12. HET PROGRAMMA VAN HET BLAUWE NETWERK 1.Het concept van het blauwe netwerk De geschiedenis van Brussel, gebouwd op de oevers van de Zenne en haar bijrivieren, werd geschreven tussen stad en water. Het vochtige karakter van het gewest is dan ook belangrijk vanuit een historischcultureel oogpunt. Het hydrografisch netwerk heeft echter ingrijpende veranderingen ondergaan: drooglegging van 75 % van de vijvers, gebruik van de rivieren als openluchtriolen en vervolgens overwelving van bijna 100 km waterloop met omvorming tot collectoren om hygiënische redenen en om overstromingen te bestrijden, onderbrekingen van de valleien door wegenwerken, ondoordringbaar maken van de bodem enz. De vele bronnen op het Brussels grondgebied en het oppervlakte- en regenwater zijn vaak aangesloten op de riolering, zodat het zuiver water vermengd wordt met afvalwater, wat bijdraagt tot de overbelasting van de collectoren en dus het risico van overstroming vergroot (zie fiche 8. Waterafvoer en preventie van overstromingen). Enkele jaren geleden was bij droog weer naar schatting bijna 40 % van het water dat door de collectoren stroomde helder water. Het programma van het blauwe netwerk, dat werd ingevoerd in 1999, vormt een geïntegreerde benadering voor de sanering van de Brusselse rivieren. De principes van het programma zijn: een zo goed mogelijk herstel van de continuïteit van het hydrografisch oppervlaktenetwerk en het laten wegstromen van schoon water langs het netwerk. Het heeft twee doelstellingen: garanderen van de waterkwaliteit en herwaardering van de rivieren, vijvers en vochtige gebieden op landschappelijk en recreatief vlak, door de ecologische rijkdom van deze milieus verder te ontwikkelen; het schoon water (oppervlaktewater, drainagewater, regenwater) opnieuw in de waterlopen en de vochtige gebieden brengen, om deze nieuw leven in te blazen, de problemen van overstromingen te verminderen en het schone water weg te leiden van de waterzuiveringsstations. Met andere woorden, de aanlegwerken in het kader van het programma van het blauwe netwerk zijn erop gericht het schone water te scheiden van het afvalwater, bepaalde delen van het hydrografisch netwerk in hun oorspronkelijke staat te herstellen, stukken van de rivieren, de vijvers en de vochtige gebieden ecologisch te herstellen door fundamentele aanlegwerken en speciale beschermingsmaatregelen en, als logisch gevolg, de waterhoeveelheden die door de waterzuiveringsstations moeten worden verwerkt, te verminderen. Het programma van het blauwe netwerk, dat onlosmakelijk verbonden is met het groene netwerk waartoe het bijdraagt, streeft dus zowel hydrologische, ecologische, landschappelijke als recreatieve doelstellingen na. Net als het groene netwerk is het blauwe netwerk opgenomen in het gewestelijk ontwikkelingsplan (GewOP). De principes van dit programma zijn van toepassing op het hele hydrografische netwerk van het Brussels Gewest. In een eerste fase zal het programma prioritair worden ingezet ter hoogte van de valleien van de Woluwe, de Molenbeek zuid (Geleytsbeek), de Molenbeek noord (Molenbeek-Pontbeek), de Neerpedebeek, de Vogelzangbeek en de Broekbeek. Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 1 / 6
Kaart 12.1: : Prioritaire waterlopen in het kader van het programma Blauw netwerk Het Gewestelijk Ontwikkelingsplan vermeldt een aantal acties die kunnen bijdragen tot de realisatie van het blauwe netwerk: overal waar het in de collectoren terechtkomt, moet het water van rivieren, vijvers, bronnen en vochtige gebieden in het algemeen weer worden teruggegeven aan het oppervlaktenetwerk; de continuïteit van de rivieren en van het netwerk in het algemeen moet worden hersteld, en aan de oppervlakte gebracht telkens wanneer mogelijk; de bedding van de rivieren moet worden aangelegd, beheerd en gecontroleerd om het nodige debiet te garanderen, en het water moet worden verdeeld met het oog op een