken en zelfs sturen, zonder dat we ons hiervan bewust zijn. In dit licht lijkt de term keuzevrijheid dus eerder relatief. Maakt keuze ons vrij en gelukkig? In de huidige westerse maatschappij wordt verondersteld dat individuele keuzes de beste garantie bieden op geluk en welzijn voor iedereen. In deze optiek kan men dan ook nooit te veel keuze en keuzemogelijkheden hebben. Deze filosofie heeft er onder andere toe geleid dat we in de winkel kunnen kiezen tussen tientallen verschillende soorten wijn, televisies in allerlei vormen en maten, groene, roze of paarse druiven, groot of klein, met of zonder pitten Ook bijvoorbeeld in het hoger onderwijs is deze trend zichtbaar in een steeds groeiend aantal verschillende studierichtingen en individuele trajecten. Dit alles onder het motto: hoe meer keuze, hoe meer vrijheid, en vrijheid is blijheid. Maar ook hier is niet alles wat het lijkt. Psychologisch onderzoek brengt steeds duidelijker de keerzijde van de medaille aan het licht. De combinatie van een toename in zowel het aantal keuzes als 10 NOVEMBER - DECEMBER 2011

11 het aantal opties per keuze in ons dagelijks leven zorgt er immers voor dat keuzes maken vandaag de dag steeds meer als belastend en stresserend wordt ervaren. De Amerikaanse psycholoog Barry Schwartz spreekt hierbij zelfs van de tirannie van de keuze, waarbij het maken van (vaak triviale) keuzes ons leven gaat beheersen. Een overaanbod aan keuzemogelijkheden maakt kiezen in de eerste plaats moeilijker. Kiezen tussen 30 alternatieven vergt meestal beduidend meer inspanning, tijd en moeite dan kiezen tussen 3 mogelijkheden. Verschillende studies hebben aangetoond dat een overaanbod daarom vaak leidt tot vermijdingsgedrag. Zo vonden Sheena Iyengar en Mark Lepper in hun onderzoek dat mensen die in een supermarkt jam mochten proeven en keuze hadden uit 24 variëteiten, beduidend minder besloten om jam te kopen dan mensen voor wie de keuze slechts bestond uit 6 variëteiten. De overvloed van 24 opties maakte de keuze immers moeilijker en veel mensen besloten daarom gewoon om niets te kopen en zo de keuze te vermijden. Op die manier kan een overvloed aan keuzevrijheid dus verlammend in plaats van bevrijdend werken. Bovendien blijkt een overvloed aan keuzes er paradoxaal genoeg toe te leiden dat mensen steeds minder tevreden zijn met hun gemaakte keuzes. De verklaring hiervoor is te vinden in het feit dat wanneer het aantal opties sterk toeneemt, de verwachtingen ook veel hoger worden. Bij een zo goed als ongelimiteerd aantal opties verwachten mensen dan ook dat één daarvan wel perfect moet zijn. Als de keuze die men maakt dan niet perfect blijkt te zijn, zullen de teleurstelling en de ontevredenheid daarom des te groter zijn. Bovendien kan de slechte keuze niet meer toegeschreven worden aan een beperkt aanbod, maar enkel aan een persoonlijk onvermogen om de juiste keuzes te maken. Het gevolg is dat men niet alleen ontevreden is over de keuze maar ook over zichzelf. De mate waarin de overvloed aan keuzevrijheid een negatieve invloed heeft op ons welzijn en geluk is echter niet voor iedereen gelijk, maar hangt sterk af van bepaalde persoonlijkheidskenmerken. Enerzijds zijn er grote individuele verschillen in de mate waarin iemand de loutere aanwezigheid van keuze op zich als stresserend ervaart. Een centraal concept hierbij is de zogenaamde nood aan cognitieve afsluiting. Dit verwijst naar een nood aan structuur en voorspelbaarheid en een aversie voor onzekerheid en ambiguïteit. Sommige mensen ervaren een sterkere nood aan afsluiting dan anderen. Onderzoek heeft hierbij aangetoond dat tijdens het maken van keuzes en beslissingen een hoge behoefte aan cognitieve afsluiting niet alleen samengaat met subjectieve gevoelens van stress, maar ook lichamelijk een verhoging van de bloeddruk en hartslag veroorzaakt. Anderzijds verschillen mensen ook in de manier waarop ze specifiek omgaan met een overvloed aan opties voor een bepaalde keuze. Waar sommigen de druk voelen om perfecte keuzes te maken, blijken anderen genoegen te kunnen nemen met een keuze die goed genoeg is. Het eerste type wordt door Schwartz benoemd als maximizers, het tweede type als satisficers. Verschillende studies opperen dat in het bijzonder maximizers een verhoogd risico lopen op het ontwikkelen van depressies als gevolg van de keuze-overvloed in de moderne westerse samenleving. Keuzevrijheid kritisch bekeken Samenvattend kan gesteld worden dat vanuit een wetenschappelijk psychologisch oogpunt keuzevrijheid in vele opzichten een relatief begrip is en dat er ook negatieve gevolgen aan verbonden zijn. Betekent dit dat we individuele keuzevrijheid dan maar beter afschaffen? Neen, dit zou uiteraard het kind met het badwater weggooien zijn. Een gebrek aan keuzevrijheid en zelfbeschikking heeft immers psychologisch vaak veel schadelijkere gevolgen. De inzichten uit wetenschappelijk onderzoek bieden echter een uitnodiging om met een kritische, open geest te kijken naar wat het begrip individuele keuzevrijheid in onze maatschappij betekent en om naast de onmiskenbare positieve aspecten ook de grenzen en de valkuilen ervan te (h)erkennen. NOVEMBER - DECEMBER

