Nabestaan na zelfdoding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nabestaan na zelfdoding"

Transcriptie

1 Nabestaan na zelfdoding over verliesverwerking en de waarde van lotgenotencontact Werkgroep Nabestaan na Zelfdoding Friesland 1

2 Leeuwarden, najaar 2001 eigen uitgave ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de Werkgroep Nabestaan na Zelfdoding Friesland te bestellen bij het secretariaat: Bleeklaan HC Leeuwarden illustraties: Helga Faber( ) 2

3 Inhoudsopgave Inleiding... 5 Rouwtaken... 7 Een kind verliezen Lotgenotencontact Deelnemen aan een groep Begeleiden van nabestaanden Onmacht Ervaringsdeskundigheid Literatuur Informatie en adressen

4 4

5 Inleiding Iemand verliezen door zelfdoding geldt als één van de meest ingrijpende ervaringen die een mens kan meemaken. De verwerking kost veel pijn en moeite. Relaties komen onder druk te staan, nabestaanden lopen tegen muren van onbegrip op. En vaak snappen ze ook niets van zichzelf. Het is een lastig en bedreigend onderwerp om over te praten. Hulpverleners, begeleiders, omstanders en nabestaanden zelf, iedereen voelt dat aan. Oorzaken hiervoor zijn een gebrek aan kennis, een tekort aan vaardigheden en het ontbreken van een goede houding. Zowel bij de mensen in de omgeving als bij de nabestaande zelf. Onze Werkgroep bestond onlangs tien jaar. We zijn zelf nabestaande, ieder van ons heeft een dierbaar iemand verloren door zelfdoding. Wat we nu in deze vorm aanbieden is niet alleen het resultaat van lezen en studeren. Het gaat om kennis verkregen door persoonlijke ondervinding. We zijn er trots op dat we in tien jaar tijd door strijd en pijn heen veel ervaringsdeskundigheid hebben opgebouwd. Op basis hiervan vragen we in deze brochure aandacht voor de specifieke aspecten van rouw na zelfdoding. Verder reiken we een aantal aandachtspunten aan voor de begeleiding van nabestaanden. En omdat de confrontatie met zelfdoding veel onmacht oplevert, staan we ook daarbij stil. Van grote betekenis voor de verwerking is de steun die lotgenoten elkaar kunnen geven. Vandaar dat we willen laten zien welke vormen van lotgenotencontact wij organiseren. Een tweetal nabestaanden komt daarover zelf aan het woord. Hoe het zit met ervaringsdeskundigheid en hoe die zich verhoudt tot professionele hulpverlening, komt vervolgens aan de orde. Ten behoeve van mensen die zich er door middel van lezen verder in willen verdiepen, hebben we een lijst met boeken en uitgaven opgenomen. Tenslotte volgt informatie over onze Werkgroep. De illustraties in deze brochure zijn van Helga Faber die in 2000 door zelfdoding om het leven kwam. 5

6 6

7 Rouwtaken Het verwerken van een verlies gaat niet vanzelf. Gebruikten we vroeger vaak de term rouwfasen, tegenwoordig spreken we meer over rouwtaken. 1 Om daarmee te benadrukken dat je zelf actief moet zijn om verder te kunnen komen in het verwerkingsproces 2. In het reine komen met de realiteit Bijna iedere nabestaande heeft de drang om er achter te komen wat er precies gebeurd is. Op welke manier de zelfdoding plaats vond, wat er aan vooraf ging. Hoe degene die een eind aan zijn leven maakte op dat moment dacht, zich voelde, zich gedroeg. Je gaat naar de plek waar het gebeurde, zoekt mensen op die voor het laatst met hem of haar contact hebben gehad, gepraat. Op de een of andere manier wil je er grip op krijgen. Je wilt het beheersen zodat het jóu niet meer beheerst. Het is de behoefte aan controle die ons aanzet tot het zoeken van een verklaring. En dat is logisch, je moet uiteindelijk zelf verder kunnen leven. Het moet draaglijk voor jezelf worden Het ervaren en uiten van pijnlijke emoties Na de eerste verdoving komen allerlei verschillende gevoelens boven, vaak strijden ze om voorrang. Je bent zelden alleen maar verdrietig, maar ook boos bijvoorbeeld. Dat lijkt tegenstrijdig, maar menselijke gevoelens steken nu eenmaal niet logisch in elkaar. Bovendien is een zelfdoding een complex gebeuren, er zitten ook voor de nabestaande zoveel kanten aan. Verdriet komt meestal als eerste gevoel boven, je begint te huilen. De omgeving reageert dan vaak nog wel uitnodigend, iedereen vindt het belangrijk dat je er uiting aan geeft. Boosheid is een gevoel waar mensen vaak slecht bij kunnen komen en uiting aan kunnen geven. Vaak is het er maar even en geschrokken van je zelf, duw je het snel weer weg. Schaamte, ook zo n lastig te hanteren gevoel: dat je man, je kind, je moeder zoiets doet. Zouden de mensen denken dat ik geen gelukkig huwelijk had? Schuldgevoel is één van de meest sterke emoties. Veel nabestaande denken: Ik had het moeten zien aankomen..ik heb hem in de steek gelaten ik had er toch heen moeten gaan. Je kunt ook bang worden, ineens is zelfdoding een optie, een realiteit. Wie is de volgende, zit het in de familie? Je maakt je zorgen over mensen waar je nooit dergelijke vragen bij had. Opluchting is een gevoel waar nabestaanden zich vaak voor schamen. Maar aan een intens lijden toch een einde gekomen? En altijd met angst te moeten leven dat het een keer zal gebeuren Middelen vinden om met die gevoelens om te gaan De bewering dat het goed is om je gevoelens te uiten, gaat lang niet altijd op. Het hangt er vanaf of iemand zich ook vertrouwd voelt om zich te kunnen laten gaan. 7