efficiënt beheer van de hoogwaterstanden; bouwen in de vochtige gebieden moet worden vermeden, en indien dit niet mogelijk is, moeten de juiste technische oplossingen worden gebruikt zodat niet moet worden gedraineerd; het water van tijdelijke of permanente drainages moet opnieuw in het oppervlaktenetwerk worden gebracht; de doordringbaarheid van de bodems moet worden behouden door zoveel mogelijk oppervlakte in volle grond te bewaren, of indien dit niet kan, door doorlatende materialen te gebruiken; overal waar dit haalbaar blijkt en voor zover het wordt geïntegreerd in het blauwe netwerk, moet een Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 2 / 6
scheidingsnetwerk worden geplaatst bij nieuwe constructies, waarin het schone water wordt aangesloten op het hydrografisch oppervlaktenetwerk; in de eerste plaats moeten de vochtige zones en vijvers worden gebruikt om de hoogste waterstanden van rivieren en collectoren op te vangen, en in dit laatste geval moet er op worden toegezien dat het afvalwater dat in het oppervlaktenetwerk terechtkomt, voldoende verdund is; de stormbekkens moeten, wanneer dit haalbaar blijkt, geïntegreerd worden in het oppervlaktenetwerk en opgenomen in het landschap; de verontreinigende lozingen moeten worden opgespoord en stopgezet, en de kwaliteit van het water moet worden bewaakt; de vijvers en hun oevers, de beddingen en oevers van rivieren en de vochtige gebieden in het algemeen moeten worden aangelegd en beheerd met het doel de biologische en landschappelijke diversiteit te bevorderen; uitrustingen voor wandelen en ontspanning moeten worden aangelegd en beheerd, rekening houdend met het gemengde karakter van de ecologische, landschappelijke en recreatieve functie van de sites; de intergewestelijke samenwerking moet worden uitgebouwd om coherente interventies te kunnen garanderen voor alle hydrografische bekkens; de bevolking moet actief worden aangemoedigd tot het installeren van regenwatertanks. De uitgevoerde realisaties moeten een evenwicht garanderen tussen de hydrologische, ecologische, landschappelijke en recreatieve doelstellingen. 2.De uitvoering van het blauwe netwerk Gelet op het grote aantal actoren die een verantwoordelijkheid hebben op het niveau van het beheer van de waterlopen en de waterpartijen, worden verschillende partnerschappen opgericht, zowel tussen de gewestelijke administraties onderling als op intergewestelijk niveau met het Vlaams Gewest (jaarlijkse informatievergaderingen, werfvergaderingen, projectbegeleidingscomités enz.). Daarnaast wordt een systematische samenwerking opgezet met de gemeenten telkens wanneer projecten betrekking hebben op hun grondgebied. De belangrijkste Brusselse actoren zijn: het BIM, dat in het bijzonder belast is met de bewaking, het onderhoud en de lichte verbetering van de waterlopen, evenals met het beheer van de waterpartijen die deel uitmaken van de gewestelijke parken; Het Bestuur Uitrustingen en Vervoer, waarvan de Directie Water belast is met het ontwerp, de uitvoering en de exploitatie van de grote hydraulische werken, evenals met het beheer van de rivieren van 1ste en 2de categorie op het grondgebied van het Gewest (zie fiche 11 Brusselse waterlopen en vijvers"). De Gemeenten, die verantwoordelijk zijn voor hun eigen rioleringsnet (bevoegdheid door de meeste onder hen overgedragen op de Brusselse Intercommunale voor Sanering, zie fiche B) en voor de waterlopen van 3de categorie. Een gespecialiseerde cel, geïntegreerd in de divisie Groene Ruimten van het BIM, werd opgericht voor de uitvoering van het programma Blauw netwerk. Er werd een overeenkomst gesloten tussen het BIM en het BUV om een team van ecokantonniers van het BIM aan te stellen voor het regelmatige onderhoud van de waterlopen, met uitzondering van de Zenne en de Zuunbeek. Deze ecokantonniers staan tevens in voor de vijvers in de door het BIM beheerde groene ruimten. Hun taak bestaat erin te