12 Dossier Wat hersenwetenschap ons (niet) leert over keuzevrijheid, vrije wil en verantwoordelijkheid prof. dr. Jan Verplaetse Universiteit Gent EEN FLAUW GRAPJE GAAT ALS VOLGT. TWEE FILOSOFEN ZIEN TIJDENS EEN TOPWED- STRIJD HOE HUN DURE VOETBALHELD EEN OPEN DOELKANS MIST. VOOR EEN LEEG DOEL TRAPT HIJ DE BAL HUIZENHOOG OVER. DE ENE FILOSOOF ROEPT: HOE KAN HIJ DIT NU MISSEN! MAAR DE ANDERE FILOSOOF MERKT DROOGJES OP: HOE KAN HIJ DIT NU NIET MISSEN? HET GRAPJE HAALT TWEE BETEKENISSEN VAN KUNNEN DOOR ELKAAR. JE KUNT KUNNEN GEBRUIKEN IN DE BETEKENIS VAN ALGEMEEN VERMO- GEN, MOGELIJKHEID OF POTENTIE. IN DEZE BETEKENIS VAN KUNNEN HEEFT DE EERSTE FILOSOOF GELIJK. DE TOPVOETBALLER KON DE BAL ERIN HEBBEN GETRAPT. KAN HIJ DIT NIET, DAN STOPT HIJ BETER MET VOETBALLEN. MAAR JE KUNT KUNNEN OOK GEBRUIKEN IN DE BETEKENIS VAN KEUZE OF KEUZEMOGELIJKHEID. IN DIE BETEKENIS VAN KUNNEN KON HIJ DE BAL ER NIET INGETRAPT HEBBEN. WANT WAAR- OM TRAPT HIJ DE BAL ER DAN OVER? IN DIE ZIN HEEFT DE TWEEDE FILOSOOF GELIJK. JAN VERPLAETSE KICK SMEETS Welk keuzeaanbod we ook hebben, de keuze is gemaakt vooraleer we de keuze bewust nemen. Het vrije-wildebat zit vol verwarrende termen die allerlei misverstanden voeden. Kunnen is zo n ambigue begrip, maar keuzevrijheid is dat al evenzeer. Immers vrijheid kan betekenen dat er geen druk, dwang of drang van buitenaf is. Je kunt ongestoord of ongemoeid je keuze maken. Maar vrijheid heeft ook nog een andere betekenis, met name: los van enige oorzaak of niet volledig bepaald door oorzaken. Vrij in de betekenis van oorzaakloos. Bedoel je dit, dan kom je al gauw in de filosofische problemen. Want wie of wat maakt dan de keuze? Wie of wat zorgt ervoor dat je de ene beslissing neemt en niet de andere? Beslissingen of keuzes vallen toch niet uit de lucht? En als je een beslissing niet oorzaakloos neemt, als ze alleen mogelijk is door een geheel van oorzaken, hoe kun je dan nog spreken van keuzevrijheid, behalve in de triviale betekenis van ongestoord door drang, dwang of druk van buitenaf? Het debat over de vrije wil, is alleen gebaat bij heldere termen. Kunnen en keuzevrijheid zijn te dubbelzinnig voor filosofisch gebruik. Professionele wijsgeren gebruiken ze bij voorkeur niet. Dit neemt niet weg dat het debat op dit ogenblik sterk beïnvloed wordt door wetenschappelijke bevindingen 12 NOVEMBER - DECEMBER 2011

13 die ons intuïtief idee van keuzevrijheid of vrije wil zwaar op de proef stellen. Die empirische onderzoeksresultaten hebben de vrije wil terug op de agenda geplaatst hebben. Dankzij hersenwetenschappers als Lamme, Swaab, Wegner of Dijksterhuis discussiëren we weer openlijk over het al dan niet bestaan van een vrije wil. Neuro - wetenschappers hebben dus duidelijk minder last van ambigue termen. In deze bijdrage wil ik het belang van deze bevindingen verduidelijken, maar ook aangeven waar hun tekorten liggen. Hersenwetenschappers maken ons inderdaad duidelijk dat we onze zogenaamde keuzevrijheid overschatten, maar we mogen het belang van deze bevinding ook niet weer overschatten. Die bevindingen zijn in overeenstemming met een eigentijds mens- en wereldbeeld en, wat erger is, ze helpen ons niet om de belangrijkste discussie op te lossen: wat met verantwoordelijkheid? Geen enkele beslissing valt zomaar uit de lucht Alles begon met een artikelenreeks van Benjamin Libet in het begin van de jaren 80. Libet wist dat ons brein bij een actieve en een passieve reactie een andere hersengolfpatroon laat zien. Bij een actieve reactie vraag je proefpersonen om bijvoorbeeld hun rechterhand te sluiten op een vooraf meegedeeld tijdstip. Staat de klok op 10 uur, sluit dan je hand. Bij passieve reacties reageren proefpersonen gewoon op een onverwachte prikkel. Bijvoorbeeld sluit je hand na een naaldenprik op de rug van je rechterhand. Terwijl een actieve reactie voorbereiding, aandacht en inspanning vergt, kan je bij een passieve reactie gewoon afwachten tot de prik komt. Het ogenblik waarop je je hand sluit kan je meten met een toestel dat de spierspanning meet (een electromyograaf of EMG). Het moment waarop je de hand van de proefpersoon prikt, leest de proefleider gewoon van zijn klok af. Het hersengolfpatroon meet je aan de hand van een elektro-encefalograaf (EEG) waarbij je elektroden bevestigt op een gebied een beetje voor de motorische cortex op de schedel van je proefpersonen. Dit op beide hersenhelften. Nu, bij een passieve reactie vertoont de EEG een vlak patroon. Er is niets bijzonders te zien. Bij een actieve reactie zie je een stijgend patroon dat circa één seconde voor de eigenlijke actie begint. Dat stijgende patroon werd ontdekt door Kornhuber en Deecke in de jaren 1960 die het erg toepasselijk Bereitschaftspotentiaal of readiness potential (gereedheidspotentiaal) noemden. Die potentiaal stemt overeen met het subjectieve gevoel van hou je gereed, je nadert de 10u waarop je de hand moet sluiten. Dat alles was Libet bekend. Libet had het briljante idee om proefpersonen het bewegingsmoment zelf te laten kiezen. Dus geen vooraf meegedeeld tijdstip meer - geen 10u - maar je mag zelf uitmaken wanneer je jouw hand sluit. Onder zelf uitmaken verstond Libet twee verschillende zaken die hij zo goed mogelijk onderscheidde. Hij vroeg zijn proefpersonen om toe te geven aan de plotse neiging om hun hand te sluiten. Die neiging borrelt als het ware uit het niets op en je geeft je eraan over. De instructie luidde immers: Laat de neiging om te handelen zelf verschijnen en op gelijk welk tijdstip, zonder voorafgaande planning of aandacht voor het tijdstip om te handelen. Die beslissingen noemde Libet spontaan. Dit lukte niet altijd. Vaak waren de beslissingen gepland. Dit zijn beslissingen waarbij de proefpersonen enige vorm van voorbereiding of planning ervoeren. Wanneer ze bijvoorbeeld vooraf het tijdstip van bewegen hadden gekozen. Of wanneer ze de beslissing om te bewegen uitstelden naar een later ogenblik. Na elke sessie vroeg Libet de proefpersonen of ze een spontane dan wel geplande beslissing hadden genomen. Weinig verrassend vond Libet dat geplande beslissingen een gereedheidspotentiaal laten zien die vroeger begint (700 milliseconden voor beweging), vergeleken met de gereedheidspotentiaal van de spontane beslissingen (tussen 400 milliseconden en 700 milliseconden voor de beweging). Ten slotte vroeg Libet aan zijn proefpersonen om mee te delen wanneer ze voor het eerst bewust waren van hun wil om te bewegen. Hij vroeg hun naar hun eerste ervaring van een wil of intentie om te bewegen. Naar het tijdstip van het zogenaamde W- of wantingmoment. Voor de tijdsregistratie gebruikte Libet een snel ronddraaiende klok die precieze tijdsaanduiding toeliet. Libet kwam tot de beroemde bevinding dat bij spontane beslissingen de gereedheidspotentiaal al op 350 milliseconden voor het W-moment begint. Bij geplande beslissingen is dat nog vroeger, met name 800 milliseconden voor het W-moment. De gereedheidspotentiaal treedt dus op voor je eerste bewuste wilservaring. Dit zowel bij spontane als bij overwogen beslissingen. Vooraleer je bewust bent van wat je wilt, is je gereedheidspotentiaal al actief. Allerlei onbewuste hersenprocessen gaan dus aan je bewuste keuze of beslissing vooraf. Die bevinding zorgde voor veel opwinding maar ook frustratie. Libet zelf had het er moeilijk mee. Hij bleef geloven dat bepaalde beslissingen niet door onbewuste processen aangestuurd werden. Sinds de publicatie namen filosofen en wetenschappers de experimenten onder vuur, bekritiseerden ze methodologische tekorten en overdreven gevolgtrekkingen en stelden ze allerlei alternatieve interpretaties voor waaruit moest blijken dat onze bewuste wil perfect kan functioneren zonder voorafgaande onbewuste processen. Dit alles zonder echt resultaat. Dertig jaar na Libet weten we dankzij nieuwe beeld- en modulatietechnieken veel meer over de werking van het beslissende brein. Onze kennis reikt nog niet zover dat het causale netwerk van beslissingen volledig in kaart is gebracht. Maar heel lang zal dit niet meer duren. De grote stations van de beslissende breincircuits zijn intussen bekend. Het beeld dat hieruit te voorschijn komt, bevestigt alleen maar Libets oorspronkelijke bevindingen. NOVEMBER - DECEMBER