8 Je karakter speelt een grote rol bij verliesverwerking. Als je nooit expressief en extravert bent geweest, zul je wat dat betreft niet zomaar veranderen. Dat schuldgevoelens bij voorbeeld sterker zijn dan die van boosheid is verklaarbaar. Iemand die zichzelf doodt, wordt gezien als patiënt. Dat maakt boos worden niet gemakkelijk. Het is heel pijnlijk om je te realiseren dat die ander ons niet de moeite waard vond om voor te blijven leven. Dat mijn vrouw, mijn moeder eenzijdig de relatie heeft beëindigd. Het is moeilijk om stil te staan bij gevoelens van afwijzing. De relatie met de overledene Door bezig te zijn met verklaren, begrijpen, invoelen, maken we een beweging in de richting van de ander. Terwijl we hem eigenlijk los moeten laten. In feite dus een tegengestelde beweging en daarom ook zo verwarrend. Want hoe meer je probeert om die ander te begrijpen, hoe moeilijker het is om hem te laten gaan. Wat is het bitter om je er bij neer te moeten leggen dat hij nog zelf wilde ook. En dat terwijl ik nog zoveel voor hem in petto had, zoveel met hem wilde doen. Je verliest niet alleen een persoon maar ook hoop, idealen, een toekomst met die ander. Reacties van de omgeving Iedereen verwerkt een zelfdoding op zijn eigen manier, dat kun je met je verstand wel beredeneren. Maar wat is het moeilijk om te accepteren dat je partner, degene die het dichtst bij je staat, het heel anders doet. Daarvoor ben je toch niet met hem of haar getrouwd? Je wilde toch lief en leed met elkaar delen? En dan zo verschillend bezig zijn, elkaar zo afvallen? Voordat je het weet ben je aan het veroordelen. Nabestaanden zijn heel gevoelig voor de manier waarop mensen reageren. Eén verkeerd woord en we kruipen in onze schulp. Wat we vaak niet beseffen is dat het de ander net zo vergaat. Hij probeert de juiste toon te treffen, merkt dat het niet lukt en trekt zich weer terug. En de cirkel sluit zich Identiteit en gevoel van eigenwaarde Veel nabestaanden twijfelen aan zichzelf na een zelfdoding. Ik ben geen goede moeder want ik heb de noodsignalen niet opgevangen Mensen gaan naar zichzelf kijken, raken in een identiteitscrisis. Ineens kloppen de ideeën niet meer die je hebt over jezelf, over de relatie met je vrouw, je kind. Posities veranderen ingrijpend, plotseling ben je niet alleen weduwnaar, maar ook alleenstaand vader. Ineens enig kind, of kun je geen kind meer zijn. Je moet nieuwe rollen aanleren en soms lukt je dat gewoon niet. Je kunt geen vader en moeder tegelijk zijn. Wat moet je zonder je partner. Je ontleende toch een stuk van je identiteit aan je huwelijk met hem, met haar. Wat ben je zonder je vader, je was toch het kind van die sterke man. Je visie op het bestaan verandert. Wat voor waarde heeft dit leven? Moet ik nog in God geloven? Ik heb geen stuur meer. Het lijkt of de wereld onbetrouwbaar is geworden. 8

9 Gezondheid Wanneer je niet goed rouwt, kan dit tot psychische en lichamelijke problemen leiden. Vaak komen die in combinatie voor, hulpverleners spreken dan ook van psychosomatische klachten. Je kunt last krijgen van concentratieverlies en vergeetachtigheid. Dat is schrikken, maar je kunt ze beschouwen als beschermingsmechanismen. Nuttig om al te pijnlijke herinneringen even te kunnen opbergen. Nabestaanden dromen over de overledene. De inhoud van de droom kan heel typerend zijn voor het rouwproces. Daarin komt je moeder, je kind soms heel concreet voor. Het kan rust geven omdat je nog even kunt praten. Maar het je kan ook bang maken. Je het gevoel geven dat je nog niet los kunt laten. Wanneer heb je het verwerkt? Van den Bout en Kleber 3 noemen de volgende aanwijzingen voor een geslaagd verwerkingsproces: - de pijn en andere gevoelens kunnen hanteren - baas zijn in je eigen hoofd - het verhaal volledig kunnen vertellen in al zijn bijzonderheden - de contacten met andere mensen zijn hersteld - dagelijks weer actief zijn in werk en hobby s - de lichamelijke reacties zijn onder controle. Het duurt alleen vaak langer dan je denkt en dan je lief is. Maar voor de meeste nabestaanden komt er een dag waarop ze zeggen: ík heb het een plek kunnen geven. 1 Cleiren, M.P.H.D. aangehaald door Kayser, Denny in Herinneringen in de toekomst, een perspectief voor rouw na zelfdoding. Maarssen Dit hoofstuk is een bewerking van een lezing die door Harry Tijssen is gehouden op een themadag voor nabestaanden in Leeuwarden in het najaar van in aangehaald werk van Denny Kayser 9