vermijden dat planten- en ander afval zich opstapelt, en zo de risico's van overstromingen en permanente of occasionele verontreiniging te verminderen. Daarnaast moeten ze een natuurlijker beheer garanderen van de oevers van rivieren, de oevers van vijvers en de vochtige gebieden, met het doel de landschappelijke, ecologische en recreatieve aantrekkingskracht ervan te verhogen. Op het niveau van het BIM gaat de uitvoering van het programma van het blauwe netwerk eveneens gepaard met het opzetten van databanken met uiteenlopende informatie, zowel kwalitatief als kwantitatief, over het Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 3 / 6
water en over de sedimenten die aanwezig zijn in de waterlopen. De fysieke toestand van het hydrografisch netwerk kon worden beoordeeld op basis van een uitgebreide verzameling gegevens, met name van cartografische aard. Daarnaast werden verschillende studies uitgevoerd over de waterlopen en de waterpartijen, om het ontwerp van de aanleg- en restauratieplannen te begeleiden, bijvoorbeeld: Mogelijkheden van aanleg van een stuk waterloop in Ukkel langs de collector van de Zwartebeek, om het schone water van de Geleytsbeek en de Ukkelbeek weer in de Zenne te brengen; Mogelijkheid van sanering van de waterloop Molenbeek-Pontbeek op het grondgebied van Jette, Ganshoren en Sint-Agatha-Berchem (deze studie maakt deel uit van een uitgebreid project van hydraulische heraanleg van de hele vallei, met het oog op de reconstructie van de rivier, de terugwinning van zo veel mogelijk schoon water en het optimale beheer van de hoogwaterstanden van stormweer met, onder andere, de mogelijke heraanleg van moerassen en vochtige gebieden); Dimensioneringsstudie van de overstorten ter hoogte van de verschillende vijvers; Expertise van het slib en van de staat van de oevers van de vijver van het Ter Kamerenbos. Verschillende werken in het kader van het programma van het blauwe netwerk werden uitgevoerd of zijn in uitvoeringsfase, zoals in het bijzonder: Vallei van de Woluwe: Weer aan de oppervlakte brengen van een stuk van de Woluwe (Sint-Lambrechts-Woluwe): dit project, dat ondertussen is uitgevoerd, omvatte met name het weer aan de oppervlakte brengen van een stuk van de rivier over een afstand van ongeveer 800 meter (tussen de Stationstraat en de molen van Lindekemaele), de verhoging van het debiet van de Woluwe (via de heraansluiting van naburige bronnen zoals die van de Malouvijver en het moeras van de Struybeek) en van de opslagcapaciteit van de waterloop bij hevige regenval, de aanvoer van water naar het rad van de molen van Lindekemaele en de aanleg van een nieuwe groene ruimte langs de Woluwe die past in het kader van het groene netwerk; Rood Klooster (Oudergem): het uitbaggeren en herstellen van de oevers van vijver nr. 4, wat een aanzienlijke restauratie van het oorspronkelijke landschap mogelijk heeft gemaakt, de uitbaggering van de koker van de rivier onder de abdij door en de vernieuwing van waterbouwkundige werken. Reigerbospark (Watermaal-Bosvoorde): de aanleg van dit park draaide rond het weer aan de oppervlakte brengen van de Watermaalbeek. Het ontwerp verzoent de ecologische (herstel en onderhoud van de spontane vegetatie), hydrogeologische (herstel van het hydrografisch netwerk), sociale (aanleg van een groene ruimte in een zeer dichtbevolkt gebied, verbinding tussen wijken, aanbod van recreatieve uitrustingen) en stedenbouwkundige aspecten (integratie in het programma van het Groene Netwerk en creëren van een verbinding tussen het Tercoignepark en de promenade van de oude spoorweglijn Brussel-Tervuren). Vuursteendomein en vijver van Bosvoorde: vellen van de naaldbomen tussen het domein en de vijver, aanberming van de zacht hellende oevers waardoor de vegetatie van de oevers zich op natuurlijke wijze heeft kunnen herstellen op basis van de zaadvoorraden, verwijdering van de graafvissen die destijds werden uitgezet