14 Dossier Bewuste beslissingen, ook de meest overwogen keuzes, worden onbewust voorbereid en geproduceerd. De neuro - psychologische bewijzen zijn overvloedig. Hersenwetenschappers zien in bepaalde breingebieden welke beslissing je 8 seconden later zult nemen. Met behulp van elektroden kan je proefpersonen de illusie geven dat ze een beslissing namen (al gebeurt er in werkelijkheid niets) of kan je hun ledematen laten bewegen (al weet de proefpersoon niet dat ze die beslissing namen). Ook de beslissingen waarvan Libet hoopte dat ze niet door voorafgaande processen gestuurd werden, leggen breinwetenschappers bloot. De conclusie is onvermijdelijk: elke bewuste beslissing ontstaat eerst onbewust. Geen enkele beslissing valt zomaar uit de lucht. Welk keuzeaanbod we ook hebben, de keuze is gemaakt vooraleer we de keuze bewust nemen. Wat leert de hersenwetenschap ons niet Hersenwetenshappers als Swaab, Dijksterhuis of Lamme schrijven hier mooie boeken over. Hun boodschap verrast omdat ze fundamenteel in strijd is met onze dagelijkse intuïtie. Iedereen kent dat prachtige gevoel om een vrije dag in alle vrijheid in te vullen. Door niets of niemand gebonden zijn. Op die momenten ervaar je illusie van keuzevrijheid het best. Je gelooft graag dat je bewuste beslissing om een fietstochtje te maken niet door onbewuste processen al eerder genomen werd. Die gedachte lijkt zelfs belachelijk. Je hebt het gevoel dat je totaal andere dingen kon doen. Maar denk je vanuit een modern mens- en wereldbeeld waarin niets zomaar uit de lucht kan vallen, dan moet je toegeven dat je beslissing om te gaan fietsen of om iets anders te doen, aan oorzaken gebonden is en dat die oorzaken aan jouw bewuste beslissing moeten voorafgaan. Je komt tot het besef dat je bewuste wil niet alleen beslist, maar deel uitmaakt van een heel neuraal beslissingsproces. Je ziet in dat beslissingen niet alleen door je geest, maar ook door je brein geproduceerd moeten worden. Een modern mens- en wereldbeeld gelooft niet in een abrupte opsplitsing in materie en geest en dat heeft zo zijn gevolgen. Al doen de bevindingen van hersenwetenschappers over ons beslissende brein vreemd aan, ze botsen immers met onze intuïties, zo onlogisch zijn ze nu ook weer niet. Een geest dat zonder brein beslist is veel mysterieuzer. Intuïtief kunnen we die hersenwetenschappers niet geloven, maar rationeel moeten we ze gelijk geven, willen we niet geloven in magie of mysteriën. Rationeel gezien kan het niet anders dan dat elke bewuste beslissing onbewust begint. Wie de moeite neemt om er even over na te denken, moet wel tot die onvermijdelijke conclusie komen. Een modern wetenschappelijk mens- en wereldbeeld biedt geen alternatief. In die zin zijn die onthutsende bevindingen allerminst verrassend. Voor wie een dualistisch mensen wereldbeeld verwerpt, zijn ze vanzelfsprekend, zelfs op het triviale af. Keuzevrijheid in de betekenis van oorzaakloos kiezen wat je gaat doen, kan niet bestaan. Hersenwetenschappers die dit willen bewijzen trappen een open deur in. Veel fundamenteler dan de vraag of echte keuzevrijheid wel kan bestaan zijn de gevolgen van een onvrije wil. Zijn we dan nog wel verantwoordelijk voor onze daden? Kun je mensen nog langer verwijten maken of prijzen voor hun verdiensten? In hun mooie boeken maken hersenwetenschappers vage bespiegelingen over die gevolgen. Ze voelen intuïtief aan dat een onvrije wil misschien wel nodig is om verantwoordelijk te kunnen zijn. Zo snel als ze die discussie oprakelen, laten ze het debat terug los. Ze voelen zich op vreemd terrein. Heel begrijpelijk want dit is geen discussie die je kunt beslechten met hersenwetenschappelijke data. Of een brein verantwoordelijk is, zie je niet op scannerbeelden. Hiervoor heb je filosofen nodig die redeneringen opbouwen waaruit blijkt dat een vrije wil al dan niet noodzakelijk is voor verantwoordelijkheid. In dit debat heb je verdedigers van de noodzaak van een echte vrije wil en tegenstanders. De controverse is nog niet beslecht. Maar in deze discussie heb je niets aan hersenwetenschappers en hun prachtige verhalen over onbewuste processen die aan bewuste beslissingen voorafgaan. Je moet te rade bij filosofen die zich op redeneringen en gedachte-experimenten beroepen. Zij maken met behulp van taal en logica uit hoe noodzakelijk een vrije wil is voor verantwoordelijkheid. In die discipline is men onverbiddelijk voor begrippen met dubbele betekenissen die redeneringen vertroebelen. Over keuzevrijheid spreken filosofen daarom het liefst niet, al blijft dit moeilijk om aan leken uit te leggen. Keuzevrijheid lijkt zo vanzelfsprekend dat we ons liever laten verrassen door de open deur van hersenwetenschappers dan de sluitende redeneringen van filosofen. Jan Verplaetse ( 1969) is docent moraalfilosofie aan de rechtsfaculteit van de Universiteit van Gent. Hij is mede-initiatiefnemer van The Moral Brain, een interdisciplinaire onderzoeksgroep die Vlaamse en Nederlandse onderzoekers verenigt met een fascinatie voor de ontwikkeling en diversiteit van moreel en immoreel gedrag. Hij is de auteur van Het morele brein (Garant, 2006), Het morele instinct: over de natuurlijke oorsprong van onze moraal (Nieuwezijds, 2008) en Localizing the moral sense: neuroscience and the search for the cerebral seat of morality, (Springer, 2009). Zijn jongste boek is Zonder vrije wil. Een filosofisch essay over verantwoordelijkheid (Nieuwezijds, 2011). Voor zijn Het morele instinct (2008) ontving hij in 2009 de Eurekaprijs (NWO, Nederland). 14 NOVEMBER - DECEMBER 2011