10 Een kind verliezen Jan was ons derde kind, geboren in Hij zou ons zorgenkind worden. Rond z n vierde werd de ontwikkelingsachterstand echt duidelijk. Door het volgen van passend onderwijs kon hij zich in een veilige thuissituatie en dorpsgemeenschap staande houden. Later lukte dat door passende werkzaamheden te verrichten. Dit veranderde sterk door de grote klap, het onverwachte verlies van zijn vader door zelfdoding. Jan raakte erg van slag, psychisch in de war, waarvoor hij opgenomen moest worden. Hij was toen 26 jaar oud. We praatten vaak over heit, zoekend, denkend over het hoe en waarom. Toen het weer beter ging, verhuisde hij naar een gezinsvervangend tehuis (GVT) en vond z n bezigheden op een dagverblijf. Jan kwam regelmatig thuis voor een weekend. Hij reisde in de zomertijd op zijn bromfiets, bij slecht weer met het openbaar vervoer. Hij had veel goede vrienden in zijn nieuwe woonplaats en ook thuis. Hij hield van harde, vrolijke muziek en lekker eten. Op 25 augustus 1997 werd hij na een weekend thuis, op maandagochtend in het GVT vermist. Hiervan werd ik telefonisch op de hoogte gebracht. Ik werd, hoewel we samen een heel goed weekend hadden, meteen erg ongerust. Er werd gezocht en geïnformeerd, ik moest afwachten. Ik probeerde mijn dochter te bereiken en bleef bij de telefoon. Spoedig daarna kreeg ik het bericht dat er een treinongeluk was gebeurd. De leiding van het gezinsvervangend tehuis wilde mij ophalen om samen naar het politiebureau te gaan. Ondertussen was mijn dochter thuisgekomen en ging ook mee. Op het bureau werd ons verteld wat er s ochtends met Jan was gebeurd, die waarheid moest ik aanvaarden. Maar het advies van de ambtenaren van politie om niet naar het ziekenhuis te gaan waar Jan naar toe was gebracht, kon ik absoluut niet aanvaarden. Ik moest, hoe dan ook naar mijn kind. Zo kon ik hem niet laten gaan, hem niet loslaten. Ik wilde nog even bij hem zijn. Dat zou wel het allerzwaarste zijn, maar het is ook het allerlaatste. Je valt ook zelf als het ware van het leven in de dood. Ik was er van overtuigd dat ik zijn dood pas zou kunnen aanvaarden als ik hem eerst had gezien. Gelukkig is dit met hulp van het ziekenhuispersoneel wel gebeurd. Ondertussen gaat alles gewoon door, leef ik in twee werelden? Ik rijd weer naar huis, net alsof er niets gebeurd is. In het dorp zijn de voorbereidingen voor het Iepenloftspul in volle gang. Wat moet ik zeggen tegen de mensen met wie ik daar samen mee bezig was? Ga ik toneelspelers storen die zo vanuit hun gevoel bezig zijn met iets anders? Mag ik ze in een zelfde soort verwarring storten als waarin ik nu zit? Maar als we werkelijk zo n eenheid vormen, mag ik dit dan voor ze verzwijgen? Ze deze gevoelens onthouden of dit juist met hen delen. Toneel is toch een kwestie van emoties? Je moet jezelf toch juist geven, anderen je innerlijk laten zien laten en niet wegkruipen? Wat gebeurd is met Jan, dat gaat toch niet alleen mij aan? Het heeft toch invloed op iedereen? Nu heb ik hen nodig en zij mij, we moeten het samen verwerken. 10

11 De crematie, Jan had dit als wij over de dood spraken duidelijk als wens aangegeven, heeft plaats gevonden samen met familie, veel vrienden van Jan en van ons, met persoonlijke woorden en muziek waar hij van hield De worsteling daarna: de rouwverwerking met de vragen naar het waarom, de oorzaak. Ik ging door een diep dal van verdriet. M n wereld stond op z n kop. Ik moest mijn eigen plek weer zoeken in een veranderde thuissituatie en omgeving. Voor een overweg stoppen en een trein voorbij zien denderen. De wond is en blijft diep. Soms dicht, maar op ieder moment kan hij weer open gaan. Om hiermee te leren leven, meedoen aan een gespreksgroep voor nabestaanden. Een warme plek, samen met lotgenoten, elkaar steun en kracht gevend onder goede begeleiding. Een week verblijven in een klooster onder leiding van een pater (samen met een lieve katholieke vriendin) rust zoeken en vinden. Ook put ik kracht uit literatuur, onder andere uit een boek van Henri Nouwen Binnen geroepen. Hij wijst een weg naar de bron van alle liefde, de God die in ons woont. Zijn dagboek is voor mij tot op heden, s avonds voor het slapen gaan, van grote betekenis. Gais 11

12 Lotgenotencontact Soms denk je als nabestaande dat je gek wordt en dat niemand je meer begrijpt. Tijdens gesprekken met andere nabestaanden ontdek je dat er ook mensen zijn die wel goed aanvoelen wat je doormaakt. Het vinden van begrip, herkenning en vooral erkenning zorgt er voor dat je sterker wordt, op een betere manier rouwt. Contact met andere nabestaanden is mogelijk op verschillende manieren. Gespreksgroepen In Nederland worden al meer dan 15 jaar goede ervaringen opgedaan met gespreksgroepen. Hetzij onder leiding van professionele werkers, hetzij geleid door lotgenoten als ervaringsdeskundigen of een combinatie van beide. In Friesland worden de gespreksgroepen begeleid door mensen die zelf ook nabestaande zijn. Gedurende 10 bijeenkomsten van 2 uur komen nabestaanden éénmaal per veertien dagen in Leeuwarden bijeen om met elkaar te kunnen praten. Het gaat niet om theoretische verhandelingen of om therapeutische processen maar om het kunnen delen van ervaringen. De groepsleden hebben verschillende soorten verliezen geleden. Zij zijn hun partner, één van beide ouders, een kind, een broer of een zus, een schoonzus/zwager kwijt geraakt. Maar ook mensen die een intieme vriend, vriendin verloren, zijn welkom. Het gaat er ook niet om hoe lang het geleden is. Rouwen om een zelfdoding neemt veel tijd in beslag. Het kan jaren duren voordat je weer een beetje grip op je leven hebt. Wanneer daarom gevraagd wordt, kunnen we ook mensen van een bepaalde leeftijd of met een bepaald soort verlieservaring bij elkaar brengen. Bijvoorbeeld een jongerengroep of een groep van ouders die een kind hebben verloren. Individueel- of echtparencontact In Friesland start één of twee keer per jaar een groep. Soms moeten mensen daarop langer wachten dan hun lief is. Er zijn ook nabestaanden die het niet aandurven om in een groep te stappen. Daarom brengen wij op hun verzoek ook individuele mensen of echtparen met andere nabestaanden in contact. Op die manier kunnen lotgenoten elkaar ook heel goed steunen. Opzet van een groepsbijeenkomst Iedere groepsbijeenkomst verloopt volgens een vast programma. Tijdens de eerste ontmoeting wordt aan het begin een ronde gehouden waarin iedereen zichzelf voorstelt. Wat niet betekent dat je dan meteen al je hele verhaal moet vertellen. Iedere volgende bijeenkomst begint met een ronde waarin je iets mag inbrengen over de afgelopen veertien dagen. Overeen bijzondere gebeurtenis, over een moeilijk of een fijn moment. De meeste tijd wordt besteed aan het bespreken van een speciaal onderwerp. 12