voor visvangst en die het water troebel maakten,... Schoonmaak en heraanleg van de vijver van de Blankedelle (Oudergem, nabij het Leonardkruispunt): afvoer en storten van het slib uit deze vijver, met een dubbel doel voor ogen: de vijver herstellen in zijn taak van stormbekken en, gelet op het risico van verontreiniging van de vallei van het Rood Klooster, verwijdering van zware metalen van het terrein. Mellaertsvijvers (Sint-Pieters-Woluwe): bodemonderzoek en ontruiming van de leidingen tussen de Mellaertsvijvers, die wellicht mogelijkheden bieden voor terugwinning van schoon water in de vallei van de Woluwe. Vijvers van het park van Woluwe (Sint-Pieters-Woluwe): droogleggen van de vijver van Woluwe (volledige lediging), wat nodig is met het oog op de visteelt, maar ook belangrijk in het kader van het project Life-Vleermuizen, aangezien zo een betere kwaliteit van het slib kan worden bekomen door mineralisatie (zie fiche Fauna en flora over zoogdieren). Vallei van de Geleytsbeek-Molenbeek: Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 4 / 6
Geleytsbeek: omlegging van een stuk waterloop met heraansluiting op het bestaande netwerk stroomafwaarts van Kinsendael (belangrijke werken in het kader van de heraanleg van het Horzelplein dat een ontbrekende schakel vormt in de groene continuïteit tussen Kinsendael en de Keyenbempt), baggerwerken (verwijdering van het slib dat zware metalen bevat) en herprofilering over 700 meter ter hoogte van de Keyenbempt met ecologische en landschappelijke herwaardering van de oevers (Ukkel). Vallei van de Neerpedebeek: Landschappelijke en ecologische herwaardering van een bijriviertje dat zich in de grote vijver van de Pede stort. Vallei van de Molenbeek: Koning Boudewijnpark: restauratie van de waterloop van de Kloosterbeek, van de vijver van fase I, heraansluiting tussen het Dieleghembos en het Koning Boudewijnpark en uitbaggering van de vijver in fase II; Weer aan de oppervlakte brengen van een stuk van de Molenbeek (Sint-Agatha-Berchem) (ter studie); Indeling van het moeras van Jette, wat het mogelijk heeft gemaakt deze zones te gebruiken om de hoogwaterstanden van de rivieren te matigen. Bronnen 1. BROH 2004. Synthese van het follow-rapport van het GewOP, mei 2004. 2. BOCQUET R. 2002. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: op weg naar Integraal Waterbeheer, in Water, december 2002. 3. BIM 2005. Activiteitenrapport 2004, Afdeling Groene Ruimten. 4. BIM 2004. Rapport over de Staat van het Leefmilieu in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 2003, http://www.ibgebim.be/nederlands/contenu/content.asp?ref=823. 5. BIM 2000. Groen en blauw netwerk, brochure. 6. BIM, cel Blauw netwerk, interne documenten over het blauw netwerk 7. BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 2005. Integraal verslag van de plenaire zitting van het parlement van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest van 18.02.2005 nr. 19. 8. BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 2002. Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 12.09.2002 tot vaststelling van het Gewestelijk Ontwikkelingsplan, BS van 15.10.2002. Andere fiches in verband hiermee Schriftje Water in Brussel 1. Belangrijkste vormen van watertoevoer en -afvoer in het Brussels Gewest 8. Waterafvoer en preventie van overstromingen 11. Brusselse waterlopen en vijvers Schriftje Grondgebruik en landschappen in Brussel 2. De stedelijke landschappen 6. Het groene netwerk Schriftje De fauna en de flora in Brussel 1. Zoogdieren Auteur(s) van de fiche Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 5 / 6
DE VILLERS Juliette op basis van documenten opgesteld door BOCQUET Renaud en THIRION André van de cel Blauw netwerk (Afdeling groene ruimten -BIM). Herlezing BOCQUET Renaud, DAUPHIN Carole, ONCLINCX Françoise, THIRION André. Datum van update : juli 2005 Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 6 / 6