15 Keuzes bepalen je levenspad Getuigenissen Dossier Veerle Cannoot, Liza Janssens, Sonny Van de Steene en Julie Van Garsse stafmedewerkers KIEZEN. JE DOET HET VOORTDUREND: TUSSEN TIEN VERSCHILLENDE SOORTEN TANDPASTA OF DRIE PAAR BROEKEN. TUSSEN EEN AVONDJE WEG OF EEN NACHT VROEG ONDER DE WOL. TUSSEN EEN CURSUS SPAANS OF TOCH MAAR DE TEKENSCHOOL. SOMMIGE KEUZES ZIJN ECHTER EEN STUK MINDER VANZELFSPREKEND. ZE BEPALEN JE LEVEN EN VAAK OOK DAT VAN ANDEREN. VIER MENSEN DOEN HUN VERHAAL, HUN NAMEN WERDEN OM PRIVACYREDENEN GEWIJZIGD. NOVEMBER - DECEMBER

16 Dossier Ik kan mijn moeder niet alleen laten. Ilse (25) De vloek van Huntington Ilses vader lijdt aan de ziekte van Huntington. Als 25-jarige jonge vrouw met een vaste job wil ze graag met haar vriend gaan samenwonen. Haar vaders ziekte hangt als een schaduw boven het ouderlijke huis. Maar weggaan is niet zo eenvoudig. Haar moeder zou wegkwijnen. Ilse kon steeds bij haar moeder terecht, kan ze haar nu in de steek laten? Mijn vader lijdt aan de ziekte van Huntington. Dat is een erfelijke aandoening die geleidelijk, over een periode van tien tot twintig jaar de hersencellen van de patiënt vernietigt. De eerste symptomen zijn rond zijn 35 ste begonnen. Hij was 33 toen ik geboren werd, dus voor zover ik mij kan herinneren, is hij altijd ziek geweest. In het begin treden er vooral persoonlijkheidsveranderingen op. Hij was bijvoorbeeld erg streng, gierig, zenuwachtig en vaak wantrouwig. Als kind en als puber was het niet altijd gemakkelijk om zijn reacties te begrijpen of te kunnen plaatsen. Het is voor mijn broer, mijn moeder en mezelf altijd moeilijk geweest om zijn eigen persoonlijkheid te onderscheiden van de ziekte. Als hij gemeen werd tijdens ruzies, wisten we nooit goed of hij het was of de ziekte die sprak. Omdat zijn reacties niet in te schatten waren, logen we hem vaak dingen voor. Tegen mama loog ik nooit, zij wist altijd waar ik was. En zij hielp mij vaak met leugentjes opdat hij geen ruzie zou maken, om de vrede in huis te bewaren. Mijn moeder en ik hebben zolang ik mij kan herinneren altijd al een haat-liefdeverhouding met hem gehad. Nog altijd zijn er momenten dat ik hem verwens, maar even goed kan ik naar hem kijken en mijn hart in mijn schoenen voelen zakken. Het medelijden en een zwaar gevoel van onrechtvaardigheid wegen op ons. Mijn vader had net als mijn broer en ik één op twee kansen dat hij de ziekte zou krijgen. Zijn broer en zus zijn van de ziekte gespaard gebleven. Mijn broer en ik hebben ons nog niet laten testen. Ik ben nu 26 en mijn vader is als een kind in het lijf van een 59-jarige. Hij is graatmager, zijn botten zijn zichtbaar doorheen zijn vel. Hij weet niet meer wat dag is en wat nacht, hoe hij de televisie uitzet, welke dag het is, wat hij wilt eten, hoe hij moet eten. Hij weet nog vaag hoe hij moet plassen, maar niet meer wanneer. Hij vergeet niet dat hij zich moet wassen, maar wanneer hij in de badkamer staat, weet hij niet meer wat hij daar moet doen. Hij wordt kwaad en agressief als we hem weer eens niet verstaan, en doet alles met te veel kracht. Hij laat dingen vallen en valt vaak zelf. Hij schrokt zijn eten binnen als een dier op zijn hoede voor een vijand. Vroeger was het leefbaar. Een zwarte vlek in ons hart, een altijd aanwezige maar niet allesoverheersende constante. Te - gen woordig is het anders. De schaduw van zijn ziekte valt over heel ons leven. We kunnen er alleen nog aan ontsnappen door uit huis te gaan en zelfs dan maken we ons voortdurend zorgen over hem, over ons huis, over onszelf. Hij maakt ons elke nacht een aantal keer wakker en we hebben verschillende dokters bezocht om hem slaapmiddelen te geven, maar geen van hen wil ons helpen zonder hem te zien, iets wat hij resoluut weigert te doen. P. JONCKHEERE Op mijn werk maken ze soms grapjes over hoe ik nog altijd thuis woon. Ook al heb ik al een aantal jaar een vaste relatie en een inkomen. Ik kan mijn moeder niet alleen laten. Ze zou in een depressie zakken en ten onder gaan aan zijn ziekte en de eenzaamheid die ze met zich meebrengt. Ik wou dat mijn vader gezond was en mijn moeder gelukkig. Maar het enige wat ik kan doen, is de best mogelijke dochter zijn voor haar. Luisteren en helpen waar ik kan, om het toch wat draaglijker te maken. Ik vrees dat de tijd stilaan aanbreekt om hem te laten opnemen, iets waar hij zelf nooit mee akkoord zal gaan. Je kan je niet voorstellen hoe moeilijk het is om te beslissen dat je eigen vader niet meer thuis mag wonen. Maar ondertussen staan onze eigen levens stil en vrees ik alsmaar meer voor mijn moeders fysieke en mentale gezondheid. Ze is de sterkste vrouw die ik ken, maar de ziekte van mijn vader vraagt meer van haar dan menselijk mogelijk is. 16 NOVEMBER - DECEMBER 2011