13 Tijdens de eerste groepsbijeenkomst wordt met het oog daarop een inventarisatie gehouden. Thema s die iedere groep aan de orde komen: - waarom gebeurde het, wat ging er in die ander om - had ik het kunnen voorkomen, schuldgevoelens - reacties van de omgeving - tekortschieten van professionele hulp - zingeving, wat heb ik aan mijn geloof - is boosheid een terecht gevoel - ik kan er niet over praten met mijn partner, mijn kinderen - hoe kan ik verder, wanneer heb je zoiets verwerkt Voorwaarden We stellen nauwelijks voorwaarden aan deelname aan een gespreksgroep of voor het op andere wijze in contact brengen met nabestaanden. In een gespreksgroep gaat het er om dat je woorden kunt geven aan gevoelens en gedachten. En dat je ook open kunt staan voor die van 8 tot 10 andere mensen. Wanneer je nog maar net iemand hebt verloren en de chaos binnenin jezelf erg groot is, kun je maar beter nog niet aan een groep deelnemen. Dan is individueel contact een beter middel of een goede voorbereiding op deelname aan een groep later. De winst Het helpt om van anderen te horen hoe zij proberen het te verwerken. Het doorgeven van je eigen ervaringen aan anderen is omgekeerd ook helpend voor jezelf. Van de deelnemers horen we aan het eind vaak de volgende evaluerende opmerkingen: - ik heb wat meer rust, ik kan alles meer op een rijtje zetten - er is orde in mijn chaos gekomen - ik ben opener geworden en tegelijkertijd sterker - nu kan ik weer vooruit kijken i.p.v. alleen achterom - ik kan er weer beter met andere mensen over praten In het algemeen kun je zeggen dat de deelnemers het gebeurde een betere plek hebben leren te geven. Aanmelding Op ieder moment kan iemand zich opgeven bij ons secretariaat voor deelname aan een groep of voor een andere vorm van lotgenotencontact. Helaas kan het zijn dat een tijdje gewacht moet worden op de start van een groep. In ieder geval wordt na de aanmelding een afspraak gemaakt voor een kennismakingsgesprek met iemand van de Werkgroep. Daarin wordt over en weer gepeild wat de behoeften en de mogelijkheden zijn. Ook kan dan afgesproken worden welke andere vorm van steun gezocht wordt zolang er geen groep is. 13

14 Deelnemen aan een groep In 1997 is mijn vrouw door zelfdoding overleden. Het gaat zo abrupt. Je staat van het ene moment op het andere direct alleen. Je belt je familie en vrienden. Je wilt je omringd voelen door mensen waarvan je denkt dat ze je kunnen steunen en begrijpen. Tot de begrafenis of crematie leef je in een roes. Je regelt alles als in een droom. Daarna is het belangrijk dat je mensen hebt waarmee je kunt praten en waarvan je voelt dat ze je nabij zijn. Na een half jaar kreeg ik van een kennis het adres van de Werkgroep Nabestaan na Zelfdoding Friesland. Zij werkte voor Humanitas als rouwbegeleider. Van haar hoorde ik dat de Werkgroep ieder jaar een ontmoetingsdag organiseert voor lotgenoten. Ik dacht eerst: wat heb ik daar te zoeken, ik red me toch wel. Na verloop van tijd dacht ik: zal ik wel of zal ik niet contact opnemen. Uiteindelijk heb ik toch gebeld naar het adres in Leeuwarden. Daar hoorde ik: we zouden het op prijs stellen als u kwam. Ik dacht: baat het niet, het schaadt ook niet. In de herfst van 1998 reisde ik naar Leeuwarden naar de Kurioskerk. Ik werd daar ontvangen met koffie en luisterde vervolgens naar een inleiding. Voor de bespreking werd ik ingedeeld in een groep van mensen die hun partner hebben verloren. Er waren verschillende groepen, behalve partners werden ook ouders, kinderen, broers en zussen etc. bij elkaar gezet. Op deze manier kom je direct met lotgenoten in contact die een zelfde verlies hebben geleden. Ik dacht eerst: moet ik dat allemaal aanhoren? Maar er zijn zoveel herkenbare dingen die iedereen in die groep heeft doorgemaakt. Van deze dag heb ik een warm gevoel over gehouden. Na enkele maanden kreeg ik een telefoontje van Joke Roorda, een van de werkgroepleden. Ze vroeg me of ik er voor voelde om aan een gespreksgroep deel te nemen. Dat hield ik eerst af, ik dacht: dat is niets voor mij. Maar Joke die ook de gespreksgroep zou leiden, belde me later nog eens om me uit te nodigen. Ze vroeg me ook of ik eventueel iemand mee wilde nemen die bij mij in de buurt woonde. Ik heb contact met die persoon opgenomen en in januari 1999 zijn we samen naar de eerste bijeenkomst in Leeuwarden gegaan. De groep bleek met ons erbij te bestaan uit 12 personen. We voelden ons er direct thuis. We luisterden naar elkaar, huilden met elkaar en we konden later niet meer zonder elkaar. Iedere keer keken we na afloop al weer uit naar de volgende bijeenkomst van 14 dagen later. Er werden in totaal 10 bijeenkomsten gehouden in het voorjaar van 99. Een half jaar na de afsluiting wilden we elkaar graag eens terugzien. In het voorjaar van 2000 kwamen we opnieuw bijeen in Leeuwarden. Maar wat een verschil, de gelaatsuitdrukkingen van toen of van een jaar eerder. Dit waren nu weer gezichten waar spirit en kracht uit sprak. Bedankt mensen van de gespreksgroep van 1999 voor de steun en het gewillige oor en voor het schouderklopje dat ik soms kreeg. Jan 14