17 Ik had bewust gekozen voor een vlakke loopbaan zonder carrièremogelijkheden, maar eigenlijk wilde ik wel meer. Solange (45) Mijn gezin, mijn werk Solange heeft een man en 2 kinderen. Ze heeft bewust haar carrière op de tweede plaats gezet, zodat ze zich volledig aan haar gezin kon wijden. Nu haar kinderen ouder zijn, knaagt het af en toe Als werkzoekende moet je soms wel eens nemen wat je kan krijgen, dus toen de mogelijkheid zich voordeed om aan de slag te gaan als deeltijds bediende greep ik die kans met beide handen. Mijn baas bleek een moeilijk man en het loon was ondermaats, maar ik deed mijn werk graag. Drie jaar later en zwanger van mijn tweede zoon, werd de situatie echter onhoudbaar en nam ik ontslag. De RVA vond dit terecht en kende mij volledig stempelgeld toe. Zo kwam het dat ik raar maar waar meer verdiende door thuis te blijven dan daarvoor terwijl ik werkte. Na 2,5 jaar thuis begon het toch weer te kriebelen en ben ik bewust op zoek gegaan naar een halftijdse job. Met een man met een fulltime job en een zelfstandig bijberoep en twee kleine kinderen kwam de hoofdbrok van het huishouden en de zorg voor de kinderen op mij terecht. Deeltijds werken leek mij evident. Halftijdse jobs liggen niet voor het rapen, dus het duurde nog een hele tijd voor ik iets geschikts gevonden had. Maar het loonde de moeite: halve dagen in de voormiddag en glijdende werkuren! Beter vind je niet. Ik kon de kinderen s ochtends naar school brengen, ze in de namiddag weer ophalen en ik had ook nog tijd vrij voor de boodschappen en het huishouden. Echt ideaal. Van zodra de kinderen thuis waren, kon ik mijn aandacht volledig op hen richten. Intussen zijn we tien jaar verder. Vorig jaar kreeg ik het moeilijk. Ik was een beetje uitgekeken op mijn job en verlangde naar meer, verlangde naar erkenning. Is dit alles? ging het bijna continu door mijn hoofd. Ik had bewust gekozen voor een halftijdse job, voor een vlakke loopbaan zonder carrièremogelijkheden, maar eigenlijk wilde ik wel meer. Ik had toch niet voor niets een universitair diploma? Moest ik niet meer van mezelf eisen? Moest ik niet uitkijken naar een fulltimejob, waarin ik meer voor vol aanzien zou worden? Maar dan zei een ander stemmetje weer: En de kinderen dan en het huishouden? De kinderen zijn nu vijftien en dertien. Ze groeien op en worden zelfstandiger. Ik ben niet meer zo nodig en dat is voor mij wel eens lastig. Ik moet mijn leven nu zelf P. JONCKHEERE meer gaan invullen. Wat het werk betreft, daar ben ik nu wel uit. Ik heb voor mezelf beslist dat ik blijf waar ik ben. Dat ik me niet verder kan ontplooien op het werk daar heb ik me bij neergelegd. Niets belet me om mezelf te ontplooien buiten het werk: cursussen volgen, sporten, vrijwilligerswerk doen Ik heb er de tijd voor. Heb ik spijt van mijn keuzes? Nee, niet echt. Of toch niet altijd. Soms steekt die twijfel nog wel eens de kop op. Maar dan kijk ik naar mijn twee grote zonen en dan ben ik trots. Ik besef dat ik anders zo veel van hen had moeten missen. Ik heb hen en mezelf een groot geschenk gegeven. Dus, spijt? Nee Of misschien een beetje Of niet Of soms 17

18 Dossier Van jongs af leerde ze zorg dragen. Ze koos ervoor om alleen te blijven. Myriam (52) 100 jaar eenzaamheid Myriam heeft het in een mix van bewondering en mededogen voor haar tant Germaine. Over de vanzelfsprekende opofferingen die ze deed voor haar ouders. Over de keuzes die ze maakte. Mijn tant Germaine is nog net 100 jaar geworden. Ze had een bewogen leven, maar heeft het nooit kunnen delen met een partner, kinderen of kleinkinderen. Van jongs af leerde ze zorg dragen. Haar ouders hadden een herberg verbonden aan een sanatorium. Er kwamen heel wat familieleden van patiënten overnachten na een lange reis om hun zieke broer, oom of neef te bezoeken. Germaine hielp haar ouders in de opvang van de bezoekers. Toen Wereldoorlog II uitbrak, veranderde haar leven. Plots moesten de herbergiers zien te overleven met beperkte middelen. Germaine smokkelde boter, sigaretten en voedselzegels vanuit Nederland. Ze maakte zich toen weinig zorgen om een gezinnetje en had al evenmin tijd om een partner te zoeken. Na de bevrijding werd het sanatorium omgevormd tot een opvangtehuis voor psychiatrisch patiënten. De herberg verloor hierdoor heel wat van haar klanten en werd omgevormd tot een café, uitgebaat door Germaine en haar moeder. Haar vader verdiende bij door te zorgen voor de grote tuin verbonden aan het psychiatrisch centrum. Toen haar moeder een paar jaar later overleed, nam Germaine de zorg voor haar oude vader, het ouderlijke huis en het café op zich. Ze had immers geen broers noch zussen die dat in haar plaats konden doen. Al zou die extra helpende hand meer dan welkom geweest zijn, Germaine had het te druk om een man te vinden. Ver zou ze niet moeten hebben zoeken. Er kwamen genoeg jonge mannen langs in het café, maar de zorg voor haar vader had voorrang. Nadat ook haar vader overleed, was Germaine het al gewoon om geen partner en kinderen te hebben. Ze koos ervoor om alleen te blijven. Vrienden en kennissen, neven en nichten, achterneefjes en achternichtjes en later zelfs hun kinderen vulden haar verdere leven met liefde en genegenheid P. JONCKHEERE 18 NOVEMBER - DECEMBER 2011