15 Het begeleiden van nabestaanden De meeste mensen krijgen in hun leven maar weinig te maken met zelfdoding en met nabestaanden. Dit hoofdstuk is geschreven voor hen die vanuit een bepaalde functie of als vrijwilliger een nabestaande gaan begeleiden. Bijvoorbeeld als huisarts, maatschappelijk werker, kerkelijk ambtsdrager, medewerker van het bureau slachtofferhulp. Specifiek proces van verwerken Het rouwproces na zelfdoding onderscheidt zich op een aantal punten van andere manieren van verliesverwerking: het zoeken naar verklaringen en het hebben van sterke schuldgevoelens (soms vermengd met opluchting); verstoorde contacten met de omgeving en een verhoogde kans op sociaal isolement. Dit wordt veroorzaakt door gevoelens van schaamte, door negatieve reacties vanuit de omgeving (bijv. nieuwsgierigheid) of juist door het uitblijven van reacties; in sommige situaties verstoorde of gespannen relaties binnen huwelijk of gezin en familie; het kan voorkomen dat de nabestaande zich identificeert met degene die zelfdoding gepleegd heeft en zelf ook denkt aan suïcide; de angst dat het voorbeeld van zelfdoding gevolgd wordt door een ander gezinslid; gevoelens van boosheid, deze richten zich nogal eens op de hulpverlener of op de dominee als vertegenwoordiger van God. Kinderen Kinderen rouwen ook, maar vaak voor omstanders niet zo herkenbaar. Ga er vanuit dat zeker grotere kinderen dezelfde gevoelens en gedachten hebben als hun ouders. Kinderen uiten zich eerder lichamelijk, vinden een uitlaatklep in sporten maar soms in klachten als buikpijn, hoofdpijn. Ze uiten hun gevoelens, zeker die van boosheid vaak erg direct. Kinderen hebben gevoelige antennes, ze voelen de stemming van hun ouders aan en richten zich daarop. De huisarts en andere (semi-)professionele hulpverleners De huisarts is de hulpverlener die door nabestaanden het meest wordt ingeschakeld. Zij verwachten een actieve houding inzake: huisbezoek initiatief tot een gesprek over rouwverwerking informatie over andere hulpverleningsmogelijkheden De huisarts kan mensen doorverwijzen naar het maatschappelijk werk of naar de geestelijke gezondheidszorg. In toenemende mate worden medewerkers van het bureau slachtofferhulp ingeschakeld door de politie. Zij zijn na de huisarts vaak de eersten die ondersteuning verrichten. 15

16 Aandachtspunten voor hulpverlening: Enkele aandachtspunten voor een huisbezoek/consult: bespreken van schuldgevoelens. Deze dienen niet ontkend, gebagatelliseerd of weggepraat te worden; taxeren van de onderlinge verhoudingen binnen het gezin: wordt er genoeg gepraat, is er aandacht voor de kinderen informeren naar relatie met de omgeving: beschikt men over voldoende ondersteunende contacten; tegengaan van vooroordelen of ongegronde ideeën zoals: suïcide is erfelijk; verkennen van mogelijke suïcidale gedachten; peilen van de behoefte aan verdere hulp besteed aandacht aan gedenkdagen zoals de verjaardag en de sterfdag van de suïcidant. Gerichte aandacht voor het rouwproces bij het kind is belangrijk. Veel verschijnselen die bij volwassenen voorkomen, zie je ook terug bij kinderen: herbelevingen, overmatige waakzaamheid, angsten, concentratie-problemen, slaapproblemen en ontkenning. Kinderen worden het beste geholpen via de ouders. Die zijn echter vaak geneigd om het kind af te schermen op basis van de verkeerde veronderstelling dat het te kwetsbaar is. Dan moet je de ouders dus helpen om de kinderen te helpen. Taken van de kerkelijke werker Na een zelfdoding kan op verschillende manieren vanuit de kerk hulp geboden worden, zoals door: het verzorgen van de rouwdienst; de pastorale begeleiding van de nabestaanden; het coachen van mensen in de omgeving. Aandachtpunten voor de rouwdienst Bij de voorbereiding van de rouwdienst is het volgende aan te raden: bespreek met de nabestaanden het belang van openheid over wat er gebeurd is; denk aan de ethische kant van zelfdoding. Hoewel ze dat meestal niet uitspreken, zijn er nog veel gelovigen die denken dat suïcideplegers niet in de hemel mogen komen; besteed aandacht aan de vraag waar was God toen de zelfdoding werd gepleegd. Aandachtspunten voor pastorale zorg Bij de pastorale begeleiding is het volgende van belang: schuldgevoelens zijn niet alleen reëel, maar soms ook terecht. Geef ze de ruimte; 16