19 Een vadergevoel vanjewelste maakte zich meester over me. Ik wou dolgraag een kind. Jules (32) Een nieuw samengesteld gezin Jules verwacht samen met Vera een kind. Jules is samen met Arthur, Vera heeft geen partner. Alle drie wonen ze samen. Klaar om hun kind te verwelkomen in hun gezin. Ze hebben een ingrijpende keuze gemaakt en zijn bereid hun verantwoordelijkheid tegenover hun kind en elkaar te nemen. Op een dag liep ik tussen de rekken in de plaatselijke Delhaize. Een man met een baby op z n buik -je weet wel, met zo n doeken aan hem vastgebonden- passeerde me. Een vadergevoel vanjewelste maakte zich meester over me. Ik wou dolgraag een kind. Liefst één van mezelf. Ik was toen een alleenstaande homoman. de plannen. Wordt trouwens zelf enthousiaster en enthousiaster. Zijn familie eveneens. Z n ma heeft al babykleertjes gegeven. Ook Arthur zal betrokken worden bij de opvoeding van onze dochter. Voor mij is het belangrijk dat hij ook erkend wordt als vader. Vera is nu 5 maanden zwanger. We wonen alledrie in hetzelfde huis. We kijken samen -twee papa s en één mama- uit naar haar eerste kreetje, eerste glimlach Inderdaad, we staan te popelen om onze kleine meid te verwelkomen. Het begon al lachend dat Vera en ik afspraken dat we samen een kind zouden krijgen. Later veranderde de toon van onze gesprekken. Ze werden serieuzer en concreter. Zij was alleen en ik was alleen. Beiden wouden we een kind. Om van te houden, om op te voeden. Ze ziet me als de vader van haar kinderen, dus besloten we er samen voor te gaan. Aangezien de natuurlijke manier geen optie was -ik blijf een homoman- zijn we naar een fertiliteitskliniek getrokken. We kregen er naast technische uitleg ook psychologische begeleiding. Waar we tegenstand hadden verwacht, kwam steun. Er komen blijkbaar diverse vormen van nieuw samengestelde gezinnen langs. Het viel hen op dat het bij ons een goeddoordachte keuze betrof. Maar wat wanneer een van ons twee een partner tegenkomt? Voor ons is het duidelijk: hij moet mee in het verhaal willen stappen. Ondertussen ben ik samen met Arthur. Zie hem dolgraag. Hij ging akkoord met P. JONCKHEERE NOVEMBER - DECEMBER

20 Dossier Kiezen, hoe doe je dat? BOEKBESPREKING De kunst van het kiezen Franky Bussche directeur Studie en Onderzoek IDEEËN OVER KEUZEVRIJHEID VERSCHILLEN WERELDWIJD. DE KEUZES DIE WE MAKEN GEVEN ONS DE KANS ONSZELF TE DEFINIËREN EN ONS EIGEN LEVEN VORM TE GEVEN. DAARIN SCHUILEN DE KRACHT, HET MYSTERIE EN DE ULTIEME SCHOONHEID VAN KIEZEN. MAAR WAT VERWACHTEN WE VAN ONZE KEUZES? IS JE LEVEN VOORBESTEMD, AFHANKE- LIJK VAN TOEVAL OF WORDT HET BEPAALD DOOR ONZE EIGEN BESLISSINGEN? BEPALEN WE ZELF WAT WE KIEZEN OF ZIJN ER ANDERE (ONBEWUSTE) KRACHTEN AAN HET WERK? De auteur Sheena Iyengar werd geboren in een sikh-familie die emigreerde naar de Verenigde Staten. Ze werd op jonge leeftijd blind. Een opleiding en een huwelijk met een zelfgekozen partner leken niet haalbaar voor haar. Sheena Iyengaar legde zich daar niet bij neer en besloot haar dromen te realiseren. Ze studeerde en gaf zelf haar eigen leven vorm. Ze verrichtte baanbrekend onderzoek op het gebied van persoonlijke keuzes en is verbonden als hoogleraar bedrijfskunde aan Colombia University. Sheena Iyengar ziet het als volgt. Hoewel onze leidraden en uitvoeringen verschillen zijn het verlangen naar en de behoefte aan het maken van keuzes universeel. Als we de controle verliezen over wat er met ons gebeurt, voelen we ons machteloos. Onze levensverhalen die in elke cultuur en in elk huis op verschillende manieren worden verteld, hebben verstrekkende gevolgen voor wat we kiezen en waarom. Eén cultureel kenmerk in het bijzonder blijkt de verschillen in opvattingen over en de toepassing van keuze over de hele wereld te helpen verklaren. Het betreft de mate van individualisme of collectivisme. Bij collectivistische samenlevingen ligt de nadruk meer op plicht. De basiswaarden van het leven, vrijheid en het nastreven van geluk, zijn voor iedereen op de wereld hetzelfde. Mensen hebben een aangeboren behoefte aan keuzevrijheid en zeggenschap. Hieruit vloeit voort dat mensen rechten hebben zoals gelijkheid voor de wet, recht op deelname aan het politieke proces en op onderwijs, met andere woorden universele mensenrechten. Dit betekent niet noodzakelijk dat de maatschappelijke structuren die mensen uit andere delen van de wereld creëren, als ze de vrijheid hebben om zelf te kiezen, op het westerse model zullen of zouden moeten lijken. De ultieme democratie betekent dat we verplicht zijn te kiezen. Het idee van vrijheid en de taak om onze identiteit te vinden zijn belangrijk. We worden geconfronteerd met een explosie van het aantal keuzemogelijkheden. Op een bepaald moment heb je gewoon niet de ruimte, het geld of de tijd om van al deze keuzes te kunnen genieten. Het grootste probleem dat samenhangt met uitgebreidere keuzemogelijkheden is dat we daardoor teleurgesteld worden in onze verwachtingen. Die keuzerijkdom hoeft niet noodzakelijk negatief te zijn. Wanneer we onszelf een beetje bijscholen, kunnen we profiteren van een uitgebreide keuze in plaats van te buigen voor zijn eisen. Aanbevelingen van deskundigen en rubriceringen zijn uitstekende hulpmiddelen die kunnen bijdragen aan het maken van een ingewikkelde keuze. De auteur bespreekt eveneens wat ons te doen staat wanneer we niet kunnen beslissen, wanneer we tussen twee kwaden moeten kiezen of wanneer de kwestie te erg is om over te kunnen denken. Ze gaat uitgebreid in op een casus van een pasgeborene met ernstige gezondheidsproblemen waarbij beslist zal worden om niet verder te behandelen en de baby te laten sterven. Ze wijst op het belang van de informatieplicht van de arts en de toestemmingsvereiste van de patiënt en het zelfbeschikkingsrecht in medische aangelegenheden. In haar boek analyseert psychologe Sheena Iyengaar het complexe proces van het maken van keuzes aan de hand van haar eigen bewogen levensverhaal. Ze laat op een boeiende wijze zien hoe onze geest omgaat met psychologische en culturele factoren die ons beïnvloeden. Ze bezorgt ons handvatten om betere keuzes te maken. De kunst van het kiezen Sheena Iyengar Amsterdam: De Bezige Bij, 2010, 398 p. ISBN NOVEMBER - DECEMBER 2011

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1.