17 op veel vragen is niet altijd een concreet antwoord nodig. Het zijn vaak vragen om zingeving die kunnen inspireren tot heroriëntatie; denk niet te snel dat het rouwproces gestoord verloopt en consulteer eventueel een deskundige; sociale steun vanuit de omgeving is minstens zo belangrijk als professionele begeleiding. Aandachtspunten voor sociale steun Bij het mobiliseren en begeleiden van mensen uit de omgeving is het goed om aandacht te besteden aan het volgende: in de eerste plaats hebben nabestaanden behoefte aan een luisterend oor of aan hele praktische steun in of om het huis; alleen al de aanwezigheid al van familie en vrienden, zonder dat er iets gebeurt of besproken wordt, is troostend; durf te vragen naar wat de nabestaande nodig denkt te hebben. In plaats van af te wachten of zelf in te vullen zonder te checken. 17

18 Onmacht Na een zelfdoding kom je er uiteindelijk niet onderuit om onder ogen te zien hoe begrensd, hoe beperkt je ten diepste bent als mens. Wat je ook gedaan hebt, geweest bent voor die ander, het was niet genoeg om hem of haar in leven te kunnen houden. Je zult dat moeten aanvaarden en dat is heel pijnlijk. Niemand wil zich machteloos voelen en het duurt vaak lang voordat je er aan toe bent om die gevoelens toe te laten bij jezelf. Al jaren ben ik bezig met het thema zelfdoding. Ik heb met veel nabestaanden gepraat, verschrikkelijke situaties onder ogen gezien, pijnlijke gevoelens gedeeld. Maar ik kom er nu achter dat ik mijn schoonzus vooral zag als iemand om intens medelijden mee te hebben. Ik wilde haar dood begrijpen, haar gedachten en gevoelens peilen. Nu zie ik in dat ik er op die manier ook grip op probeerde te krijgen. Het beeld dat ik had van mijn schoonzus is veranderd. Al die jaren had ik haar op mijn netvlies als een tragisch iemand. En hoe erg het ook was dat ze het deed, ik kon het verklaren. Ik had het graag willen voorkomen, er iets aan willen doen. Of het willen accepteren als iets onvermijdelijks. Net of het ook een soort ongeluk was dat ze daar te hangen kwam. Na 16 jaar zie ik haar ineens voor me in haar machteloosheid, verschrikkelijk eenzaam en helemaal aan zichzelf overgeleverd. En ik ben dat ook, ik sta erbij en ik kijk er naar. Ik ben niet bij machte iets te doen. Die machteloosheid voelen, dat durfde ik blijkbaar tot nu toe niet. Nu denk ik: het is misschien wel helemaal niet te verklaren, ik heb het misschien wel helemaal niet kunnen voorkomen. Het is misschien wel geen ongeluk geweest. Er geen verklaring voor te hebben, er geen grip op te hebben, dat is voor mij het moeilijkste wat er is. Ik dacht dat ik alles onder ogen had gezien, alle wegen had bewandeld, alle diepten was doorgegaan. Maar dat je zo machteloos kunt zijn als mens, daar wilde ik niet aan. Ik moest er blijkbaar 16 jaar over doen, 50 jaar voor worden om het te kunnen. Om er níet meer voor weg te lopen. En nog heb ik regelmatig de neiging om het wél te doen. Harry 18

19 Ervaringsdeskundigheid Als nabestaanden hebben we in 1990 de Werkgroep Nabestaan na Zelfdoding Friesland opgericht. Wij hadden toen goede ervaringen opgedaan met lotgenotencontact in een gespreksgroep van de afdeling Preventie van de toenmalige RIAGG Friesland. De eerste jaren steunde een preventiefunctionaris ons, verleende ons allerlei diensten en vormde de verbinding met deze instelling voor professionele hulpverlening. Sinds medio 1994 draaien we als Werkgroep op eigen kracht als organisatie van ervaringsdeskundigen. Van ervaringskennis naar ervaringsdeskundigheid Iemand verliezen door zelfdoding geldt als één van de meest ingrijpende levenservaringen. Dat betekent echter niet dat nabestaanden van zelfdoding alleen met behulp van professionals hun verlies goed kunnen verwerken. Integendeel, samen met lotgenoten kom je een heel eind. Het met elkaar doorpraten van wat je tegenkomt, de herkenning, de persoonlijke bewustwording, onderlinge steun en bemoediging werken helend. Terwijl we op zoek waren naar steun ontdekten we dat we zelf ook wat te bieden hebben. Door bewust te kijken naar wat je meemaakt, doe je namelijk een dosis ervaringskennis op. Het is kennis die je niet haalt uit de boeken maar die je krijgt door persoonlijke ondervinding. Het is concrete, specifieke en door het gezond verstand ingegeven kennis. Door anderen te dienen met jouw ervaringskennis kun je groeien in deskundigheid als helper of als voorlichter. Je wordt een zogenaamde ervaringsdeskundige Doelstellingen van de Werkgroep Door mee te doen aan een gespreksgroep waren we overtuigd geraakt van het belang van steun van lotgenoten voor de rouwverwerking. Als eerste doel kozen we daarom het organiseren van diverse vormen van lotgenotencontact. We willen het isolement en de eenzaamheid van nabestaanden doorbreken. Daarnaast onderkenden we de noodzaak van een betere opvang van nabestaanden door professioneel betrokkenen zoals politie, huisarts en andere hulpverleners. Als tweede doel kozen we dan ook de voorlichting aan professionele en andere begeleiders. In onze westerse samenleving kunnen we nog steeds niet goed omgaan met het verschijnsel zelfdoding. Vaak doen mensen er daarom het zwijgen toe en verdiepen ze er zich verder niet in. Als Werkgroep willen we het taboe doorbreken en het thema aan de orde stellen in de samenleving. Dat is onze derde doelstelling en we zoeken dan ook regelmatig de publiciteit en geven voorlichting aan belangstellenden. Professionele hulp Het is niet onze bedoeling dat contacten met andere nabestaanden als een vorm van therapie gaan fungeren. Lotgenotencontact werkt isolement doorbrekend, draagt bij aan bewustwording en persoonlijke groei. 19

20 Maar soms is dat niet voldoende om verder te komen in de verliesverwerking. Je kunt bijvoorbeeld al psychische verwondingen hebben opgelopen voordat je nabestaande werd. Verkeerde gewoonten hebben ontwikkeld in de hantering van problemen. Dat kan vertragend en soms blokkerend zijn voor de verwerking van het nieuwe verlies. Dan is professionele hulp aan te raden. De vraag of hulp zoeken bij een hulpverlening instelling verstandig is, komt ook regelmatig ter sprake in de gespreksgroepen. De deelnemers blijken heel goed in staat te zijn om te onderkennen dat professionele hulp nodig is. Vaak durven ze dat dan ook wel tegen elkaar te zeggen. Gebruik maken van lotgenotencontact kan overigens tevens heilzaam zijn als aanvulling op professionele hulpverlening. Naast de therapie of als afsluiting van een periode van hulpverlening. Netwerk Als Werkgroep onderhouden we contacten met een scala aan organisaties en functionarissen. We werken bijvoorbeeld samen met zusterwerkgroepen in Groningen en Drenthe. We zijn lid van het Provinciaal Patiënten en Consumenten Platform Friesland. 20

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten Rouwen Als een dierbaar iemand pas gestorven is en je afscheid van hem of haar hebt moeten nemen, dan voel je je vaak heel wezenloos. Je vraagt je af waarom dit moest gebeuren maar je krijgt geen antwoord.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding PRAKTIJK VOOR VERLIESVERWERKING Wilma Luyke Doetinchem Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding "Ik kan U vertellen dat ik in zak en as zat voordat ik bij Wilma aanklopte. Mijn vrouw is plotseling

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Rouwen na faillissement

Rouwen na faillissement Rouwen na faillissement Vriendelijk aangeboden door Tussenstap is een product van de vzw Zenitor is een dochter van vzw Zenitor, alle rechten voorbehouden 1/7 Inleiding:... 3 1.Wat is rouwen eigenlijk?...

Nadere informatie

Kinderen, rouw en beeldende therapie

Kinderen, rouw en beeldende therapie Rosanne van Alphen de Roo Kinderen, rouw en beeldende therapie Dingen die je moet weten als je met een rouwend kind te maken hebt De Zwaan, beeldende therapie 1 Kinderen en rouw In dit E-book krijg je

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website:

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: Verlies & Rouw HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Verlies is wanneer je iemand of iets die veel voor

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

VERSLAG om het verlies van een dierbare. Lezing door drs. Arthur Polspoel

VERSLAG om het verlies van een dierbare. Lezing door drs. Arthur Polspoel VERSLAG om het verlies van een dierbare Lezing door drs. Arthur Polspoel Organisatie: Activiteit: Stichting Rouwbegeleiding Helmond e.o. Lezing door drs. Arthur Polspoel over afscheid en verlies met als

Nadere informatie

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Rouw en Verdriet bij Ouderen Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Ouder worden: spontane ongewilde onomkeerbare veranderingen Fysieke veranderingen - Gezondheid - Mobiliteit - Fysieke capaciteiten

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Rouwen op eigen wijze, een leven lang

Rouwen op eigen wijze, een leven lang Workshop symposium 30 jaar VOOK Rouwen op eigen wijze, een leven lang Roel Rischen huisarts Hattem Rouwen is levenslang voorbeeld uit de dagelijkse praktijk Heer van 83 jaar Rouwen is levenslang korte

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid Colofon Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid Teksten: Stichting Gezondheid Vormgeving: Michael Box (Internet Marketing Nederland) Correspondentie: Stichting Gezondheid (Stefan Rooyackers)

Nadere informatie

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Inleiding Dit protocol brengt punten onder de aandacht die in het geval van overlijden of ernstig (ongeneeslijk) ziek worden van een kind, een medewerker of

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello Jong, eigen-wijs..en rouwend VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine Kappeyne van de Coppello Krijgen kinderen met de dood te maken? Internationaal onderzoek wijst uit dat van ongeveer 5% van de kinderen tot 16

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3

Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3 Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3 Na 7 dagen en nachten gaat Job klagen. Hij en zijn vrienden hebben al die tijd stil bij elkaar gezeten op de ashoop. Verdoofd. Ze hebben geen

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun partner, familie en/of vrienden. Het krijgen

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

En... Hoe gaat het met u?

En... Hoe gaat het met u? En... Hoe gaat het met u? Ouderen En... Hoe gaat het met u? Introductie Dementie is een ziekte die grote gevolgen heeft, niet alleen voor degene die erdoor getroffen wordt, maar ook voor familie en vrienden.

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

INFORMATIE JONGEREN IN ROUW 13-18 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE JONGEREN IN ROUW 13-18 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE JONGEREN IN ROUW 13-18 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of

Nadere informatie

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het.