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1. Kiezen Opwarmertje Een eigen keuze (Naar: Kiezels 10 e jaargang, nr. 5) Laat één jongere beginnen met het noemen van een drietal belangrijke zaken uit zijn leven, bijvoorbeeld iemand kiest scooter, voetbal

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Thije Adams KUNST Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Inhoud Vooraf 5 I. Inleiding 7 II. Wat doen wij met kunst? 9 III. Wat doet kunst met ons? 42 IV. Plato en Rousseau 59 V. Onzekerheid

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Gelukkig ondanks pijn: een online behandelprogramma voor mensen die lijden aan fibromyalgie of andere vormen van chronische pijn

Gelukkig ondanks pijn: een online behandelprogramma voor mensen die lijden aan fibromyalgie of andere vormen van chronische pijn Gelukkig ondanks pijn: een online behandelprogramma voor mensen die lijden aan fibromyalgie of andere vormen van chronische pijn Algemene informatie Dag in dag uit geconfronteerd worden met aanhoudende

Nadere informatie

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid tekst 4 Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien, drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg. Dit zijn volgens de Nederlandse

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd 53 9 Vader Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd heeft. P Ik begin steeds beter te begrijpen dat het heel bijzonder is dat ik een kind van God, mijn

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d Training Coaching Consulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bosch Rotterdam Zwolle Utrecht Arnhem Amersfoort Breda Eindhoven Maastricht Brussel Antwerpen A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1 Numeri 21 : 9 het wordt een beetje eentonig: Israël moppert God straft het af maar er is ook een nieuw element verrassend positief de Israëlieten komen zelf tot inkeer zij vragen Mozes om voor hen te bidden

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid bvba. Regionaal (de Nederlandstalige gemeenschap, voornamelijk in Gent), Nederland

Besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid bvba. Regionaal (de Nederlandstalige gemeenschap, voornamelijk in Gent), Nederland www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche KLEIN SPOOK (BELGIË) Opgericht in 2011 Rechtsvorm Sector Werkgebied Website Besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid bvba Private ondernemingen/ecologisch

Nadere informatie

C-tips: change communicatie

C-tips: change communicatie Modellen van C (2006) www.modellenvanc.be/site/content/interncom.asp 1 C-tips: change communicatie Leg verandering niet alleen vast in structuren, maar ook in infrastructuren Laat de juristen bij onderhandelingen

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

waarom ontwikkelingssamenwerking?

waarom ontwikkelingssamenwerking? ontwikkeling EN waarom ontwikkelingssamenwerking? EUROPESE COMMISSIE DE 116 MEI 2003 EN waarom ontwikkelingssamenwerking? Dit boekje vertelt een verhaal zoals ik vroeger zelf graag aan mijn drie kinderen

Nadere informatie

Deel 2: maak een keuze

Deel 2: maak een keuze Je rookgedrag veranderen Deel 2: maak een keuze In deel 1 heb je stilgestaan bij je rookgedrag. Je hebt geregistreerd hoeveel en in welke omstandigheden je rookt. Mogelijks was je wel verwonderd over de

Nadere informatie

Lesbrief Meneer Beer

Lesbrief Meneer Beer Lesbrief Meneer Beer Het verhaal Het verhaal gaat over Meneer Beer. Hij is verliefd op een prachtig berinnetje, maar hij durft het haar niet te vertellen. Hij vindt zichzelf maar een eenvoudige beer. Om

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Talentrapportage 2 Inleiding De wereld en de arbeidsmarkt zijn constant in beweging. Maar waarheen? Niemand weet exact hoe het werkveld er

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

JEZUS IS MIJN SUPERHELD

JEZUS IS MIJN SUPERHELD JEZUS IS MIJN SUPERHELD NAAM Studielessen voor 8-12 jarigen Lessen zijn geschreven door Beryl Voorhoeve, Ilja Witte en Judith Maarsen Mei 2007Levend Evangelie Gemeente Gebruikte Bijbelvertaling HET BOEK

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Epiloog 197. Beknopte bibliografie 207 Noten 211

Epiloog 197. Beknopte bibliografie 207 Noten 211 Inhoud Proloog 7 1. Het leven dat je leidt liefhebben 19 2. In de tuin der lusten met Aristoteles en Epicurus 26 3. Het leven zin geven 38 4. Voltaire en de gelukkige imbeciel 41 5. Wil ieder mens gelukkig

Nadere informatie

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT PF Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Persoonlijke flexibiliteit is uw vermogen om met grote uitdagingen en veranderingen

Nadere informatie

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS)

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Gegevens van de referentiegroep: Uw unieke logincode: Bewaar deze code goed, u kan ze gebruiken voor het aanvragen van bijkomende rapporten. Copyright 2011-2013 Pontis

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties Preek Gemeente van Christus, Het staat er een beetje verdwaald in dit hoofdstuk De opmerking dat ook Jezus doopte en leerlingen maakte. Het is een soort zwerfkei, je leest er ook snel overheen. Want daarna

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 maandag 29 mei 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID-SCHRIJFVAARDIGHEID CSE GL EN TL Bij dit examen horen een tekstboekje en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Dit wordt jouw jaar!

Dit wordt jouw jaar! WERKBOEK Dit wordt jouw jaar! 12 krachtige lessen in persoonlijke groei dr. Ben Tiggelaar DIT WORDT JOUW JAAR! WERKBOEK BEN TIGGELAAR 1 OVER GELUK EN SUCCES HOOFDSTUK 1-2 "Geluk is niet het doel, maar

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE

CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE KUNST CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE Ze stond met beide voeten stevig en succesvol in het zakenleven sales & marketing, bonussen & BMW s, die regionen - maar ergens had ze het vage onbestemde

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

PERFECTIONISME. www.berenvanjouwweg.nl info@berenvanjouwweg.nl Boomstraat 127A, 5038 GP Tilburg, 06-154 08 602

PERFECTIONISME. www.berenvanjouwweg.nl info@berenvanjouwweg.nl Boomstraat 127A, 5038 GP Tilburg, 06-154 08 602 PERFECTIONISME overgenomen uit; Teaching gifted kids in the regular classroom. Susan Winebrenner, free spirit, 2001. Vertaald en aangepast door Marita van den Hout, 2011, Beren van jouw weg. Het zal u

Nadere informatie

Evaluatie Nieuwsbrief Duurzame Mobiliteit

Evaluatie Nieuwsbrief Duurzame Mobiliteit Evaluatie Nieuwsbrief Duurzame Mobiliteit De Nieuwsbrief Duurzame Mobiliteit bestaat 1 jaar. In dat jaar verschenen 20 edities van onze nieuwsbrief. Tijd om eens te zien wat we kunnen verbeteren aan het

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Als op s levenszee de stormwind om u loeit, als u tevergeefs uw arme hart vermoeit, tel uw zegeningen, tel ze een voor een en u zegt verwonderd, Hij liet

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Thema Kernelementen Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Tips voor de trainer: Doseer je informatie: less is more. Beoordeel wat je gymnasten doen, niet wie ze

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee?