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. ONTMOET HUMANITAS Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. Zonder uitzondering. Lukt het je niet alleen,

Nadere informatie

HELPEN IN ROUW EN VERDRIET

HELPEN IN ROUW EN VERDRIET HELPEN IN ROUW EN VERDRIET Manu KEIRSE Mensen in rouw en hun omgeving stellen zich allerlei vragen: Is het normaal dat ik mij na maanden nog zo verdrietig voel? Zal ik nog ooit opnieuw kunnen genieten

Nadere informatie

Vragenlijst Eerstelijns Psychologische Zorg

Vragenlijst Eerstelijns Psychologische Zorg Vragenlijst Eerstelijns Psychologische Zorg UW EIGEN GEGEVENS Uw achternaam Uw voornaam Voorvoegsel Voorletter(s) Bent u: Man Vrouw Roepnaam Adres (straat + huisnummer) Postcode Woonplaats Geboortedatum

Nadere informatie

Jongeren met gescheiden ouders

Jongeren met gescheiden ouders Jongeren met gescheiden ouders Veel jongeren maken mee dat hun ouders uit elkaar gaan. Op dit moment heeft ± 1 op de 6 mensen onder de 21 jaar te maken met een echtscheiding van de ouders. Hoewel een scheiding

Nadere informatie

Quickscan echtscheiding en de kerkelijke gemeente november 2012

Quickscan echtscheiding en de kerkelijke gemeente november 2012 Quickscan echtscheiding en de kerkelijke gemeente november 2012 opzet Hoe: op Facebook en via Twitter zijn door de EO verschillende oproepen gedaan om de quickscan in te vullen. Wanneer: 23 oktober- 19

Nadere informatie

Als een naaste sterft

Als een naaste sterft Als een naaste sterft Informatie voor nabestaanden gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Gang van zaken en formaliteiten na overlijden 3 Laatste zorg voor de overledene 4 Omgaan met verlies van een dierbare

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep 10 goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep InTact Zelfhulp Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem, ongeacht welke verslaving en voor naasten

Nadere informatie

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK!

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! Wat doet u als werknemer als u na het overlijden van een geliefd persoon niet in staat bent om te werken? Als u innerlijk volledig in beslag

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare. basis-ggz

Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare. basis-ggz Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare Denk biedt hulp aan mensen tussen de 18 en 75 jaar met lichte en matig-ernstige psychische klachten. Behandeling bij Denk past binnen de generalistische.

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of boosheid

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Mét familie gaat het beter

Mét familie gaat het beter Mét familie gaat het beter GGZ ingeest staat voor een gelijkwaardige samenwerking tussen patiënt, hulpverlener en u. In deze brochure leest u hoe we u als familielid, vriend of andere naaste van de patiënt

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

De onzichtbare gevolgen van een CVA (beroerte) 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

De onzichtbare gevolgen van een CVA (beroerte) 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging De onzichtbare gevolgen... De onzichtbare gevolgen... De onzichtbare gevolgen van een CVA (beroerte) 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging De onzichtbare gevolgen Cerebro Vasculair Accident

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Informatie voor patiënten F0122-6011 augustus 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N Volwassenen Geen paniek! Deze cursus wordt aangeboden door de afdeling Preventie en Generalistische Zorg van RIAGG Amersfoort & Omstreken in samenwerking met Indigo. Informatie en aanmelding Voor meer

Nadere informatie

Zingeving op MAAT. Wat zijn de effecten van aandacht voor levensvragen en hoe meet je dat?

Zingeving op MAAT. Wat zijn de effecten van aandacht voor levensvragen en hoe meet je dat? Zingeving op MAAT Wat zijn de effecten van aandacht voor levensvragen en hoe meet je dat? Hoe maken we het hard? Aandacht voor levensvragen en ouderen in zorg en welzijn Expertisenetwerk Levensvragen en

Nadere informatie

VERLIES NAAR WINST. bij rouw op het werk. inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010

VERLIES NAAR WINST. bij rouw op het werk. inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010 VAN WELKOM VAN VERLIES NAAR WINST bij rouw op het werk inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010 Enkele overwegingen Wie een kind baart, kan vier maanden

Nadere informatie

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien Nummer 1 December 2011 Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien LANDELIJK HEEFT 16% VAN DE JONGEREN PSYCHOSOCIALE PROBLEMEN. Scoop richt zich bij coaching, counseling en training

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF MET EEN LACH EN EEN TRAAN

NIEUWSBRIEF MET EEN LACH EN EEN TRAAN NIEUWSBRIEF MET EEN LACH EN EEN TRAAN Na een lange zomer met zon en regen is het weer tijd voor een nieuwe nieuwsbrief. Het is misschien een beetje gek maar onze nieuwsbrief lijkt een beetje op de zomer,

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het echte geluk is voor mensen die verdriet hebben. Want God zal hen troosten.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het echte geluk is voor mensen die verdriet hebben. Want God zal hen troosten. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het echte geluk is voor mensen die verdriet hebben. Wat is dat voor uitspraak op een dag als vandaag? We herdenken vandaag onze geliefde doden. Mensen

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Aandacht voor jonge nabestaanden na zelfdoding. Joke Vandenhoute Suïcidepreventiewerker van de CGG PassAnt vzw

Aandacht voor jonge nabestaanden na zelfdoding. Joke Vandenhoute Suïcidepreventiewerker van de CGG PassAnt vzw Aandacht voor jonge nabestaanden na zelfdoding Joke Vandenhoute Suïcidepreventiewerker van de CGG PassAnt vzw Werkgroep verder In Vlaanderen elk jaar + 8.000 nabestaanden na zelfdoding Direct betrokkenen

Nadere informatie

Wij weten hoe het voelt

Wij weten hoe het voelt www.freya.nl Twitter: @Freya_NL facebook.com/freyanl Wij weten hoe het voelt Om je heen lijkt iedereen zomaar kinderen te krijgen. Bij jou blijft die zo gewenste zwangerschap uit. Bij Freya weten we als

Nadere informatie