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? vaak wordt gezegd: God zorgt voor ons als een Vader dat is waar maar het is meer Johannes legt het uit in vers

Nadere informatie

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Is er een verband

Nadere informatie

Dossier: rijden onder invloed van alcohol

Dossier: rijden onder invloed van alcohol Dossier: rijden onder invloed van alcohol 1 1. Rijden onder invloed van alcohol bij de jongeren Bij nachtelijke weekendongevallen wordt alcoholgebruik vaak met de vinger gewezen. Er doen heel wat clichés

Nadere informatie

1.1 Omgaan met verschillen

1.1 Omgaan met verschillen 12 1 Verantwoording Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw besteedt het onderwijs in toenemende mate structureel aandacht aan faalangst. Nadat het begrip faalangst gedefinieerd en uitgewerkt was, volgden

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

Afgelopen week was het podium van de gay pride parade. In Nederland verzamelde iedereen zich in Amsterdam voor de praaltocht over de grachten.

Afgelopen week was het podium van de gay pride parade. In Nederland verzamelde iedereen zich in Amsterdam voor de praaltocht over de grachten. Afgelopen week was het podium van de gay pride parade. In Nederland verzamelde iedereen zich in Amsterdam voor de praaltocht over de grachten. Een feestelijke optocht waarin op allerlei manieren uiting

Nadere informatie

Werken aan zorg binnen duurzaam onderwijs. Kris Van den Branden

Werken aan zorg binnen duurzaam onderwijs. Kris Van den Branden Werken aan zorg binnen duurzaam onderwijs Kris Van den Branden ENERGIE ENERGIE Leren Ontwikkeling Demotivatie Frustratie Spijbelgedrag Ongekwalificeerde uitstroom ENERGIE leren Leren Ontwikkeling demotivatie

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten...

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 1 Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 2 Colofon Creatief Succes Evertsenstraat 5-03 4461 XN Goes www.creatiefsucces.nl info@creatiefsucces.nl @ Creatief

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Eerst je eigen toekomst bedenken, voordat je samen een toekomst bedenkt. Aantrekkelijk voelen Pak je echte wens

Eerst je eigen toekomst bedenken, voordat je samen een toekomst bedenkt. Aantrekkelijk voelen Pak je echte wens Trainen en coachen Psycholoog Mirella Brok Skype Tilburg Made Den Bosch psycholoog@psycholoogmirellabrok.nl 06 1771 2728 KvK 51743256 Lid Nederlandse Beroepvereniging voor Toegepaste Psychologie Opwarmoefening

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Je ouders kunnen perfecte last minute studie oriëntatiecoaches zijn, maar weten ze eigenlijk wel wat je dromen en ambities zijn? En omgekeerd: weet jij hoe jouw

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding-

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Fundamenten van het Christelijk geloof Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Beste kringleider, Hieronder vind je per hoofdstuk een aantal aanvullende gedachten bij het kringmateriaal Fundamenten

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Wat weten we van de ZvH in China?

Wat weten we van de ZvH in China? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Chinees Ziekte van Huntington Netwerk gelanceerd Chinees Ziekte

Nadere informatie

Een verhaal van Femke

Een verhaal van Femke Wordt u geprikkeld door deze afbeelding en wilt u graag te weten komen wat er achter schuilt? Lees dan... Een verhaal van Femke Ik ben Jasmien en vertel u een verhaal. Het is geen verhaal over, maar een

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het boek Hooglied neemt geen blad voor de mond, letterlijk. Het begint al helemaal in het begin: De eerste woorden van het boek, na het opschrift, zijn

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Zelfsuggestie DE DERDE STAP OP WEG NAAR RIJKDOM. Het middel om het onbewustzijn te beïnvloeden

Zelfsuggestie DE DERDE STAP OP WEG NAAR RIJKDOM. Het middel om het onbewustzijn te beïnvloeden Zelfsuggestie Het middel om het onbewustzijn te beïnvloeden DE DERDE STAP OP WEG NAAR RIJKDOM Met zelfsuggestie bedoelen we alle suggesties en opzettelijke prikkels die de geest via de vijf zintuigen bereiken.

Nadere informatie

de waarnemingsvoorkeur

de waarnemingsvoorkeur 5 de waarnemingsvoorkeur Sensors - Intuitives Lees de volgende stellingen door en kijk welke van de twee het meest op jou van toepassing is: A of B. Geef voor een zo precies mogelijke score het antwoord

Nadere informatie

Van dezelfde auteur. Spreken is zilver. Overtuigen is goud. Waarschijnlijk de beste mediatraining die u zal krijgen. In minder dan 2 uur lezen.

Van dezelfde auteur. Spreken is zilver. Overtuigen is goud. Waarschijnlijk de beste mediatraining die u zal krijgen. In minder dan 2 uur lezen. Marketing Reset Van dezelfde auteur Spreken is zilver. Overtuigen is goud. Waarschijnlijk de beste mediatraining die u zal krijgen. In minder dan 2 uur lezen. 2 Marketing Reset Uw reclame gerichter en

Nadere informatie

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN In deze huiswerkopdracht wordt uitgelegd wat leefregels en ik-ben-opvattingen zijn en het belang ervan bij het doorbreken van gewoontepatronen. Een voorbeeld van Marjolijn illustreert hoe leefregels en

Nadere informatie

Food2Move Papendrecht

Food2Move Papendrecht Nieuwe Mindset : gezonde gewoontes aanleren Auteur: Jack Boekhorst OptimaleGezondheid.nl De eerste stap naar een gezonder leven is het in kaart brengen van al jouw gewoontes die invloed hebben op jouw

Nadere informatie

Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie. Kind of minivolwassene?

Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie. Kind of minivolwassene? Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie Kind of minivolwassene? Marlou Kemperman Klas Com3b S1007734 Juni 2009 Mark Eckhart Korte samenvatting Kinderen worden steeds meer blootgesteld aan reclame en marketing

Nadere informatie

Door vrijer te kunnen ademen, durf ik concrete stappen. in het leven zetten! Het verhaal van de 26-jarige Salvatore uit

Door vrijer te kunnen ademen, durf ik concrete stappen. in het leven zetten! Het verhaal van de 26-jarige Salvatore uit Door vrijer te kunnen ademen, durf ik concrete stappen in het leven zetten! Het verhaal van de 26-jarige Salvatore uit Schaarbeek is wonderbaarlijk. Deze jongeman werd met een zware handicap geboren. Door

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie